(PDF) Τούμπα, Ταφικός Τύμβος Ι, Οδηγός

ΤΑΦΙΚΟΣ ΤΥΜΒΟΣ Ι ΣΤΗΝ ΤΟΥΜΠΑ ΔΗΜΟΥ ΠΑΙΟΝΙΑΣ, Π.Ε. ΚΙΛΚΙΣ TUMULUS I TOUMBA OF THE MUNICIPALITY OF PAIONIA, R.U. KILKIS ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ • ΕΦΟΡΕΙΑ ΑΡΧΑΙΟΤΉΤΩΝ ΚΙΛΚΙΣ MINISTRY OF CULTURE • EPHORATE OF ANTIQUITIES OF KILKIS 2023 ΤΑΦΙΚΟΣ ΤΥΜΒΟΣ Ι ΣΤΗΝ ΤΟΥΜΠΑ ΔΗΜΟΥ ΠΑΙΟΝΙΑΣ, Π.Ε. ΚΙΛΚΙΣ Επιμέλεια έκδοσης Γεωργία Στρατούλη, Νεκτάριος Πουλακάκης, Ιωάννα Ζαμπουνίδου, Αλέξανδρος Βουβουλής Editing Georgia Stratouli, Nektarios Poulakakis, Ioanna Zampounidou , Alexandros Vouvoulis Μετάφραση Αλέξανδρος Λαφτσίδης Translation Alexandros Laftsidis Φωτογραφίες – Αεροφωτογραφίες Θάνος Καρτσόγλου, Seagull Space, Αρχείο Εφορείας Αρχαιοτήτων Κιλκίς Photos – Aerial photos Thanos Kartsoglou, Seagull Space, Archive of the Ephorate of Antiquities of Kilkis Σχέδια Βασιλική Μάσεν, Νίκος Χατζηδάκης, Αρχείο Εφορείας Αρχαιοτήτων Κιλκίς Drawings Vasiliki Masen, Nikos Chatzidakis, Archive of the Ephorate of Antiquities of Kilkis Γραφιστική επεξεργασία-Παραγωγή εντύπου PRINT ALL ΕΠΕ Graphics design-Printing PRINT ALL ΕΠΕ ISBN: 978-960-386-634-3 TUMULUS I TOUMBA OF THE MUNICIPALITY OF PAIONIA, R.U. KILKIS ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ • ΕΦΟΡΕΙΑ ΑΡΧΑΙΟΤΉΤΩΝ ΚΙΛΚΙΣ MINISTRY OF CULTURE • EPHORATE OF ANTIQUITIES OF KILKIS 2023 ΑΝΤΊ ΠΡΟΛΟΓΟΥ 02 PREFACE Ένα από τα οράματα της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κιλκίς αποτελεί η διαμόρφωση μίας θεματικής πολιτιστικής διαδρομής για τους ελληνιστικούς χρόνους, στο δυτικό τμήμα της Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς. Αυτή θα περιλαμβάνει μνημεία δύο τουλάχιστον αρχαίων πόλεων της βόρειας Βοττιαίας, όπως της αρχαίας Ευρωπού, της Ευρωπαίων πόλεως, και της αταύτιστης αρχαίας πόλης στην κοινότητα Τούμπα του Κιλκίς, που απέχουν 18 και 25 χλμ. από την Πέλλα, την πρωτεύουσα του μακεδονικού βασιλείου. Η εν λόγω διαδρομή μπορεί να ενσωματωθεί σε μία ευρύτερη, που θα περιλαμβάνει την αρχαία Πέλλα, καθώς και τα ταφικά μνημεία των ελληνιστικών χρόνων στον Άγιο Αθανάσιο της Π.Ε. Θεσσαλονίκης. Η προοπτική αυτή αποτελεί στρατηγική συμβολή στην πολυεπίπεδη ανάπτυξη των τοπικών κοινωνιών και ευρύτερα της Κεντρικής Μακεδονίας. Σε αυτό το πλαίσιο κινήθηκε η πρόταση και υλοποίηση του έργου «Αποκατάσταση, συντήρηση και ανάδειξη των ταφικών τύμβων της Τούμπας του δήμου Παιονίας, Π.Ε. Κιλκίς» στο πρόγραμμα, που εντάχθηκε στον Άξονα Προτεραιότητας «Προστασία του περιβάλλοντος και προώθηση της αποδοτικότητας των πόρων» του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Κεντρική Μακεδονία 2014-2020» και συγχρηματοδοτήθηκε από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ), συνολικού προϋπολογισμού 492.028,84 ευρώ, με σκοπό την αποκατάσταση, συντήρηση και ανάδειξη του τύμβου Ι. Το έργο αυτό εκκίνησε τον Δεκέμβριο 2020 και περατώθηκε τον Σεπτέμβριο 2023. Στη διάρκεια του έργου εκχωματώθηκε και αποκαλύφθηκε το σύνολο του ταφικού δρόμου, συντηρήθηκε και αποκαταστάθηκε ο μονοθάλαμος μακεδονικός τάφος των πρώιμων ελληνιστικών χρόνων και η πρόσοψή του, επικαιροποιήθηκε η αρχική μελέτη του στεγάστρου του και τοποθετήθηκε νέο μεταλλικό στέγαστρο στην πρόσοψη. Επίσης, κατασκευάστηκαν δίκτυα απορροής ομβρίων, καθώς και δίκτυα φωτισμού προστασίας και ανάδειξης του τύμβου και του μνημείου. Επιπλέον, διαμορφώθηκαν τα πρανή και η πρόσβαση στον δρόμο του μνημείου, καθώς και ο περιβάλλων χώρος, τοποθετήθηκαν νέες ενημερωτικές πινακίδες, παρήχθη βίντεο με τις εργασίες στον τύμβο Ι και εκδόθηκε ενημερωτικό φυλλάδιο και έντυπος οδηγός. Κατά τη διάρκεια των εργασιών για τη θεμελίωση του μεταλλικού στεγάστρου του τάφου ήρθε στο φως ένα αναπάντεχο εύρημα. Πρόκειται για μία ταφική θήκη με καύση νεκρού και ζωηρό χρωματικό διάκοσμο, σε μικρή απόσταση από την είσοδο και το ανατολικό πρανές του δρόμου του μακεδονικού τάφου, η οποία και μετακινήθηκε ανατολικότερα. Παράλληλα με το υπό συζήτηση έργο, το Υπουργείο Πολιτισμού χρηματοδότησε το σύνολο των απαιτούμενων μελετών για την αποκατάσταση και ανάδειξη του γειτονικού τύμβου ΙΙ. Οι μελέτες αυτές έχουν εγκριθεί και μπορούν να ενταχθούν άμεσα σε νέο χρηματοδοτικό πρόγραμμα. Έτσι, θα αποδοθεί στη σύγχρονη κοινωνία ένας νέος πόλος ενδιαφέροντος, αποτελώντας μία επιπλέον ψηφίδα της θεματικής πολιτιστικής διαδρομής των ελληνιστικών χρόνων στην περιοχή της αρχαίας Βοττιαίας. Για την υλοποίηση του έργου θερμές ευχαριστίες οφείλονται στο Υπουργείο Πολιτισμού και στην Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας. The establishment of a Hellenistic thematic cultural route concerning the west part of the Regional Unit of Kilkis has been one of the visions of the Ephorate of Antiquities of Kilkis. This route will include monuments deriving from at least two ancient cities in the northern part of Vottiaia, such as ancient Europos (the Ευρωπαίων πόλις) and the unidentified thus far ancient city in the township of Toumba in Kilkis, which lie 18 and 25 kls. respectively from Pella, the capital of the Macedonian kingdom. Such a route could comprise part of a wider one, including ancient Pella, as well as the Hellenistic funerary monuments in Agios Athanasios in the R.U. of Thessaloniki. The prospect of the establishment of such a cultural route constitutes also a strategic contribution to the multi-leveled development of local societies and more widely of Central Macedonia. It was within this frame that the proposal and the implementation of the work “Restoration, conservation and promotion of the tumuli of Toumba of the Municipality of Paionia, R.U. Kilkis” took place. This program was included in the Priority Axis “Environmental protection and promotion of resources’ efficiency” of the Operational Programme “Central Macedonia 2014-2020”, co-funded by the European Regional Development Fund (ERDF). With a total budget of 492.028,84 Euros, it aimed to the restoration, conservation, and promotion of tumulus I. This work started in December 2020 and was completed in September 2023. During this time, the funerary road was excavated and brought to light in its entirety, the Early Hellenistic single-chambered Macedoniantype tomb and its façade were conserved and restored, the initial study of its protective cover was updated, and this cover was finally constructed in front of the tomb. Moreover, water runoff channels were constructed alongside lighting networks for the protection and promotion of the tumulus and its funerary monument. Focus was also placed on the slopes of the tumulus, the access to the monument’s ancient road, as well as the surrounding area. Finally, new informational signs were placed, a video concerning the works on tumulus I was produced, and a leaflet and a guide were printed. During the works for the foundation of the metal cover an unexpected find was brought to light, namely a burial box including the deceased’s cremation and vivid painted decoration. It was located in close distance from the Macedonian-type tomb’s entrance and the east slope of its burial road. It was moved to some distance to the east. Concurrently with the work under consideration, the Ministry of Culture funded all the necessary studies for the restoration and promotion of the nearby tumulus II. These studies have already been approved and their inclusion in a new funding program is imminent. Through them a new pole of interest will be provided to the modern society, comprising an additional element in the aforementioned Hellenistic thematic cultural route in the region of ancient Vottiaia. For the implementation of this work many thanks go to the Ministry of Culture and the Region of Central Macedonia. Δρ Γεωργία Στρατούλη Προϊσταμένη Εφορείας Αρχαιοτήτων Κιλκίς Dr Georgia Stratouli Head of the Ephorate of Antiquities of Kilkis 03 ΤΑΦΙΚΟΣ ΤΥΜΒΟΣ Ι TUMULUS I ΣΤΗΝ ΤΟΥΜΠΑ ΔΗΜΟΥ ΠΑΙΟΝΙΑΣ, Π.Ε. ΚΙΛΚΙΣ Η αταύτιστη ελληνιστική πόλη στην Τούμπα του Δήμου Παιονίας Στα βόρεια της αρχαίας Βοττιαίας, 25 χλμ. περίπου βορειοανατολικά της Πέλλας, της πρωτεύουσας του μακεδονικού βασιλείου, και μόλις 8 χλμ. από την Ευρωπό, την γενέτειρα του Σελεύκου Α΄ Νικάτορα, εντοπίζεται το οικιστικό σύνολο και τα νεκροταφεία μιας αταύτιστης, ακόμη, ελληνιστικής πόλης. Βρίσκεται στα δυτικά του δασωμένου Πάικου, στον λόφο «Σημάδι», στην όχθη του Γοργόπη ποταμού, που ρέει ανατολικά και εκβάλλει στον «ευρυρέοντα», κατά τον Όμηρο (Ιλιάδα Β, στ. 848-850), Αξιό ποταμό. Ο άλλοτε πλωτός Αξιός αποτελούσε γέφυρα επικοινωνίας ανθρώπων, ιδεών και αγαθών, από το Αιγαίο προς τη βαλκανική ενδοχώρα και αντίστροφα. 1 2 1 3 Λόφος «Σημάδι-Τράπεζα» αρχαίας πόλης Hill «Semadi». Trapeza of the ancient city Ταφικοί τύμβοι Ι & ΙΙ Tumuli I & II The unidentified Hellenistic city in Toumba of the Municipality of Paionia IN TOUMBA OF THE MUNICIPALITY OF PAIONIA, R.U. KILKIS In the northern part of ancient Vottiaia, about 25 kms to the NE of the capital of the Macedonian kingdom, Pella, and only 8 kms from the city of Europos, birthplace of Seleukos I Nikator, lies the residential complex and the cemeteries of another – unidentified to date – hellenistic city. It is located west of the wooded Paiko, on the hill “Semadi” and on the bank of the river Gorgopis. The latter flows eastwards and meets the broad («ευρυρέοντα») – according to Homer (Iliad II, l. 848850) – Axios river. The once navigable Axios river comprised a communication bridge of people, ideas, and goods from the Aegean to the Balkan’s hinterland and back. Ταφικός τύμβος Ι από νότια το 1983 Tumulus I from the south in 1983 Μεταβυζαντινός ναός Αγίου Αθανασίου, ταφικός τύμβος ΙΙΙ & κωδωνοστάσιο ναού Post-byzantine church of Agios Athanasios, tumulus III and the belfry of the church 2 2 ΠΟΛΥΚΑΣΤΡΟ ΚΙΛΚΙΣ ΤΟΥΜΠΑ ΕΥΡΩΠΟΣ ΠΕΛΛΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Οι ταφικοί τύμβοι Ι και ΙΙ από τα νοτιοανατολικά το 1983 Tumuli I and II from the southeast in 1983 3 04 05 Η ευφορία της γης, λόγω των πλούσιων υδάτινων πόρων της περιοχής, αλλά και η αξιοποίηση του δασικού πλούτου, συνέθεταν το γόνιμο πλαίσιο για τη διαχρονική ανθρώπινη δραστηριότητα, η οποία, βάσει αρχαιολογικών τεκμηρίων, ανιχνεύεται, ήδη, από την παλαιολιθική και αργότερα από τη νεολιθική εποχή. ταφικός τύμβος ΙΙΙ με κωδωνοστάσιο 19ου αιώνα tumulus III with belfry of 19th c. 06 Earth’s fertility due to the area’s rich water resources, and the exploitation of the abundantly found forests created the suitable frame for an uninterrupted human activity, which – based on archaeological evidence – can already be traced from the Paleolithic and, later on, the Neolithic periods. ταφικός τύμβος II tumulus II ταφικός τύμβος Ι tumulus I αρχαία πόλη ancient city 07 Η αρχαία πόλη στον λόφο «Σημάδι» δεν έχει ερευνηθεί συστηματικά έως σήμερα. Από την επιφανειακή περισυλλογή θραυσμάτων αγγείων επιβεβαιώνεται η ύπαρξη πόλης από την Ύστερη Εποχή Χαλκού (κεραμική μυκηναϊκών χρόνων). Το ίχνος των πρωτοϊστορικών χρόνων, συγκεκριμένα της Πρώιμης Εποχής Σιδήρου, αποτυπώνεται με την αποκάλυψη τμήματος ενός, πιθανότατα, εκτεταμένου νεκροταφείου, 660 μ. νοτιοδυτικά της αρχαίας πόλης. Τα ταφικά κτερίσματα, όπως αγγεία, σιδερένια ξίφη και χάλκινα πολύσπειρα βραχιόλια, σε συνδυασμό με ανάλογα ευρήματα από παραδόσεις, μαρτυρούν την ευμάρεια μιας πόλης του 7ου – 6ου αι. π.Χ. Η ακμή της πόλης φαίνεται να κορυφώνεται στους κλασικούς και τους ελληνιστικούς χρόνους, ενώ η εγκατάσταση σίγουρα επιβιώνει μέχρι τα παλαιοχριστιανικά χρόνια (5ος – 6ος αι. μ.Χ.). Στον σύγχρονο οικισμό της Τούμπας διασώζεται τύμβος του νεκροταφείου των ελληνιστικών χρόνων, στον οποίο οφείλεται και η ονομασία του. Στην κορυφή του ανεγέρθηκε, στο β΄ μισό του 19ου αι., το κωδωνοστάσιο του Αγίου Αθανασίου. Ο ναός αυτός, μία τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική με περίστωο, κτίστηκε στις αρχές του 19ου αι., στη θέση παλαιότερου. Στο εσωτερικό του υπάρχουν εικόνες Κολακιωτών ζωγράφων και τοιχογραφίες του Δέβρελη ζωγράφου Δήτζου Κρστεβ. Νότια της αρχαίας πόλης, 250 έως 800 μ., απαντώνται ταφικά μνημεία της αριστοκρατικής κοινωνίας, τα οποία, βάσει άλλων σύγχρονων παραδειγμάτων, ορίζουν την κεντρική οδική αρτηρία σύνδεσής της με άλλες πόλεις της περιοχής, όπως με τη γειτονική Ευρωπό και την πρωτεύουσα Πέλλα. Μάρτυρες αυτού είναι τα διασωζόμενα κατάλοιπα πέντε (5) ταφικών μνημείων, στα τρία (3) εκ των οποίων διατηρούνται και οι τύμβοι, τα ες αεί τηλεφανή σήματα των τάφων. Πρόσοψη του ναού του Αγίου Αθανασίου Τούμπας (19ος αι.) Façade of the church of Agios Athanasios in Toumba (19th c.) Ελληνιστικός τύμβος III με κωδωνοστάσιο του ναού Αγίου Αθανασίου Τούμπας Hellenistic tumulus III with belfry of the church of Saint Athanasios in Toumba Χάλκινη αιχμή ακοντίου από τις επιχώσεις εξωτερικά της ταφικής θήκης του τύμβου Ι Bronze spearhead from the fill outside the burial box of tumulus I The ancient city on the “Semadi” hill has not been systematically investigated so far. Surface finds of pottery sherds confirm the presence of a city already in the Late Bronze Age (Myceneanperiod pottery). The footprint of the early historical times, in particular the Early Iron Age, is provided through the discovery of a – possibly extensive – cemetery, located 660 m. to the SW of the ancient city. Burial goods, such as clay vessels, iron swords, and bronze multi-spiraled bracelets, combined with respective delivered finds, reveal the wealth of the city in the 7th-6th c. B.C. The heyday of the city was seemingly during the Classical and Hellenistic periods, although the settlement certainly survives until the early Christian period (5th-6th c. A.D.). Further, a Hellenistic tumulus is preserved within the modern township of Toumba, lending it its name. During the second half of the 19th c., the belfry of the nearby church of Agios Athanasios was built on top of the tumulus. This church, a three-aisled wooden-roofed basilica with a surrounding stoa, was built in the early 19th c. on the location of an older one. Inside the church there are icons by painters from Kolakia and murals by the painter from Devreli, Ditso Krstev. Funerary monuments of the city’s aristocratic class can be found about 250 to 800 m. to the south of the ancient city. Instructed by other contemporaneous examples in other Macedonian cities, we can confer that these monuments mark the location of the main road, which connected the city with other regional ones, such as the neighboring Europos and the capital Pella. This fact is evidenced by the remains of five (5) funerary monuments, three (3) of which preserve their tumuli, namely their everlasting, conspicuous far and wide markers (ες αεί τηλεφανή σήματα). Τμήμα δωρικού κιονοκράνου από την επίχωση λακκοειδούς τάφου παλαιοχριστιανικής περιόδου του δρόμου του μακεδονικού τάφου του τύμβου Ι Part of a Doric capital found in the fill of an early Christian pit grave, located in the ancient road of the Macedonian-type tomb of tumulus I Το εσωτερικό του ναού του Αγίου Αθανασίου Τούμπας (19ος αι.) The interior of the church of Agios Athanasios in Toumba (19th c.) 09 Οι ταφικοί τύμβοι Ι και ΙΙ των ελληνιστικών χρόνων Hellenistic Tumuli I and II These two, nearby tumuli belonged to families of wealthy landowners, members of the local aristocracy. The northern tumulus has been conventionally named tumulus I and the southern one tumulus II. Πρόκειται για δύο γειτονικούς ταφικούς τύμβους, που ανήκαν σε οικονομικά εύρωστες οικογένειες γαιοκτημόνων, μελών της τοπικής αριστοκρατίας. Εξ αυτών, ο τύμβος στα βόρεια αποκαλείται συμβατικά τύμβος Ι και ο άλλος, στα νότια, τύμβος ΙΙ. 1 1 Ταφικός Τύμβος Ι Tumulus I 2 Ταφικός Τύμβος ΙΙ Tumulus ΙΙ 3 Μακεδονικός τάφος Macedonian tomb 4 Ταφικός δρόμος Burial road 5 Ταφική θήκη Burial box 6 Κιβωτιόσχημος τάφος Cist grave tomb 3 5 4 6 2 10 11 Στο νότιο τμήμα του τύμβου ανασκάφηκε την δεκαετία του 1960, από τον Φώτιο Πέτσα, μακεδονικός τάφος, που χρονολογείται στα τέλη του 4ου αι. π.Χ. Ο τύμβος, που τον καλύπτει, ένα σημαντικό έργο της αρχαίας μηχανικής, έχει σωζόμενη διάμετρο 40 μ. και σωζόμενο ύψος 9 μ. Ο τάφος είναι διαστάσεων 3,09x3,02μ. και ύψους 3,91μ., κατασκευασμένος με το ισόδομο σύστημα δόμησης από πωρόλιθο Κουφαλίων και φέρει ημικυκλική καμάρα. Οι μακροί τοίχοι του θαλάμου έχουν κτιστεί με πέντε δόμους, πάνω στους οποίους εδράζεται η καμάρα. Μολύβδινοι πιόσχημοι σύνδεσμοι και σιδερένιοι μολυβδοχοημένοι γόμφοι συνέδεαν τους γωνιόλιθους. Λίθοι του βόρειου τοίχου είχαν μερικώς καταστραφεί, κατά την προσπάθεια διείσδυσης των τυμβωρύχων στον ταφικό θάλαμο. Η δίφυλλη θύρα, ύψους 2,42 μ., πλάτους 0,70 μ. και πάχους 0,15 μ., είναι κατασκευασμένη από γκριζωπό μάρμαρο. Μιμείται ξύλινα πρότυπα με τρεις πλατιές οριζόντιες και μία κατακόρυφη διακοσμητική ταινία με ανάγλυφες εφηλίδες. Το θυραίο άνοιγμα σφράγιζαν γωνιόλιθοι. Τύμβος Ι Ο ταφικός τύμβος Ι με τον μακεδονικό τάφο και τον δρόμο του, καθώς και λακκοειδείς ταφές της παλαιοχριστιανικής εποχής (Μάιος 2023) Tumulus I with the Macedonian-type tomb and its ancient road, as well as the early Christian pit graves (May 2023) 1 Tumulus I 1 Ταφικός Τύμβος Ι Tumulus I 2 Μακεδονικός τάφος Macedonian tomb 3 Ταφικός δρόμος Burial road 4 Ταφική θήκη Burial box 5 Λακκοειδείς τάφοι Pit graves 6 Τάφρος Ditch 2 4 3 5 5 5 5 6 12 Σχεδιαστική αποτύπωση του μακεδονικού τάφου και των λακκοειδών παλαιοχριστιανικών ταφών του τύμβου Ι Drawing of the Macedonian-type tomb and the early Christian pit graves of tumulus I A Macedonian-type tomb was excavated in the southern part of the tumulus in the 1960s by Photios Petsas. It dates to the late 4th c. B.C. The tumulus above it comprises itself an important work of ancient engineering, measuring 40 m. in diameter and 9 m. in height. The dimensions of the tomb are 3.09x3.02 m. (floor plan) and 3.91 m. (height). It is constructed by porous stone from Koufalia in line with the ashlar masonry, and the roof is a hemispherical arch. The chamber’s long walls are built using five courses of stones, on which the arch is mounted. Lead Π-shaped clamps and iron dowels dressed in lead connected each cornerstone with the next one. The cornerstones of the northern wall were partly destroyed during the looters’ attempt to reach the burial chamber. The double door is 2.42 m. tall, 0.70 m. wide and 0.15 m. thick. It is made of grayish marble. It imitates wooden models, featuring three wide horizontal and one vertical band, equipped with relief studs. The door opening was sealed by cornerstones. 13 Η πρόσοψη του μακεδονικού τάφου του τύμβου Ι και ο δρόμος του με τμήμα των επιχώσεών του (Ιούλιος 2023) The façade of the Macedonian-type tomb of tumulus I and its ancient road featuring part of its fill (July 2023) Το δάπεδο έφερε αδρά δουλεμένες λίθινες, ακανόνιστες πλάκες πάχους 0,22 μ. καλυμμένες με κονίαμα, όπως πιστοποιείται σε σωζόμενο τμήμα μεταξύ της νεκρικής κλίνης και του βόρειου τοίχου. Στην πρόσοψη του τάφου και στο εσωτερικό του θαλάμου δεν διασώζεται κονίαμα. Οι γωνιόλιθοι είναι επιμελώς λαξευμένοι και συναρμόζονται απόλυτα μεταξύ τους. Στην πρόσοψη διαμορφώνονται ανάγλυφα οι κατακόρυφες παραστάδες της θύρας και το οριζόντιο γεισοειδές κυμάτιο πάνω από αυτήν. Ωστόσο, η τελική λάξευση των δόμων της πρόσοψης του τάφου δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, καθώς υπάρχουν επιφάνειες ατελώς επεξεργασμένες, ενώ λίθοι της καμάρας εξέχουν της επιφάνειας της πρόσοψης. 14 Σχέδια του μακεδονικού τάφου του τύμβου Ι Drawings of the Macedonian-type tomb of tumulus I The floor was laid with roughly worked irregular stones slabs, measuring 0.22 m. in thickness. They were covered by plaster as the preserved section between the burial couch and the north wall indicates. No plaster survives on the tomb’s façade and the interior. All cornerstones are meticulously chiseled and fit perfectly with each other. The pillars on both sides of the door (antae) and the horizontal sima above it are configured in relief. Nevertheless, the final chiseling of the façade was never completed, as there are surfaces which are imperfect, while the cornerstones of the arch protrude from the tomb’s façade. 15 Τύμβος Ι, εσωτερικό μακεδονικού τάφου Tumulus I. The interior of the Macedonian type tomb Στο εσωτερικό του τάφου υπάρχει ταφική κλίνη, κατασκευασμένη από δύο ανισοϋψείς λίθους, επίσης από πωρόλιθο Κουφαλίων, η οποία έφερε κονίαμα σε όλες τις επιφάνειές της. Έχει συνολικό μήκος 1,61 μ., πλάτος 0,60 μ. στο ανατολικό τμήμα και 0,69 μ. στο δυτικό και ύψος 0,58 μ. και 0,67 μ. αντίστοιχα. Ο τάφος παρουσιάζει όμοιες κατασκευαστικές λεπτομέρειες με τον μακεδονικό τάφο ΙV του Αγίου Αθανασίου και έχει υποστηριχθεί ότι είναι πιθανόν να έχουν κατασκευαστεί από τον ίδιο τεχνίτη. Χρονολογείται στα τέλη του 4ου – αρχές 3ου αι. π.Χ. Τύμβος Ι, θύρα μακεδονικού τάφου μετά την αποκατάσταση Tumulus I. The door of the Macedonian type tomb after the restoration Σχεδιαστική αποτύπωση της θύρας του μακεδονικού τάφου του τύμβου Ι Drawing of the door of the Macedonian-type tomb of tumulus I 16 In the tomb’s interior there is a burial couch, consisting of two uneven cornerstones, porous stones too from Koufalia. The couch was fully plastered. Its length is 1.61 m., its width 0.60m. (at the eastern part) and 0.69 m. (at the western part), its height 0.58 m. (at the eastern part) and 0.67 m. (at the western part). The tomb shares similar construction details with the Macedonian-type Tomb IV in Agios Athanasios and a theory has been put forth that they have possibly been built by the same mason. It dates to the late 4th-early 3rd c. B.C. Το δεξιό αποκατεστημένο θυρόφυλλο του μακεδονικού τάφου του τύμβου Ι The restored right door leaf of the Macedonian-type tomb of tumulus I Α Β Α: Χάλκινο νόμισμα (εμπροσθότυπος) του αυτοκράτορα Ιουστινιανού από λακκοειδή τάφο στον δρόμο του μακεδονικού τάφου του τύμβου Ι Α: Bronze coin (obverse) of emperor Justinian from a pit grave in the ancient road of the Macedonian-type tomb of tumulus I Αεροφωτογραφία τμήματος του δρόμου του μακεδονικού τάφου του τύμβου Ι με ταφές παλαιοχριστιανικών χρόνων και τάφρου οψιμότερης περιόδου Aerial photo of part of the ancient road of the Macedonian-type tomb of tumulus I including early Christian burials and a later ditch Β: Χάλκινο νόμισμα (οπισθότυπος) του αυτοκράτορα Ιουστινιανού από λακκοειδή τάφο στον δρόμο του μακεδονικού τάφου του τύμβου Ι Β: Bronze coin (reverse) of emperor Justinian from a pit grave in the ancient road of the Macedonian-type tomb of tumulus I Στην είσοδό του απολήγει δρόμος, λαξευμένος στον φυσικό βράχο, μήκους 15,0 μ. και πλάτους 2,5-4,0 μ., ο οποίος χρησιμοποιήθηκε στους παλαιοχριστιανικούς χρόνους ως χώρος ταφής. Αποκαλύφθηκαν οκτώ (8) λαξευτοί λακκοειδείς τάφοι, εκ των οποίων οι έξι (6) έχουν προσανατολισμό Α-Δ, ενώ οι δύο (2) νοτιότεροι ΒΑ-ΝΔ. Σε δύο από αυτούς βρέθηκε από ένα χάλκινο νόμισμα: ένα νόμισμα Αρκαδίου (τέλη 3ου αι.) και ένα Ιουστινιανού, κοπής Θεσσαλονίκης (6ος αι.). 4 μ. ΝΑ από την είσοδο του μακεδονικού τάφου του τύμβου Ι, στη θέση που κατασκευάστηκε το πέδιλο στήριξης του μεταλλικού στεγάστρου του, αποκαλύφθηκε συλημένη κιβωτιόσχημη ταφική θήκη, η οποία μετακινήθηκε 5 μ. ΝΑ του. Έχει μήκος 1,86 μ., μέγιστο πλάτος 0,75 μ. και βάθος 1,15 μ. Είναι κατασκευασμένη με γωνιολίθους από πωρόλιθο, που φέρουν επίχρισμα από εναλλασσόμενες ζώνες ερυθρού και υπόλευκου χρώματος. Στο ανώτερο τμήμα της θήκης διασώζεται αποσπασματικά ζώνη με πιθανό φυτικό διάκοσμο, που αποδίδεται με ερυθρό και λευκό χρώμα σε φαιογάλανο υπόβαθρο. Σε βάθος 0,64 μ. από το περιχείλωμα της θήκης ήταν τοποθετημένος επιχρισμένος γωνιόλιθος, διαστάσεων 0,44x0,46 μ., για την εναπόθεση του τεφροδόχου σκεύους. Το δάπεδο είναι στρωμένο με λίθινες πλάκες. Εξωτερικά, περιμετρικά της θήκης, εντοπίστηκαν υπολείμματα της νεκρικής πυράς, σιδερένια καρφιά και χάλκινα καρφάκια, καθώς και καμένο σκυφίδιο των μέσων του 3ου αι. π.Χ., τοποθετημένο ανάποδα. Από τη σύληση διασώθηκαν ελάχιστα ευρήματα, όπως υπολείμματα χάλκινου επίχρυσου στεφανιού μυρτιάς, με πήλινα επιχρυσωμένα άνθη και καρπούς. Σε επιχώσεις, στα νότια της ταφικής θήκης, βρέθηκε αιχμή ακοντίου, η οποία πιθανόν προέρχεται από αυτήν. Το μνημείο χρονολογείται πιθανότατα στα μέσα του 3ου αι. π.Χ. 14,0 μ. από την πρόσοψη του μακεδονικού τάφου εντοπίστηκε τμήμα τάφρου σχήματος V με κατεύθυνση ΒΔ-ΝΑ (πλάτος 3,5 μ., μέγιστο βάθος 2,0 μ.), πιθανόν για την παροχέτευση των υδάτων του παρακείμενου ρέματος. Στις αμμώδεις επιχώσεις του πυθμένα της βρέθηκε μικρή ποσότητα θραυσμάτων χονδροειδών αγγείων, λίγα χάλκινα βυζαντινά νομίσματα και δύο σιδερένια αγκίστρια. Τμήμα χάλκινου επίχρυσου στεφανιού από την ταφική θήκη του τύμβου Ι Part of a bronze, gilded wreath from the burial box of tumulus I A road, hewn in the bedrock, leads to the entrance of the tomb. This road is 15 m. long and 2.5-4 m. wide. It was, further, used during the early Christian times as a burial ground. Eight (8) pit graves have been discovered, six (6) of which have an orientation E-W, while the southernmost two (2) face NE-SW. Archaeological research provided in two of these tombs a bronze coin, namely a coin of Arcadius (late 3rd c. A.D.) and one of Justinian, issued in Thessaloniki (6th c. A.D.). 4 m. SE of the entrance of the Macedonian-type tomb of tumulus I, in the location of the support skid of the metallic protective cover, a looted burial cist box was discovered, which was moved 5 m. NE. It measures 1.86 m. in length, 0.75 m. in maximum width, and 1.15 m. in depth. It is built of porous cornerstones, dressed in plaster of alternating zones of red and sub white color. The upper part of the burial box partly preserves a zone with possible floral decoration attributed by red and white color on a gray-to-blue background. In a distance 0.64 m. below the mouth of the burial box there was a plastered cornerstone (0.44x0.46 m.) for the reception of the cinerary urn. Stone slabs are laid on the floor. The remains of a burial pyre, including iron nails, small bronze nails, and the burned, mid-3rd c. small bowl, placed upside down, were discovered externally, on the perimeter of the burial box. Only a few objects survived the looting, such as a bronze gilded myrtle wreath with clay, gilded Σχεδιαστική αποτύπωση της κάτοψης, της όψης και τομών της ταφικής θήκης του τύμβου Ι Drawings of the floor plan, the front view, and the sections of the burial box of tumulus I Η νότια πλευρά της ταφικής θήκης του τύμβου Ι με τα έγχρωμα κονιάματα The south side of the burial box of tumulus I with its colorful plaster flowers and fruits. Fills to the south of the burial box produced a spearhead, which possibly derived from it. The monument possibly dates to the middle of the 3rd c. B.C. 14 m. away from the façade of the Macedonian-type tomb there was found part of a V-shaped ditch (3.5 m. in width and of maximum depth of 2 m.) oriented NW-SE, that possibly facilitated the draining of the water of the neighboring stream. The sandy fills of its bottom included a small amount of coarse ware sherds, a few coins of the Byzantine period, and iron hooks. Τύμβος ΙΙ Ο νότιος τύμβος, με σωζόμενη διάμετρο 35,0 μ. και σωζόμενο ύψος 5,0 μ., ανασκάφηκε το 1992 από την Θώμη Σαββοπούλου. Στο κέντρο του ήρθε στο φως συλημένος κιβωτιόσχημος τάφος του β΄ μισού του 4ου αι. π.Χ., ενώ σε επιχώσεις άνωθέν του εντοπίστηκαν κατάλοιπα νεκρικών τελετών. Από τα ελάχιστα ευρήματα ξεχωρίζουν οστέινα τμήματα από τις διακοσμητικές παραστάσεις της κλίνης, χρυσό έλασμα με το όνομα «Βόττακος», που ενδεχομένως ανήκει στον αριστοκράτη κάτοχο του τάφου, τμήμα χάλκινου επίχρυσου στεφανιού, καθώς και ερυθρόμορφη πελίκη, από εργαστήριο της Πέλλας. Ερυθρόμορφη πελίκη (β΄ μισό 4ου αι. π.Χ.) από τον κιβωτιόσχημο τάφο του τύμβου ΙΙ Red-figure pelike (2nd half of the 4th c. B.C.) from the cist grave of tumulus II 20 Δύο τμήματα κεφαλών και δεξιού χεριού από ελεφαντοστέινη κλίνη του κιβωτιόσχημου τάφου του τύμβου ΙΙ Two head and right arm fragments from the ivory bed of the cist grave of tumulus II. Tumulus II The south tumulus, measuring 35 m. in diameter and 5 m. in height, was excavated in 1992 by Thomi Savvopoulou. A monumental looted cist grave of the second half of the 4th c. B.C. was unearthed in its center. Further, remains of memorial ceremonies were discovered in the fill above the tomb. Most important among the scanty finds are fragmentary bone attachments from the couch’s decoration, a golden foil featuring the name “Vottakos” – possibly belonging to the aristocrat of the same name that owned the tomb, part of a bronze gilded wreath, as well as a red figure pelike, product of a workshop of Pella. Μελαμβαφής κάνθαρος από τον κιβωτιόσχημο τάφο του τύμβου ΙΙ Black-glazed kantharos from the cist grave of tumulus II 21 Contributors Συντελεστές έργου Γενική εποπτεία-Συντονισμός Δρ Γεωργία Στρατούλη, αρχαιολόγος, Προϊσταμένη Εφορείας Αρχαιοτήτων Κιλκίς General supervision-Coordination Dr Georgia Stratouli, archaeologist, Head of the Ephorate of Antiquities of Kilkis Υπεύθυνοι έργου Δρ Γεωργία Στρατούλη, αρχαιολόγος, Προϊσταμένη Εφορείας Αρχαιοτήτων Κιλκίς Δρ Νεκτάριος Πουλακάκης, αρχαιολόγος, Προϊστάμενος Τμήματος Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και Μουσείων Εφορείας Αρχαιοτήτων Κιλκίς Δρ Σταμάτης Χατζητουλούσης, αρχαιολόγος, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής και Αγίου Όρους Project directors Dr Georgia Stratouli, archaeologist, Head of the Ephorate of Antiquities of Kilkis Dr Nektarios Poulakakis, archaeologist, Head of the Department of Prehistoric and Classical Antiquities and Museums of the Ephorate of Antiquities of Kilkis Dr Stamatis Chatzitoulousis, archaeologist, Ephorate of Antiquities of Chalkidiki and Holy Mountain Αρχαιολόγοι πεδίου Δρ Αλέξανδρος Λαφτσίδης, Ιωάννα Ζαμπουνίδου, MSc, Αρχοντία Μαυρίδου, MSc, Γεώργιος Βαβλιάκης, MSc Field archaeologists Dr Alexandros Laftsidis, Ioanna Zampounidou, MSc, Archontia Mavridou, MSc, Georgios Vavliakis, MSc Αρχιτέκτονες Μηχανικοί Βενετία-Ειρήνη Μάλαμα, Προϊσταμένη Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών Εφορείας Αρχαιοτήτων Κιλκίς Βασιλική Μάσεν, MSc, Νίκος Χατζηδάκης, MSc, Λήδα Δίτσα, MSc Architects Venetia-Eirini Malama, Head of the Department of Archaeological Works and Studies of the Ephorate of Antiquities of Kilkis Vasiliki Masen, MSc, Nikos Chatzidakis, MSc, Leda Ditsa, MSc Πολιτικοί μηχανικοί Χρήστος Καρναβέζος, MSc, Χρυσοβαλάντω Μελισσουργίδου, MSc, Ηλέκτρα Καλοδημίδου, MSc Civil engineers Christos Karnavezos, MSc, Chrysovalanto Melissourgidou, MSc, Elektra Kalodimidou, MSc Συντηρητές Χρυσούλα Σερπεζούδη, MSc, Αναπληρώτρια Προϊσταμένη Τμήματος Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης Εφορείας Αρχαιοτήτων Κιλκίς, Στέλλα Καρασμάνογλου, Αργύρης Κονιδιτσιώτης, Ευτυχία Παπαδοπούλου, Χρήστος Στεφανίδης, Βασιλική Τσιροπούλου Conservators Chrysoula Serpezoudi, MSc, Deputy Head of Conservation of Antiquities and Works of Art of the Ephorate of Antiquities of Kilkis, Stella Karasmanoglou, Argyris Koniditsiotis, Eutychia Papadopoulou, Christos Stefanidis, Vasiliki Tsiropoulou Τοπογράφος Γεώργιος Λάμπρου Topographer Georgios Labrou Φωτογραμμετρική αποτύπωση Παναγιώτης Τοκμακίδης, MSc Photogrammetric survey Panagiotis Tokmakidis, MSc Αεροφωτογράφιση-Φωτογράφιση-Παραγωγή βίντεο Θάνος Καρτσόγλου, Γιώργος Δρουμούζης, Βάσω Φλωρίδη - Seagull Space Aerial photography-Photography-Video production Thanos Kartsoglou, Giorgos Droumouzis, Vasso Floridi - Seagull Space Εργατοτεχνίτες Σωτήρης Βούρτης, Στέλιος Παπασάββογλου Craftsmen Sotiris Vourtis, Stelios Papasavvoglou Διοικητική υποστήριξη Βασιλική Τσιταγιάννη, Msc, Προϊσταμένη Τμήματος Διοικητικής και Οικονομικής Υποστήριξης Εφορείας Αρχαιοτήτων Κιλκίς, Γεωργία Καραθανάση, Κλεοπάτρα Καραθόδωρου Administrative support Vasiliki Tsitagianni, Msc, Head of the Department of Administrative and Financial Support of the Ephorate of Antiquities of Kilkis, Georgia Karathanasi, Kleopatra Karathodorou Ενδεικτική βιβλιογραφία Selective bibliography von Mangoldt Η., Makedonische Grabarchitektur. Die Makedonischen Kammergräber und ihre Vorläufer, 295 -297, Tübingen-Berlin 2012. Μπακιρτζής Χ. (εποπτεία – συντονισμός), Δίκτυο Αρχαιολογικών Χώρων και Μνημείων Κεντρικής Μακεδονίας (Νομοί Θεσσαλονίκης - Κιλκίς - Πιερίας). Πρόσωπο και χαρακτήρας, Τετράδια Αρχαιολογίας 5, Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης, 200-201, 218-219, πίν. 69.19-36, 70.0, 126.13-27, σχ. 93 (Σ. Β. Σαμπανοπούλου), Θεσσαλονίκη 2007. Πέτσας Φ., «Ο Μακεδονικός τάφος παρά το χωρίον Τούμπα της Παιονίας Κιλκίς», στο Χαριστήριον εις Αναστάσιον Κ. Ορλάνδον, τόμος Γʹ, 233-243, Αθήναι 1966. Σαββοπούλου Θ., «Ο Β΄ ταφικός τύμβος της Παιονίας», ΑΕΜΘ 6 (1992), 425-431, Θεσσαλονίκη 1995. Σαββοπούλου Θ., Αρχαιολογική περιήγηση στο Νομό Κιλκίς. Από τα προϊστορικά μέχρι τα παλαιοχριστιανικά χρόνια, 69-73, Κιλκίς 1998. Σαββοπούλου Θ., Αρχαιολογική περιήγηση στο Νομό Κιλκίς. Από τα προϊστορικά μέχρι τα παλαιοχριστιανικά χρόνια, 33, 83, 117, 123-127, Κιλκίς 2015. Σαββοπούλου Θ. – Γιαννάκης Ι., «Τούμπα Παιονίας Κιλκίς. Το χρονικό της πρότασης προστασίας – ανάδειξης του αρχαιολογικού χώρου», ΑΕΜΘ 24 (2010), 153-158, Θεσσαλονίκη 2014. Στρατούλη Γ. – Πουλακάκης Ν. – Χατζηδάκης Ν. – Λαφτσίδης Α. – Παπαδοπούλου Ε. – Μάσεν Β. – Τοκμακίδης Π., «Μνήμες της κοινωνίας των αριστοκρατών στην αρχαία Βοττιαία παρά τον Αξιό ποταμό: ταφικοί τύμβοι Ευρωπού - Μεσιάς και Τούμπας του Δήμου Παιονίας, Π.Ε. Κιλκίς», ΑΕΜΘ 34 (2021) (υπό έκδοση - forthcoming). Οκτώσχημη πόρπη από τάφο της Πρώιμης Εποχής Σιδήρου δυτικά των τύμβων Ι & ΙΙ Eight-shaped fibula from an Early Iron Age tomb west of Tumuli I & II ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΕΦΟΡΕΙΑ ΑΡΧΑΙΟΤΉΤΩΝ ΚΙΛΚΙΣ 21ης Ιουνίου 77 & Α. Καμπάνη 1, Τ.Κ. 611 00 Κιλκίς Τηλ: 23410 22005, 23410 76661, 23410 22477 E-mail:

MINISTRY OF CULTURE EPHORATE OF ANTIQUITIES OF KILKIS 21st June 77 & A. Kampani 1, P.O. 611 00 Kilkis Τel: 23410 22005, 23410 76661, 23410 22477 E-mail: