Araştırma Makalesi - Research Article Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 Türk Coğrafya Dergisi Turkish Geographical Review www.tcd.org.tr Basılı ISSN 1302-5856 Elektronik ISSN 1308-9773 Tüketim mekânları ve üçüncü yerlerin analizinde yeni bir kavram ve çerçeve önerisi: “Mekânyer” A new concept and framework proposal for analyzing consumption spaces and third places: “Spaceplace” Nuri Yavan a* Ceyda Kurtar Anlıb ab Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, Coğrafya Bölümü, Ankara, Türkiye. ORCID: N.Y. 0000-0002-6752-6598; C.K.A. 0000-0002-5857-9401 BİLGİ / INFO ÖZ / ABSTRACT Geliş/Received: 01.06.2023 Bu çalışma coğrafyanın temel kavramlarından ‘mekân’ ve ‘yer’e ilişkin tartışmalar ışığında, tüketimin Kabul/Accepted: 03.07.2023 ve sosyalleşmenin biraradalığını sağlayan üçüncü yerler ile mikro ölçekteki tüketim mekânlarını “mekânyer” olarak kavramsallaştıran yeni bir nosyon ve çerçeve sunmayı amaçlamaktadır. Önerilen Anahtar Kelimeler: kavram hem hizmet ortamı, üçüncü yer ve ilişkisel üçüncü yer kavramsallaştırmaları üzerinden hem Mekân de saha çalışmasından elde edilen verilerin analizi ve farklı bir perspektifle yenilikçi olarak yorum- Yer Mekânyer lanması üzerinden geliştirilmiştir. Bu bağlamda önerilen ‘mekânyer’ kavramını tanımlayan özellikler, Üçüncü yer ayrım (tüketim pratikleri, yaşam tarzı ve kültürel sermaye), ölçek (bilinç-duygu, deneyimsel ve iliş- Tüketim coğrafyası kisel), yerin failliği (yerin serbestliği, yerin gerçekleşmesi ve yerin kimliği) ve ürün (sembolik, top- lumsal ve bilişsel) olmak üzere dört bileşenden oluşmaktadır. Sözkonusu kavramın inşası ve Keywords: geliştirilmesinde birbirinden farklı yapılara ve anlamlara sahip iki tüketim mekânı olan Starbucks ve Space Simit Sarayı örneklem alanı olarak kullanılmıştır. Çalışma hem nitel hem de nicel yöntemi bir arada Place içeren tasarıma sahip olup her iki mekânda toplam 426 anket ve 34 derinlemesine görüşme ger- Spaceplace çekleştirilmiştir. Bu bağlamda çalışmanın en önemli bulgusu, mikro tüketim mekânlarının özellikle Third place de üçüncü yerlerin sosyalleşmeye odaklı yerler olsalar da aynı zamanda toplumun kültürel ayrım- Geographies of consumption larını ve deneyimlerini hem ürün hem de mekân üzerinden yeniden üretmekte oldukları yönündedir. *Sorumlu yazar/Corresponding author: Bu nedenle tüketim mekânlarının analizi için önerilen ‘mekânyer’ kavramının ve sunduğu çerçevenin (N. Yavan) [email protected] birlikte düşünülmesi ve kullanılması coğrafya literatüründe teorik olarak tartışılan ve tanımlanan ‘mekân’ ve ‘yer’ kavramlarının mikro tüketim mekânları ölçeğinde işlemselleştirilmesini sağlayarak DOI: 10.17211/tcd.1308233 daha kapsayıcı ve pratik yeni bir kavram ve analiz çerçevesi sunmaktadır. This study aims to present a new notion and framework that conceptualizes 'space' and 'place', two fundamental concepts in geography, and micro­scale consumption spaces and third places as "spa­ Atıf/Citation: ceplace". The proposed concept of “spaceplace” has been developed both through the conceptua­ Yavan, N., & Kurtar Anlı, C. (2023). Tüketim lizations of the servicescape, the third place and the relational third place, and the analysis and mekânları ve üçüncü yerlerin analizinde innovative interpretation of data obtained from fieldwork from a different perspective. In this con­ yeni bir kavram ve çerçeve önerisi: “Me- text, the characteristics that define the concept of 'spaceplace' consist of four components: distinc­ kânyer”. Türk Coğrafya Dergisi (84), 7-26. tion, scale, agency of the place, and product. Starbucks and Simit Sarayi, two consumption spaces https://doi.org/10.17211/tcd.1308233 with different structures and meanings, were used as the case area for the construction and deve­ lopment of the concept. The study has a design that includes both qualitative and quantitative met­ hods. A total of 426 surveys and in­depth interviews were conducted with 26 consumers and 8 managers in both places. In this context, the most important finding of the study is that micro con­ sumption spaces in particular third places, although being places focused on socialization, also rep­ roduce the cultural distinctions and experiences of society both through product and space. Therefore, thinking and using the characteristics of the ‘spaceplace’ concept and the framework it offers together in operationalizing different consumption spaces provide a broader and deeper analysis opportunity within both economic geography and beyond.  8 Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 Extended Abstract quantitative data were analyzed descriptively in the SPSS prog- Introduction ram. The second phase of the study consists of observations and in-depth interviews. Using a purposive sampling method The concepts of 'space' and 'place' are two fundamental terms in the in-depth interviews, 11 interviews were conducted at discussed either explicitly or implicitly in the geography litera- Simit Sarayi and 15 at Starbucks. At the same time, a total of 8 ture. Every paradigmatic transformation within the discipline people with managerial roles in each location were intervie- has influenced the way these two concepts are defined, both wed. Qualitative data obtained from the interviews and obser- theoretically and methodologically. In this context, the con- vation were analyzed using the Maxqda program. While both cepts of 'space' and 'place' have acquired meaning based on qualitative and quantitative methods were used in the study, absoluteness, relativity, and relationality from the 1970s until the data presented in the findings section are predominantly today (e.g., Tuan, 1975, 1977; Relph, 1976; Agnew, 1987, 2005, based on qualitative interviews and observations. 2011; Massey, 1994; Cresswell, 2015; Harvey, 2006, 2015; Cas- tree, 2009; Lefebvre, 2014). In this semantic diversity, someti- Results and Discussion mes space and sometimes place has come to the fore. Although all current definitions of space and place still retain This study proposes a new concept "Spaceplace" which com- their validity, in recent years, particularly within human and bines the triad of consumer-place-product in the analysis of economic geography, it has become more common to view consumption spaces and third places. The proposed “Spacep- both space and place from a "relational" perspective. When lace” concept consists of four components. These are; distinc- we think about the concepts of space and place, how to define tion (consumption practices, lifestyle and cultural capital), scale concrete spaces/places in everyday life both theoretically, met- (conscious-emotion, experiential and relational), agency of hodologically, and on a spatial scale basis is still a significant place (release of the place, realization of the place and identity issue. Starting from this problem, this study conducts an in- of the place), and product (symbolic, societal, and cognitive). quiry over consumption space located within the urban scale These four components have been analyzed based on Star- and produced by the economic, social, and experiential relati- bucks and Simit Sarayı, which are both consumption places and ons of everyday life. In this vein, it aims to define the scale of also third places. Being a consumption place of both cafes, places conceptualized as "third places" (Oldenburg & Brisset, their spatialization based on a product, and carrying the local- 1982; Oldenburg, 1999), which are both consumption and so- global consumption place distinction allow a comparative cialization places, and focuses on whether the network of re- analysis and evaluation. lationships emerging within this scale produces space or place. Based on this question and context, the study's main hypothe- Distinction: The first of the four components of the Spaceplace sis proposes that consumption spaces particulary third places concept explains how a class-based distinction develops in con- can be conceptualized more accurately, more correctly, and sumption spaces. A concept by Bourdieu (2017) that explains more profoundly on a conceptual and scale basis as "Spacep- cultural consumption differences, "distinction," shows how the lace". The Spaceplace concept allows revisiting the assumption relationship between the product, place, and cultural level directed towards individual and consumer interpretation of creates a social distinction among consumers in this study. Ac- third places (e.g., Oldenburg, 1999; Rosenbaum, 2006, 2009; cording to this, the most important factor that reveals class- Rosenbaum et al., 2007; 2017; Lin, 2012; Laing & Royle, 2013; based distinction in Starbucks and Simit Sarayi is the product Woldoff et al., 2013; Bookman, 2014; Lin et al., 2015; Lukito & and place. Because the product that the consumer prefers has Xenia, 2018; Purnell & Breede, 2018). At the same time, it de- a structure that goes beyond the need for consumption, de- fines third places as a whole where the space and place cha- termines the social group/class he/she wants to be part of, racteristics of the producer, consumer, and product intertwine. which is his/her lifestyle, and gives meaning to the place. In In this context, the study proposes a new conceptualization this context, there is a significant relationship between the pro- based on context-dependent characteristics and differences duct (coffee/simit) examined in this study and the consumption using the frameworks of servicespace (Bitner, 1992), third space (Starbucks/Simit Sarayi) emerging centered on the pro- place (Oldenburg, 1999) and relational third place (Rosen- duct. baum, 2006). This framework provides us with two important opportunities. The first one enables us to have a debate that Scale: This component is associated with defining the scale of goes beyond the classical locational choice and need-focused Spaceplace conceptualization, or in other words, the scale of analysis by highlighting consumption spaces within economic consumption spaces. The most suitable spatial scale types that geography. The second facilitates our entrance into a new con- consumption spaces correspond to are the urban scale, local ceptual debate that is more inclusive and practical by enabling scale, and workplace and/or home scale. Consumption spaces the operationalization of the 'space' and 'place' concepts, theo- also fall within these three scales mentioned, but they are clo- retically discussed and defined in the geography literature, at ser to the workplace and/or home scale. However, consump- the micro scale of consumption. tion spaces have aspects that deviate from these scale definitions. Factors such as the design nature of consumption Data and Method spaces, establishing their own territories, and differences in the purpose of consumers' coming (Bitner, 1992; Rosenbaum The study was designed within a mixed research framework & Massiah,2011) differentiate these spaces from other scales. where quantitative and qualitative methods were used toget- In this context, the defining factor that stands out in consump- her. In the first phase of the study, a quantitative research de- tion spaces is the experience. Therefore, consumption spaces sign was implemented, and 426 surveys were conducted with are defined within the "experience scale." consumers visiting Starbucks and Simit Sarayi. The obtained  Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 9 Agency of Place: This component considers physical and expe- işaret edilen üçüncü yerler, kafeler, restoranlar, barlar, kitapçı- riential features of the place together in the realization or de- lar, kuaförler ve spor salonları gibi ticari mekanlar ile kütüpha- finition of place. Here, two dimensions come to the forefront. neler, kulüpler, ibadethaneler, parklar ve meydanlar gibi The first is the place having a spontaneously developing struc- kamusal alanlardan oluşmaktadır. Oldenburg, (1999)’un ture without being designed (home/workplace). The second is üçüncü yer teorisine göre bu yerler, küreselleşmenin getirdiği the deliberate and design-oriented realization of place, which toplumsal değişim ve tezahürlerinin dışında kalan, izole bir ya- corresponds to consumption spaces and, more specifically, the pıya sahiptir. Diğer bir ifadeyle, üçüncü yerler değişimin yarat- third place (Seamon, 2018). In this context, this component re- mış olduğu “yersizlik” (placelessness, Relph, 1976) veals the nature of consumption spaces with features such as duygusundan kendini sıyırarak samimi ve sıcak ilişkilerin sür- the internal and external characteristics of space, the organi- dürüldüğü, insanların bir arada olmak istedikleri bir “yer” ola- zational structure, the space shaping the behaviors of consu- rak varlığını korumak istemektedir. Bu bağlamda bir yerin mers and employees. Findings obtained from both Simit Sarayı üçüncü yer olabilmesi için sekiz temel özelliği (Oldenburg, and Starbucks show that consumption spaces correspond to 1999; Kurtar Anlı & Yavan, 2019, 2023) barındırması gerekmek- selfconscious created places. tedir. Bu açıdan üçüncü yer kavramsallaştırması tüketim me- kânlarının hem tanımlanması hem de işlemselleştirilerek analiz Product: The product, the fourth component of the Spaceplace edilebilmesine imkân sunması açısından önemli bir concept, has a multidimensional meaning. These dimensions kavram/teoridir. are cognitive (C), social (S), and symbolic (S). The cognitive meaning of the product is associated with being a consumption Bununla birlikte üçüncü yer kavramının günümüz çağdaş tüke- object. The social meaning is associated with history, class, and tim mekânlarının analizinde dışarıda bıraktığı bazı temel husus- identity, while the symbolic meaning is defined with strategies lar mevcuttur. İlk olarak, üçüncü yer kavramsallaştırmasının creating demand, images, and branding. These meanings that odak noktası birey ve bireyin sosyalleşmesine olanak tanıyan the product possesses provide the spatialization of the con- bir zeminin varlığıdır. O nedenle burada tüketim mekânı bir sumption phenomenon and the possibility of place realization. “zemin” özelliği taşıyarak, pasif ve edilgen bir anlama sahip ol- In this context, the product at Starbucks and Simit Sarayi carries maktadır. Yani her ne kadar üçüncü yer kavramının içerisinde these three meanings. The specific weights of these meanings “yer” geçse de esasında temel bir rolü ve anlamı yoktur. Bu ek- can change in different products. While the symbolic meaning sikliği görerek, Oldenburg’un üçüncü yer kavramını tersine çe- stands out in some products, cognitive features dominate in viren ve “yer” kavramını merkeze alarak tüketim mekânları others. However, the important thing here is that the product içerisinde yerin hem fiziksel hem de sosyal ve duygusal anlam- has very important features that bring the consumer to the larına odaklanan “ilişkisel üçüncü yer” (Rosenbaum, 2006) kav- third place, make him a regular, help him/her establish a con- ramı/teorisi geliştirilmiştir. Bu kavramda ise yer, hem tüketim nection, and qualify the class-based determination, seen be- mekânının fiziksel özelliklerini içeren “hizmet ortamı”na (ser- yond just a consumption object. vicescape; Bitner, 1992) denk gelmekte hem de sosyal ve duy- gusal olana tekabül etmektedir. Dolayısıyla ilişkisel üçüncü yer The Spaceplace concept is a conceptual framework proposal kavramsallaştırması üçüncü yer kavramından farklı olarak tü- that both defines and analyzes consumption spaces and third ketim mekânlarının fiziksel, sosyal ve duygusal özelliklerini bü- places. The components of this concept also have a feature tünsel olarak kapsamış olsa da halen üçüncü yerin tasarımsal that explains the triad of product, consumer, and space. In this olarak üretilen ve aynı zamanda imajlar ve sembollerle temsil context, the Spaceplace concept has its own integrity and an edilen özelliklerini, yani yerin failliğini eksik bırakmaktadır. Gö- empirical counterpart. It also addresses the product, social dis- rüldüğü üzere üçüncü yer ile ilişkisel üçüncü yer kavramsallaş- tinction, and space, which are analyzed in a limited manner in tırmalarının ortaklaştıkları nokta, her ikisinin de küresel ve the literature and studies focusing on different third places, in toplumsal değişimin tezahürlerinden görece uzak ve izole olan a holistic and related manner. This triadic structure emerging ve büyük ölçüde hizmet ortamı sınırları içinde geçekleşen tü- in the findings of the study are issues that need to be conside- keticiler ile tüketici-çalışan arasındaki ilişkilere ve anlamlara red outside the criteria that define the third place. In this con- odaklanmasıdır. text, the Spaceplace conceptualization developed to define Tüketim mekânlarının tanımlanması ve analizinde bir diğer consumption spaces on the product-consumer-place axis, on önemli husus ürün konusuyla ilişkilidir. Ancak gerek üçüncü yer the one hand, brings a new conceptual expansion to the rela- gerekse ilişkisel üçüncü yer kavramsallaştırmalarında ürün ko- ted literature at the theoretical level, and on the other hand, nusu ya tamamen göz ardı edilmiş ya da en iyi halde “bilişsel” it proposes a new conceptual framework that allows a holistic olana gönderimli (tüketim nesnesi) olarak ele alınmıştır. Oysa analysis of consumption spaces and third places working at the günümüz tüketim toplumunda ürün, tüketim mekânlarına micro spatial scale. anlam kazandıran, müdavim sağlayan ve farklı yaşam biçimle- 1. Giriş rine işaret eden sembolik ve toplumsal anlama da sahiptir. Bu bağlamda, tüketim mekânlarını analiz eden her iki teorinin Kentin temel bileşenlerinden biri olan ve kent sosyologları ta- eksik bıraktığı bir diğer nokta hem mekânsal özelliklerin hem rafından “üçüncü yer” (Oldenburg, 1999) olarak tanımlanan de ürünün toplumsal sınıfı, tüketim tercihlerini ve yaşam tarz- günümüz tüketim mekânları orijinal teorinin aksine küresel- larını belirlemede önemli bir ayrım (Bourdieu, 2017) yaratması leşme, ekonomik ve toplumsal dinamiklerin değişimi ile farklı durumudur. Bu boyut çağdaş tüketim mekânlarını anlama ve aktiviteleri, anlamları, tercihleri ve tasarımları içeren ve her de- analiz etme açısından oldukça kritiktir. Bir diğer önemli ve dik- ğişimle yeniden üretilen bir anlama kavuşmuştur. Ev ve işyeri kat çekilmek istenilen sorun tüketim mekânlarının ölçeğinin ta- dışında kalan ve sosyalleşmenin, birlikte olmanın yeri olarak nımlanmasına ilişkindir. Gerek üçüncü yer gerekse ilişkisel  10 Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 üçüncü yer teorisi, sabit ve verili örtük bir ölçek kabulünden lamlarla örülü yaşanan bir yer ortaya koymaktadır. Bu yönüyle hareket ederek ölçeğin olumsallık ve ilişkiselliğini göz ardı eden önerilen kavram coğrafyadaki geniş mekân ve yer tartışmala- dolayısıyla ölçeği belirlemeden bir kavramsallaştırma ortaya rına da bir girdi sağlamaktadır (Tuan, 1975, 1977, 2005; Relph, koyan yaklaşımlardır. Fakat ölçek tanımlaması yapılmadan her- 1976; Sack, 1980; Agnew, 1987, 2005, 2011; Massey, 1994; hangi bir mekânsal kavramın analiz edilmesi oldukça eksik bir Casey, 1997; Harvey, 2006, 2015; Kitchin, 2009; Castree, 2009; ele alıştır. Bu kapsamda hem bir disiplin olarak coğrafyanın hem Elden, 2009; Cresswell, 2015; Lefebvre, 2014; Merriman, de üçüncü yer literatürünün sorun odaklarından biri tüketimin 2022). mikro mekânlarının ölçeksel tanımlamasının nasıl yapılması ge- rektiğine ilişkindir. Üçüncü yerlerin, coğrafya disiplininin tanım- Sonuç olarak önerilen mekânyer kavramı ve çerçevesi literatüre ladığı mikro, mezo ve makro şeklindeki hiyerarşik ölçekler iki önemli katkı sağlama potansiyeline sahiptir. Bunlardan bi- (Herod, 2008) içerisinde mi, yoksa ilişkisel ölçek (Marston, rincisi, ekonomik coğrafya içerisinde tüketim mekânlarını öne 2000) temelinde mi tanımlanabileceği hususu bu çalışmanın çıkararak, klasik lokasyon seçimi (Yavan, 2006) ve tüketicilerin önerdiği yeni kavramsallaştırma ile çözümlenmeye çalışılmak- ihtiyaç odaklı davranışsal analizinin ötesine geçen bir tartışma tadır. Bu minvalde bu çalışmada çağdaş tüketim mekânlarının yapılmasına olanak sağlamasıdır. İkincisi ise, coğrafya literatü- “deneyim ölçeği” düzeyinde tanımlanması ve analiz edilmesi ründe teorik olarak tartışılan ve tanımlanan ‘mekân’ ve ‘yer’ gerektiği ileri sürülmektedir. kavramlarının tüketimin mikro mekânları ölçeğinde işlemsel- leştirilmesini sağlayarak daha kapsayıcı ve pratik yeni bir kav- Bu bağlamda yukarıda tartışılan tüketim mekânlarını ve üçüncü ramın tartışılmasına imkân yaratmasıdır. yerleri analiz eden teorilerin eksik bıraktığı özellikler birlikte de- ğerlendirildiğinde yeni bir kavramsallaştırmaya ihtiyaç olduğu Çalışma giriş bölümünden sonra toplam dört bölümden oluş- ilk kez Kurtar Anlı & Yavan, (2019) tarafından işaret edilmiştir. maktadır. İkinci bölümde mevcut literatürün eleştirel değerlen- Söz konusu eksiklik ve ihtiyaçtan hareketle bu çalışmanın dirilmesi yer almaktadır. Üçüncü bölüm çalışmanın veri ve amacı, çağdaş tüketim mekânlarını ve üçüncü yerleri hem ta- yöntem kısmını içermektedir. Dördüncü bölüm, önerilen me- nımlayan hem de onu analiz etmeye yarayan yeni bir kavram kânyer kavramsallaştırmasının tanımlanması ve özelliklerinin ve çerçeve -mekânyer- önerisi ortaya koymaktır. İlk kez Kurtar belirlenmesini içeren bulgular ve tartışma bölümünden oluş- Anlı, (2021) tarafından yazılan doktora tezinde öne sürülen ve maktadır. Çalışmanın sonuç bölümünü kapsayan beşinci bö- ipuçları verilen “mekânyer” kavramı, bu çalışma ile geliştirilerek lümde ise önerilen çerçevenin teorik işlevselliği ampirik sözkonusu kavramın kapsamı, boyutları ve temel özellikleri or- verilerle karşılaştırılarak tartışılmakta ve ulaşılan sonuçlar su- taya konulmakta ve böylece kavramın tüketim mekanlarının ve nulmaktadır. üçüncü yerlerin analizinde bir çerçeve olarak kullanışlı hale ge- 2. Mevcut Literatürün Eleştirel Değerlendirilmesi tirilmesi önerilmektedir. Mekânyer kavramsallaştırması biri kü- resel diğeri yerel bir kafe zinciri olan Starbucks ve Simit Sarayı Tüketim mekanları ve üçüncü yerler üzerine yapılan çalışmalar örnekleri kullanarak ortaya konulmaktadır. Bu bağlamda, çalış- incelendiğinde gerek ekonomik coğrafya gerekse diğer disip- manın temel argümanı/hipotezi, tüketim mekânlarını ürün, linlerin (pazarlama, sosyoloji, psikoloji) yazınında meseleyi ku- ayrım, yerin failliği ve ölçek olarak dört boyutta ele alan “me- ramsal ve ampirik düzeyde ortaya koyan iki patikanın gelişme kânyer” kavramsallaştırmasının çağdaş üçüncü yerleri mevcut gösterdiği görülmektedir. Bu patikalardan ilki, ekonomik coğ- teorilerden daha iyi ve daha kapsamlı bir şekilde ortaya koya- rafya literatüründeki perakende ve tüketim mekanları üzerine bileceğidir. Bu doğrultuda önerilen “mekânyer” kavramı, tüke- yapılan araştırmalardır. Ekonomik coğrafya yazınında 1990’lı tim mekanlarının ve üçüncü yerlerin yalnızca birey/tüketici yıllara kadar tüketim mekanları perakende mekanları içerisinde odaklı tanımlanma varsayımını (Bitner, 1992; Oldenburg, 1999; yer alarak çoğunlukla makro ve mezo ölçekte incelenen Rosenbaum, 2006; 2009; Rosenbaum vd., 2007; 2017; Hall, değer/üretim zincirinin (üretim-dağıtım-tüketim) son halkası 2011; Lin, 2012; Hickman, 2013; Laing & Royle, 2013; Woldoff olarak içerisinde ele alınmıştır (Yavan, 2006). 1990’lı yılların so- vd., 2013; Bookman, 2014; Lin vd., 2015; Peters, 2016; Cabras nunda ortaya çıkan kültürel dönüşle birlikte, ekonomik coğraf- ve Mount, 2017; Lukito & Xenia, 2018; Purnell & Breede, 2018) yacılar, 'ortodoks perakende coğrafyası' olarak adlandırılan ve gözden geçirerek, sözkonusu mekanları/yerleri tanımlayan temelde perakendecilerin yer seçimine ve pazar alanı analizine farklı boyutlar geliştirmektedir. odaklanan yaklaşımdan uzaklaşarak “yeni perakende coğraf- yası” (Wrigley & Lowe, 2002; Bağcı & Yavan, 2022) ve “tüketim Mekânyer kavramını görünür kılan temel boyutlar ürün, ayrım, coğrafyası” (Mansvelt, 2005; Kurtar Anlı, 2021; Kurtar Anlı & yerin failliği ve ölçek’tir. Mekânyer’in bu dört boyutu, üçüncü Yavan, 2023) olarak tanımlanabilecek iki alanı birleştiren bir yerleri teorik ya da ampirik olarak analiz eden diğer çalışma- yöne evrilmiştir. Böylece ekonomik coğrafya bir yandan pera- lardan (Steinkuehler, 2005; Soukup, 2006; Steinkuehler & Wil- kende sermayesinin yeniden yapılanmasına odaklanırken diğer liams, 2006; Slater & Koo, 2010; Kuno, 2011; Hawkins & Ryan, yandan tüketim mekanlarının ve yerlerinin kültürel-ekonomik 2013; Memarovic, vd., 2014; McArthur & White, 2016; Thomp- coğrafyalarına odaklanmıştır. Bunun sonucu olarak ekonomik son, 2018; Broadway vd., 2018; Nguyen, vd., 2019; Broadway coğrafya kültürel olanla buluşarak (Warf, 2012) disiplin içinde & Engelhardt, 2021) farklı kılan özelliklerdir. Mekânyer kavram- kültürel ekonomik coğrafya (Amin & Thrift, 2004) yaklaşımı ve sallaştırmasında iki meta kavram olan ‘mekân’ ve ‘yer’ kavram- tüketim coğrafyası konusu ayrı bir araştırma alanı olarak ge- larına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu ihtiyacı yaratan şey tüketim lişme göstermiştir. Gerçekten de ekonomik coğrafyacılar yuka- mekânlarının ne tam anlamıyla yer ne de mekân olarak tanım- rıda bahsedilen yeni perakende coğrafyası ve tüketim lanabilmesidir. Çünkü tüketim mekânları hem mekân olarak sü- coğrafyası yaklaşımlarını kullanarak gündelik tüketim pratikle- rekli üretilen, tasarlanan ve toplumsal dinamiklerle değişen bir rimizin ve deneyimlerimizin merkezinde yer alan yedi tüketim yapıya sahipken hem de duygusal, bilişsel ve deneyimsel an- mekanı/yeri (ki bunlar caddeler, mağazalar, alışveriş merkezleri,  Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 11 evler, informal pazarlar/panayırlar, eğlence yerleri/temaparklar 2023). Buna göre, üçüncü yerler herkesin rahatlıkla girip çıka- ve internet’den oluşur) üzerine çok sayıda önemli araştırma bildiği, kurallardan arındırılmış bir (i) tarafsız zemin sunmakta- (Crang, 1997; Wrigley & Lowe, 2002; Miles, 2010; Crewe, 2011; dırlar. Bununla birlikte bu yerler sınıfsal ayrımların, rollerin ve Coe vd., 2013, 2020; Cook & Crang, 2016; Mansvelt, 2005, statülerin önemsiz kaldığı (ii) eşitleyici olma özelliği taşır. 2012, 2022) ortaya koymuş olmasına rağmen, çağdaş kapitalist Üçüncü yerlerde (iii) konuşma temel aktivitedir, insanların bir- toplumun günümüzdeki en yaygın ve en önemli tüketim meka- birini dinlemesi ve iletişimde bulunması önemlidir. Üçüncü yer- nını oluşturan üçüncü yerleri mikro ölçekte detaylamasına in- lerin (iv) erişilebilirlik ve ağırlama özelliği, lokasyonel yakınlık celeyen çok az çalışma (Broadway vd., 2018; Thompson, 2018; ve toplumsal erişilebilirlikle ilgilidir. Üçüncü yerin sosyalleşme Dolley, 2020; Borsellino vd., 2021; Broadway & Engelhardt, ve konuşma aktivitesini devam ettirecek (v) müdavimleri olması 2021; Thiele & Klagge, 2021) yapmışlardır. Gerçekten de coğ- gerekmektedir. Üçüncü yerlerin mekansal yapısı genellikle (vi) rafyacılar ilginç bir şekilde son yıllardaki birkaç istisnai araş- sade profile sahiptir, kitlesel tüketim mekanlarından farklı, gös- tırma dışında Oldenburg-Bitner-Rosenbaum çizgisini izleyen ve terişsiz yerlerdir. Üçüncü yerlerin atmosferi (vii) neşeli ruh halini mikro ölçekte yer-tüketici-ürün ilişkisini analiz eden üçüncü yer yansıtmaktadır. Bu yerlerde insanlar kendilerini (viii) evden literatürünü tümüyle gözardı etmişlerdir. ‘Üçüncü mekân’1 uzakta evde gibi hissetmektedirler. Üçüncü yerlerin tüm bu (third space) (Soja, 1996) üzerine birçok tartışma ve araştırma- özellikleri değişimi dışarda bırakan, görece izole, otantik, bireyin nın olduğu coğrafya yazınında disiplinin merkezinde yer alan sosyalleşmesi ile sınırlı bir “yer” tanımı yapmaktadır. Dolayısıyla bir tüketim mekânı olan ‘üçüncü yer’ konusunun yok sayılması Oldenburg’un üçüncü yer teorisi günümüzde toplumsal önemli bir eksikliği ve ihmali işaret etmektedir. değişimi görmezden gelen oldukça geleneksel ve romantik bir perspektif sunmaktadır. “Ancak üçüncü yer kavramı Olden- Bu konudaki ikinci patikayı coğrafya dışında gelişen pazarlama, burg'un tanımından evrilmiş ve artık belirgin bir şekilde farklı sosyoloji ve çevresel psikoloji gibi disiplinlerin tüketim mekan- anlamlara sahiptir” (Crick, 2011a). Nitekim teoriye yapılan eleş- ları ve üçüncü yerler üzerine olan çalışmaları oluşturmaktadır. tiri ve katkılarla (Rosenbaum, 2006) üçüncü yerler günümüzde Bu hattı izleyen ilgili literatür değerlendirildiğinde tüketici-yer değişime açık, bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanıldığı (Me- ilişkisini kuran iki temel çerçeve ortaya çıkmaktadır. Bunlardan marovic vd., 2014; Lukito & Xenia, 2018), çeşitli aktivitelerin birincisi Bitner, (1992) tarafından “hizmet ortamı” olarak kav- aynı anda yer aldığı (Nguyen vd., 2019; Broadway & Engelhardt, ramsallaştırılan ve perakende/hizmet mekanlarının incelendiği 2021), statik bir karaktere sahip olmayan (Purnell & Breede, kuramsal çerçeveyken, diğeri ise Oldenburg, (1999) tarafından 2018), yerin tasarlandığı (Crick, 2011a) ve deneyimsel (Pine & kavramsallaştırılan ve Rosenbaum, (2006) tarafından geliştiri- Gilmore, 2011) özellik kazandığı bir kapsama kavuşmuştur. len “üçüncü yer” teorisidir ki bu çerçeve temelde yalnızca res- toranları, barları, kitapçıları, kafeleri ve kahvehaneleri2 dikkate Üçüncü yer kavramının eksik bıraktığı ancak Rosenbaum, almaktadır. Sonuç olarak coğrafya dışında sözkonusu iki kuram- (2006)’un ilişkisel üçüncü yer teorisinde göreceğimiz bir diğer sal çerçeve üzerinden gelişen literatür tüketici-yer/mekân iliş- önemli kavram Bitner’ in (1992) “hizmet ortamı” (servicespace) kisine odaklanan ve böylelikle perakende/tüketim mekanlarını kavramsallaştırmasıdır. Hizmet ortamı kavramı temelde tüketim tüketicinin ihtiyaçları ile yere bağlılığı ve yerin anlamı çerçeve- mekanlarındaki (örneğin perakende mağazaları, kafeler ve eğ- sinde analiz edilebileceğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda lence yerleri gibi) “yapılı çevreyi/fiziki ortamı” ifade etmektedir. tüketim mekanları ve üçüncü yerleri ele alan her çalışmanın bir Buna göre bir tüketim mekanın hizmet ortamı, o yerin sahip ol- yandan “üçüncü yer” ve “ilişkisel üçüncü yer” teorilerinin temel duğu fiziki koşullar (ambiyansı ve ortam özelliklerini), işlevler özelliklerini ve eksik bıraktığı hususları ortaya koyması gerekir- (oturum düzeni ve fonksiyonellik) ve araçlardan (mobilyalar, ken öbür yandan sözkonusu literatürde son yıllarda ortaya semboller ve nesneler) oluşmaktadır. Kısacası Bitner (1992), çıkan ürün, ölçek, ayrım ve yerin failliği gibi dört boyuttaki tar- teorisinde, tüketim mekanının ‘fiziksel’ boyutunun kavramsal- tışmaları da dikkate alması gerekmektedir. Bu minvalde aşağıda laştırılmasına odaklanarak hizmet ortamının tüketicilerin dav- hem “hizmet ortamı” kavramı ile “üçüncü yer” ve “ilişkisel ranışlarına etkisini ve aynı zamanda çalışan-tüketici etkileşimini üçüncü yer” kavramsallaştırmaları hem de yeni ortaya çıkan kolaylaştıran veya sınırlandıran boyutlarını ortaya koymaktadır dört önemli boyut kritik olarak değerlendirilmektedir. (Bitner, 1992; Rosenbaum & Massiah, 2011). Bu bağlamda Bit- ner, (1992) ’in ‘hizmet ortamı’ kavramı, bir tüketim mekanını “Üçüncü yer, düzenli olarak gidilen, gönüllülük esasına daya- yerin fiziksel ortamı ve boyutları bakımından analiz eden (ya da nan, informal olan ve heyecanla beklenen buluşmalara ev sa- tüketicilerin yerle olan ilişkisini spesifik olarak analitik şekilde hipliği yapan ev ve işyerlerinin ötesindeki çok çeşitli kamusal ilk kez inceleyen/geliştiren) ilk kavramsallaştırma çabası olduğu mekanlardır” (Oldenburg, 1999). Oldenburg’un tanımladığı bu söylenebilir. Hizmet ortamı kavramı ticari faaliyet gösteren tüm kavramın temelinde konuşmanın, iletişimin yoğunluklu olduğu perakende ve tüketim mekanlarını ele alan bir nosyon olmakla sosyalleşme aktivitesi bulunmaktadır. Çünkü özellikle Amerikan birlikte, üçüncü yer teorisinin temel öznesinin birey ve sosyal- toplumu kentleşme, banliyöleşme, bilgi ve iletişim teknolojile- leşme olgusu olmasından dolayı yerin fiziksel özellikleri ve üret- rindeki artışla birlikte biraraya gelmekten, sosyalleşmeden tiği anlamlar bu yaklaşımda geri planda kalmıştır. Her ne kadar uzaklaşmaktadır. Bu nedenle Oldenburg, insanları yeniden bi- üçüncü yer teorisi hizmet ortamını içermese de hizmet ortamı raraya getirecek ve insanların hapsolduğu ev ve işyerlerinden kavramının geliştirilmesi yine bir üçüncü yer üzerinden yapıl- çıkaracak üçüncü bir yer tahayyül etmektedir. Bu üçüncü yerler, mıştır. Nitekim Rosenbaum’un (2006), üçüncü yer üzerinden genellikle yerel olarak işletilen, bağımsız şekilde mahallelerde tüketim mekanının incelenmesine yönelik çalışmasında, yerin bulunan kafeler, restoranlar, barlar, kitapçılar ve kuaförler gibi fiziksel boyutunun (hizmet ortamının) yanında sosyal ve duy- küçük ölçekli ticari mekanlar ile kütüphaneler ve kulüpler gibi gusal boyutların da varlığını ortaya koyarak “ilişkisel üçüncü kamusal alanlardan oluşmaktadır. Üçüncü yerin sekiz temel yer” teorisini üretmiştir. Böylece Bitner'in çerçevesi Rosen- özelliği bulunmaktadır (Oldenburg, 1999; Kurtar Anlı & Yavan, baum tarafından mekânın fiziki boyutunun incelenmesinden 1 Oldenburg’un (1999) ‘üçüncü yer’ (thirdplace) kavramı, Soja’nın (1996) ‘üçüncü mekân’ (thirdspace) kavramını akla getirmektedir. Fakat üçüncü yer kavramı ile üçüncü mekân kav­ ramı birbirinden oldukça farklı bir anlam ve geleneğe karşılık gelmektedirler. Sözkonusu iki kavramın karşılaştırması için bkz. Kurtar Anlı & Yavan (2019, s.112, 115). İki kavramın am­ pirik tartışması ve uygulaması için de makalenin tamamına (Kurtar Anlı & Yavan, 2019) bakınız. 2 Jonhstone (2012) perakende mağazalarının/dükkanlarının (retail store) da üçüncü yerler arasında yer aldığını ortaya koymuştur ki bu durum hemen hemen tüm hizmet ortamları­ nın üçüncü yerler olarak görülebileceğini ortaya koymaktadır.  12 Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 nun incelenmesinden sosyal ve duygusal boyutlarının da ince- yerin anlamı çalışma aktivitesi üzerinden ‘faydacı’ bir yer bağ- lenmesine doğru genişletilmiştir. Daha sonra ise Rosenbaum & lılığını göstermektedir. Üçüncü yerlerin çalışma alanı olarak ki- Massiah (2011), bir adım daha ileriye giderek hem tüketicileri şilerin verimliliğini arttırdığını ileri süren Hampton ve Gupta hem de çalışanları etkileyen bir ’hizmet ortamı’nın “fiziksel” ve (2013) bu yerleri “verimlilik mekânı” olarak işaret etmektedir. “sosyal” boyutlarının yanısıra “sembolik” ve “doğal” boyutları- nın da bulunduğunu öne sürerek Bitner'in (1992), hizmet or- Gerek hizmet ortamı teorisinin gerekse üçüncü yer ve ilişkisel tamı modelini en üst düzeye taşımışlardır. Sonuç olarak üçüncü yer teorisinin eksik bıraktığı bir diğer nokta “ürün” me- Rosenbaum & Massiah (2011), Bitner'in bir tüketim mekanının selesidir. Ürün, perakende ve tüketim coğrafyası çalışmalarında bileşenleri olarak tasarladığı fiziksel, sosyal, sembolik ve doğal merkezi önem taşımaktadır ve bu nedenle ürün konusunda ol- boyutları kapsayan “genişletilmiş bir hizmet ortamı” çerçevesi dukça geniş bir literatür yer almaktadır (Bkz. Kurtar Anlı, 2021). sunmuşlardır. Fakat burada dikkati çeken nokta, yazarların ge- Bu bağlamda sözkonusu ampirik literatürde ürün konusu iki şe- liştirdiği “genişletilmiş hizmet ortamı” perspektifinin sadece kilde ele alınmaktadır: Bunlardan ilki küresel ürünlerin (McDo- üçüncü yerleri değil tüm hizmet alanlarını kapsamasıdır. nalds’ın hamburgeri, Starbucks’ın kahvesi vb.) Amerika dışında yer alan ülkeler üzerindeki sosyal, ekonomik ve politik etkisi ile Bir tarafı hizmet ortamına diğer tarafı da üçüncü yere dayanan ilişkilidir. Bu minvaldeki çalışmalar küresel ürünlere karşı yerel “ilişkisel üçüncü yer teorisi”, tüketicilerin üçüncü yerlere yük- direnişi ve kabulü (Örn. Bak, 2005, 2006; Ram, 2007; Grinsp- ledikleri anlamları kavramsallaştırması, yerin anlamını sosyal hun, 2014), küresel ürünün yerel bağlama uyarlamasını (Örn. destekle ilişkilendirmesi ve yerin anlamları ile yer bağlılığı ara- Fantasia, 1995, Caldwell, 2004) ve hegemonik etkisini (Örn. sında bir ilişki sunması (Rosenbaum, 2006) bakımından Olden- Thompson & Arsel, 2004; Kjeldgaard & Ostberg, 2007) öne çı- burg’un üçüncü yer kavramından oldukça farklılaşmaktadır. karmaktadırlar. Ürün konusunda ikinci kümeyi oluşturan çalış- Dahası bu kavram üçüncü yerlerin tüketicilerin ihtiyaçlarına is- malar ise yerel ürünün küreselde yer edinme çabası (Örn. tinaden “pratik olarak yer”, “sosyalleşme olarak yer” ve “ev ola- Bestor, 2000; Çağlar, 2011), yerel ürünün sembolik bir gösterge rak yer” şeklinde üç boyutta tanımlanabileceğini ortaya koyarak olması (Örn. Raviv, 2003; Ram, 2004; Alcalde, 2009) ve küresel oldukça kapsamlı bir yer kavramsallaştırması sunmaktadır (Ro- ürüne karşı yerel ürünün ortaya çıkması (Örn. Ram, 2007) gibi senbaum, 2006). İlişkisel üçüncü yer teorisine göre pratik ola- hususları içermektedir. Ürün meselesini inceleyen sözkonusu rak yer, Bitner’in (1992) hizmet ortamı kavramına karşılık çalışmalar değerlendirildiğinde, ürünün bir tüketim nesnesi ol- gelmektedir ve tüketicinin yere bilişsel yönelimini sağlayan masının ötesinde onun batılılaşma, modernleşme, yerelleşme, ürün, fiyat, hizmet ortamının ambiyansı, düzeni, yön işaretleri, kimlik ve politik söylemler üreten ve toplumların konumlarını, sembolleri gibi fiziksel olarak ihtiyaç duyulan özellikleri içer- kendilerini ifade etmelerinin merkezinde yer alan bir olgu ol- mektedir. Sosyalleşme olarak yer, dostluk, arkadaşlık, eğlen- duğu dikkati çekmektedir. Tüm bunların ışığında ürün konusuna mek, oyuna katılmak yoluyla tüketicinin sosyal yalnızlığını gerek üçüncü yer literatüründe (Örn, Oldenburg, 1999; Lin, giderme ihtiyacına yönelik olarak yerin buluşma mekânı olarak 2012; Bookman, 2014) gerekse ilişkisel üçüncü yer çalışmala- kavranmasıdır. Ev olarak yer ise, sevgi, aidiyetlik, rahatlama, rında (Örn, Rosenbaum, 2006; Rosenbaum & Massiah, 2011; güven gibi pozitif duyguların hissedildiği ve bu yönüyle tüketi- Johnstone, 2012) önem verilmemekte ya da en fazla fiziksel, cilerin duygusal ihtiyaçlarının karşılık bulduğu yeri tanımlamak- bilişsel bir özellik olarak ele alınmaktadır. Oysa ürün tüketim tadır. Üçüncü yerlerin sahip olduğu bu üç yer anlamı sırasıyla mekanlarında yerin tüm boyutlarıyla ilişkisi olan ve bu nedenle ‘bilişsel’, ‘topluluk’ ve ‘nihai’ olmak üzere üç tür yer bağlılığını de sadece bilişsel ve ülke düzeyinde değil aynı zamanda üçüncü desteklemektedir (Rosenbaum, 2006). Buna göre tüketiciler yerler gibi daha küçük ölçeğe sahip alanlarda duygusal, sosyal üçüncü yerlere gerek fiziksel ihtiyaçlarını gerekse özellikle sos- ve hatta sembolik, kültürel ve sınıfsal ayrımları (Bourdieu, 2017) yal ve duygusal ihtiyaçlarını karşılamak için giderek, o yerlere da yaratan ve besleyen bir özelliğe sahiptir. karşı hem bilişsel hem de topluluksal olarak sadık hale gelirler ve nihai olarak da o yere olan sadakatları artar ki böylece “yer Tıpkı ürün meselesi gibi tüketim mekânlarını inceleyen her iki bağlılığı” ortaya çıkar. İlişkisel üçüncü yerin ortaya koyduğu bu teorinin de gözardı ettiği bir diğer husus, günümüz tüketim top- üç tür yer tanımı, kuşkusuz üçüncü yer kavramını bir adım öteye lumunda bireylerin tercihlerini ve yaşam tarzlarını belirlemede taşımakta ve yeri görünür kılarak öne çıkarmaktadır. Ancak iliş- önemli bir faktör olan “ayrım” (Bourdieu, 2017) meselesi ile kisel üçüncü yer kavramının da eksik bıraktığı birkaç husus bu- mekânın hem “göstergesel” gücü (Baudillard, 2013) hem de lunmaktadır. İlk olarak, buradaki yer tanımı Tuancı, (1975) “faillik” yaratması (Seamon, 2018) durumudur. Günümüz çağ- anlamdaki yere, yani otantik, sabit, geleneksel ve duygularla daş tüketim mekânlarını anlama ve analiz etme açısından her yüklü olana işaret etmektedir. İkinci olarak, yerin boyutları bi- iki boyutunda oldukça kritik olduğu görülmektedir. Bourdieu lişsel, sosyal ve duygusal olana gönderimli olarak tanımlanma- (2017) ’nun temel kavramlarından biri olan “ayrım” hem kül- sına rağmen, yerin sembolik anlamı eksik kalmaktadır. türel hem de sınıfsal tüketim farklılıklarının belirlenmesinde Üçüncüsü, ele alınan ilişkisel üçüncü yerler, tıpkı Oldenburg’un önemli özelliklerden birisidir. Yukarıda da vurgulandığı gibi ürün üçüncü yeri gibi, yerel, butik ve kendi içinde özgünlüğe sahip üçüncü yerlerde farklı sınıfsal ayrımları belirginleştiren bir ya- mekanlardır. Dördüncüsü ise, ilişkisel üçüncü yer kavramının, pıya sahiptir. Bu nedenle üçüncü yer teorisinin iddia ettiği gibi belirli (ileri) bir yaş grubunu içeren görece homojen bir toplu- üçüncü yerler homojen, rollerin ve statülerin dışarıda bırakıldığı luğun üçüncü yerle kurduğu ilişkiye odaklanmasıdır. Bunların mekanlar değil aksine bunların yeniden üretildiği ve belirgin- yanı sıra ayrıca günümüz üçüncü yerlerinin toplumsal değişim leştiği alanlardır. Ayrımı yaratan bir diğer konu mekânın sem- ve ihtiyaçlarla birlikte vazgeçilmez aktivitelerinden biri bu alan- bolik/göstergesel gücü (Baudillard, 2013) ile ilgilidir. Burada ların çalışma için de tercih edilmesidir. Bu noktayı gören Griffith gerçek, fiziksel mekân yerine göstergelerle örülü bir mekân ya- & Gilly (2012) ilişkisel üçüncü yere dördüncü olarak "çalışma pısı bulunmaktadır. Fakat üçüncü yer literatüründe yerin bu olarak yer” boyutunu eklemişlerdir. Bu boyutta tüketiciler için bahsedilen yapısı yerine, mekânın fiziksel özelliklerine odakla-  Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 13 nılmış ve yer bir hizmet ortamı (Örn. Bookman, 2014; Broad- Harvey’in (2015) ve Massey’in (1994) mekân-yer kavramsallaş- way vd., 2018; Lukito & Xenia, 2018; Broadway & Engelhardt, tırmasındaki gibi bir hareketlilik ve sabitliği aynı anda taşımak- 2021) olarak ele alınmıştır. Oysa mekânın karşılık geldiği sem- tadır. Deneyim ölçeği bu hareketlilik-sabitlik terazisi arasında bolik anlam tüketicilerin kümelenmesine ve diğerinden ayrıl- bir yerde salınım göstererek, hareketliliği (değişimi) ve sabitliği masına sebebiyet vermektedir. Bununla ilişkili olarak literatürde (yerleşikliği) içinde barındırmaktadır. Bu bağlamda tüketim ça- öne çıkan diğer özellik ise “yerin failliği” meselesidir ki bu özellik lışmalarının ve özellikle de üçüncü yer teorisinin eksik bıraktığı yerin tasarlanarak nasıl farklı bir “sahne” (Pine & Gilmore, ölçek meselesi deneyimin üretimini anlamada kritik role sahip- 2011) yarattığını ortaya koymaktadır. Nitekim bu sahne “oyu- tir. Tüketim mekanlarını deneyim ölçeği ile tanımlamak bu an- nun kuralları”nı belirleyen bir fail görevi görmektedir. lamda bize hem üretilen hem de olumsal ve ilişkisel temelde analiz edilen bir ölçek boyutu kazandırması açısından önem Tüketim mekânları üzerine yapılan çalışmaların ortaya koyduğu teşkil etmektedir. bir diğer sorun, “ölçek” konusunun mekânsal olarak nasıl ta- nımlanacağı meselesidir. Hem üçüncü yer hem de ilişkisel 3. Veri ve Yöntem üçüncü yer teorisi, sabit ve verili bir ölçek kabulünden hareket 3.1. Karma Desen ve Gömülü Teori ile Çerçeve Geliştirme ederek ölçeğin olumsallık ve ilişkiselliğini göz ardı etmektedir- ler. Her iki teoride de ölçek mikro düzeye gönderimlidir. Mikro Tüketim mekanları ve üçüncü yerlerin yeni bir kavramsallaştır- ölçek küreselleşmenin hız kazandığı 1980’li yıllarla birlikte kü- masını sunmak için karma desen kullanılarak nitel ve nicel araş- resel, yerel, bölgesel, makro bölgesel hatta gündelik yaşamın tırma yöntemlerinden yararlanılmıştır. Karma desen, hem nitel deneyimsel alanı araştırma problemlerine konu olmasıyla bir- hem de nicel yöntemleri birlikte kullanarak araştırılan konuya likte beden, ev, işyeri gibi yerleri tanımlamada kullanılmaya baş- bütünsel yaklaşmaktadır. Buradaki amaç, “elde edilen verileri lanmıştır. Her ne kadar ölçek tanımlamasının genişlemesi çeşitlendirmek, karşılaştırmak, bütünleştirmek ve farklı, ancak problemleri makro, mezo ve mikro düzeyde anlamayı sağlama- araştırma soruları ile doğrudan ilgili veriler elde etmektir” (Yıl- sına rağmen ölçek araçsal bir konuma indirgenmiştir. Ancak dırım & Şimşek, 2018, s. 326). Bu kapsamda çalışmada gözlem, 1990’lı yıllarla birlikte ölçeğin sadece problemlerin sınırlandı- anket ve mülakat veri toplama tekniklerinin hepsinden yarar- rılmasına yarayan araçsal bir kavram olmadığı, bunun aksine lanılmış, sözkonusu veri çeşitlemesi önerilen mekânyer kavra- ölçeklerin de üretildiği düşüncesi geçerlilik kazanmıştır. Ölçeğin mının oluşturulmasında ve kavramsal çerçevenin bileşenlerinin üretilmesindeki en temel parametrelerden biri küresel ve yerel ampirik olarak gösterilmesinde kullanılmıştır. arasındaki ilişkidir. Bu ilişkiden doğan çeşitli ölçek tanımlamaları geliştirilmiştir (Herod, 2008). Bu ölçeklerin hepsinin ortak öze- Bu çalışmanın temel amacı yeni bir kavram ve çerçeve üretmek liği ise kapitalist üretime odaklanan ve bu üretim biçimini an- olduğu için nitel araştırma yaklaşımlarından gömülü teori lamayı kolaylaştıran bir yapıya sahip olmalarıdır. Fakat bu ölçek (kuram oluşturma) bu araştırma için son derece uygun bir yön- tanımlamalarındaki temel boşluk toplumsal üretim ve tüketim tem sunmaktadır. Bu bağlamda çalışmada nicel yöntemin ya- konularını görmezden gelmesidir (Marston, 2000). Ancak te- nında veri temelinde açıklayıcı bir teori oluşturma yaklaşımı melde bu boş/eksik bırakılan kısım ölçeğin ilişkisel olarak üre- olan gömülü teori (Yıldırım & Şimşek, 2018, s.72-73) yöntemi tilmesinin en önemli boyutudur. Çünkü, “makro süreçler de kullanılmıştır. Bu yöntem araştırmacının katılımcıların görüş- gündelik yaşamı, deneyimsel kent ölçeğini ya da yereli içerme- lerine dayanan genel bir soyut süreç, eylem veya etkileşim teo- sine rağmen, bu kavramların içi makro ekonomik süreçler ta- risi türettiği bir araştırma stratejisidir. Bu süreç, veri toplamanın rafından sürekli boşaltılmaktadır” (Marston, 2000). Tüketim, birden çok aşamasını ve bilgi kategorilerinin ayrıntılandırılma- Batı dünyasındakilerin gündelik deneyimlerinin merkezinde yer sını ve birbiriyle ilişkisini içerir. Bu tasarımın iki temel özelliği, alan 'güçlü ve yaygın bir yer inşa süreci' olarak ölçek üretiminin verilerin yeni ortaya çıkan kategorilerle sürekli karşılaştırılması ayrılmaz bir parçasıdır (Mansvelt, 2005). Her ne kadar bu yerler ve benzerlikleri ve bilgi farklılıklarını en üst düzeye çıkarmak küçük, basit, kolayca tanımlanabilecek alanlar olarak görülse için farklı grupların teorik örneklemesidir. Kavramsal kategoriler de, bu yerlerde “insanla-yer arasındaki bağları ve bağlantıları, teorik çerçeve bileşenlerini temsil eder ve kategoriler arasın- anlam ve deneyim dünyalarını, rasyonelleşmeye karşıt bir di- daki ilişkiler, gelecekteki çalışmalarda ampirik olarak doğrula- renişi” (Cresswell, 2015) ya da yereldeki kimliğin ve deneyimin nabilecek önermeleri temsil eder (Kitchin & Tate, 2000, s.229; kendi sınırları dışına nasıl çıkabildiğini görebiliriz. O nedenle Creswell, 2009, s. 13). Bu minvalde çalışmada başvurulan temel ölçek konusunda olumsal ve ilişkisel bir tanımlamaya ihtiyaç yaklaşım gömülü teori yönteminin izlenerek söz konusu me- duyulmaktadır. Bu tanımlama bize her şeyin kendi içinde bir sis- kânyer kavramı ve çerçevesinin önerilmesi olmuştur. temi olduğu ve bu sistemlerin de bir ölçek yapısı sunduğunu ifade etmektedir (Marston vd., 2005). Çünkü tüketim mekan- 3.2. Çerçevenin Örneklem Seçimi ve Ampirik Doğrulaması larında kişinin yarattığı “kimlik, [deneyim] belirli koşullarda ve diğer insanlarla ilişkiler bağlamında inşa edilir-bu nedenle Çalışmanın örneklem alanını Starbucks ve Simit Sarayı oluştur- olumsal ve ilişkiseldir. Dahası kimlikler değişkendir çünkü belirli maktadır. Bu ikisinin seçilme nedenlerinden biri ölçek farklılık- bir rolün tekrarlanan performansından başka bir şey değildir- larıdır. Simit Sarayı yerel bir ölçeğe sahipken, Starbucks küresel ler” (Coe vd., 2020). Ancak bu yaratılan ve üretilen deneyim ev bir ölçekle tanımlanmaktadır. İkinci neden ise, her iki örneğin ve işyeri ölçeğinde üretilen deneyimin ötesinde ölçeklerarası de insanların sosyalleştiği üçüncü yer özelliği taşımaları ve bir ilişkiselliği mümkün kılmaktadır. Çünkü tüketim mekanları temel bir ürünü (kahve ve simit) merkeze alarak kurulmuş ol- her ne kadar sabit bir lokasyona sahip olsa da, küresel-yerel de- malarıdır. Bu amaçla Starbucks ve Simit Sarayı’ndan toplanan ğişimlere göre “hareketli” olma karakteristiğine sahiptir. Aynı nitel ve nicel veriler kullanılmıştır. Çalışmanın ilk basamağında zamanda bu hareketlilik içinde bir süreliğine de olsa “sabitlik”te nicel bir araştırma tasarımı yapılmış olup, veri toplama tekniği içermektedir. Bu sabitlik üretilen deneyimin ta kendisidir. Tıpkı olarak anket (Yavan, 2014a, s. 222) kullanılmıştır. Veriler, Star-  14 Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 Tablo 1. Derinlemesine görüşme yapılan tüketicilere ilişkin bilgiler. Table 1. Descriptions of the consumers who were interviewed in depth. bucks ve Simit Sarayı’nın farklı mağazalarında 426 tüketicisin- veri toplama tekniği ise gözlemdir. Bu bağlamda her iki mekâna den oluşan rastgele bir örneklemden yüz yüze uygulanan soru farklı zamanlarda gerçekleştirilen ziyaretler ile yerinde doğru- formları aracılığı ile elde edilmiştir. Çalışmada kullanılan soru dan gözlem yapılmıştır. Gözlemler sırasında Starbucks ve Simit formu hem ampirik çalışmalardan (Örn. Rosenbaum, 2006; Sarayı’nın mekânsal tasarımları, hizmet verme biçimleri, çalı- Crick, 2011b; Kuno 2011; Memarovic vd, 2014; Çakı & Kızıltepe, şanların tutumları, tüketicilerin gidip-gelme, yeme-içme, zaman 2017; Broadway & Engelhardt, 2021) hem de Oldenburg’un geçirme ve sosyalleşme davranışları gözlemlenerek kaydedil- (1999) üçüncü yer kriterlerinden yararlanarak oluşturulmuştur. miştir. Elde edilen gözlem notları ile gerek anket gerekse gö- Elde edilen anket verileri SPSS ortamında betimsel olarak çö- rüşmelerin eksik bıraktığı noktaların tamamlanması zümlenmiştir. Çalışmanın ikinci basamağında nitel bir araştırma sağlanmıştır. Çalışmada hem nitel hem de nicel yöntem birlikte tasarımı kullanılmış olup, duygularını, düşüncelerini ve dene- kullanılmış, bu da bütünsel bir değerlendirme yapmayı olanaklı yimlerini samimiyetle aktaracak kişilerin tespitine dayalı amaçlı kılmış olsa da bulgular kısmında sunulan veriler ağırlıklı olarak bir örneklem seçilmiştir. Görüşmeler Starbucks ve Simit Sara- nitel görüşmeler ve gözlemlere dayanmaktadır. Buna karşın yı’nda toplam 26 tüketici ve 8 yönetici ile gerçekleştirilmiştir zaman zaman nicel anket verileri de çalışma boyunca yüzdelik- (Tablo 1 ve 2). İlgili anket ve görüşmeler Ankara Üniversitesi ler şeklinde öne sürülen argümanı desteklemek için oldukça sı- Sosyal Bilimler Alt Etik Kurulu tarafından incelenerek nırlı bir şekilde de olsa kullanılmıştır. 08/04/2019 tarihli ve 139 sayılı kararıyla uygulanması kabul edilmiştir. 3.3. Geçerlilik ve Güvenirlilik Gerek nicel gerekse nitel araştırmalarda bilimsel bir araştırma- Starbucks ve Simit Sarayı’nda tüketiciler ve yöneticilerle yapılan nın en önemli ölçütlerinden biri güvenirlilik ve geçerlilik konu- derinlemesine görüşmelerin kayıtları deşifre edildikten sonra sudur (Yavan, 2014b). Nicel çalışmalarda araştırma tasarımı, öncelikle Maxqda programında kodlara ayrılmış, daha sonra ise örneklem, veri toplama ve analiz yöntemlerinin geçerlilik ve gü- ilgili literatürün ışığında sahadan elde edinilen bilgilerle kate- venirliliğinin sıkı şekilde istatistiksel göstergelerle ortaya konul- gorileştirilerek temalaştırılmıştır. Temalaştırılan veriler hem be- ması gerekmektedir. Buna karşın nitel çalışmalarda güvenirlilik timsel hem de içeriksel/ilişkisel analize tabi tutularak kavram ve geçerlilik nicel bir yöntemdeki gibi formüle edilen bir süreç haritaları oluşturulmuştur. Bu çalışmada kullanılan ikinci nitel olmayıp bunun yerine araştırmacının dürüstlüğü ve etik değer- Tablo 2. Derinlemesine görüşme yapılan yöneticilere ilişkin bilgiler. lere olan bağlılığı esastır. Burada görüşmeci onayı ve teyidi, Table 2.Descriptions of the managers who were interviewed in uzman görüşünün alınması, uzun etkileşimler ve bunun tespiti, depth. negatif durum analizi, denetlenebilirlik ve onaylanabilirlik gibi yöntemler kullanılarak araştırmanın güvenirliliği sağlanabilir (Kaya, 2014, s. 280). Nitel bir araştırmada geçerlilik, inandırıcılık ve aktarılabilirlik anlamına gelirken, güvenilirlik tutarlılık ve doğrulanabilirlik anlamına gelir. Bu bağlamda bu araştırmada, nicel çalışmalarda kullanılan iç geçerlilik ve dış geçerlilik ile iç güvenilirlik ve dış güvenilirlik kavramlarının nitel çalışmalardaki  Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 15 karşılığı olan inandırıcılık, aktarılabilirlik, tutarlılık ve doğrula- nabilirlik kriterleri çerçevesinde güvenirlilik ve geçerliliğini sağ- lamak için belirli ölçütlere dikkat edilmiştir. Buna göre çalışmada inandırıcılık (iç geçerlilik) ölçütünün sağlanabilmesi için her iki örneklem alanında uzun süreli etkileşim ve sürekli gözlem yapılarak, soruların iyileştirilmesini amaçlayan olumsuz durum analizi yapılmıştır. Aynı zamanda çalışmada geçerliliğin yüksek olması için çeşitleme (hem nicel hem de nitel verinin toplanması) yöntemiyle veriler toplanmıştır. Aktarılabilirlik (dış geçerlilik) özelliği kapsamında ise, bağlamın detaylı betimle- mesi yapılarak, araştırmayla doğrudan ilgisi olan bireyler seçil- miştir. Çalışmada bulgular ortaya çıkmaya başladıktan sonra diğer yazarla birlikte önemli noktalarda fikir alışverişinde bulu- nularak ve görüşme verilerinin Maxqda’da kodlanmasında kod- lara karşılıklı karar verilerek tutarlılık (iç güvenilirlik) ilkesi sağlanmaya çalışılmıştır. Çalışmanın güvenirliliğini sağlamak için izlenen diğer bir yol ise doğrulanabilirlik (dış güvenilirlik)’tir. Bu- rada araştırma süreci açık ve gerekçeleriyle birlikte, herhangi Şekil 1. Mekânyer kavramını oluşturan özellikler (Kaynak: Yazarlar). bir şüpheye yer bırakmayacak şekilde açıklanmıştır. Ayrıca ça- Figure 1. Characteristics of the concept of spaceplace (Source: Aut­ lışmanın daha sonra tekrar edilebilmesi için yapılan görüşmeler hors). ve gözlemler ses kayıt cihazlarına ve not defterine kaydedilmiş- tir. sine olanak sağlamaktadır. Ürün, bilişsel, toplumsal ve sembolik anlamları üreten bir yapıya karşılık gelmektedir. Ölçek, tüketim 4. Bulgular ve Tartışma: Mekânyer Kavramsallaştırması alanlarının ölçeksel ya da teritoryal açıdan deneyimsel bir çer- çeveye sahip olduğunu tanımlamaktadır. Bu çalışma tüketim mekânlarının ve üçüncü yerlerin analizinde tüketici-mekân-ürün üçlüsünü birleştiren yeni bir kavram -me- 4.1 Mekânyer Kavramının Bileşenleri ve Özellikleri kânyer- ve çerçeve önerisinde bulunmaktadır. Bu yeni kavram 4.1.1. Ayrım önerisi, bir yandan teorik ve ampirik literatürdeki hali hazırda mevcut olan ‘hizmet ortamı’ (Bitner, 1992), ‘üçüncü yer’ (Ol- Mekânyer kavramının dört bileşeninden ilki olan ayrım, tüketim denburg, 1999) ve ‘ilişkisel üçüncü yer’ (Rosenbaum, 2006) kav- mekânlarında sınıfsal bir ayrımın nasıl geliştiğini ortaya koy- ramsallaştırmalarının eleştirel analizi üzerine dayalı iken, öbür maktadır. Burada sınıf “sembolik metaların tüketimiyle yeniden yandan esas olarak saha çalışmasından elde edilen nicel ve bil- üretilen” bir olgudur (Bourdieu, 2017, s. 15). Bourdieu’nun kül- hassa nitel verilerin analizi ve gömülü teori perspektifinden ye- türel tüketim farklılıklarını anlattığı bir kavram olan “ayrım”, bu nilikçi olarak yorumlanması üzerine dayalıdır. Dolayısıyla çalışmada ürün, mekân ve kültürel düzey arasındaki ilişkinin tü- “mekânyer” kavramının çıkış noktası literatürde yer alan keticiler arasında nasıl bir sosyal ayrım yarattığını göstermek- üçüncü yer ve ilişkisel üçüncü yerin özelliklerini analiz eden ça- tedir. Bu ilişkinin içerisinde ürün, tüketim tercihlerinin lışmaların çerçevesi olmakla birlikte, bu yeni kavramsallaştır- kutuplaşmasını ortaya çıkaran önemli bir öğedir. Literatürdeki mada kullanılan bileşenler bağlam bağımlı özellikler ve çalışmaların çoğunda ürün sadece bir tüketim ihtiyacı olarak farklılıklar temelinde geliştirilmiştir. Ancak yeni önerilen kav- ele alınmakta ve bu anlamın ötesine geçememektedir (Olden- ramsallaştırma esas olarak saha çalışmasından elde edilen ve- burg & Brisset, 1982; Oldenburg, 1999; Rosenbaum, 2006; Ro- rilerin yorumlanmasından ve tüketim mekânlarının analizinde senbaum vd, 2017). Üçüncü yer kavramsallaştırmasında ürün eksik olan boyutların bütünsel olarak değerlendirilmesinden tüketim mekânının görünmez bir parçası olmasına rağmen, bu oluşturulmuştur. çalışmanın ampirik sonuçları ürünün toplumsal sınıfları ve tü- ketim tercihlerini belirlemede ve ayırmada oldukça önemli ola- Önerilen “mekanyer” kavramı dört bileşenden oluşmaktadır. bileceğini göstermektedir. Nitekim 426 tüketici anketinden elde Bunlar; ayrım (tüketim pratikleri, yaşam tarzı ve kültürel ser- edilen bulgulara göre, Starbucks’a kahve için gelen tüketicilerin maye), ölçek (bilinç ve duygu, ilişkisel, deneyimsel), yerin failliği oranının %78 iken, Simit Sarayında ise tüketicilerin %83’ü simit (yerin serbestliği, yerin gerçekleşmesi ve yerin kimliği) ve ürün için gelmektedirler. “Çünkü tüketicinin tercih ettiği ürün tüke- (sembolik, toplumsal ve bilişsel)’dür (Şekil 1). Bu dört bileşen tim ihtiyacının ötesinde tüketicinin yaşam stili, içinde yer almak birer tüketim mekânı ve üçüncü yer olan Starbucks ve Simit Sa- istediği toplumsal grubu/sınıfı belirleyen ve mekâna anlam rayı temelinde analiz edilmiştir. Her iki kafenin de birer tüketim katan bir yapıya sahiptir” (Kurtar Anlı, 2021, s. 253). Bu bağ- mekânı olması, bir ürün temelinde mekânsallaşmaları ve yerel- lamda bu çalışmada incelenen ürün(ler) (kahve ve simit) ve küresel tüketim mekânı ayrımı taşımaları karşılaştırmalı bir ana- ürün merkezinde ortaya çıkan tüketim mekân(lar)ı (Starbucks liz ve değerlendirme yapmayı sağlamaktadır. ve Simit Sarayı) arasında önemli bir ilişki bulunmaktadır. Star- bucks ve Simit Sarayı ile bu mekânların temel “ürününü tercih Mekanyer” kavramındaki bu dört bileşen birbiriyle ilişkilidir ve eden tüketiciler, tercih etmeyenleri “toplumun geri kalanı” ya sadece tanımlama işlevselliği açısından birbirinden ayrılmıştır. da “onlar” şeklinde ötekileştirmektedir” (Kurtar Anlı, 2021, s. Her bir bileşen tüketim alanlarının bir aktörüne denk gelmek- 255). Burada ürün ve mekânın, toplumsal değerini toplumsal tedir. Yerin failliği, yerin fiziksel ve deneyimsel birlikteliğine kar- kullanım içinde kazanması durumu gelişmektedir (Bourdieu, şılık gelmektedir. Ayrım, ürün ve mekânın toplumsal sınıfları 2017, s. 39). Örneğin simit, toplumsal anlamını geleneksellik ve oluşturması ve her toplumsal sınıfı kendi içinde kümelenme- tarihsellikten getirmekle birlikte, daha sonra toplumun alt-orta  16 Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 sınıfının gündelik olarak tükettiği bir ürün haline gelmiştir. Bu- “Ben oralara gitmem mesela. Çünkü milli değil, ben aldığım ürünlerde nunla birlikte sembolik olarak asgari ücretin simit fiyatına göre de milli olmasına dikkat ederim. Burası bizim yani. Benim ülkemin yeri belirlenmesi ürüne politik bir anlam kazandırarak simiti hem burası” (K10, Simit Sarayı). reel tüketim nesnesi hem de imge olarak belirli bir toplumsal “Bizim milli yiyeceğimiz simit, insanları gelir durumuna ya da eğitim sınıfla özdeşleştirmektedir. Buna karşın kahve ve Starbucks ise, durumuna göre A­B­C­D diye kategorize edersek biz dört gruba birden özellikle Amerikan kahvesi, simitten farklı olarak orta ve üst sı- hitap ediyoruz. Buraya çok eğitimli bir profesörde gelip oturup çay içi­ nıfın yaşam tarzıyla özdeşleştirilmektedir. Hatta bir adım öteye yor simit yiyiyor, bu milli yiyeceğimiz çünkü. Aynı kuru fasulye gibi as­ giderek ankete katılan tüketicilerin %72,5’i Starbucks’ı batılı bir lında. Simit burada bir boşluk doldurdu, simitin böyle bir mağazada satılması, bunun yanında yan ürünlerin konulması sevimli bir hava yaşam tarzı ile özdeşleştirmektedir. Bu durum her iki mekânın oldu” (Y3, Simit Sarayı). ve ürünün kendi içinde bir habitus oluşturduğunu göstermek- tedir (Şekil 2). “Starbucks’ın kendisini güvenli, rahat ve tehditkâr olmayan bir yer olarak tanıtma biçiminin doğasında orta sınıf önyargısı bu- Starbucks ve Simit Sarayı’nda oluşan ürün, mekân ve toplumsal lunmaktadır” (Crick, 2011a, s. 67). Bu bağlamda Starbucks tü- sınıfın oluşturduğu habitus (Şekil 2) tüketici ifadelerinde ortaya keticisi de kendini farklı bir yerde konumlamaktadır. Bu çıkmaktadır. Simit Sarayı’ndaki tüketiciler ürünü işaret ederek konumlama toplumun “öteki” kesiminden ayrılan, farklılaşan “buraya gelen insanların alım gücü eşit. Ürünler belli, ürün bir yerdedir ve kendilerini “biz” olarak tanımlamaktadırlar. O standartıda belli. O nedenle insanlar kendi gibi olanları bulabi­ nedenle burada “biz” ve “onlar” ayrımı oluşmaktadır. Bu du- lirler bence” (Görüşmeci 3, Simit Sarayı) şeklinde ifade etmiştir. rumu şu ifadeler de görmek mümkündür: Starbucks tüketicisi ise satılan ürüne farklı bir açıdan bakarak “Ürünün etkisi var tabi. Buraya simit, çay koysanız gelen kişi “Biz yüksek oranda çalışan, onun dışında yurt dışına karşı bir bilinci değişir” (Görüşmeci 12, Starbucks) şeklinde bir ifadede bulun- olan, az buçuk Starbucks’ın kurduğu kültürel sermayenin de farkında maktadır. Burada ürün ve alım gücü birleştirilerek ekonomik olan (kişileriz). Çünkü bunun ardında bir Amerikan kültürü de var, sermayenin baskın olduğu bir habitus oluşturulmaktadır. Diğer bunun farkında olan ve çok da rahatsız edilmek istemeyen ve çok şaşalı bir ifadeyle aynı alım gücüne sahip insanları biraraya getirmek- yerlere gitmek istemeyen bizi kendi halimize bırakın diyen, kendi ken­ dine bir şeyler yapmaya çalışan kitle” (Görüşmeci 2, Starbucks). tedir. Bir diğer tüketici ise, mekân ve mekânı kullanan tüketici- lerin kendi beğenisinin dışında olduğunu vurgulamaktadır: “Gelen kitlenin korunmasını isterim çünkü benim için önemli bir ortam burası. Alt kültürel sınıf zaten burayı tercih ettiğinde biz buradan uzak­ “Starbucks’a bir kere gittim, ama kahvesini sevmedim. Bir de fincan laşmış oluyoruz. Benim isteğimden bağımsız olarak ben burada rahat kap olayı var onu da sevmiyorum, sevmiyorum yani. Daha doğrusu sı­ edemediğimde burası rahatsız edici, gürültülü bulduğumda o aralığım kılıyorum ben orada. Bir kere gittim kafam şişti. İçeriyi, ortamı sevme­ azalacak muhtemelen haftada üç günden bir güne ayda bir güne dü­ dim. Damak zevkime de uymuyor. Ya bitirelim şunu da kalkalım dedim. şecek ve gelmemeye başlayacağım o yüzden onların gelmesi ya da bu­ Ortam bana samimi gelmedi, ne bileyim sıkıcı geldi bana” (Görüşmeci rada görmeyi istemediğim insanların gelmesi beni uzaklaştıracaktır” 7, Simit Sarayı). (Görüşmeci 6, Starbucks). Her iki tüketici ifadesinde görüldüğü üzere gerek ürün gerekse Ürün ve mekâna göre Simit Sarayı ve Starbucks’ı tercih eden mekânsal ortam, tercihleri ve bulunmak istenilen yeri farklılaş- tüketicilerin oluşturduğu habitusun yansıttığı bir yaşam tarzı, tırmaktadır. Buradaki en keskin “ayrım”dan biri ise, yerel ve milli kültür düzeyi, davranış şekli, dili bulunmaktadır. Hatta her ha- duygunun tüketim mekânını biçimlendirmesi ve farklı ve ya- bitusun bir politik görüşü de bulunmaktadır. Bu habituslar bancı görülen mekân ve ürünü dışarıda bırakmasıdır. Gerçekten içinde satılan ürün, hizmet ortamı (Bitner, 1992) ya da mekân- de ankete katılan 426 tüketicinin %61’i, Simit Sarayı’nı “Türkiye sal özellikler, tüketicilerin buradaki aktiviteleri toplumsal sınıfı kimliğinin göstergesi” olarak kabul etmektedirler. yeniden üreten koşullardır. Çünkü sınıf eksenli ya da bu çalış- maya uygun olarak tüketim eksenli “yaşam tarzı arasındaki ay- “(Starbucks’ı) reddediyorum, 20 tl verilmez kardeşim şu kadarcık kah­ rımlar, (…) toplumun tükettiği gıda, dinlediği müzik, okuduğu veye. Giderim ben simitimi yerim, (simit) kendi değerim benim. Bir şey söyleyeyim mi en çok Starbucks’ın olduğu ülke Türkiye’ymiş. (…) Çok gazeteler çerçevesinde ele alınır” (Bourdieu, 2017, s. 15, 16). ayıp, her yer Starbucks burası ne güzel işte otur burada da ça- Simit Sarayı ve Starbucks’ın ürettiği ve ayrım yaratan mekânlar yını iç bilgisayarını aç chat yap bir şeyler yap” (Görüşmeci 8, aynı yaşam tarzına sahip insanlara da “özgürleşme ortamı” sun- Simit Sarayı). maktadır. Bu özgürleşme tüketicilerin bir tüketim ortamında bulunan tüm unsurlarla bütünlük kazanması ve yabancılık çek- memesidir. Bu bazen tanıdık olunan ürün bazen tüketicilerin davranışları bazen de mekânın sunduğu olanaklar olarak ortaya çıkmaktadır. Diğer bir ifadeyle heterojen özelliklere sahip tüke- ticilerin heterojen amaçlarla kullandıkları (çalışmak için, sosyal- leşmek için, yalnız kalmak için, tüketim için) mekânda “homojen bir kümelenme” yaratmaktadırlar. 4.1.2. Ölçek Mekânyer kavramının ikinci bileşeni ölçek konusu ile ilgilidir. Ölçek tüketim alanlarında önemli bir kavramdır. Çünkü mekânı Şekil 2. Ürün-mekân ilişkisine göre üretilen habitus (Kaynak: Kurtar ya da yeri tanımlayabilmek için öncelikle onu bir sınır içerisinde Anlı, 2021, s. 255’ten değiştirilerek alınmıştır.). tanımlamak gerekmektedir. Bu sınırlandırma sadece gerçek an- Figure 2. Habitus formed product and space (Source: Modified from lamda bir sınır çekmek anlamına gelmemektedir. Burada ölçek Kurtar Anlı, 2021, s. 255). bir alanı tanımlarken hangi ölçeğin ya da ölçeklerin referans alı-  Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 17 nacağı kastedilmektedir. Bununla birlikte önemli bir husus da ramı, duygu, algı ve bilinçle oluşan bir kavramdır. Üç kavramdan tüketim alanlarına yönelik bir ölçek tanımının bulunmamasıdır. oluşan deneyim kendi içinde ikiye ayrılmaktadır: Duygusal/an- Tüketim alanlarını tanımlamaya en uygun ölçek çeşitleri, kent lamsal deneyim ve bilinç ile oluşan deneyim (Kurtar Anlı, 2021, ölçeği, yerel ölçek, işyeri/ev ölçeğidir. Kent ölçeği ekonomik ak- s. 29). “Bilinçten duyguya doğru gidildikçe deneyim ve yerle iliş- tivitelerin toplandığı, kümelendiği ölçek olarak tanımlanır. Yerel kideki duygunun, anlamının yoğunluğu da artmaktadır. Ancak ölçek, kent ölçeğinde yer alan belirli ekonomik faaliyetlerin böl- bunun tam tersi yönde yani duygudan bilince doğru gidildikçe gesini/lokasyonunu kastetmektedir. Ekonomik aktiviteler ara- duygunun yerini düşünme alacaktır ve buradaki deneyim biliş- sındaki rekabet, bilgi akışları, düşünceler gibi belirli eylemleri sel düzeyde gerçekleşecektir” (Tuan, 1977, s. 8). kapsamaktadır. İşyeri ve/veya ev ölçeği ise, kent ve yerel ölçeğe göre daha özelleşmiş, gündelik yaşamın içinde, mikro alanlardır Tüketim alanında, mikro-ölçekte gerçekleşen insan- (Coe vd., 2013, s.17-19). Tüketim mekânları da saydığımız bu çevre/yer/mekân ilişkisinden açığa çıkan deneyim süreci ev ve üç ölçek içerisinde yer almakla birlikte işyeri ve ev ölçeğine kent ölçekleri kesişiminde yer alır. Bu nedenle Şekil 3’te işyeri, daha yakın bir konumda bulunmaktadır. Ancak tüketim mekân- ev ve tüketim mekânları mikro ölçek olarak kabul edilip, bu larının bu ölçek tanımlamalarından ayrılan yönleri mevcuttur. alanlar deneyimin en fazla yüz yüze yaşandığı yerler olarak gö- İlk olarak tüketim alanları bir hizmet ortamına (Bitner, 1992; rülmektedir. Ancak deneyim olgusu bu mikro ölçeklerin içinde Rosenbaum & Massiah, 2011) ya da tasarımsal mekâna sahip- geliştiği kadar dışındaki süreçlere açıktır ve bundan etkilenmek- tir. Yani tüketim alanı gerek fiziksel gerekse tasarımsal olarak tedir. Deneyim farklı şekillerde gerçekleşse bile mikro, mezo ve yapılandırılmış bir sınıra sahiptir. Aynı zamanda kendi mıntıkası makro ölçekleri aynı anda deneyimleyebiliriz. Bu ölçeklerin hi- (territory) içerisinde belirli bir işleyişe, kontrol ve hakimiyet ala- yerarşik olmadığını, geçişken ve ilişkisel olduğunu göstermek- nına sahiptir. Bu hakimiyet ve işleyiş (yönetim, satış, pazarlama, tedir. Bu deneyimlemelerden bazıları yüz yüze gerçekleşirken vizyon, misyon, deneyim vb.) geri planda sürekli devam etmek- bazıları ise düşünce, tasarım, kimlik ve benzeri şekilde dene- tedir. İkinci olarak, mekânın işleyişine tüketiciler katılmaktadır. yimlenmektedir. O nedenle tüketim mekânları içerisinde makro Bu tüketicilerin her biri farklı demografik özelliklere, yaşam ve mezo süreçlerin etkisini görmek mümkündür. Çünkü tüketim tarzlarına ve gelir seviyesine ait insanlardan oluşmaktadır. Aynı mekânları aslında birçok ölçeğin ve sürecin kesişim noktası ola- zamanda tüketicilerin tüketim alanına gelme amaçları da (sos- rak ortaya çıkmaktadır. Burada “yer hem içe hem de dışa doğru yalleşme, çalışma, boş zaman geçirme, ürün için gelme vb.) bir- bir yönelime sahiptir. Yerin kendi başına bir dünyası olduğu için birinden ayrılmaktadır. Bu nedenle tüketim alanlarını içe ve parçası olduğu dünya ile ilişkisinden dolayı da dışa doğru deneyimleme biçimleri de değişmektedir. Kimi tüketiciler belli bir yönelime sahiptir” (Seamon, 2012, s. 6). Bu gerekçe ile me- bir tüketim alanı ile daha bilinçli, düşünsel bir deneyim yaşar- kânyer ölçek olarak deneyim ölçeğine sahip olsa da bu sadece ken kimileri duygusal bir deneyim yaşamaktadır (Tuan, 1977). içe dönük bir deneyim değildir. Mezo ve mikro ölçekteki deği- Sonuç olarak tüketim alanlarında iki temel boyut gerçekleşmek- şimler, gelişmeler, düşünceler mikro mekânda yaşadığımız de- tedir. Birinci boyut mekânın işleyişinin tasarlanmasıyken, ikinci neyimi etkileyecektir. Bu nedenle deneyim durağan, sınırlı boyut ise tüketicinin sunulan bu tasarımı deneyimlemesi ve olmanın ötesinde akışkan, değişen bir yapıya sahiptir ki bu anlam vermesidir. Mekânın işleyişi düşünsel/bilişsel bir dene- durum ölçeklerin küresel ile yerel arasındaki ilişkilerle üretildi- yimle tasarlanırken, tüketici bunu yalnızca bilinçli olarak veya- ğini, ilişkisel ve dinamik bir yapıya sahip olduğunu göstermek- hut da düşünsel anlamda değil aynı zamanda duygusal olarak tedir. Bir nevi yerelde globalin anlamını üreten (Massey, 1994) da deneyimlemektedir. Böylelikle tüketici deneyimi bilinç ve deneyimsel bir ölçekten bahsedilebilir. Tıpkı diğer ölçekler gibi duygu arasında kalmaktadır. Böylelikle tüketim alanının bütün- tüketim mekânları ya da üçüncü yerler “bir sınıra (territory) sa- lüğü bir deneyimden oluşmaktadır, bu nedenle tüketim alanla- hiptir ve dolayısıyla ölçeksel bir yapıya da karşılık gelmektedir” rını deneyim ölçeği olarak tanımlamak mümkündür. (Jones, 2009, s. 489). Bu açıdan mekânyer için düşünülen ölçek kavramsallaştırmasındaki temel kabul, ölçeğin deneyimsel te- Şekil 3’te mikro, mezo ve makro ölçeğin birer örnekleri veril- melde ilişkisel ve olumsal olarak üretilmesidir. miştir. Bu ölçeklerin tekabül ettiği mekânlar ise tüketiciler/bi- reyler tarafından deneyimlenmektedir. Ancak bu deneyim her 4.1.3. Yerin failliği bir mekânda aynı tür ve sınıfta yer almamaktadır. Deneyim kav- Mekânyer kavramının üçüncü bileşeni yerin doğasına ilişkindir. Yer “birçok araştırmada bağımsız değişkenler (yaş, toplumsal statü, yerde geçirilen süre vb.) tarafından tanımlanan bir olgu olarak ele alınmaktadır. Ancak her ne kadar yer sosyal, kültürel, politik, ekonomik boyutları içerse de yeri kendi başına bir olgu olarak değerlendirmek gerekmektedir” (Seamon, 2018, s. 84). Yani yer, bir faillik üstlenmekte ve yeri biçimlendiren özellikleri etkileyen bir yapıya sahip olmaktadır. Yer ve yerde gerçekleşen deneyim sürekli hareket eden, değişen ve dinamik bir yapıya sahiptir. Bu bağlamda Seamon (2018) yeri, üç uyarıcı etki/dürtü ile, yerin oluşumuna etki eden olaylara, anlamlara ve deneyim- lere katkıda bulunarak merkezi bir rol oynayan unsurlarla ta- nımlamaktadır. Bir diğer ifade ile ‘yerin gerçeklik kazanmasındaki üçlü yapıyı’ (the triad of place realization) çev- resel topluluk/birlik (environmental ensemble-yerin doğal ve Şekil 3. Deneyim ölçeği (Kaynak: Yazarlar). yapılı çevresi), yaşam dünyaları (people in place-çevresel bir- Figure 3. Scale of experience (Source: Authors).  18 Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 likte yer alan insanların yaşam dünyaları) ve ortak deyle “öz bilinçli olarak üretilen/gerçekleştirilen bir yer” olarak bulunuşluk/birliktelik (common presence-yerin hem fiziksel karşımıza çıkmaktadır. Diğer bir ifadeyle Starbucks’ı kendi yapan hem de deneyimsel nitelikleri tarafından yönlendirilen maddi her şeyin önceden belirlenmesi, planlanması ya da tasarlanma- ve yaşanmış birlikteliği) (Seamon, 2018, s. 87) olarak ortaya sıdır. Bu tasarımsal yapıyı Starbucks’ı tercih eden tüketicilerde koymaktadır. Bu üçlü yapının/dürtünün farklı kombinasyonlarla (ankete katılanların %65’i) kabul etmektedir. Nitekim Starbucks bir araya gelmesiyle yeri oluşturan altı süreç (1) yer etkileşimi, bu tasarımı altı temel prensibe dayandırmaktadır: Bunlar; “(1) (2) yer kimliği, (3) yerin sertliği, (4) yerin gerçekleşmesi, (5) mükemmel bir iş ortamı sağlayın ve birbirinize saygı gösterin, yerin yoğunlaşması ve (6) yer yaratımı gerçekleşir (Seamon, birbirinize değer verin; (2) iş yapmanın temel bir bileşeni olarak 2018). Bizim burada odaklanacağımız kombinasyon yerin ser- farklılıkları kucaklayın; (3) kahvemizi satın alırken, kahveyi ka- bestliği ve yerin gerçekleşmesi süreçleridir. Çünkü her iki kom- vururken ve servis yaparken mükemmelliğin en yüksek stan- binasyon da bize bir yerin hem fiziksel hem de deneyimsel dartlarını uygulayın; (4) her zaman misafirlerin memnuniyetini nitelikleriyle birlikte bir yer oluşumunu anlatmaktadır. Yerin ser- gözetin; (5) toplumumuza ve çevremize olumlu yönde katkıda bestliği (place release), beklenmedik karşılaşmalar, tesadüfi bulunun; (6) gelecekteki başarımızda karlılığın esas olduğunu olaylar olarak tanımlanır (Seamon, 2018). Bu tesadüf ve bek- unutmayın” dır (Schultz & Yang, 2017, s. 153). Bu misyon Star- lenmedik olay ya da karşılaşmalar kişinin en sık ilişkilendirildiği bucks’ta yönetimin ve çalışanlarının uymasını istediği en temel yerlere küçüklü büyüklü farklı anlamlar, zevkler katabilir. Bu gibi prensiplerdir. Bunun yanında bir alt basamakta mağazada uyul- durumlarda, özellikle kamusal alanlarda, hem çevresel toplu- ması gereken kurallar vardır. Bu kurallar belirlenen standartın luğun (fiziksel ve tasarlanan) hem de o yerle ilişkide bulunan bozulmaması ve tüketicilerin her yerde aynı standartı bulması- insanların yerin serbest bırakılmasına katkısı bulunmaktadır. Bu dır. Ancak bu standartlık sadece ürün ile ilgili değildir. Dünyanın bağlamda insanların sosyalleşmek için biraraya geldikleri her yerinde mekânın fiziksel özellikleri, personelin davranışı gibi üçüncü yerler de yer serbestliği sunan özel bir yer türüne denk özelliklerin standartlaşmasına da özen göstermektedir. Bu stan- gelmektedir. Çünkü üçüncü yerler çeşitli yapıdaki insanları, akış- dartların bazılarının örnekleri şu şekildedir: Starbucks mağaza- kan bir yapıyı ve kullanıcı katılımını içeren bir çeşit yenilik ola- sının iç ve dış tasarımının firma merkezi tarafından belirlenmesi sılığı içerirler. Diğer bir ifadeyle, bu yerler, düzenli olarak zevkli ve bu tasarımın “hız-verimlilik-tasarım bütünlüğünü” yansıt- ve bazen de şaşırtıcı olan etkileşimlerin ve olayların öngörüle- ması, kahvenin kavrulmasından tüketiciye sunulmasına kadar meyen bir karışımıdır. Yerin gerçekleşmesi (place realization) her bir sürecin belli kurallara sahip olması, çalışanların 2-6 ay ise, yerin mekânsal özellikleriyle yaşanmış/deneyimlenmiş özel- sürecek bir eğitime (çekirdekten yetişiyorum eğitimi) zorunlu liklerinin bir araya gelmesidir. Yani yerin sahip olduğu ambiyans olması, çalışanların tüketiciye davranışı, çalışanların dış görü- ve atmosfer gibi somut ve ayırt edici fiziki ortam özellikleri ile nüşüne dikkat edilmesi, tüketicinin sırada bekleme süresinin 1 o yere ait somut olmayan ancak yeri kullanan ve deneyimle- dakika ile sınırlı olması; tüketicinin her zaman haklı kabul edil- yenlerin söz konusu yere yükledikleri anlamla oluşan ve yerin mesi; tüketiciye ismiyle hitap etme, tüketicinin geçirdiği zama- tipik, karakteristik, eşsiz olmasını sağlayan mekânın duygusu, nın kısıtlanmaması olarak ifade edilebilir (Yönetici 1, Yönetici 2, ruhu, karakteridir. Seamon (2018, s. 128-137), ‘yerin gerçeklik Yönetici 3,Yönetici 4, Starbucks; Schultz & Yang, 2017, s. 331). kazanmasındaki üçlü yapıyı’ anlatırken, yerin iki türlü meydana geldiğinden bahseder. Bunlardan birincisi bilinçsiz olarak ger- Aynı şekilde Simit Sarayı’nı düşündüğümüzde benzer bir tasa- çekleştirilen yerdir. Bu yerlere örnek olarak dükkân/ev yapısını rıma sahip olduğu tüketiciler tarafından (ankete katılanların vermektedir. Dükkân/ev yapısı kendiliğinden gelişen, asgari dü- %62’si) kabul edilmektedir. Simit Sarayı(2020) “ürün, kalite, sağ- zeyde kasıtlı bir planlama ya da önceden tasarlanmış müdahale lık, iş güvenliği, çevre sorumluluğu, teknolojik gelişmeyi takip ile oluşan yerlerdir. “Dükkân /ev kentsel bölgenin sosyal ve eko- etmek” politikası üzerine odaklanmaktadır. Simit Sarayı, Star- nomik yaşamına gömülüdür” ve bu nedenle hem “kentsel me- bucks gibi tam olarak küreselleşmiş bir firma değildir. Ancak kü- kânın bütünlüğüne hem de dükkân/evdeki yaşamın reselleşebilmesi, ya da mağazalarını diğer ülkelerde açabilmesi bütünlüğüne ve [kimliğine] katkıda bulunur” (Seamon, 2018, için belirli bir standarta sahip olması gerekmektedir. Bu stan- s. 131-133). İkincisi ise yerin öz bilinçli olarak gerçekleştirilmesi dartlaşma örneklerinden bazıları ise şunlardır: ilk olarak temel suretiyle ortaya çıkmaktadır. Bu yerler rasyonel planlamayla, ürünü simit ile başlamaktadır. Simit, simit fabrikalarında üreti- standartize edilmiş ve kareografik olarak düzenlenmiş yerlerdir. lerek tat, biçim açısından standart hale getirilmiştir. Üründeki Bunun en tipik örneği ise McDonalds’tır. McDonalds ortaya çık- bu standartlık simite “hijyen, sağlık” kavramlarını eklemiştir. masından, mekânın iç ve dış özelliklerine, organizasyonel yapı- Mağaza içerisinde hizmette de belirli standartlar belirlenmiştir. sından, tüketici ve çalışanların davranışlarına kadar birçok Bu standartlar ya da tasarım personelin ve tüketicilerin davra- sürecin önceden planlanan, tasarlanan bir yapıya sahiptir. Bu nışını belirlemektedir. Personelin tüketiciyi karşılama kelimeleri aslında firma kültürüne, yani firmaya özgü pratikler, ayırt edici önceden verilmektedir. “Günaydın Hoş geldiniz, Günaydın Simit davranış normları ve rutinleri ile ilişkilidir (Coe vd., 2020, s. Sarayına Hoş geldiniz” gibi kalıplaşmış ifadeler bulunmaktadır. 146). Tüketici ilk olarak ürünü seçmekte daha sonra kasaya yönlen- dirilmektedir. Bu yönlendirmenin çok kısa bir sürede olması ge- Tıpkı McDonalds gibi Starbucks ve Simit Sarayı da öz bilinçli bir rekmektedir. Tüketicinin karar verme süreci, ödemeyi yapma yer gerçekleştirmesine sahne olmaktadırlar. Starbucks’ın kurul- ve ürününü alması 3 dakika 15 sn içerisinde bitirilmesi gerek- masında rol oynayan tüm özellikler yerin gerçekleştirilmesinde mektedir. Çalışanların mağaza dışı ve içi eğitiminden sonra fir- etkili olmaktadır. Bu özellikler Starbucks’ın kurulma amacı, lo- manın standart kurallarına uygun davranmaktadırlar. Mağaza gosu, marka anlamı, stratejileri, mağaza tasarımı, personelin girişi ilk olarak tüketiciyi ürün camekânına yönlendirmekte, davranışlarının belirlenmesi, tüketiciye davranış, satılan ürünün ürünlerini satın aldıktan sonra masa bölümüne geçmektedir. hazırlanmasındaki süreç ve organizasyonel yapısıdır. Starbucks, Bu açıdan tüketici de belirli bir davranış kalıbı göstermektedir. Seamon’ın (2018, s. 133-134) McDonalds için kullandığı ifa- Mağazanın iç ve dış tasarımı firmanın merkezi tarafından belir-  Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 19 lenmektedir. Simit Sarayı hizmet şeklini self servis olarak belir- bir boyutu da bulunmaktadır. Günümüz tüketim toplumunda lemesine rağmen bu standart belirli lokasyonlarda bu hizmetin çoğu zaman imajlar, birer gösterge olarak tüketim metalarının dışına çıkmaktadır (Yönetici 1, Yönetici 2, Yönetici 3, Yönetici 4, kendileri haline dönüşmüş olduğu için (Baudillard, 2013) ürü- Simit Sarayı). nün bu ikinci boyutu birinci boyutun önüne geçmektedir. Aynı zamanda ürün burada mekânsallığı sağlarken, yer duygusu da Starbucks ve Simit Sarayı’nın önceden planlanmış bu tasarım- yaratmaktadır. Ürün birçok anlamı içinde barındırmaktadır. Do- ları belirlemesinin altında yatan nedenler standartlaşma, bü- layısıyla ürün bir tüketim nesnesi olduğu kadar aynı zamanda yüme ve tüketicinin zihninde kalmak, ona aşinalık kazandırmak sembolik ve toplumsal anlamlara da sahiptir. Ürünü tüketim içindir. Tüketiciler sürekli aynı deneyimi yaşadığında o mekâna nesnesi olarak tanımlamak “Bilişsel” (B) olana gönderimlidir ve karşı bir aşinalık geliştirmektedir. Bu aşinalığın bir üst boyu- bu ürünün ilk anlamıdır. Ürünün rengi, kokusu, tadı, fiyatı gibi tunda ulusal ve küresel ağlar içerisinde yer alma istemi bulun- özellikler bilişsel olarak gelişen özelliklerdir ve tüketicinin ürüne maktadır. O nedenle herkese aynı tasarım, aynı ürün, aynı bilişsel olarak yönelimi ‘pratik’ bir ilişki çerçevesinde tanımlan- samimiyet ve aynı hizmetin uygulanması amacı bulunmaktadır. maktadır. “Sembolik” (S) anlam ise, ürünün pazarlanması ve Böylece mekân tasarımı, ürün ve üretici-çalışan-tüketici davra- talep edilmesini kolaylaştıracak stratejileri, markayı, imajı vb. nışlarının belirlenmesine dayanmaktadır. Bu işleyişi belirleyen- geliştirilmesini sağlayarak ürünün sembolik bir anlama bürün- ler daha pratik bir yerden yaklaşmaktadır. Tüketiciyi hem ürün mesini tanımlamaktadır. Sembolik anlam ürüne bir imaj yükle- hem de mekânın tasarımıyla etkilemek, tüketicileri önemsiyor yerek tüketiciler tarafından daha kolay ve çabuk gibi gözükmek, mekânın kendi sahibi olduğu imajı tüketicinin benimsenmesini sağlamaktadır. O nedenle tüketici ürünü satın de benimsemesini sağlamak ve tüketiciyi sürekli canlı tutmak alırken aynı zamanda ürüne yüklenen imajı ve sembolleri de için hizmet ortamının özelliklerini belirlemek ve değiştirmektir. satın almaktadır. Ürünün üçüncü anlamı ise “Toplumsal” (T) Bu belirlenen süreç tüketici dışındadır ve önemli olan tüketici- olan ile ilişkilidir. Burada ürün bir toplumun yapı taşları olan nin alışkanlık kazanmasıdır. Ancak tasarlanan mekân tüketiciyi tarih, sınıf ve kimlik ile anlam kazanmaktadır. Özetle, mekânyer etkileyen, aktif, itici bir güçtür. Yaratılan tasarım, standartlık, kavramsallaştırmasında ürün üç anlama da sahiptir, ancak her belirlenmişlik ile tüketiciye ilk anlamı mekân verir. Tüketici ka- üründe bilişsel, sembolik ve toplumsal anlamın oranı değişmek- pıdan girdiğinde tamamen belirlenmiş bir mekân içerisine girer. tedir. Bazı ürünlerde bilişsel anlam hakimken, bazılarında ise Tüketicinin mekânla kurduğu ilişkide ürettiği anlamlar, bu ister toplumsal ya da sembolik anlam ön plana çıkmaktadır. Bu bağ- pratik olsun ister duygusal bir yönelim olsun, sonradan oluşa- lamda Şekil 4, simit ve kahve örneği düşünülerek oluşturulmuş caktır. Tüketicinin mekânı ev, üçüncü yer, sosyalleşme yeri, ça- olup her iki üründe de üç boyutun mevcudiyeti açıkça görül- lışma yeri vb. olarak görmesi mekânın sunduğu anlam mektedir. Ancak her iki üründe de bilişsel boyut sembolik ve içerisinde gelişecektir. Yerin oluşumu/gerçekleşmesi böylece iki toplumsal boyuta göre geri planda kalmaktadır. Örneğin simit yönlü kurulmuş olacaktır. Biri mekânın kendi taşıdığı anlam ve kahveyi karşılaştırdığımızda Starbucks kahvesinin sembolik (yerin kendine ait atmosferi/ruhu), diğeri ise tüketicinin me- anlamı diğer iki boyuttan daha fazla ön plandadır. Bu içinde bu- kâna yüklediği anlam (yer duygusu/kimliği)’dır. Birinin diğeri lunduğumuz küresel ve toplumsal dinamiklerle ilişkilidir. Çünkü üzerindeki hakimiyetinin aksine birbirlerini değiştirip dönüştü- sembolik anlam gerçeklikten çok olmak istenilen durumu bize ren karşılıklı ilişkiye bağlıdır. Mekânın coğrafi failliği sürekli de- sunmaktadır. Diğer taraftan Simit Sarayı’ndaki simite baktığı- vingendir ve bu devingenlik tüm anlamları, süreçleri mızda ise, nostaljik ve tarihsel olması açından toplumsallık an- etkilemekte ve etkilenmektedir. Diğer bir ifadeyle mekân ve tü- lamı, kahveye göre daha ucuz bir ürün olması bakımından da keticinin her ikisi birden etken ve edilgenliği aynı anda taşımak- bilişsel anlamının daha fazla öne çıkmakta olduğu görülmekte- tadırlar. dir. 4.1.4. Ürün Ürünün BST boyutlarını simit ve kahve üzerinden düşündüğü- müzde her ikisi de farklı birleşimler göstermektedir. Simit ve Mekânyer kavramının dördüncü bileşeni olan ürün çok boyutlu kahveyi birer meta olma üzerinden ele aldığımızda metalaş- anlama sahiptir. Genel anlamda “satılmak için doğadan elde edilen ya da yetiştirilen, maddelerin işlenmesiyle üretilen, ya- ratılan bir şey” (Oxford Learner’s Dictionaries, t.y.; TDK, t.y.), çıktı olarak tanımlanan ürün, ekonomik olan ya da olmayan bir- çok öğeyi kapsamaktadır. Ekonomik anlamda alım satım ilişki- sine giren ürün ise “meta” olarak tanımlanmaktadır. Bu çalışmada ürün, kavramın metalaşmış anlamıyla kullanılmak- tadır. Çünkü çalışmaya konu olan “simit” ve “kahve” tüketim ürünü olduğu kadar sembolik anlamlara da sahiptir. Ancak üçüncü yer ve ilişkisel üçüncü yer kavramsallaştırmasına ait ça- lışmalarda ürün bir tüketim nesnesi olarak yer almıştır (Örn. Ol- denburg, 1999, Rosenbaum, 2005; 2006; Rosenbaum vd., 2009; Rosenbaum & Massiah, 2011, Johnstone, 2012; Lin, 2012; Laing & Royle, 2013; Bookman, 2014; Memarovic vd., 2014; Thompson, 2018). Bu bağlamda bir tüketim nesnesi ola- rak düşünülen metalar bilişsel ve pratik bir ihtiyaca karşılık gel- Şekil 4. Ürünün kazandığı anlamlar (Kaynak: Kurtar Anlı, 2021, s. mektedir. Ürünün tüketicinin ihtiyacına yönelik bilişsel ve pratik 254). bir boyutu olmasının yanında sembolik, duygusal ve toplumsal Figure 4. Meanings of the product (Source: Kurtar Anlı, 2021, s. 254)  20 Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 maya ya da meta fetişizmine uygun olanın kahve olduğu görül- ları buluşturduğu algısını yaratmaktadır. Simit fakirin karnını mektedir. Bir ürünün fiyatı her ne kadar bilişsel bir boyut olarak doyuracağı yiyecekken, kahve yaşam tarzı sunan bir ürüne dö- ele alınıyor olsa da sembolik boyutla da doğrudan bir ilişkisi ol- nüşmektedir. İki mekânı bir bütün olarak düşündüğümüzde duğu görülmektedir. Çünkü bir ürünün fiyat değeri sadece ürü- ürün tüketiciler arasında ayrım yaratan bir konuma sahipken, nün kullanım değeriyle ilişkili değildir aynı zamanda değişim Starbucks ve Simit Sarayı için ayrı ayrı düşündüğümüzde ürün değeri ile de ilgilidir. Örneğin; (Starbucks’ta) kahvenin sembolik aslında her iki mekânda tüketicileri eşitleyen bir durumu da ge- değeri > kullanım değerinin önüne geçmektedir. Simit’in ise kul- tirmektedir. Çünkü simidi tercih edip Simit Sarayı’na giden tü- lanım değeri > sembolik değerden daha fazla ön plana çıkmak- keticiler o ürün çevresinde birleşmekte, kahve seven tadır. Bunu yaratan durum ürünün fiyatlandırılmasında hangi tüketicilerde o ürün çevresinde birleşerek bir kümelenme ya- değerlerin etkili olduğudur. Tablo 3’e bakıldığında simit ve kah- ratmaktadır. Bu nedenle ürün hem eşitleyici hem de ayırıcı bir venin fiyatlandırılmasında birinde klasik ekonomi kuralları ge- konumda yer almaktadır” (Kurtar Anlı, 2021, s. 98, 99). Bu du- çerliyken, diğerinde deneyim ekonomisi üzerinden ilerlemektir. rumu Starbucks ve Simit Sarayı tüketicilerinin ifadeleriyle so- Bunu bir örnekle açıklamak gerekirse, simit bir meta olarak fi- mutlaştırabiliriz: yatını belirleyen şey ilk olarak hammadde ve emektir. Ancak simit, Simit Sarayı içerisinde yer almaya başladığında ya da me- “Bireyselleşmenin ya da çalışabilmenizin, orada bir kitap okuyabilme­ kânsallaştığında lojistik, mekân, hizmet öğelerini de fiyata dâhil nizin, müzik dinleyebilmenizin, önünüze bilgisayar veya benzeri şeyler eder. Ancak hammadde, emek, lojistik, mekân ve hizmet öğe- açarak bakabilmenizi müsade ederken size kahve gibi özel bir ürün su­ leri simitin kâr marjını fazla arttıran bir şey gibi görünmemek- nuyor ve aşağı yukarı sizinle aynı yaşam biçimini paylaşan insanlarla birlikte bir yeri paylaştığınız hissiyatını yaratıyor” (Görüşmeci 8, Star­ tedir. Çünkü tüm bu giderler simitin “ucuz” imajını bucks). değiştirememektedir. O nedenle klasik ekonomiyi aşamamak- tadır. Starbucks’ta ise fiyatı belirleyen hammadde, emek, lojistik “(Starbucks’a) giden insanlar oraya dışardan bir şey götürülmeyece­ gibi temel öğelerin yanında mekân, hizmet ve bununla yarattığı ğini, oradan bir şey alınması gerektiğini, nasıl bir sistemde olduklarını imaj kahvede bir kâr marjı yaratmaktadır. Mekânsallaşma ve biliyorlar. (…) Farklı mekânları seçen insanların her birini eğitim, gelir, buna bağlı olarak yaratılan hizmet, imaj vb. öğeler Starbucks’ın yaşam koşulları her şey belirliyor. O yüzden Starbucks’ı seçen insanları ürün fiyatını deneyim ekonomisi (Bkz. Pine & Gilmore, 2011, belirleyen şeyler bunlar. Sizi siz yapan şeylerdir bunlar ve bu sizi ta­ s.29) üzerinden belirlemektedir. mamlıyor. Buraya geldiğinizde şöyle bir baktığınızda buraya gelen in­ sanların zaten maddi durumu olmadığı belli. Maddi durumunun olmadığı zaten üstünden başından belli oluyor. Ondan belli olmasa ki­ Ürünün tarihselliği, karşılık geldiği toplumsal sınıf ve bununla şiliğinden belli oluyor” (Görüşmeci 3, Simit Sarayı). birlikte oluşturulan kimlik ürünün toplumsal boyutunu oluştur- maktadır. Aynı zamanda ürüne yüklenen ulusal ve küresel an- Bu durum tüketicilerin kimlik ve yaşam tarzlarını da belirlemek- lamlar ve tanımlamalar da toplumsal boyutu belirleyen bir tedir. Starbucks ve kahveyi tercih edenler “beyaz yakalı, batılı özelliktir. Örneğin, Lin (2012), Tayvan’daki Starbucks’ı tüketim yaşam tarzını benimsemiş, toplumun çoğunluğundan kendini kültürü ve tüketicilere verdiği yaşam tarzı açısından ele almıştır. ayırmış” tüketici profili oluştururken, simit ve Simit Sarayı’nı Bu çalışmada öne çıkan en önemli sonuç, çay kültürüne sahip tercih edenler ise Starbucks tüketicilerinin kendilerini ayırmak bir toplumun kahve ile ilişkisinin sadece bilişsel bir anlam üze- istedikleri toplumun geri kalan kısmını oluşturmaktadır. Hatta rinden değil, sembolik anlam üzerinden gelişmesidir. O nedenle bu durum aynı toplum içinde yerel ve küresel kimlik ayrışmasını ürün farklı toplumlarda farklı anlamlara sahip olmakta ve hatta da yaratmaktadır. Simit Sarayı tüketicileri “milli yiyeceğimiz” bir toplum içinde sınıfsal ayrımları da yansıtmaktadır. Ancak vurgusunu yaparken, Starbucks tüketicileri “standart ürün ve üçüncü yere ilişkin ampirik çalışmalarda ürün önemli bir para- onun yarattığı batılı yaşam tarzına” vurgu yapmaktadırlar. Simit metre olarak incelenmemektedir. Bu bağlamda, bu çalışmada Sarayı’ndaki “milli yiyeceğimiz” vurgusu Starbucks tüketicilerine ortaya çıkan en önemli kriter, ürünün toplumsal ayrım yarat- karşıt olan ve orayı tercih edenleri ötekileştiren bir ifadeyi içer- madaki etkisidir. Özellikle çay-simit ikilisine yönelik mekânların mektedir. Her iki ürün örneğinde ortaya çıkan kavramlar ürü- düşük gelir ve eğitim düzeyine sahip insanlara yönelik olduğu, nün konumunu özetlemektedir. Tüketim ürünü, imaj ürünü, ancak kahve satılan Starbucks gibi yerlerin ise bir yaşam tarzı milliyetçilik, batılı yaşam tarzı, toplumsal sınıf ayrımı yaratma, ve mekânsal tasarım sunduğu, aynı yaşam tarzına sahip insan- ötekileştirme, beyaz yakalı, alt sınıf, yerel, küresel vb. gibi kav- Tablo 3. Kahve ve simit’in fiyatını biçimlendiren değerler (Kaynak: Yazarlar). ramlar ortaya çıkmaktadır ve bunları çoğaltmak mümkündür. Table 3.Values shaping the price of coffee and simit (Source: Aut­ Sonuç olarak ürün bilişsel, sembolik ve toplumsal boyutların hors). birbiriyle ilişkisini içeren bir kavramdır. O nedenle fiyatı olduğu kadar, kimliği, yaşam tarzı, toplumsal sınıfı da olan bir kavram olarak düşünmek, ürünü tanımlamamızda oldukça önemlidir. Aynı zamanda daha da önemli olan ürünün mekânı ya da yeri de oluşturan ve tanımlayan güçlü bir karaktere sahip olmasıdır. 5. Sonuç ve Öneriler Tüketiciler farklı biçimlerde ve farklı amaçlar doğrultusunda tü- ketim mekânları ile ilişkilenmektedirler. Tüketim mekânları ile kurulan ilişki sosyalleşme (Oldenburg & Brissett, 1982; Olden- burg, 1999), fiziksel ve duygusal ihtiyaçların karşılanması (Ro- senbaum, 2006), buluşma, gezme-görme ihtiyacı (Mikunda,  Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 21 2006; Slater & Koo, 2010) ve uzaklaşmak, yenilenmek, dene- çalışmaların sınırlı biçimde analiz ettiği ürün, yerin failliği, ayrım yimlemek (Pine & Gilmore, 2011) gibi nedenlerle gerçekleş- ve ölçeği konu edinmektedir. Çalışmanın bulgularında ortaya mektedir. Bu tüketim mekânlarındaki tüketici-mekân ilişkisi çıkan bu dörtlü yapı üçüncü yeri tanımlayan kriterler dışında hizmet ortamı, üçüncü yer ve ilişkisel üçüncü yer yer alan ve düşünülmesi gereken konulardır. Günümüzde de- kavramları/teorileri ile açıklanmıştır. Her bir kavramın merke- neyim ekonomileri gittikçe artmakta ve her bir tüketim mekânı zinde ise tüketici bulunmaktadır. Ancak bu kavramlarda tanım- farklı yapı, sınıf ve tüketiciye göre öncelikle bir deneyim tasar- lanan tüketici tipi dış dünyadan izole olmaya çalışan, aidiyetlik lamaktadır. Bu tasarım toplumsal bir ayrım yaratırken, ikinci kurmak isteyen, sosyalleşmeye çalışan bireydir. Ve onun dışın- ayrım tüketicinin bu mekânlara ya da ürünlere anlam yükleme- daki her şey verili olarak kabul edilir. Yani, mekânın tasarımı ya siyle olmaktadır. Bu bağlamda çalışmanın en temel tespiti, Star- da ürünün hem yerel hem de küresel olarak anlam kazanması bucks ve Simit Sarayı’nın birer üçüncü yer olarak odağına bu teorilerin merkezinde yer almamaktadır. Bu bağlamda bu sosyalleşmeyi koyuyor olmasına rağmen, bu sosyalleşme her çalışma hem teorik hem de ampirik göstergelerle birlikte ele iki mekânda aynı anlamda karşılık bulmamakta, ürün, mekânsal alınarak tüketici-mekân-ürün üçlüsünü birleştiren bir kavram ve sınıfsal olarak birbirinden ayrılmaktadır. Diğer bir ifadeyle, önerisinde bulunmaktadır. Bu kavram önerisinin literatüre kat- iki örnek üzerinden sosyalleşme eşitleyici değil, ayırıcı bir yapıya kısını ekonomik coğrafyanın argümanları ile ifade edilecek sahip olmaktadır. Çalışmanın bir diğer önemli sonucu ölçeğin olursa, kavramın hem teritoryal gömülülüğü (territorial embed- tanımlanmasıdır. Çünkü üçüncü yerlerin ölçeği bir ön kabul ola- dedness) hem de toplumsal gömülülüğü (social embedded- rak mikro ölçekle eşleştirilmektedir. Ancak bu çalışma tüketim ness-Hess, 2004) içermesinden doğmaktadır. Çünkü önerilen mekanlarını ve üçüncü yerleri mikro ölçek olarak tanımlamanın mekânyer kavramının bileşenleri hem küresel hem de yerel bir yerine deneyim ölçeğinin daha doğru bir tanım olacağını kabul ürün ve mekânın bağlamsal konumu ve davranışlarına bağlı ola- etmektedir. rak ortaya çıkmaktadır. Bu davranışı geliştiren düalistik bir yapı (insan/çevre, tüketici/mekân gibi) olmanın ötesinde, birçok sü- Sonuç olarak bu çalışmanın önerdiği “mekânyer” kavramı ve reci, aktörü ve yapıyı içinde barındıran ve kimi zaman birbirin- analiz çerçevesi, tüketim mekanlarının ve üçüncü yerlerin analiz den ayırmaya zorlandığımız diyalektik bir yapıdır. Bu diyalektik edilmesini yeniden tartışmaya açması ve tüketici-ürün-mekân- yapı ya da “ilişkisellik” içerisinde, bu çalışmada öne çıkan triya- yer tartışmalarını bütünlüklü olarak ele alması açısından ol- lektik oluşumlarla süreci tanımlamak yanlış olmayacaktır. dukça önemlidir. Nitekim gerek uluslararası yazında özellikle de Mekân-tüketici ve ürün, triyalektik/üçlü yapısı Starbucks ve Türkçe literatürde mekân ve yer konusunda yapılan ampirik ça- Simit Sarayı’nın belirleyicileri olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu lışmalarda önerdiğimiz çerçeveye ihtiyaç olduğu açıkça görül- üçlü yapıyı bir bütün olarak okumak ve analiz etmek önem ta- mektedir. Örneğin bu bağlamda Kervankıran’ın çeşitli tüketim şımaktadır. Mekân-tüketici ve ürünün her biri içinde sembolik, mekanlarını (örenyerleri için Bkz. Kervankıran vd., 2021; müze- toplumsal, bilişsel, duygusal yönleri aynı anda taşımaktadır. ler için Bkz. Şardağ & Kervankıran, 2022) mekân-yer tartışması Aynı anda küresel ve yerel süreçlerden etkilenmekte, aynı anda üzerinden ele alarak ampirik bir analize tabi tutması oldukça kendi tarihselliklerini kurmaktadırlar. Geçmişteki gibi mekân ve önemli nadir çalışmalardandır. Bu çalışmalarda temel vurgu yeri birbirinden ayırma, birini soyut ve boş diğerini anlam yüklü toplumsal değişimle bağlantılı olarak yerel ve turizm değeri olarak tanımlayabilme keskinliği gittikçe ortadan kalkmaktadır. olan yerlerin dönüşüme girmesi ve ziyaretçiye açılmasıyla bir- Öyle ki, ekonomik sistemler dahi bu ayrımı ortadan kaldırmaya likte bu yerlerin yer anlamını kaybetme tehlikesidir. Çünkü uğraşmaktadırlar. Deneyim ekonomileri ile mekân ve ürün de alanda yaşayan yerel halkın alışmış olduğu, ilişki kurduğu yer artık birer “duyguya” sahiptirler. Bu duygu her ne kadar antro- değişmekte ve farklılaşmaktadır. Fakat ilgili ve benzer çalışmalar pomorfist3 bir yaklaşım taşısa da mekân ve ürünün dili haline bunu ifade ederken, aynı zamanda yerin ilişkisel olduğuna işa- gelmiştir. Tüketiciler de bu dili anlamakta ve buna göre bilinç, ret etmesine rağmen, özünde yerin otantik, bulunduğu yer ile duygu, anlam, yönelim geliştirmektedirler. Tabii burada tüketici ve o yerde yaşayan insanların anlam vermesiyle sınırlı tanımını pasif bir durumda değildir. Tüketici de taşıdığı tarihselliği, kim- korumaktadır. Bu bağlamda ele alınan yerin yeniden üretimi liği, yargıları, önyargıları ile mekân ve ürüne yönelmektedir ve daima olumsuz, istenmeyen ve Relphci anlamda “yersizliğe” böylece ‘mekânyer’i üretmektedir. O nedenle hepsi birbirini dönüşen bir anlama sahip olmaktadır. Ancak bunun yerine bu içermektedir. çalışmanın önerdiği mekânyer kavramının vurguladığı gibi yer tasarlandığında da yeni anlamlara kavuşabilmekte ve kendi an- Buna bağlı olarak iki anlamın birleşimi olarak mekânyer kav- lamını yeniden üretebilmektedir. Yukarıdaki çalışmalar mikro ramı, bağlam içerisindeki kompleks tüketim alanlarını tanımla- mekanları gerek Lefebvre’nin (2014) üçlü mekân anlayışı çer- yan bir kavramsallaştırmadır. Bu kavramsallaştırmanın çevesinde (Örn. Bkz. Yurdadön Aslan & Yavan, 2018), gerekse bileşenleri ise dört temel boyuttan oluşmaktadır. Bunlar yuka- de Marx’ın metalaştırma ve toplumsal hafıza/hafıza mekanları rıda da açıklandığı gibi ayrım, ürün, yerin failliği ve ölçektir. Bu üzerinden ele alarak analiz etmektedirler. Bu çalışmaların kul- parametreler tüketici-mekân ve ürün üçlüsünü açıklamak için lanıldığı teorik çerçevelerde mekân ve yerin analizi oldukça oluşturulmuştur. Mekânyer kavramı kendi içerisinde bir bütün- genel, belirsiz, muğlak parametreler ve kategoriler üzerinden lük ve ampirik anlamda bir karşılığı olmasına rağmen kendi değerlendirilmekte ve bu nedenle derinlemesine bir işlemsel- içinde sınırlılığa da sahiptir. Bu sınırlılık kavramın ortaya çıkma- leştirme yapılmasında yetersiz kalmaktadır. Çünkü bu çalışma- sının temelini oluşturan örneklemin kısıtlılığıdır. Diğer bir ifa- larda eksik olan yön analitik bir çerçevenin yoksunluğu ile deyle bu kavram tüketim mekânları içerisinde özel iki kafeye ölçeğin sabit ve verili olup, ilişkisel ve olumsal şekilde ele alın- odaklanmaktadır ve diğer tüketim mekânlarının bu kavram ile mamasıdır. Diğer bir ifadeyle mekân ve yeri analiz eden (bu ve tanımlanma ve açıklanma kesinliği henüz analize ve araştırmaya benzeri) çalışmaların kullandığı teorik/kavramsal çerçeveler, konu olmamıştır. Kavramın böyle bir sınırlılığa sahip olmasına hem içerdikleri kavramların ve bileşenlerin/parametrelerin karşın, literatürde yer alan ve farklı üçüncü yerleri konu alan müphemliği açısından hem de sahip olduğu nedensellik meka- 3 İnsani niteliklerin başka bir varlığa aktarılmasıdır.  22 Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 nizmasının yönünün belirsizliği ile kavramlararası ilişkilerin ve Etik Kurul İzni bağlantıların tutarlılığı açısından oldukça belirsiz kalmaktadırlar. Bir diğer problem sözkonusu çalışmalarda ölçeğin oldukça keyfi Çalışmada veri toplama yöntemi olarak kullanılan anket ve gö- bir şekilde kimi yerde makro ve mezo düzeyde kimi yerlerde ise rüşmeler Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Alt Etik Kurulu ta- mikro seviyede kullanılması nedeniyle ölçek tanımının belirsiz rafından incelenerek 08/04/2019 tarihli ve 139 sayılı kararıyla kalmasıdır. Buradan hareketle coğrafya içerisinde güçlü köken- etik açıdan uygunluğu kabul edilmiştir. lere sahip olan mekân ve yer kavramının işlemselleştirilmesinde gerekli olan makro ya da mezo çerçeveden daha ziyade yerin Çıkar Çatışması/Confilict of Interest: Yazarlar arasında her- kendisinden üretilen ya da onu tanımlayan bir çerçeveye ge- hangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır. The authors declare reksinim duyulmaktadır. Bu çalışmanın öne sürmüş olduğu me- that there is no conflict of interest. kânyer çerçevesini oluşturan özelliklerin her biri tüketim Kaynakça mekanlarının tümü için çerçeve sağlamaktadır. Bu minvalde mekânyer çerçevesinde yer alan özelliklerden biri olan ürün bo- Agnew, J. (1987). Place and politics: The geographical media­ yutu sadece gerçek anlamıyla ürüne sahip bir tüketim mekanı- tion of state and society. Allen & Unwin. nın değil aynı zamanda tüketim mekanlarının (turizme açılan yerler, müzeler, örenyerleri vb.) metalaştırılmasının (mekanları Agnew, J. (2005). Space: Place. In P. Clocke & R. Johnston tüketmek, Urry, 2015) analiz edilmesini de olanaklı kılmaktadır. (Eds.), Spaces of geographical thought (pp. 81-96). Sage. Mekânyer çerçevesinin diğer bir boyutu olan “ayrım” ise, yine Agnew, J. (2011). Space and place. In J. Agnew & D. N. Livings- mekân ve yerlerin üretiminde (örn. soylulaştırma, yerlerin tu- tone (Eds.), The sage handbook of geographical knowledge rizme açılması vb.) ortaya çıkan farklı algı, duygu, deneyim ve (pp.316-330). Sage. yaşama biçimlerine sahip olan taraflar (insanlar) üretmesine açıklık kazandırmaktadır. Yine mekânyer kavramsallaştırmasının Alcalde, M. C. (2009). Between Incas and Indians Inca Kola and sunduğu bir diğer boyut olan yerin failliği, mikro mekanları ana- the construction of a Peruvian-global modernity. Journal liz etmede Lefebvre’nin (2014) sunmuş olduğu “tasarlanan of Consumer Culture, 9(1), 31–54. mekân” kavramından çok daha kullanışlıdır. Çünkü yerin failliği https://doi.org/10.1177/1469540508099700 aslında sadece tasarlanan mekân/yerin analizinde değil aynı za- manda doğal/tasarlanmamış olan mekân/yeri tanımlama ola- Amin, A. & Thrift, N. (2004). The blackwell cultural economy nağı da sunmaktadır. Bu bağlamda yerin failliği bize yeri bir reader. Blackwell. özne olarak düşünme olanağı açarak, yerin anlam dünyalarını nasıl biçimlendirdiğini görebilme fırsatı da sunmaktadır. Bağcı, U. E. & Yavan, N. (2022). Geleneksel perakendeci bak- kalların rekabetçi stratejileri: Değer zinciri analizi. Ege Coğrafya Dergisi, 31(1), 17-31. Tüm bu açıklamalar kapsamında önerdiğimiz mekânyer kavramı https://doi.org/10.51800/ecd.1014325 kuşkusuz tartışmaya ve geliştirilmeye açıktır. Bundan sonra ya- pılacak çalışmalarda bu kavramın ele aldığı boyutların bütüncül Bak, S. (2005). From strange bitter concoction to romantic ne- olarak farklı tüketim mekanlarında ya da üçüncü yerlere dair cessity: The social history of coffee drinking in South Korea. çalışmalarda kullanılmasının metodolojik açıdan olanaklı oldu- Korea Journal, 45(2), 37-59. ğunu söylemek mümkündür. Diğer bir ifadeyle mekânyer kav- ramı gelecek çalışmalarda hem ekonomik coğrafyanın tüketim Bak, S. (2006). McDonald’s in Seoul: Food choices, identity and mekanlarının (caddeler, mağazalar, AVM’ler, evler, informal pa- nationalism. In J. L. Watson (Ed.), Golden arches east zarlar, eğlence yerleri/temaparklar ve internet) hem de spesifik McDonald’s in east Asia (2th edition, pp.136-160). Stan- olarak üçüncü yerlerin (kafeler, kahve evleri, barlar, kütüpha- ford University Press. neler, vb.) analiz edilmesinde doğrudan ya da uyarlanarak kul- lanımına uygun olduğu düşünülmektedir. Tüketim mekanları ve Baudillard, J. (2013). Tüketim toplumu: Söylenceleri/yapıları. üçüncü yerler üzerine yapılacak çalışmalarda mekânyer kavra- (6. bs.) (H. Deliceçaylı & F. Keskin, Çev.). Ayrıntı. mının kullanılması, kavramın sınanabilirliğini ve işlemselleştiri- lebilme potansiyelini arttıracaktır. Bu da kavramın Bestor, T. C. (2000). How sushi went global. Foreign Policy. 121, eksikliklerinin ve sınırlılıklarının giderilmesine yardımcı olacak- 54-63. https://doi.org/10.2307/1149619 tır. Teşekkür ve Katkı Belirtme: Makaleye görüş ve önerileriyle kat- Bitner, M. J. (1992). Servicescapes: The impact of physical sur- kıda bulunan hakemler ile süreci yöneten ve değerlendiren edi- roundings on customers and employees. Journal of Mar­ tör Doç.Dr. Mehmet Şeremet’e çok teşekkür ederiz. keting, 56, 57-71. https://doi.org/10.2307/1252042 Yazar katkısı/Author contribution: Çalışma konsepti ve tasa- Bookman, S. (2014). Brands and urban life: specialty coffee, rımı N.Y. tarafından yapılmıştır. C.K.A. tarafından veriler toplan- consumers, and the cocreation of urban cafe sociality. mış ve yorumlaması yapılmıştır. İlk yazım kısmı C.K.A. Space and Culture, 17(1), 85-99. tarafından yapılıp daha sonradan N.Y. tarafından revize edilmiş https://doi.org/10.1177/1206331213493853 ve en son gerekli düzeltmeler N. Y. ve C. K.A. tarafından yapılmıştır. The study concept and design were made by N.Y. Borsellino, R; Charles-Edwards, E & Corcoran, J. (2021). A to- Data were collected and interpreted by C.K.A. The first writing olkit for measuring visitation in third places. Applied Spa­ part was made by C.K.A and later revised by N.Y., the last ne- tial Analysis and Policy, 14, 547-567. cessary corrections were made by N.Y. and C.K.A.  Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 23 https://link.springer.com/article/10.1007/s12061-020- Crick, A. P. (2011a). New third places: Opportunities and chal- 09372-1. lenges. Tourism Sensemaking: Strategies to Give Meaning to Experience Advances in Culture, Tourism and Hospitality Bourdieu, P. (2017). Ayrım: Beğeni yargısının toplumsal eleşti­ Research, 5, 63–77. https://doi.org/10.1108/S1871- risi. (2. bs) (D. Fırat & G. Berkkurt, Çev.). Heretik. 3173(2011)0000005006. Broadway, M., Legg, R. & Broadway, J. (2018). Coffeehouses Crick, A. P. (2011b). Rethinking Oldenburg: Third places and and the art of social engagement: An analysis of Portland generation Y in a developing country context. International coffeehouses. Geographical Review, 108(3), 433-456. CHRIE Conference­Refereed Track 7. https://scholar- https://doi.org/10.1111/gere.12253 works.umass.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1655&con- text=refereed Brodway, M. J. & Engelhardt, O. (2021). Designing places to be alone or together: A look at independently owned Min- Çağlar, A. S. (2011). McDöner ‘döner kebap and the social po- neapolis coffeehouses. Space and Culture, 24(2), 310-327. sitioning struggle of German Turks. In G. Baumann ve S. https://doi.org/10.1177/1206331218820244 Vertovec (Eds.), Multiculturalism critical concepts in socio­ logy volume iii multiculturalism in the public sphere: City Cabras, I. & Mount, M. P. (2017). How third places foster and and school, markets and media (pp.413-431). Routledge. shape community cohesion, economic development and social capital: The case of pubs in rural Ireland. Journal of Çakı, F. & Kızıltepe, B. (2017). Üçüncü yerler olarak kafeler ve Rural Studies, 55, 71-82. gençlik: Balıkesir örnek olay incelemesi. Akademik İncele­ https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2017.07.013 meler Dergisi, 12(1), 173-202. https://doi.org/10.17550/akademikincelemeler.308922 Caldwell, M. L. (2004). Domesticating the french fry McDo- nalds and consumerism in Moscow. Journal of Consumer Dolley, J. (2020). Community gardens as third places. Geog­ Culture, 4(1), 5-26. raphical Research, 58(2), 141-153. https://doi.org/10.1177/1469540504040902 https://doi.org/10.1111/1745-5871.12395. Casey, E. S. (1997). The fate of place: A philosophical history. Elden, S. (2009). Space I. In R. Kitchen & N. Thrift (Eds.), Inter­ University of California Press. national encyclopedia of human geography (pp. 262-267). Elsevier. Castree, N. (2009) Place: Connections and boundaries in an interdependent world. In N. J. Clifford, S.L. Holloway, S.P. Fantasia, R. (1995). Fast food in France. Theory and Society, 24 Rice & G. Vallentine (Eds.), Key concepts in geography (2th (2), 201-243. http://www.jstor.org/stable/658098 edition, pp.153-172). Sage. Griffith, M. A. & Gilly, M.C. (2012). Dibs! customer territorial Coe, N. M., Kelly, P. F. & Yeung, H. W. C. (2013). Economic ge­ behaviors. Journal of Service Research, 15(2), 131-149. ography: A contemporary introduction. 2th edition. Wiley. https://doi.org/10.1177/1094670511430530 Coe, N. M., Kelly, P. F. & Yeung, H. W. C. (2020). Economic ge­ Grinsphun, H. (2014). Deconstructing a global commodity: ography: A contemporary introduction. 3th edition. Wiley Coffee, culture, and consumption in Japan. Journal of Con­ Blackwell. sumer Culture, 14(3), 343-364. https://doi.org/10.1177/1469540513488405 Cook, I. & Crang, P. (2016). Consumption and its geographies. In P. Daniels, M. Bradshaw, D. Shaw, J. Sidaway and T. Hall Hall, M. (2011). Anchoring and exposing in the third place: Re- (Eds.), An introduction to human geography (5th edition, gular identification at the boundaries of social realms. M/C pp. 379-396). Pearson Education. Journal, 14(5), 1-12. https://doi.org/10.5204/mcj.422 Crang, P. (1997). Cultural turns and the (Re) constitution of Hampton, K. N. & Gupta, N. (2013). Community and social in- economic geography. In R. Lee ve J. Wills (Eds.), Geograp­ teraction in the wireless city: Wifi use in public and semi- hies of economies (pp.3-15). Routledge. public spaces. In A. Tijora ve G. Scambler (Eds.), Cafe society (pp.147-172). Palgrave Macmillan. Creswell, J. W. (2009). Research design: Qualitative, quantita­ tive and mixed methods approaches. 3th edition. Sage Harvey, D. (2006). Space as a keyword. In N. Castree & D. Gre- gory (Eds.), David Harvey: A critical reader (pp. 270-293). Cresswell, T. (2015). Place an introduction. 2th edition. Wiley- Blackwell. Blackwell. Harvey, D. (2015). Kozmopolitik ve özgürlük coğrafyaları. (Z. Crewe, L. (2011). Geographies of retailing and consumption: C. Başeren, Çev). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. The shopping list compendium. In A. Leyshon, R. Lee, L. McDowell & P. Sunley (Eds.), The sage handbook of econo­ Hawkins, C. J. & Ryan, L. J. (2013). Festival spaces as third pla- mic geography (pp. 305–321). Sage. ces. Journal of Place Management and Development, 6 (3), 24 Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 192-202. http://dx.doi.org/10.1108/JPMD-02-2013-0002 Kurtar Anlı, C. & Yavan, N. (2023). Tüketim mekânları olarak yerel ve küresel kafe zincirlerinin üçüncü yer kriterleri ba- Herod, A. (2008). Scale: The local and the global. In N. Clifford, kımından analizi. International Journal of Geography and S. Holloway, S.P. Rice & G. Valentine (Eds.), Key concepts in Geography Education (IGGE), 49, 133-157. geography (pp. 217-235). Sage. http://dx.doi.org/10.32003/igge.xx Hess, M. (2004). Spatial relationships? Towards a reconcep- Laing, A. & Royle, J. (2013). Examining chain bookshops in the tualization of embeddedness. Progress in Human Geog­ context of third place. International Journal of Retail & Dis­ raphy, 28 (2), 165-186. tribution Management, 41(1), 27-44. https://doi.org/10.1191/0309132504ph479oa https://doi.org/10.1108/09590551311288157 Hickman, P. (2013). Third places and social interaction in dep- Lefebvre, H. (2014). Mekânın üretimi. (I. Ergüden, Çev.). Sel. rived neighbourhoods in Great Britain. Journal of Housing Lin, E. Y. (2012). Starbucks as the third place: Glimpses into and the Built Environment, 28, 221–236. Taiwan’s consumer culture and lifestyles. Journal of Inter­ http://dx.doi.org/10.1007/s10901-012-9306-5 national Consumer Marketing, 24(1-2), 119-128. https://doi.org/10.1080/08961530.2012.650142 Johnstone, M.L. (2012). The servicescape: The social dimen- sions of place. Journal of Marketing Management, 28 (11- Lin, H., Pang, N. & Luyt, B. (2015). Is the library a third place 12), 1399-1418. for young people? Journal of Librarianship and Information https://doi.org/10.1080/0267257X.2012.694370 Science, 47(2), 145–155. https://doi.org/10.1177/0961000614532303 Jones, M. (2009). Phase space: Geography, relational thinking, and beyond. Progress in Human Geography, 33(4), 487– Lukito, Y. N. & Xenia, A.P. (2018). Experiencing contemporary 506. https://doi.org/10.1177/0309132508101599 cafes and changes in the characteristic of third places. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 126 Kaya, İ. (2014). Nitel araştırma yöntemleri. İçinde Y. Arı & İ. (2018) 012208, 1-12. https://doi.org/10.1088/1755- Kaya (Eds.), Coğrafya araştırma yöntemleri (s. 267-301). 1315/126/1/012208 Coğrafyacılar Derneği Yayınları. Mansvelt, J. (2005). Geographies of consumption. Sage. Kervankıran, İ., Kurnaz, Z. & Başçı, E. (2021). Bir yer olarak Gö- beklitepe’nin ötekileş(tiril)en son sakinleri. Sosyoloji Araş­ Mansvelt, J. (2012). Making consumers and consumption. In tırmaları Dergisi, 24(3), 29-63. T. Barnes, J. Peck and E. Sheppard (Eds.), The wiley­black­ https://doi.org/10.18490/sosars.1014205 well companion to economic geography (pp. 444–457). Wiley-Blackwell. Kitchin, R. & Tate, N. J. (2000). Conducting research in human geography: Theory, methodology and practice. Routledge. Mansvelt, J. (2022). Geographies of consumption. Oxford Bib­ liographies (Online). DOI: 10.1093/OBO/978.019.9874002- Kitchin, R. (2009). Space II. In R. Kitchen & N. Thrift (Eds.), In­ 0054. ternational encyclopedia of human geography (pp. 268- 275). Elsevier. Marston, S.A. (2000). The social construction of scale. Progress in Human Geography, 24(2), 219-242. Kjeldgaard, D. & Ostberg, J. (2007). Coffee grounds and the https://doi.org/10.1191/030913200674086272 global cup: Glocal consumer culture in Scandinavia. Con­ sumption Markets & Culture, 10 (2), 175-187. Marston, S. A., Jones, J. P.III & Woodward, K. (2005). Human https://doi.org/10.1080/10253860701256281 geography without scale. Transactions of the Institute of British Geographers, 30, 416-432. Kuno, K. (2011). School libraries as the third place. Lifelong https://doi.org/10.1111/j.1475-5661.2005.00180.x Education and Libraries, 11, 109-118. h tt p s : / / r e p o s i t o r y . k u l i b . k y o t o - Massey, D. (1994). Space, place and gender. The University of u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/152088/1/lel11_109.pdf Minnesota Press Kurtar Anlı, C. (2021). Mekân ve yer kavramları bağlamında McArthur, J. A. & White, A. F. (2016). Twitter chats as third pla- üçüncü yerlerin tüketim coğrafyası perspektifinden analizi. ces: Conceptualizing a digital gathering site. Social Media [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal + Society, July­September, 1–9. Bilimler Enstitüsü. http://dx.doi.org/10.1177/2056305116665857 Kurtar Anlı, C. & Yavan, N. (2019). Deneyim yaratmada mekâ- Memarovic, N., Fels, S., Anacleto, J., Calderon, R., Gobbo, F. & nın rolü: Starbucks ve Kahve Dünyası’nın deneyim ekono- Carroll, J.M. (2014). Rethinking third places: Contemporary misi ve üçüncü yer bakımından analizi. Gaziantep design with technology. Special Issue: Community Infor­ Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(1), 100-132. matics and Urban Planning, 10(3), 1-16. https://doi.org/10.21547/jss.494355 https://doi.org/10.15353/joci.v10i3.3440  Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 25 Merriman, P. (2022). Space. Routledge. nagement, 20(2), 173-191. https://doi.org/10.1108/09564230910952762 Mikunda, C. (2006). Brand lands, hot spots & cool spaces: Wel­ Rosenbaum, M.S., Sweeney, J.C & Windhorst, C. (2007). The come to the third place and the total marketing experience. restorative qualities of an activity-based, third place café Kogan Page. for seniors: restoration, social support, and place attach- ment at mather’s—more than a café. Seniors Housing & Miles, S. (2010). Spaces for consumption. Sage. Care Journal, 17(1), 39-54. http://www.nic.org/NicStore/p- 300-2009-seniors-housing-care-journal.aspx Nguyen, T.V.T., Han, H., Sahito, N. & Lam, T. N. (2019). The bo- okstore-café: Emergence of a new lifestyle as a third place Rosenbaum, M. S. & Massiah, C. (2011). An expanded servi- in Hangzhou, China. Space and Culture, 22(2), 216–233. cescape perspective. Journal of Service Management, https://doi.org/10.1177/1206331218795832 22(4), 471-490. https://doi.org/10.1108/09564231111155088 Oldenburg, R. (1999). The great good places: cafes, coffee shops, bookstores, bars, hair salons and other hangouts at Rosenbaum, M.S., Kelleher, C., Friman, M., Kristensson, P. & the hearth of community. 2th edition. De Capo Press Scherer, A. (2017). Re-placing place in marketing: A reso- urce-exchange place perspective. Journal of Business Re­ Oldenburg, R. & Brissett, D. (1982). The third place. Oualitative search, 79, 281–289. Sociology, 5(4), 265-284. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2017.01.009 https://doi.org/10.1007/BF00986754 Sack, R.D. (1980). Conceptions of space in social thought: A Oxford Learner’s Dictionaries (n.d.). ‘Product’. Retrieved De- geographic perspective. University of Minnesota Press. cember 14, 2020, from https://www.oxfordlearnersdic- tionaries.com/definition/english/product?q=product Schultz, H. & Yang, D.J. (2017). Starbucks gönlünü işe vermek. (10. bs) (Ö. F. Birpınar, Çev.). Babıali Kültür Yayıncılığı. Peters, D.M. (2016). Inked: Historic African American beach site as collective memory and group third place sociability Seamon, D. (2012). Place, place identity, and phenomenology: on Martah’s Vineyard. Leisure Studies, 35(2), 187-199. A triadic interpretation based on J. G. Bennett’s systema- https://doi.org/10.1080/02614367.2014.986506 tics. In H. Casakin & F. Bernardo (Eds.), The role of place identity in the perception, understanding and design of Pine, J. & Gilmore, J. (2011). Deneyim ekonomisi. (L. Cinemre, built environments (pp. 3-21). Bentham ebooks. Çev.). Optimist Yayınları. Seamon, D. (2018). Life takes place: phenomenology, life­ Purnell, D. & Breede, D. C. (2018). Traveling the third place: worlds, and place making. Routledge. Conferences as third places. Space and Culture, 21(4), 512– 523. http://dx.doi.org/10.1177/1206331217741078 Simit Sarayı (2020, Aralık 12). ‘Biz kimiz’. https://www.simitsarayı.com/biz-kimiz Ram, U. (2004). Glocommodification: How the global consu- mes the local – McDonald’s in Israel. Current Sociology, Slater, A. & Koo, H. J. (2010). A new type of “third place”? Jo­ 52(1), 11-31. https://doi.org/10.1177/0011392104039311 urnal of Place Management and Development, 3(2), 99- 112. https://doi.org/10.1108/17538331011062658 Ram, U. (2007). Liquid identities mecca cola versus coca cola. European Journal of Cultural Studies, 10(4), 465-484. Soja, E. W. (1996). Thirdspace ‘journeys to Los Angeles and https://doi.org/10.1177/1367549407081952 other realand imagined places. Blackwell. Raviv, Y. (2003). Falafel: A national icon. Gastronomica, 3(3), Soukup, C. (2006). Computer-mediated communication as a 20-25. https://doi.org/10.1525/gfc.2003.3.3.20 virtual third place: building Oldenburg’s great good places on the world wide web. New Media & Society, 8(3), 421- Relph, E. (1976). Place and placelessness. Pion Limited. 440. https://doi.org/10.1177/1461444806061953 Rosenbaum, M. S. (2005). The symbolic servicescape: Your Steinkuehler, C. A. (2005). The new third place: Massively mul- kind is welcomed here. Journal of Consumer Behaviour, tiplayer online gaming in American youth culture. Tidskrift, 4(4), 257–267. https://doi.org/10.1002/cb.9 3, 16-33. Rosenbaum, M.S. (2006). Exploring the social supportive role Steinkuehler, C. A. & Williams, D. (2006). Where everybody of third places in consumers’ lives. Journal of Service Re­ knows your (screen) name: Online games as third places. search, 9 (1), 59-72. Journal of Computer­Mediated Communication,11, 885– https://doi.org/10.1177/1094670506289530 909. https://doi.org/10.1111/j.1083-6101.2006.00300.x Rosenbaum, M. S. (2009). Restorative servicescapes: restoring Şardağ, A. & Kervankıran, İ. (2022). Turizm mekanlarının yeni- directed attention in third places. Journal of Service Ma­ den üretimle metalaş(tırıl)ması: Mevlana müzesi ve çev- 26 Yavan & Kurtar Anlı / Türk Coğrafya Dergisi 84 (2023) 7­26 resi. Türk Coğrafya Dergisi, 80, 71-86. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araş­ https://doi.org/10.17211/tcd.1079438 tırma yöntemleri. (11. bs). Seçkin. TDK (t.y.). ‘Ürün’. 13 Aralık 2020 https://sozluk.gov.tr Yurdadön Arslan, P. & Yavan, N. (2018). Mekânın üretimi ve Lefebvre’in mekânsal üçlü kavramsallaştırmasının Thiele, K. & Klagge, B. (2021). Third places and educational görünürlüğü: Taksim Gezi Parkı örneği. Planlama, 28(3), justice: Public libraries in the context of covid-19. Erd­ 302–314. https://doi.org/10.14744/planlama.2018.25338 kunde, 75(1), 31-49. https://doi.org/10.3112/erdkunde.2021.01.03 Thompson, S. (2018). Exploring the nature of third places and local social ties in high-density areas: the case of a large mixed-use complex. Urban Policy and Research, 36(3), 304-318. https://doi.org/10.1080/08111146.2018.1502660 Thompson, C. J. & Arsel, Z. (2004). The Starbucks brandscape and consumers’ (anticorporate) experiences of glocaliza- tion. Journal of Consumer Research, 31(3), 631-642. https://doi.org/10.1086/425098 Tuan, Y. F. (1975). Place: An experiental perspective. Georap­ hical Review, 65(2), 151-165. https://doi.org/10.2307/213970 Tuan, Y. F. (1977). Space and place the perspective of experi­ ence. University of Minnesota Press. Tuan, Y.F. (2005). Mekân ve yer: Hümanistik perspektif. İçinde Y. Arı (Ed.), 20. yüzyılda Amerikan coğrafyasının gelişimi (s. 119-134) (Y. Arı, Çev.). Çizgi Kitabevi. (Orijinal çalışma 1974’te yayınlandı). Warf, B. (2012). Introduction: Fusing economic and cultural geography. In B. Warf (Ed.), Encounters and engagements between economic and cultural geography (pp.1-18). Springer. Woldoff, R. A., Lozzi, D. M. & Dilks, L. M. (2013). The social transformation of coffee houses: The emergence of chain establishments and the private nature of usage. Interna­ tional Journal of Social Science Studies, 1(2), 205-218. https://doi.org/10.11114/ijsss.v1i2.200 Wrigley, N. & Lowe, M. (2002). Reading retail: A geographical perspective on retailing and consumption spaces. Rout- ledge. Urry, J. (2015). Mekanları tüketmek. (2. bs) (R. G. Öğdül, Çev.). Ayrıntı. Yavan, N. (2006). Türkiye’de doğrudan yabancı yatırımların lo­ kasyon seçimi. İktisadi Araştırmalar Vakfı. Yavan, N. (2014a). Nicel araştırmalarda veri ve veri toplama teknikleri. İçinde Y. Arı & İ. Kaya (Eds.), Coğrafya araştırma yöntemleri (s. 219-266). Coğrafyacılar Derneği Yayınları. Yavan, N. (2014b). Nicel araştırmada ölçme, değişken ve öl- çekler. İçinde Y. Arı & İ. Kaya (Eds.), Coğrafya araştırma yöntemleri (s. 209-217). Coğrafyacılar Derneği Yayınları.