(PDF) Yeşil Perde

araﬂt›rma / inceleme Yeﬂil Perde Yeﬂil Perde ‹nci Olgun ezegenimizin hesapl› düﬂünen canl›lar› olarak de- laﬂ›labilir ölçekte imajlara dönüﬂtüren 'The Day After To- G neyimlemekte oldu¤umuz en büyük tehdit “küre- sel ›s›nma”. Bu duruma karﬂ› yap›lan tüm eylem- ler ve kullan›lan araçlar ise konu ile ilgili farkl› de- taylar› foto¤raflarken, alg›lamakta zorland›¤›m›z uyar› alarmlar›n›n sesini artan dozlarda yükseltmektedir. Beyaz morrow'2004 yeﬂilin de¤il ama beyaz do¤an›n zaferini öz- gürlük an›t› karlara gömülmüﬂ Newyork’un de¤iﬂen kentsel peyzaj› ile göstermiﬂtir (Resim 1). Kentin simgesi Public Library binas› da benzer ﬂekilde so¤uk topo¤rafyaya gö- mülmüﬂ etkileyici kent yap›lar›ndan bir di¤eridir. Bununla perde e¤itim araçlar› içinde belki de en etkin olanlar›ndan birlikte mermerden inﬂa edilmiﬂ bu taﬂ yap› tüm a¤›rl›¤›na biri. Sanat de¤erinin çok ötesinde yaﬂama iliﬂkin gerçekleri büyük bir aç›kl›kla teﬂhir edebilme, seyircisini birçok dene- yimin simülatif parças› haline getirebilme gücüne sahip. Özellikle de de¤iﬂen sosyal de¤erlere ba¤l› ortaya ç›kan ye- ni e¤ilimleri fark ettirmek ve hissettirmek ad›na 3D gözlük- ler ile çok da mecazi olmayan ayd›nlat›c› bir lens sa¤lad›¤› söylenebilir. Eko-kritisizm ve kültürel çal›ﬂmalara dikkate de¤er öl- çüde katk› koyan filmler genellikle merkezi bir endiﬂenin manzaras›na dair projeksiyon sunsa da insan-do¤a iliﬂkisine dair romantizmi besleyecek alg›lama biçiminin oluﬂmas›na da ço¤u zaman yard›mc› olmakta, özellikle sahnelerin arka plan›nda yap›lan ay›klamalar ve ya daha belirgin k›lacak vur- gulamalar ile izleyicinin duyarl›l›¤›n› uyand›rmaya çal›ﬂmak- tad›r. Beyaz perde, bazen teknolojinin hayali, gerçek ile ka- vuﬂturmaya az buçuk mesafede kald›¤› noktada distopyac› vizyonlar vas›tas›yla, bazense ﬂok edici alternatif eylem bi- çimleriyle, genellikle de geri planda küçük dokunuﬂlar üze- rinden yeﬂil alg›y› kendisine daha fazla konu edinir hale gelmiﬂtir. ‹nsanl›¤›n dünya üzerindeki yerini vurgulayan manzara- lar her zaman sineman›n egemen söylemleri ile birlikte ya- rat›lm›ﬂt›r. Görsel ve iﬂitsel aç›dan yarat›lan dünya ve bu dünya da hâkim olan desen özellikle son dönemde biraz daha çevresel duyarl›l›¤a dönüktür. Büyük fikirler ve bütçe- lerle gerçekleﬂtirilen bu illüzyonlar ikonik görüntüleri haf›- zalara kaz›maktad›r. The Day After Tomorrow ikonik görün- tüleri en fazla gündeme taﬂ›yan örneklerden biri olarak gösterilebilir. R1: The Day After Tomorrow, …. [URL-1] Kutuplarda buz katmanlar›n›n k›r›lmas› ile baﬂlayan ve R2,3,4: The Day After Tomorrow, New York, Public Library [URL- küresel ›s›nman›n neden olabilece¤i sonuçlar› perde de an- 2,3,4] Mimarl›kta Malzeme • 2012/2 1 araﬂt›rma / inceleme Yeﬂil Perde ve dokunakl›l›¤a sahip sa¤lam ve kadim yap›s› ile üzerine al- lardan biri sefaletin ve açl›¤›n yaﬂand›¤› eski ve harap halde- d›¤› kamusall›¤›n anlam›n› filmde güçlü bir ﬂekilde vurgula- ki apartmanlarken, di¤eri kusursuz ve parlak, pürüzsüz yü- maktad›r. Taﬂ malzemenin kal›c›l›¤› bu monumental yap›y› zeylere sahip hijyenik ve geniﬂ mekânlard›r. Kentin tozlu zaman›n tüm etkilerine karﬂ› dayan›kl› bir kimlik kazand›r›r- harap bölgelerinin tersine bu ça¤›n yeni simgesel yap›lar› ken, filmde koruyuculu¤u ve geçicide olsa yuvay› simgele- belli ölçüde ﬂeffafl›¤› olan, büyük oranda kapal› parlak du- yen odak mekânlar›ndan biri olarak seçilmesinin de nede- varlarla inﬂa edilmiﬂ binalard›r. nini oluﬂturmaktad›r. (Resim 2,3,4) Bir baﬂka distopik hikâye ile Ridley Scott’›n 'Blade Dünyan›n karlar alt›nda de¤il ama sular alt›nda kald›¤› Runner'1982 destan›nda karﬂ›laﬂ›r›z. Filme konu olan me- 'Waterworld'1995 ufki sular üzerinde yerleﬂim alanlar› ya- kân 2019 y›l›n›n Los Angeles kentidir. Farkl› dillere ait par- ratan ve bir avuç topra¤›n, daha da önemlisi saks›da yetiﬂti- lak reklâm tabelalar› kentin karanl›k ve ya¤murlu yüzünü rilmiﬂ taze sebze ve meyvenin borsas›n› yaratan toplulukla- ayd›nlatan birer güneﬂ olarak gökyüzünde konumlanmakta- r›n Dryland ad›ndaki kara parças›n› ulaﬂma çabas›n› anlat›r d›r (Resim 7). Dönemsel eklentileri ile tepelerinde yükse- izleyicisine. K›yamet gününden kurtulan insanlar, co¤rafya- len yeni binalar›n temeli iﬂlevini gören büyük eski binalar ve s› metal at›klardan oluﬂturulmuﬂ atollerde yaﬂamaktad›r. onlar› saran kurumuﬂ sarmaﬂ›k dallar› mega kentin geçmi- Pasl› ve y›pranm›ﬂ demir malzemelerin derme çatma gö- ﬂinden arta kalan izlerdir. Endüstriyel duman ve asit ya¤- rüntüsünden oluﬂan atoller, t›pk› ören yerlerinden topla- murlar› alt›nda film karesine s›¤mayan monumental high- nan strüktürel malzemeler gibi kaybedilmiﬂ mekânlardan tech binalar ise birer Babil Kulesidir. Filmin karanl›k atmos- arta kalanlar ile inﬂa edilmiﬂ yeni kent kaleleridir (Resim 5). feri içinde dev reklam ekranlar›n›n taﬂ›y›c›s› cepheleriyle R5: Waterworld, Atoll [URL-5] R6: Soylent Green [URL-6] Az bulunan yiyecek ile birlikte 2022 y›l›nda artan nüfusa kentin iradesinin temsili ﬂirketlerin sahip oldu¤u bu gökde- ba¤l› yaﬂanan k›tl›¤›n senaryolaﬂt›r›ld›¤› 'Soylent Gre- lenler alg›lanmas› imkâns›z a¤›r bir yap›sall›kla inﬂa edilmiﬂ en'1973 yeﬂil rengin içine iﬂlemedi¤i y›pranm›ﬂ bir kent hissini yarat›r (Resim 8,9). Söz konusu güç manzaras›n›n manzaras› ç›kar›r karﬂ›m›za (Resim 6). Bütün bunlar do¤a- içinde do¤al canl›l›¤a sahip tek ﬂey ise insanlard›r. n›n huzur verici yan›n› görme ﬂans›n› yakalayamad›¤›m›z, Benzeﬂ baﬂka bir umutsuz kentleﬂme senaryosu 'Code yeﬂil alg›ya oldukça uzak belli ölçüde distopik mekânlarda 46'2003 filmi ile karﬂ›m›za ç›kar. ﬁehir devletlerinin kurdu¤u yaﬂananlar›n hikâyesidir. Film platosunu oluﬂturan mekân- ve giriﬂ ç›k›ﬂlar› papel ad› verilen özel belgeler ile kontrol R7: Blade Runner, reklam ekran›na dönüﬂmüﬂ cephe [URL-7] R8: Blade Runner, Tyrell Corporation binas› [URL-8] R9: Blade Runner, gökdelenler [URL-9] 2 Mimarl›kta Malzeme • 2012/2 araﬂt›rma / inceleme Yeﬂil Perde etti¤i yenidünya düzeninde yaﬂam s›n›rlar›n›n d›ﬂ›nda çöller mükemmel bir toplumun hayat›n› süsleyen dekoratif bir hâkimdir (Resim 10). Code 46, totaliter bir anlay›ﬂ ile döl- detayd›r. ﬁehir koridorlar›nda yer alan büyük saks›lar için- lenmenin dahi kanunlara ba¤land›¤› bu düzen içinde yaﬂa- deki minik a¤açlar, s›n›rs›z bir devaml›l›¤a sahip temiz duvar nan ikili insan iliﬂkilerini anlat›r. Yeralt›n›n dehliz benzeri ve döﬂeme yüzeyleri üzerinde sadece mobilya parças› ola- mekânlar›n›n bir anlamda yeryüzüne taﬂ›nd›¤› film yeﬂilin rak de¤erlendirilmektedir. Things To Come'›n mekân kurgu- yumuﬂakl›¤›n› izleyiciye sadece Maria’n›n hücre benzeri sundaki bu kat›l›¤› k›smen 'Metropolis'1927 filminin gele- evinde yapay ›ﬂ›¤a do¤ru boy vermeye çal›ﬂan bitki ile su- cek tahayyülünden ald›¤› söylenebilir. Sosyal ve kültürel nar. Yak›n gelece¤in kentlerine iliﬂkin kusursuz bir vizyon ba¤lamlar d›ﬂ›nda yap›ld›¤› döneme iliﬂkin siyasi gönderme- oluﬂturan film bir çok yerde çekildi¤i için yarat›c› co¤rafya ler de yapan Metropolis filminde de insan ufki yap›laﬂma iliﬂkilendirmelerine ba¤l› olarak manzara, binalar, altyap›la- içinde görüntü veren tek canl› konumundad›r. ra iliﬂkin bilgileri buland›r›r. Mekânsal kolaj içinde yaﬂanan bu co¤rafya bulan›kl›¤›, boﬂluk dahil olmak üzere havaalan›, otel, ofis benzeri yap›lar›n ait olduklar› yere iliﬂkin kimlik bilgisinden yoksun b›rak›lmas›ndan kaynaklanmaktad›r. R11: Things To Come [URL-11] Kentsel peyzaj› ölçe¤i belirsiz demir ve betonun oluﬂ- R10: Code 46’dan kareler [URL-10] turdu¤u, düzenli, iﬂleyen bir toplum yap›s› ile Metropolis’in 1937 tarihli 'Things To Come'1937 filmi bugün yaﬂanan tersine Bregna kentinde ise zen anlay›ﬂ›na göre düzenlemiﬂ çevresel endiﬂenin 70’lerin öncesine dayand›¤›n› gösteren huzurlu bir peyzaj ile karﬂ› karﬂ›ya geliriz (Resim 12). Ro- ekolojik çerçeveye sahip öncü örneklerden biridir. Port- bot teknolojisinin ileri düzey nano mühendisli¤ine ulaﬂt›¤› man’›n otel lobisi ve atrium tasar›mlar›n› and›ran benzer 'Aeon Flux'2005 harika bir gelece¤i vaat ederken, kentsel set mekânlar›, sadece asansörün belirsizli¤e uzanan dikey kamusal alanlardan, özel yaﬂam alanlar›na kadar hijyenik, çizgisi ile de¤il, yap›sal sütunlar›n yatay çizgilerle ba¤lant›l› estetize edilmiﬂ mekânlar›n reklam›n› yapmaktad›r (Resim oluﬂturdu¤u büyük geometrik desenlerin yaratt›¤› ﬂaﬂal› 13). Di¤er taraftan fiziksel yap›l› çevrenin, terbiye edilmiﬂ görüntü ile film umutlu olmaya çal›ﬂan karamsar bir gele- yeﬂil doku ile birleﬂti¤i Bregna kenti, üzerinde yaﬂayan mü- cek vaat eder (Resim 11). Code 46’ya iyi bir altl›k oluﬂturan kemmel insanlar için bir akvaryum niteli¤indedir. Kent mekânsal biçimleniﬂ iklimsel de¤iﬂiklikten farkl› olarak sa- kimli¤inin önemli bir parças› olan bu yeﬂil yap› benzerlerin- vaﬂ ve salg›n hastal›k y›k›mlar›n› bahane eden topluluklar›n de oldu¤u gibi ahlak ve demokratik sosyal düzen resminin bir liderin izinde yeralt›nda oluﬂturduklar› kentsel yaﬂam› tamamlay›c›s› niteli¤inde kullan›lm›ﬂt›r. Aeron Flux’ta disto- anlat›r. Yerin alt›ndaki bu muazzam dünyada yeﬂil ise art›k pik film sekanslar›ndaki çürümüﬂ, izbe, karanl›k ya da mo- R12: Aeon Flux [URL-12] R13: Aeon Flux, Berlin Bauhaus Arﬂiv binas› [URL-13] R14: Aeon Flux, tasar›m› Dominique Perrault’a ait Velodrome and Olympic binas› [URL-13] Mimarl›kta Malzeme • 2012/2 3 araﬂt›rma / inceleme Yeﬂil Perde noblok peyzaj›n tersine, ayd›nl›k, beyaz, ﬂeffaf ve yeﬂil bir aras›nda hem malzeme kullan›m›na hem de zamansall›¤a çerçevenin karﬂ›s›nday›zd›r. Bununla birlikte yine de yeﬂil dair kuvvetli bir kontrast oluﬂturur. Çelik has›r ile çerçeve- alg› bizi yan›ltmamal›d›r, zira saklad›¤› s›r ve bu s›rr›n de- lenen bina, varl›¤›n› de¤iﬂen ›ﬂ›k efektlerine ba¤l› yüzeyinde- vaml›l›¤› için yürütülen totaliter politikalarla Bregna kenti ki yans›malar ile ortaya koymaya çal›ﬂmaktad›r. Dominique de distopik bir mekând›r. K›smen fütüristik, k›smen faﬂist Perrault’nun, Velodrome and Olympic binas› orijinal iﬂle- bir mimariyi hat›rlatan Bregna görünümü ile en iyi tad› ver- vinden farkl› olarak, Bregna kentinin beyni kimli¤i ile tan›t›l- meyi vaat eden bir dekordur yaln›zca. Bu dekor içinde el- maktad›r (Resim 14). ma a¤ac› bahçeleri ile çevresini saran tel kafes içinde gü- Aeon Flux'un öncü örne¤i olan ve bu sefer 2274’de pas- neﬂte ›ﬂ›ldayan ve kent erkinin mekân› olan metal yüzey toral bir toplumun hastal›kl› yönetim biçiminin anlat›ld›¤› 'Logan’s Run'1976 yüksek kalitede tasarlanm›ﬂ yaﬂam alan- lar›nda idealize edilmiﬂ bir ﬂehir devletinin senaryosuna da- yan›r. Çal›ﬂman›n neredeyse tamamen b›rak›larak, zevkli bir yaﬂam›n sürdürüldü¤ü kubbe ﬂehir Diaroma filmin ana mekân›d›r ve Dünya’n›n atmosferinden tamamen yal›t›lm›ﬂ bir yaﬂam alan› olarak sunulmaktad›r. Toplumun mükem- mel yap›s›n› sergileyen görüntüler filmin ilerleyen aﬂamala- r›nda bambaﬂka bir gerçe¤i karﬂ›m›za ç›kar›r. Carousel ola- rak bilinen yar›-dini bir tören ile insanlar›n hayat› 30 yaﬂ›n- da sonland›r›lmaktad›r ve bundan kaç›ﬂ yoktur. Filmin ana karakterleri kendilerini bekleyen bu sondan kurtulmaya ça- l›ﬂarak, kubbe d›ﬂ›ndaki gerçek ile yüzleﬂmeyi tercih etmiﬂ ve eski kentin harabe halindeki binalar›na s›¤›nm›ﬂlard›r (Resim 15). Denetimsiz do¤an›n her taraf› kaplad›¤› bu yer- de manzaray› ait olduklar› toplumda görmedikleri yaﬂl› in- sanlar tamamlamaktad›r. Diaroma’n›n beyaz boyal› ge- ometrik mimarisi, do¤a ile yak›n temas olan çeperde parla- yan metal ve gri beton yüzeylere dönüﬂmektedir. So¤uk ve yabanc›laﬂt›r›c› Diaroma mimarisi savaﬂ sonras› sosyalizmin de bir sembolüdür adeta. Tahammül edilemez sosyal bir sistem öneren Diaroma’n›n toplumsal kurallar› ise uzun va- dede gerçekleﬂebilecek çevresel sorunlara iliﬂkin önemli bir uyar› vermektedir (Resim 16). Uzak bir gelece¤in yerine bugünün mükemmel toplu- munu idealize eden örneklere de rastlamak mümkün. 'Truman Show'1998 filmi yaﬂayanlar›n›n yüzeysel jestleri gibi sahne dekoru mekânlar›n bir adam için yarat›ld›¤› tipik bir Amerikan yerleﬂimini konu edinmektedir (Resim 17). R15: Logan’s Run, Lincoln An›t› [URL-14] Plato olarak kullan›lan Sea Side yerleﬂkesi Seahaven adl› bir R16: Logan’s Run, Diaroma [URL-15] kasabaya dönüﬂtürülmüﬂ ve Truman Burbank’in yan›lsama- R17: Truman Show, Seahaven [URL-16] R18: Truman Show, Seahaven ve Truman Burbank [URL-17] 4 Mimarl›kta Malzeme • 2012/2 araﬂt›rma / inceleme Yeﬂil Perde larla dolu ideal yaﬂam› için iﬂlevsiz kabuklardan oluﬂmuﬂ bir 'Minority Report'2002 filminin s›n›rl› sekans ak›ﬂ› için- mekân olarak tan›t›lm›ﬂt›r. Bir ‘reality show’ program›n›n de yer alan ve John Anderton ile keﬂfetti¤imiz bahçenin kahraman› olan, fakat bu rolünün fark›nda olmayan Tru- vahﬂi yeﬂili içerdekini hapsetmeye de¤il, ötekini d›ﬂar›da man, huzurlu hayat›n› yaﬂad›¤› Seahaven’da her gün, mü- tutmaya programlanm›ﬂ bir do¤ay› temsil eder. Korumaya kemmel hayat› simgeleyen müstakil konutlar›n yeﬂil bahçe- dönük sald›rganl›klar› ile yabanc› misafirlere tehdit oluﬂtu- lerinin içinden geçerek iﬂi ile evi aras›nda gidip gelmektedir ran bahçe peyzaj› içinde yer alan her bitki evin sahibi ve fil- (Resim 18). Burbank’in içinde dolaﬂt›¤› yerleﬂimin tüm ya- min ana konusunu oluﬂturan fütüristik kâhinlere ba¤l› suçu p›lar› yerelin geleneksel kent kona¤› modeline uygun ola- önleme teknolojisinin yarat›c›s› Dr. Iris Hineman’›n genetik rak tasarlanm›ﬂ, tutarl› çizgileriyle ahﬂap klasizminin naif çal›ﬂmalar›n›n ürünüdür ve mekânsal mülkiyete dair de¤er- örnekleridir. Ahﬂap malzemenin a¤›rl›¤›nda iyon sütunlar›n, li bir tamamlay›c›l›k sa¤larlar (Resim 21,22). Filmin di¤er kafesli revaklarla kompozisyon oluﬂturdu¤u yap›lar post- plato alan›n› oluﬂturan Washington eyaletinde sene modernist bir uyum sergilemektedir. Özellikle yeﬂil bahçe- 2054’tür. ‹ktidara dayal› gücün simgesi merkez ve yatak leri çevreleyen beyaz çitler ahﬂab›n do¤all›¤›n› kamusal odas› topluluklar›na ait dikey yerleﬂim bölgelerinin imaj›n›n alanlara taﬂ›maktad›r. Ne yaz›k ki bu güzel peyzaj, içinde yans›t›ld›¤› manzaraya teknolojik geliﬂmelerin yozlaﬂm›ﬂ bulundu¤u yan›lsaman›n fark›na vard›kça Truman için bir parças› olmay› reddeden, yeﬂil çimleri ile tarihsel de¤er ta- hapishaneye dönüﬂecektir. ﬂ›yan gururlu evleri eklenmektedir. Kurgulanan bu yeni- 'The Village'1998 filmindeki Covington en az›ndan bir dünyada en ﬂaﬂ›rt›c› biçimleniﬂ karayollar› a¤›na ﬂelale gibi grup yaﬂayan›n gönüllü olarak kendilerini hapsetti¤i bir ka- düﬂen ve bu anlamda otobanlar›n devam› olan cephelerden sabad›r. Filmin baﬂlang›c›n› oluﬂturan hasat bereketinin kut- kayan arabalar›n trafi¤e kat›lmas›d›r. sand›¤› ﬂölende Covington karﬂ›m›za orman›n canl› yeﬂilini kendine korugan yapm›ﬂ bir kasaba olarak ç›kar. Filmin ilerleyen aﬂamalar›nda bunun yanl›ﬂ bir kabul oldu¤u anlaﬂ›- l›r. Zira kasaban›n halk›n› gönüllü hapis kalmaya iten or- manda yaﬂayan ve tam olarak tan›mlanamayan canl›lard›r. Senaryonun gerçe¤i ile yüzleﬂmeye baﬂlad›kça yine huzur, adalet, ahlak ile özdeﬂleﬂtirilen yeﬂilin o kadar da masum olmad›¤› anlaﬂ›l›r. Pastoral bir manzaraya s›k›ﬂ›p kalm›ﬂ köy evleri ve meydan› görünenin basit yüzüdür. Gerçekte ise dünyan›n kirlenmiﬂli¤inden saklanan bir avuç aktivistin al- ternatif yaﬂam biçimi aray›ﬂ›na yönelik, yeﬂil ile köy halk›n› gönüllü tutsakl›¤a mahkûm ediﬂinin hikâyesi yatmaktad›r (Resim 19,20). Resim 21,22: Minority Report, Dr. Iris Hineman bahçe ve seras› [URL-20] Birçok film kurgusunda yeﬂilin canl› dokusunun yaﬂam mücadelesi ile dolu ars›zl›¤›, gezegen insanlar› için her ﬂeyin Resim 19: The Village [URL-18] bitti¤i noktada umudun, yeni baﬂlang›çlar›n habercisi olarak Resim 20: The Village, yerleﬂim ile do¤a aras›ndaki s›n›rlar [URL-19] gösterilmiﬂtir. 'I Am Legend'2007 enkaz görüntüsüne sahip New York’un geniﬂ bulvarlar›nda büyümüﬂ otlar›n aras›nda R23: I Am Legend, Times Square [URL-21] R24: I Am Legend [URL-21] Mimarl›kta Malzeme • 2012/2 5 araﬂt›rma / inceleme Yeﬂil Perde zar zor ilerleyen Will Smith ile bahsi geçen yaﬂam mücade- liyetleri içindeki insanlar taraf›ndan doldurulmuﬂtur. Orta- lesini anlatmaya çal›ﬂt›¤› söylenebilir (Resim 23,24). Bitki- m›n sesli sessizli¤i içinde rüzgâr esintisi ile hareketlenen lerle birlikte yaban yaﬂam habitat›n›n meskeni haline dönü- yapraklar beklenmedik yerden gelecek olana izleyiciyi ha- ﬂen New York caddeleri, yine de çöküntü bölgelerinin gri- z›rlar. ﬁeytan bu sefer ﬂehirde de¤il k›rsal alanlardad›r ve li¤inden ve karanl›k mekânlar›n›n saklad›¤› korkudan daha metropolün terörist sald›r› beklentisine sahip insanlar› için bask›n de¤ildir. huzur veren flora, insanlara karﬂ› atak baﬂlatan Gaia’n›n Gezegene dair çok farkl› bir gerçeklik imaj›n›n sunuldu- kontrolü alt›ndad›r (Resim 27,28,29). ¤u 802.701 y›l›na geldi¤imizde ise medeniyetin dayan›kl› ya- ﬁehrin gürültülü ve tekinsiz mekânlar›na karﬂ› k›rsal›n p›tlar› neredeyse tamamen yok olmuﬂ, do¤a egemenli¤i ta- huzurlu peyzaj›n›n tercih edildi¤i 'The Strangers'2008 filmi- mamen ele geçirerek, eskiye dair kalanlar›n üzerine kal›n nin senaryosu da endiﬂe ve korkuyu bir ﬂekilde k›rsala taﬂ›- örtüsünü sermiﬂtir. 'The Time Machine'2002 filminin hi- maktad›r. Filmde a¤açl›k geniﬂ bir alanda konumlanm›ﬂ olan kâyesini sundu¤u bu yenidünya düzeninde, yaﬂam›n› küçük ve k›rsala uygun yap›sal nitelikleriyle evin iç mekân› ana pla- kavimler halinde sürdüren topluluklardan biri olan Eloi toyu oluﬂturur. D›ﬂar›n›n karanl›¤›n›n, son halesi belirgin yerleﬂimi sakinleri, s›f›r baﬂlang›c›n› evrimin tehlikeli yönüy- bir s›n›r çizgisi oluﬂturdu¤u sar› bir ›ﬂ›kla ayd›nlat›lan iç me- le yüzleﬂerek yaﬂamaktad›r. Ayn› nedenle topra¤›n bere- kândan cam›n ötesindeki peyzaja bakmak tekinsiz bir de- ketli yeﬂili sadece tar›m için kullan›lmakta yaﬂam korugan- rinlik içine düﬂürmektedir izleyiciyi. Belli bir zaman sonra, lar› ise do¤an›n dikey yüzeylerinde kozalar halinde inﬂa evin genç misafirleri için a¤açlar›n aras›ndan gelen beklen- edilmektedir (Resim 25). Eski yerleﬂimlerin y›k›nt›lar› ara- meyen ziyaretçilerin varl›¤› bu hissin çok da yanl›ﬂ olmad›- s›ndan yeﬂeren do¤a bu haliyle de¤iﬂmeyen bir gerçe¤i ha- ¤›n› ispatlar. Korku ve ac› dolu gecenin sonunda yeni günün t›rlatmaktad›r; baﬂlang›çtan beri var olan›n her zaman yeni- sabah› masumiyet maskesi ile peyzaj›n üstünü örterken, den ve yeniden kendini var edebilecek güce sahip oldu¤u kötü olan her ﬂey bahçe kap›s›n›n gerisinde evin içindedir (Resim 26). art›k (Resim 30). R25: The Time Machine, Eloi yerleﬂimi [URL-22], R26: The Time Machine, eski dünyadan kalanlar [URL-23] Do¤an›n söz konusu gücünü mistik bir olay kompozis- yonuyla anlatan 'The Happening'2008 de hikâye zaman› gelecek de¤il bugündür ve filmde ki karakterler davran›ﬂla- r›nda garip de¤iﬂikliklere sebebiyet veren bir do¤a ile karﬂ› karﬂ›yad›r. Manzaran›n içinde sözde huzuru tasvir etmesi gereken yeﬂil sistem ve çevreledi¤i mekânlar ritüel meﬂgu- R30: The Strangers [URL-26] Geniﬂ peyzaj› arka plan olarak kullanan bir baﬂka film de 'The Lake House'2006 dur. Alex Wyler karakterinin ken- disi gibi mimar olan babas› taraf›ndan bir gölün üzerinde in- ﬂa edilmiﬂ olan evin ekseninde geliﬂen senaryosu ile 'The Lake House' k›rsal peyzaj›n ve hatta suyun ortas›nda tasar- lanm›ﬂ bir mekân ile ‘yap›l› çevre’ – ‘do¤a iliﬂkisi’ aç›s›ndan R27,28,29: The Happening [URL-24,25] sempatik bir örnek oluﬂturmaktad›r (Resim 31). Do¤a kar- 6 Mimarl›kta Malzeme • 2012/2 araﬂt›rma / inceleme Yeﬂil Perde ﬂ›s›nda gücün kontrolünü elinde tutmaya çal›ﬂan bir anlay›- mekânlara davet eder. Harabelerin canl› yap› parçalar› hali- ﬂ›n ürünü olan ev modern çizgileri ile Mies van der Rohe ne dönüﬂen bitkiler labirentin yeﬂil koridorlar›n›n devaml›- gelene¤inden gelen minimalist çelik ve camdan bir kutu ni- l›¤›n› sa¤lamaktad›r (Resim 35,36). teli¤indedir. Evin tam ortas›nda yer alan a¤aç ise oca¤›n an- 'The Lord of the Rings' serisi yeﬂil peyzaj a¤›rl›kl›, ben- lamsal rolünü üstlenmiﬂ durumdad›r (Resim 32). zer bir mistik dünyay› beyaz perdeye yans›t›r. Üçlemenin il- kinde yer alan ve Yeni Zelanda da kurulan Hobbitlerin kö- yü Shire, evlerin topo¤rafya içerisine mütevaz› bir ﬂekilde yerleﬂtirildi¤i kurgu dünyas› ile yeﬂilin rengi ve taﬂ›d›¤› hu- zur aç›s›ndan yumuﬂak bir baﬂlang›ç sa¤lar (Resim 37). ‹ler- leyen safhalarda ise karakterlerin artan gücüne ba¤l› olarak R31: The Lake House [URL-27] R32: The Lake House, evin merkezindeki akçaa¤aç[URL-27] mekânlar›n derinli¤i ve ölçe¤i büyür, karanl›¤›n mistik etki- si yeﬂilin rengini koyulaﬂt›r›r. Elf toplulu¤unun yaﬂama alan› 'The Lake House' gibi do¤ay› evin içine, yaﬂam alan›n tam Lonthlorien içinde yer ald›¤› do¤a ile symbioze olmuﬂ gotik ortas›na alan bir baﬂka mimari sunuya 'Green Card'1990 nitelikte imaj›yla içinde yaﬂayan kültürün k›r›lgan ve bir o filminde rastlar›z. Keskin bir bahç›van olan Bronte Par- kadar da tan›mlanamaz kimli¤ini anlat›r. Hikâyeye konu rish’in New York’un apartmanlar›ndan birinde yer alan se- olan tüm klanlar için benzer ﬂekilde sosyal çevre mimarl›¤› ra ve bahçeye sahip çat› kat› için mücadelesinin anlat›ld›¤› gerçekleﬂtirilmiﬂtir. (Resim 38,39). Do¤al peyzaja yap›ﬂ›k filmde ﬂehrin kaotik yap›s›ndan tamamen uzakta bir daire- bu yaﬂam biçimi gücün negatif taraf› içinde benzeﬂ vurgula- nin kap›s› aralanmakta, seyirci bu sürpriz mekâna davet ra sahiptir; do¤an›n ölü halini bu sefer ortaya koyan üçle- edilmektedir. Gökdelenlerin oluﬂturdu¤u beton siluetlerin ortas›nda bir vaha özelli¤ine sahip olan çat› kat› jungle man- zaras›n›, yeﬂil dokuyu görmeye pek de al›ﬂ›k olmad›¤›m›z bir yüksekli¤e taﬂ›m›ﬂt›r (Resim 33,34). R33,34: Green Card, çat› bahçesi [URL-28] Yeﬂil peyzaj›n yap›l› çevre ile bambaﬂka bir anlamsall›kla iliﬂkilendi¤i 'Pan’s Labyrinth'2006 filminde baﬂkarakter do- ¤an›n yaramaz mitolojik varl›¤› Pan, mekân ise onun yeﬂil labirentidir. ‹kinci Dünya Savaﬂ› sonras›nda Ofelia’n›n 10 yaﬂ düﬂlerinin kurgusuna kap›larak, yeni taﬂ›nd›¤› evin arka bahçesinde esrarengiz labirentte yolculu¤a ç›kan seyirci gerçek ile hayalin kar›ﬂt›¤› bu kurgu içinde endiﬂeli bir tan›k olarak, do¤a ile birlikte tasarlanm›ﬂ mikrokozmik bir dün- yan›n içine dalar. Do¤aüstü varl›klar, ilginç ritüeller ile bir araya getirilmiﬂ olan peyzaj, yo¤un koyu yeﬂil bir anlat›mla R35: Pan’s Labyrinth, Pan’›n labirentine aç›lan kemer [URL-29] sunulurken, Ofelia onu izleyenleri kap›s›n› aralad›¤› mistik R36: Pan’s Labyrinth [URL-30] R37: Lord of the Rings, Shire [URL-31] R38,39: Lord of the Rings, Lonthlorien [URL-32,33] Mimarl›kta Malzeme • 2012/2 7 araﬂt›rma / inceleme Yeﬂil Perde menin ikincisinde gösteriﬂli mekânlar ufki görüntülerle bize anlat›l›r. K›rma kimliklerin farkl›laﬂan yaﬂam alanlar›nda at- mosferin rengi ve dokusu de¤iﬂmektedir. De¤iﬂen atmos- fer rengi içinde mekân›n karanl›k oldu¤u yerin anlam› ise al›ﬂ›lan kötü olanla özdeﬂtir. ‹yili¤in simgesi Gandalf’›n asas› ile tabiata ait oldu¤u rengi iade ederek, savaﬂ arenas›n› ay- d›nl›¤a bo¤mas› bu vurguyu netleﬂtirmektedir. Dijital programlar taraf›ndan inﬂa edilmiﬂ olan yeﬂil cen- net Pandora ise büyüklere sunulan en son masal 'Ava- tar'2009 filminin kurgu mekân›d›r. Do¤aya uyumlu yaﬂayan bir halk›n ‘gezegensel dönüﬂüme’ karﬂ› girdi¤i savaﬂ›n hikâ- ye edildi¤i filmde do¤a, Japon resim sanat›n›n dikey de uza- yan pastoral manzaralar›na benzer kurgulanm›ﬂt›r. Pando- ral›lar›n bu eﬂsiz canl› yap› içinde inﬂa ettikleri tek mekân ise koza benzeri uyku hamaklar›d›r, geri kalan her ﬂey do- ¤aya aittir ve oldu¤u gibidir (Resim 40,41). R42,43: Antichrist [URL-36,37] malzemeden inﬂa edilmiﬂ olan evin auras›nda ki negatiflik, yeﬂilin mat filtrelenmiﬂ rengi ile seyirciyi belirsiz olas›l›kla- r›n korkusuna ortak eder (Resim 42,43) Metinde buraya kadar bahsi geçen tüm filmleri ya da benzer ﬂekilde verilecek baﬂka örnekleri yeﬂil temas› ile iliﬂkili olarak iki grupta de¤erlendirebiliriz. Bir grupta yeﬂil ve yap›l› çevrenin her hangi performatik bir çaba sergilen- meden ortaya koydu¤u iliﬂkinin de¤erlendirildi¤i filmler; di- ¤er grupta ise bu çaban›n aray›ﬂlar›n›n tasar›m ve planlama olarak sunuldu¤u filmler. Things to Come ve Code 46’da global çevre kayg›lar›na cevaben oluﬂturulan mimarl›k ve planlama prati¤inde eko- teknolojik yaklaﬂ›mlar›n sergilendi¤i söylenebilir. Aeon Flux’da da belirgin olan bu özelli¤e ekolojinin bir de es- tetik boyutu eklenmektedir. Yeni ekoloji bilgileri ile ta- sarlanm›ﬂ do¤ay› terbiye eden bir bilinçtir söz konusu olan R40,41: Avatar [URL-34,35] art›k. Tüm yerleﬂim dokusunda zen anlay›ﬂ›na sahip bir me- kânsal oluﬂum iﬂlevsel ve yal›n bir tasar›m ile tan›mlanm›ﬂ- Avatar’da ekrandan taﬂan görüntüler ve sonsuz bir de- t›r. rinlik alg›lay›ﬂ› yo¤un orman dokusu, kendini izlediklerinin Kentin yo¤un dokusundan uzakta konumlanm›ﬂ olan ak›ﬂ›na çoktan haz›rlam›ﬂ seyirciyi içine davet eden bir etki göl evi ile Lake House’u do¤aya uyumlu ekomerkeziyetçi yarat›rken, ekran›n boyutuyla s›n›rl› klostrofobik ortamla- bir tasar›m anlay›ﬂ›n› ön plana ç›karmaktad›r. r›n mizansen altl›¤›n› oluﬂturan kötü ve tedirgin olan›n var- Yeﬂil yaﬂam›n sosyal ve kültürel boyutlar›na iliﬂkin man- l›¤› ile dolu aç›k alan sahneleri ise ayn› davetkârl›¤a sahip zaralar sunan Lord of the Rings’›n mekân kurgular›nda yaﬂa- de¤ildir. Özellikle söz konusu olan canl› olmas›n› bekledi¤i- yanlar›n toplumsal yap›s›na ba¤l› farkl›laﬂan tasar›m detayla- miz do¤an›n kararm›ﬂ hali ise bu tedirginlik çok daha fazla r› mevcuttur. Bununla birlikte her tür yap›sal oluﬂumda or- artar. 'Antichrist'2009 filminde huzurlu olmas› beklenen ve tak olan ﬂey do¤a ile kurduklar› dokusal al›ﬂveriﬂlerdir. Me- filmin konusu çift için sakin, içe dönüﬂe yard›mc› olacak ku- lez karakterlerin auralar›na uygun olarak peyzajland›r›lm›ﬂ lübe, içinde yer ald›¤› tabiat parças›ndaki geliﬂmeler ile bir- yerleﬂim yap›lar› serinin üç bölümünde de özgün imajlar likte benzer bir tedirginli¤e neden olmaktad›r. S›cak ahﬂap sunmaktad›r. Shire do¤an›n verdiklerini olabildi¤ince kulla- 8 Mimarl›kta Malzeme • 2012/2 araﬂt›rma / inceleme Yeﬂil Perde nan ve bulundu¤u yeﬂil topo¤rafya içine tamamen nüfus Yönetmen: Lars von Trier]; Avatar [2009; Yönetmen: James Cameron]; ederek kendini kaybetmeye çal›ﬂ›rken, Lonthlorien ise mis- Blade Runner [1982; Yönetmen: Ridley Scott]; Code 46 [2003; Yönetmen: Michael Winterbottom]; Green Card [1990; Yönetmen: tik a¤aç yerleﬂimi halk› ile özdeﬂ ince ve k›r›lgan bir yap›n›n Peter Weir]; I Am Legend [2007; Yönetmen: Frances Lawrence]; Logan’s imaj›n› çizmektedir. Shire da hiyerarﬂinin olmad›¤› bir mor- Run [1976; Yönetmen: Michael Anderson]; Lord of the Rings [2001; folojik yap›n›n detaylar› ön plandayken film serisindeki Yönetmen: Peter Jackson]; Metropolis [1927; Yönetmen: Firtz Lang]; di¤er tüm yerleﬂimlerde ise kast sistemine iliﬂkin nokta Minority Report [2002; Yönetmen: Steven Spielberg]; Pan’s Labyrinth vurgular yap›lmaktad›r. [2006; Yönetmen: Guillermo del Toro]; Soylent Green [1973; Yönetmen: Edward G. Robinson]; The Day After Tomorrow [2004; Yönetmen: Roland Emmerich]; The Happening [2008; Yönetmen: M. Night Filmin Sonu... Shyamalan]; The Lake House [2006; Yönetmen: Alejandro Agresti]; The Her ne kadar kentsel ve toplumsal de¤iﬂimin yans›mas›n› Time Machine [2002; Yönetmen: Simon Wells]; The Truman Show zemini üzerinde taﬂ›sa da sineman›n kendisi kültür üretimi [1998; Yönetmen: Peter Weir]; The Village [2004; M. Night Shyamalan]; organizasyonunun önemli bir parças›d›r. Beyaz perdenin Things To Come [1937; Yönetmen: William Cameron]; Waterworld simgeleri ikonografileﬂtirme gücü, ço¤u zaman seyircisinin [1995; Yönetmen: Kevin Reynolds] eylem ve olaylara iliﬂkin tepkisini manipüle eder. Bu neden- ‹maj Al›nt›lar› le, geliﬂen teknoloji ve sosyal iliﬂkilerin de¤iﬂen felsefesinin URL-1:http://uk.dvd.ign.com/articles/549/549574p1.html, 24.01.2012. yarat›c› ak›ﬂ›ndan yararlanan sinema, kültürel endüstri aç›- URL-2:http://www.allmoviephoto.com/photo/2004_the_day_after_ s›ndan önemli bir araçt›r. Portrelerden, peyzaj karelerine, tommorow_017.html, 24.01.2012. yaﬂanm›ﬂl›klara dönük retrospektif bak›ﬂtan, gelece¤e iliﬂ- URL-3:http://www.offscreenmagazine.co.uk/storyboard/snow- kin öngörülere kadar aktar›lmak istenilen kültürel metinler business/attachment/day-after-tomorrow/, 24.01.2012. URL-4:http://www.greatbuildings.com/cgi- mekânsal kurgular›n üzerine yaz›lmaktad›r. Arka fonda yer bin/gbi.cgi/New_York_Public_Library.html/cid_2914282.html, alan çarp›c› mimari özelliklere sahip plato ya da görsel bir 24.01.2012. yap› mekani¤i içinde sömürülen sosyal s›n›flar›n imaj›n›n ak- URL-5:http://www.alfamovie.com/waterworld-movie.html, 25.01.2012. tar›ld›¤› ve perdenin baﬂrolüne yerleﬂtirilen ﬂehir görüntü- URL-6:http://sinebot.com/movie/7886/soylent-green, 25.01.2012. leri küresel ölçekte kitlelere örneklemler oluﬂturur. Yaz› URL-7:http://cinematiccatharsis.blogspot.com/2012/03/classics- genelinde bahsi geçen filmler içinde ayn› ﬂey söz konusu- revisited-blade-runner.html, 25.01.2012. URL-8: http://forum.skyscraperpage.com/, 25.01.2012. dur. Sadece bu örneklemler içinde yeﬂil-mekân üzerine ya- URL-9:http://www.guardian.co.uk/artanddesign/2009/nov/05/ p›lm›ﬂ anlat›lar seçici alg› ile biraz daha merkeze yerleﬂtiril- architecture-film-riba, 25.01.2012. miﬂtir. Görsel mecazlar içinde anlat›lmak ya da yüklenil- URL-10: http://code46moviethrowin.typepad.com/, 25.01.2012. mek istenen ana mesaj ile birlikte kurgulanan ya da tercih URL-11: http://www.moma.org/explore/inside_out/2010/11/23/william- edilen mekânlarda yeﬂil ile kurulan ya da kurulamayan iliﬂki cameron-menziess-things-to-come, 25.01.2012. de¤erlendirilmeye çal›ﬂ›lm›ﬂt›r. URL-12: http://www.awn.com/articles/production/iaeon-fluxi-live- action-animated-world, 25.01.2012. Gelece¤e dair yap›lan futüristik projeksiyonlarda yeﬂil- URL-13: http://thearchiblog.wordpress.com/2011/06/01/architecture-in- mekân iliﬂkisinin neredeyse sentetik bir tasar›m nesnesi movies-aeon-flux/, 25.01.2012. olarak sunulmas›, distopik bak›ﬂ aç›s›nda ise ya tamamen URL-14: http://regulus-starnotes.blogspot.com/2011/09/political- kaybedilen ya da gezegen için yeni bir baﬂlang›c›n temsili commentary-tropical-weather.html, 27.01.2012. olarak ele al›nmas› önümüzdeki yüzy›llara dair yuvarlak an- URL-15: http://space1970.blogspot.com/2011/10/behind-scenes-pix-10- logans-run.html, 27.01.2012. lay›ﬂlar›n ifadeleridir. Beyaz Perde’nin bu örneklerinin baz›- URL-16: http://www.gonemovies.com/www/Hoofd/A/PhotoLarge.php? lar› fiziksel form olarak ﬂehri kullan›c›lar›n› yönlendiren, bir Keuze=TrumanSeahaven&TitelKop.html, 25.01.2012. anlamda davran›ﬂ mühendisli¤ine sahip özel bir yap› olarak URL-17: http://kunstlercast.com/shows/kunstlercast_51_seaside_ tan›mlarken, baz›lar›nda ise ölçe¤ini ve yo¤unlu¤unu tah- revisited.html, 25.01.2012. min edilebilir olan›n denetimi alt›nda tutamayan ve yönlen- URL-18: http://eceninfilmleri.blogspot.com/2010/05/village-m-night- dirme kabiliyetini büyük ölçüde kaybederek, kurgusal an- shyamalan-2004.html, 25.01.2012. URL-19: http://www.tersninja.com/unluler-mini-sozlugu-sinemanin- lamda anarﬂik bir yap›ya teslim olmuﬂ ﬂekilde tan›mlanmak- edgar-allen-poesu-m-night-shyamalan, 25.01.2012. tad›r. Bu mekânsal yap›lanmalara canl›, ölü, kurtar›lm›ﬂ, ah- URL-20: http://www.iamnotastalker.com/2009/05/27/descanso- laki, estetik ya da vahﬂi bir kompozisyon ile eklemlenen ye- gardens/, 27.01.2012. ﬂil hangi ﬂekil ve içerikte sunulursa sunulsun umudu temsil URL-21: http://www.dreadcentral.com/reviews/i-am-legend-ultimate- etmektedir. collectors-edition-blu-ray-dvd, 27.01.2012. URL-22: http://pwi- ‹nci Olgun, Mimar, Ö¤r. Gör. Dr. forum.perfectworld.com/showthread.php?t=145441, 27.01.2012. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi ﬁehir ve Bölge Planlama Bölümü URL-23: http://movies.zap2it.com/movies/the-time-machine/photo- gallery-detail/29152/22708, 27.01.2012. Filmler: URL-24: http://www.thecinemasource.com/blog/movies/the-happening/, Aeon Flux [2005; Yönetmen: Karyn Kusama]; Antichrist [2009; 30.01.2012. Mimarl›kta Malzeme • 2012/2 9 araﬂt›rma / inceleme Yeﬂil Perde URL-25: http://www.blu-ray.com/movies/The-Happening-Blu-ray/1098/, 30.01.2012. URL-26: http://www.darkrealmfox.com/film_reviews/2010/02/08/blu- ray-screencaps-the-strangers/, 31.01.2012 URL-27: http://weburbanist.com/2011/05/02/almost-famous-13-houses- from-major-hollywood-films/, 31.01.2012 URL-28: http://betweennapsontheporch.blogspot.com/2011/09/green- card-movie-greenhouse.html, 31.01.2012 URL-29: http://blog.lib.umn.edu/raim0007/gwss3307_summer2008/ 2008/06/patriarchy_labyrinth.html, 31.01.2012 URL-30:http://torrentbutler.eu/1417-pan-s-labyrinth, 31.01.2012 URL-31: http://www.telegraph.co.uk/travel/travelnews/7942834/Lord- of-the-Rings-sheep-take-over-The-Shire-on-New-Zealand-film-set.html, 03.02.2012 URL-32: http://mi9.com/wallpaper/the-lord-of-the-rings-lothlorien_ 14091/, 03.02.2012 URL-33: http://www.fanpop.com/spots/lord-of-the-rings/images/ 3072930/title/lothlorien-wallpaper, 03.02.2012 URL-34: http://www.avatar-wallpapers.com/46/pandora-mountains- avatar-wallpaper.html, 04.02.2012 URL-35: http://james-camerons-avatar.wikia.com/wiki/Grace_ Augustine, 04.02.2012 URL-36: http://celluloidtongue.wordpress.com/2009/04/30/new- antichrist-poster-photos/, 04.02.2012 URL-37: http://www.pegasusnews.com/news/2009/nov/20/movie- review-antichrist/, 04.02.2012 10 Mimarl›kta Malzeme • 2012/2