(PDF) Βυζαντινή κεραμική από την Αρχαία Κόρινθο

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗΝ ΠΕΛΟΠΟNΝΗΣΟ (ΑΕΠΕΛ1) Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου Τρίπολη, 7-11 Νοεμβρίου 2012 Επιστημονική επιμέλεια: Ελένη Ζυμή Άννα-Βασιλική Καραπαναγιώτου Μαρία Ξανθοπούλου Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Καλαμάτα 2018 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗΝ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟ (ΑΕΠΕΛ1) Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου Τρίπολη, 7-11 Νοεμβρίου 2012 Επιστημονική επιμέλεια: Ελένη Ζυμή Άννα-Βασιλική Καραπαναγιώτου Μαρία Ξανθοπούλου Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Καλαμάτα 2018 Συντελεστές έκδοσης πρακτικών Επιστημονική επιμέλεια: ΕΛΕΝΗ ΖΥΜΗ ΑΝΝΑ-ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΜΑΡΙΑ ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΥ Σελιδοποίηση – ηλεκτρονική επεξεργασία: ΜΑΡΙΑ ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΥ Σχεδιασμός εξώφυλλου: ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΠΠΟΣ Εικόνα εξώφυλλου: Πέλοπας, λεπτομέρεια από παράσταση αττικού ερυθρόμορφου αμφορέα. Περί το 410 π.Χ. Arezzo, Museo Archeologico Nazionale (πηγή: Μ. Τιβέριος, Ελληνική Τέχνη. Αρχαία Ελληνικά Αγγεία, Αθήνα 1996, εικ. 178, επεξεργασία: Γ. Κάππος). ISBN 978-960-89611-6-6 2018 © Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Aπαγορεύεται η αναδημοσίευση, η αναπαραγωγή, ολική, μερική ή περιληπτική, καθώς και η απόδοση κατά παράφραση ή διασκευή του περιεχομένου του βιβλίου με οποιονδήποτε τρόπο, μηχανικό, ηλεκτρονικό, φωτοτυπικό, ηχογράφησης ή άλλο, χωρίς προηγούμενη γραπτή άδεια του εκδότη, σύμφωνα με τον Νόμο 2121/1993 και τους κανόνες του Διεθνούς Δικαίου που ισχύουν στην Ελλάδα. Συντελεστές Διεθνούς Συνεδρίου «Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο» (ΑΕΠΕΛ1) Επιστημονική Επιτροπή Οργανωτική Επιτροπή ΖΩH ΑΣΛΑΜΑΤΖIΔΟΥ (Πρόεδρος) ΑΝΝΑ-ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ Επίτιμη Προϊσταμένη ΥΠ.ΠΟ.Τ. (Πρόεδρος) ΛΘ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ (Αντιπρόεδρος) Αρχαιοτήτων Δ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΔΗΜHΤΡΙΟΣ ΑΘΑΝΑΣΟYΛΗΣ (Αντιπρόεδρος) 25η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων ΔΗΜHΤΡΙΟΣ ΑΘΑΝΑΣΟYΛΗΣ 25η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων ΓΡΗΓOΡΗΣ ΓΡΗΓΟΡΑΚΑΚΗΣ ΛΘ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών ΞEΝΗ ΑΡΑΠΟΓΙAΝΝΗ Αρχαιοτήτων Επίτιμη Προϊσταμένη ΥΠ.ΠΟ.Τ. ΙΩΑΝΝΑ ΕΥΣΤΑΘΙΟΥ ΕΥΓΕΝΙΑ ΓΙΑΝΝΟΥΛΗ Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Πελοποννησιακών Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Σπουδών ΕΛΕΝΗ ΖΥΜΗ ΕΛΕΝΗ ΖΑΒΒΟΥ Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Επιγραφικό Μουσείου ΑΘΑΝAΣΙΟΣ ΘEΜΟΣ ΝΙΚΟΣ ΖΑΧΑΡΙΑΣ Επιγραφικό Μουσείου Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου ΑΝΝΑ-ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΚΟΣΣΥΒΑ ΛΘ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Δ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Αρχαιοτήτων ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΚΟΥΜΟΥΣΗ ΜΑΡΙΑ ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΥ 6η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου ΑΙΜΙΛΙΑ ΜΠΑΝΟΥ ΣΩΤΗΡΗΣ ΡΑΠΤΟΠΟΥΛΟΣ Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Πελοποννησιακών Σπουδών † ΒΑΣΩ ΠΕΝΝΑ Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου ΣΤΑΜΑΤΗΣ ΦΡΙΤΖΙΛΑΣ ΛΘ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Συνεργασθέντες φορείς Υ.ΠΟ.ΠΑΙ.Θ.Π.Α., Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς Δ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΛΗ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ΛΘ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων 6η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων 25η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Πελοποννησιακών Σπουδών Επιγραφικό Μουσείο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ix ΒΡΑΧΥΓΡΑΦΙΕΣ xiv ΠΡΟΛΟΓΟΙ Πρόλογος των επιμελητών 3 Εναρκτήρια ομιλία τoυ Διεθνούς Συνεδρίου «Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο» (1ο ΑΕΠΕΛ) 4 Α. ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ Ανδρέας Ι. Ντάρλας Η παλαιολιθική εποχή στη νότια Πελοπόννησο: είκοσι χρόνια έρευνας στη χερσόνησο της Μάνης 9 Παρασκευή Ελεφάντη – Ελένη Παναγοπούλου Λακωνίς Ι. Ένα τοπόσημο της Μέσης Παλαιολιθικής Μάνης 21 Μιχάλης Γκαζής Νέα στοιχεία για την ΠΕ κατοίκηση στο Τείχος Δυμαίων 33 Αιμιλία Μπάνου Επανέναρξη αρχαιολογικής έρευνας στο μινωικό ιερό κορυφής στον Άγιο Γεώργιο στο Βουνό Κυθήρων: 2011-2012 47 Κωνσταντίνος Νικολέντζος – Σωτήρης Λαμπρόπουλος Ο ποταμός Αλφειός σαν μεθοριακή γραμμή και χώρος κατοίκησης κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού 59 Ανδρομάχη Βασιλοπούλου – Στέφανος Κεραμίδας – Σοφία Σπυροπούλου Επ-ανασκάπτοντας έναν πρώιμο θολωτό τάφο στην Καζάρμα Αργολίδας 79 Σοφία Βουτσάκη – Iωάννα Μουτάφη – Αδαμαντία Βασιλογάμβρου – Δώρα Κονδύλη To Βόρειο Νεκροταφείο στον Άγιο Βασίλειο Λακωνίας και η εξέλιξη των ταφικών εθίμων στην αρχή της μυκηναϊκής περιόδου 91 Ζαχαρούλα Λεβεντούρη – Σταυρούλα Γιαννούλη Χελιδόνι Π.Ε. Ηλείας. Μια νέα συστάδα μυκηναϊκών τάφων στη θέση Διαμαντάκου-Μαργαζή 101 Κωνσταντίνα Ακτύπη Η τοπογραφία της περιοχής της Χαλανδρίτσας Αχαΐας και το μυκηναϊκό νεκροταφείο του Αγίου Βασιλείου 111 Χριστοφίλης Μαγγίδης Κάτω Πόλη Μυκηνών 2003-2012: Τα υστερομυκηναϊκά ευρήματα 127 Δημήτρης Χατζηαγγέλου Το σπήλαιο της Κλένιας: κατοίκηση και λατρευτικότητα 137 Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο (ΑΕΠΕΛ1) v Λεωνίδας Σουχλέρης Λίθινα εργαλεία και αντικείμενα μικροτεχνίας από τον πρωτοελλαδικό οικισμό στον λόφο Κλαράκι στο οροπέδιο της Ασέας Αρκαδίας. Η διακίνηση του οψιανού στην ΝΑ Πελοπόννησο 145 Λεωνίδας Σουχλέρης – Γαρυφαλλιά Σμέρου Κεραμεική της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού από τον πρωτοελλαδικό οικισμό στη θέση Κλαράκι στην περιοχή της Ασέας Αρκαδίας 153 Σταμάτης Φριτζίλας – Θεώνη Χριστοφίλου – Αθανάσιος Βρεττός Προϊστορική κεραμική και λίθινα τέχνεργα από την ανατολική Αρκαδία 163 Σωκράτης Σ. Κουρσούμης – Mερκούριος Γεωργιάδης Μια πρωτοελλαδική εγκατάσταση στη θέση «Κουτουμάτσα» της Αρχαίας Κορίνθου 171 Β. ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Σταμάτης Α. Φριτζίλας Η Ακρόπολη του Αρκαδικού Ορχομενού το 2012 183 Σταμάτης Α. Φριτζίλας Ανασκαφή πόλης αρχαϊκών και κλασικών χρόνων στα Περιβόλια Μεγαλόπολης (2008-2011) 191 Άννα Βασιλική Καραπαναγιώτου – Ιφιγένεια Λεβέντη Tα πήλινα ειδώλια από το ιερό της Δήμητρας και της Κόρης Καρποφόρων στον Άγιο Σώστη Τεγέας 199 Γεώργιος Μοστράτος Οι αετωματικές συνθέσεις και τα ακρωτήρια του ναού της Αθηνάς Αλέας στην Τεγέα. Εικονογραφία, ερμηνεία και αποκατάσταση 207 Σωτήρης Γ. Ραπτόπουλος – Ιωάννα Ευσταθίου Η έννοια της «ανάπτυξης» και της διαχείρισης των αρχαιολογικών χώρων στους τοπικούς φορείς της Αρκαδίας κατά τη δεκαετία του 1950, όπως προκύπτουν από το παλαιό αρχείο της Νομαρχίας Αρκαδίας 217 Ζωή Ασλαματζίδου-Κωστούρου Γεωμετρικό vεκροταφείο στην Κόρινθο 229 Φωτεινή Α. Μπαλλά Εισηγμένη κεραμική σε ταφικά σύνολα της Σικυώνας (τέλη 7ου αι. – 300 π.Χ.) 237 Γιάννης Λώλος H αρχαιολογική έρευνα των τελευταίων ετών στο πλάτωμα της Σικυώνας 249 Κατερίνα Τσάκα Ανασκαφή νεκροταφείου ρωμαϊκής και πρωτοβυζαντινής περιόδου βόρεια της Αρχαίας Κορίνθου (1ος-6ος αιώνας μ.Χ.) 259 Ελένη Σαρρή Πρόσφατα ευρήματα των αρχαϊκών χρόνων από το Άργος 271 Γεωργία Ήβου Ταφικά σύνολα ιστορικών χρόνων στον βόρειο και βορειοανατολικό τομέα της πόλης του Άργους 285 Γιάννης Καρατζίκος Η νεκρόπολη της Ερμιόνης. Ελληνιστικοί και ρωμαϊκοί χρόνοι 299 Παναγιώτα Αναστασιάδου – Αφροδίτη Παχύγιαννη Το αναστηλωτικό πρόγραμμα αποκατάστασης της δωρικής κιονοστοιχίας στη Θόλο της Επιδαύρου. Μελέτη – Εφαρμογή 309 Βασίλειος Λαμπρινουδάκης – Ευάγγελος Καζολιάς – Παναγιώτα Αναστασιάδου Επανεξέταση του «Kτιρίου Ε» και του «Βωμού του Απόλλωνος» στο Ασκληπιείο της Επιδαύρου 319 vi Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο (ΑΕΠΕΛ1) Αδαμαντία Βασιλογάμβρου – Μαρία Τσούλη – Αφροδίτη Μαλτέζου Η πόλη της Σπάρτης μέσα από τις πρόσφατες αρχαιολογικές ανασκαφές 329 Μαρία Τσούλη Το έργο της Ε΄ Ε.Π.Κ.Α. στη Λακωνική Μάνη, 2006-2009. Τα πορίσματα των ερευνών 353 Μαρία Τσούλη Ανασκαφική έρευνα στον οικισμό των Ταιναρίων. Συμβολή στη μελέτη της οικιστικής αρχιτεκτονικής και της τεχνικής κατασκευής ψηφιδωτών δαπέδων στη Λακωνία κατά την ελληνιστική περίοδο 377 Δημήτριος Βλαχάκος Νέα στοιχεία για το ελληνιστικό τείχος της Σπάρτης 397 Αφροδίτη Μαλτέζου Αγροτικές εγκαταστάσεις στη Λακωνική 407 Αθανάσιος Θέμος – Ελένη Ζαββού – Mieke Prent – Stuart MacVeagh Thorne Η ακρόπολη του Σελινούντα (Λακωνία) 421 Ελένη Ζαββού – Αθανάσιος Θέμος – Χρύσανθος Κανελλόπουλος Παρατηρήσεις στην αρχαία πόλη του Γυθείου μέσα από τα ανασκαφικά ευρήματα των ετών 1994-2006 425 Γιώργος Δουλφής Κιονόκρανα με φύλλα άκανθας και φύλλα υδροχαρή από τη Λακωνία. Μία μαρτυρία ακμής και πολιτιστικής συνέχειας 435 Γρηγόρης Βαφειάδης Χάλκινο tintinnabulum από την Αρχαία Σπάρτη 453 Άρης Τσαραβόπουλος – Γκέλη Φράγκου – Ευάγγελος Κρουστάλης «Παλιόκαστρο» Κυθήρων. Ένας λακωνικός οικισμός σε ένα λακωνικό νησί 457 Δημήτρης Σ. Σούρλας «Τὰ δὲ Κύθηρα νῆσός ἐστιν, ἐπίκειται δὲ τῇ Λακωνικῇ κατὰ Μαλέαν». Τα γλυπτά των Κυθήρων και η μαρτυρία τους για την ιστορία και τις σχέσεις του νησιού 467 Kyriakos Psaroudakis Fire sacrifices and enagismoi at the Sanctuary of the Hero in Ancient Messene 483 Παναγιώτα Τσιλογιάννη Αμφορείς από την αρχαία Μεσσήνη: η τοπική παραγωγή 491 Μαγδαληνή Βασιλειάδου Οστέινα και ελεφαντοστέινα αντικείμενα από την Αρχαία Μεσσήνη. Μια πρώτη παρουσίαση 501 Έλενα Κ. Παρτίδα Μετασεισμική αρχιτεκτονική Ολυμπίας. Ο αντίκτυπος των φυσικών φαινομένων στη νοοτροπία των αρχιτεκτόνων κατά τον 4ο αι. π.Χ. 511 Χρήστος Ματζάνας Κατάλοιπα ιερού των πρώιμων ιστορικών χρόνων στον Άγιο Ανδρέα (Φειά) Κατακόλου Ηλείας 515 Μιχάλης Πετρόπουλος Ρωμαϊκές μαρμάρινες κίστες από σωστικές ανασκαφές της Πάτρας 531 Αθανάσιος Ριζάκης – Κωνσταντίνος Παπαγιαννόπουλος – Ελένη Σιμώνη Συμβολή στη μελέτη των ρωμαϊκών κτηματολογίων στη Δυμαία χώρα με τη χρήση Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών 561 Άρτεμις Μανιάκη Ρωμαϊκό νεκροταφείο στα Βραχναίικα δυτικής Αχαΐας 571 Christa Schauer Γεωμετρική κεραμική από τους Λουσούς. Νέα στοιχεία για την πρώιμη ιστορία της πόλης 585 Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο (ΑΕΠΕΛ1) vii Αγγελική Λαμπάκη Θεατρικά οικοδομήματα κλασικών και ελληνιστικών χρόνων στην Πελοπόννησο 595 Κατερίνα Τζαβελοπούλου Τελετουργική πρακτική προς τιμήν των ηρώων στην Πελοπόννησο 607 Έλενα Κόρκα – Joseph L. Raif Ανασκαφική έρευνα στη θέση Ράχη Κουτσογκίλλα Κεγχρεών Κορινθίας 617 Έλενα Κόρκα – Αναγνώστης Αγελαράκης Νέα στοιχεία περί της πώρινης γραπτής σαρκοφάγου Φανερωμένης Χιλιομοδίου 627 Γκιώνη Μαρία Η εξερεύνηση μιας οικίας των κλασικών χρόνων στην Κυρά Βρύση Ισθμίας 635 Θεοτόκης Θεοδούλου Ποντισμένα κτηριακά κατάλοιπα στη Δάρδιζα Ερμιόνης 649 Σταματούλα Μακρυπόδη Σφραγίσματα σε πηλό από την Πελοπόννησο. Διαχρονική και διατοπική εξέταση (από τους γεωμετρικούς έως και τους ρωμαϊκούς χρόνους) 655 Άννα Αλεξανδροπούλου Παρατηρήσεις σε γνωστά ειδώλια και σε έναν άγνωστο ναΐσκο από την Πελοπόννησο 663 Γ. ΒΥΖΑΝΤΙΟ – ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ – ΝΕΟΤΕΡΟΙ ΧΡΟΝΟΙ Νικόλαος Σιώμκος H αναδιαμόρφωση ενός υστεροβυζαντινού ναού κατά τη μεταβυζαντινή περίοδο. Οι τοιχογραφίες της μονής του Αγίου Νικολάου στο Βαλτεσινίκο Αρκαδίας 677 Susanne Metaxas Νέα αρχαιολογικά στοιχεία για την οικιστική δραστηριότητα στο Παλλάντιον στην πρωτοβυζαντινή εποχή 689 Ευαγγελία Π. Ελευθερίου – Νεκτάριος Ι. Σκάγκος Σωστική ανασκαφή στη θέση Εκκλησιές Βουτιάνων Λακωνίας 701 Μιχάλης Κάππας Μεταμόρφωση Σκάρμηγκα και Άγιος Νικόλαος Αίπειας. Ανασκαφική διερεύνηση και εργασίες αποκατάστασης σε δύο βυζαντινά μνημεία της Μεσσηνίας 709 Νικόλαος Ζίας – Μαρία-Χρυσούλα Στάικου – Κωνσταντίνος Πάντος – Κωνσταντίνα-Παρασκευή ∆ουβόγιαννη Νιόκαστρο Πύλου. Αποκατάσταση Ι. Ναού Μεταμόρφωσης Σωτήρος 727 Ιωάννα Αγγελοπούλου – Σοφία Κίγκα – Ελένη Ταβουκτσή Μελέτη στερέωσης-αποκατάστασης του ΝΑ επιθαλάσσιου πύργου του Κάστρου Μεθώνης 737 Αναστασία Κουμούση Μεσαιωνικό Υδραγωγείο Πάτρας. Η αποκάλυψη ενός άγνωστου δημοσίου έργου και η μεταφορά του 747 Αναστασία Λερίου – Ελένη Γ. Μανωλέσσου Βασιλική Κρανείου Αρχαίας Κορίνθου: επανεξέταση δεδομένων του χώρου και του μνημείου 761 Αμαλία Ανδρουλιδάκη – Ευαγγελία Π. Ελευθερίου – Αντωνία Μαρδά-Στυψιανού – Αναστασία Τσακμάκη Η πρόσφατη έρευνα στο κάστρο Γερακίου. Τα κοσμικά κτίσματα του οικισμού 771 Iωάννα Καράνη Νεότερα στοιχεία για την Ιερά Μονή Μαρδακίου 781 Ελένη Γεωργούλη Οθωμανική αρχιτεκτονική στο Κάστρο Ακροκορίνθου. Αποκατάσταση και επανάχρηση Τεμένους Α΄ 791 viii Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο (ΑΕΠΕΛ1) Αναστασία Λερίου – Νικήτας Πάσσαρης Ο Δημήτριος Ι. Πάλλας και η αρχαιολογία της παλαιοχριστιανικής Πελοποννήσου από τις αρχές της δεκαετίας του 1950 μέχρι σήμερα 801 Έλλη Τζαβέλλα Βυζαντινή κεραμική από την Αρχαία Κόρινθο και οι μαρτυρίες της για την οικιστική μορφή της πόλης 811 Alexandra Konstantinidou Medieval pottery from two Messenian churches: the Transfiguration at Metamorfosi (Skarmingas) and Saint Nicholas in Aipeia 825 Νικόλαος Βασιλάκης Πήλινες καπνοσύριγγες και λουλάδες ναργιλέ από το Κάστρο Πάτρας 835 Δ. ΕΙΔΙΚΟ ΘΕΜΑ: ΥΔΑΤΙΝΟΙ ΠΟΡΟΙ Αθανάσιος Θέμος – Νικολέττα Κουλογεωργίου Νέα τμήματα υδραγωγείου της Σπάρτης 855 Αθανάσιος Θέμος– Αλέξανδρος Στρατής Το υδραγωγείο του Γυθείου. Νέες επισημάνσεις και παρατηρήσεις 861 Σταύρος Δ. Γιαννόπουλος «Γῆ καὶ ὕδωρ» ως αιτία δικαστικής διένεξης μεταξύ πόλεων των Ελευθερολακώνων 869 Γιάννης Χαιρετάκης «Τὸ ὕδωρ ἑτέρωσε τρέψας». Η εκτροπή ενός ρέματος στα Μέγαρα 879 Μηλιά Γιαννακούλη Υστερορωμαϊκός αγωγός από τα έργα αποχέτευσης στο Άργος 889 Ευαγγελία Μαλαπάνη Ρωμαϊκά βαλανεία στο Πεταλίδι Μεσσηνίας 897 Ολυμπία Βικάτου Το ρωμαϊκό λουτρό της Σκαφιδιάς 905 Yannis Lolos – Cees Passchier – Gül Sürmelihindi Carbonate deposits in Roman aqueducts as a data source: examples from Corinthia and Argolis 915 Άννα Σφήκα Αρχαιολογικές μαρτυρίες της διαχείρισης των υδάτων στην περιοχή της Αρχαίας Κορίνθου 923 Ανδριάνα Κώτση – Παρασκευή Αρμένη Σωστική ανασκαφή λουτρικής εγκατάστασης στη θέση Μουχτέικο Καραβά Λακωνίας 937 Γιώργος B. Nικολάου Αίτημα των κατοίκων των χωριών Μπερζοβά και Αγιωργίτικα Αρκαδίας προς την οθωνική κυβέρνηση για την αποστράγγιση των λιμναζόντων στην πεδιάδα της περιοχής υδάτων (1833-1835) 947 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ Αγελαράκης Αναyνώστης Βασιλοπούλου Ανδρομάχη Professor of Anthropology Αρχαιολόγος Adelphi University Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας

Αγγελοπούλου Ιωάννα Βαφειάδης Γρηγόρης Αρχαιολόγος Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας Διεύθυνση Τεκμηρίωσης και Προστασίας

Πολιτιστικών Αγαθών, ΥΠ.ΠΟ.Α.

Aκτύπη Κωνσταντίνα Αρχαιολόγος Βικάτου Ολυμπία Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας Δρ. Αρχαιολόγος, Προϊσταμένη

,

Εφορεία Αρχαιοτήτων Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδος Aλεξανδροπούλου Άννα

Δρ. Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων Βλαχάκος Δημήτριος

Αρχαιολόγος, ΜΔΕ

Αναστασιάδου Παναγιώτα Αρχιτέκτων-Μηχανικός Βουτσάκη Σοφία Επιτροπή Συντήρησης Μνημείων Επιδαύρου Professor of Greek Archaeology

University of Groningen

Ανδρουλιδάκη Αμαλία Αρχιτέκτων-Μηχανικός Βρεττός Aθανάσιος Διεύθυνση Προστασίας και Αναστήλωσης Αρχαιολόγος Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων, ΥΠ.ΠΟ.Α. Εφορεία Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής

Αρμένη Παρασκευή Γεωργιάδης Μερκούριος Αρχαιολόγος Δρ. Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας Honorary Research Fellow

University of Nottingham

Ασλαματζίδου-Κωστούρου Ζωή Αρχαιολόγος, Επίτιμη Έφορος Αρχαιοτήτων Γεωργούλη Ελένη

Αρχιτέκτων-Μηχανικός Εφορεία Αρχαιοτήτων Κορινθίας Βασιλάκης Νικόλαος

Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας Γιαννακούλη Μηλιά

Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας Βασιλειάδου Μαγδαληνή

Δρ. Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής Γιαννόπουλος Σταύρος

Δρ. Αρχαίας Ιστορίας Ειδικός Γραμματέας Εταιρείας Λακωνικών Σπουδών Βασιλογάμβρου Αδαμαντία

Δρ. Αρχαιολόγος, Επίτιμη Έφορος Αρχαιοτήτων

x Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο (ΑΕΠΕΛ1) Γιαννούλη Σταυρούλα Καζολιάς Ευάγγελος Αρχαιολόγος Πολιτικός Μηχανικός Εφορεία Αρχαιοτήτων Ηλίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας

Γκαζής Μιχάλης Κανελλόπουλος Χρύσανθος Αρχαιολόγος Επίκουρος Καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Γκιώνη Μαρία Κάππας Μιχάλης Αρχαιολόγος Δρ. Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Κορινθίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας

Δουβόγιαννη Κωνσταντίνα-Παρασκευή Καράνη Ιωάννα Πολιτικός Μηχανικός, MSc Αρχιτέκτων-Μηχανικός

Διεύθυνση Αναστύλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων, ΥΠ.ΠΟ.Α. Δουλφής Γεώργιος

Αρχαιολόγος, υποψήφιος διδάκτωρ Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Καραπαναγιώτου Άννα Βασιλική

Δρ. Αρχαιολόγος, Προϊσταμένη Εφορεία Αρχαιοτήτων Αρκαδίας Ελευθερίου Ευαγγελία

Δρ. Αρχαιολόγος

Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας

Καρατζίκος Ιωάννης Αρχαιολόγος Ελεφάντη Παρασκευή Εφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας Δρ. Αρχαιολόγος

The Malcolm H. Wiener Laboratory for Archaeological Science, A.S.C.S.A. Κεραμίδας Στέφανος

Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων Ευσταθίου Ιωάννα

Αρχαιολόγος-Σπηλαιολόγος Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας Κίγκα Σοφία

Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων Ζαββού Ελένη

Αρχαιολόγος, ΜΔΕ Επιγραφικό Μουσείο Κονδύλη Δώρα

Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας Ζίας Νικόλαος

Ομότιμος Καθηγητής Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Κόρκα Έλενα Δρ. Αρχαιολόγος, Προϊσταμένη Ήβου Γεωργία Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Αρχαιολόγος, ΜΔΕ Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ΥΠ.ΠΟ.Α. Διεύθυνση Προϊστορικών και Κλασικών

Αρχαιοτήτων, ΥΠ.ΠΟ.Α.

Κουλογεωργίου Νίκη Αρχαιολόγος, ΜΔΕ Θέμος Αθανάσιος Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας Δρ. Αρχαιολόγος

Επιγραφικό Μουσείο

Κουμούση Αναστασία Δρ. Αρχαιολόγος, Προϊσταμένη Θεοδούλου Θεοτόκης Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας Δρ. Αρχαιολόγος

Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων

Κατάλογος συγγραφέων xi Κουρσούμης Σωκράτης Μαλαπάνη Ευαγγελία Αρχαιολόγος, Υποψήφιος διδάκτωρ Δρ. Αρχαιολόγος Διεύθυνση Προϊστορικών και Κλασικών Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας Αρχαιοτήτων, ΥΠ.ΠΟ.Α.

Μαλτέζου Αφροδίτη Κρουστάλης Ευάγγελος Αρχαιολόγος Αρχαιολόγος, υποψήφιος διδάκτωρ Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Μανιάκη Άρτεμις Κώτση Ανδριάνα Αρχαιολόγος Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας

Μανωλέσσου Ελένη Λαμπάκη Αγγελική Δρ. Αρχαιολόγος Αρχαιολόγος Διεύθυνση Διαχείρισης Εθνικού Εφορεία Αρχαιοτήτων Κορινθίας Αρχείου Μνημείων, ΥΠ.ΠΟ.Α.

Λαμπρινουδάκης Βασίλειος Μαρδά-Στυψιανού Αντωνία Ομότιμος Καθηγητής Αρχιτέκτων-Mηχανικός, MSc Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Ματζάνας Χρήστος Λαμπρόπουλος Σωτήρης Δρ. Αρχαιολόγος Δρ. Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Ηλίας Διεύθυνση Τεκμηρίωσης και Προστασίας

Πολιτιστικών Αγαθών, ΥΠ.ΠΟ.Α.

Μοστράτος Γεώργιος Δρ. Αρχαιολόγος Λεβέντη Ιφιγένεια Διεύθυνση Διαχείρισης Εθνικού Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Κλασικής Αρχείου Μνημείων ΥΠ.ΠΟ.Α. Αρχαιολογίας

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Μουτάφη Ιωάννα Δρ. Αρχαιολόγος Λεβεντούρη Ζαχαρούλα University of Cambridge Αρχαιολόγος

Εφορεία Αρχαιοτήτων Ηλίας

Μπαλλά Φωτεινή Δρ. Αρχαιολόγος Λερίου Αναστασία Σπουδαστήριο Αρχαιολογίας και Ιστορίας Τέχνης Δρ. Αρχαιολόγος-Μουσειολόγος Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εφορεία Αρχαιοτήτων Κορινθίας

Μπάνου Αιμιλία Λώλος Γιάννης Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Προϊστορικής Αναπληρωτής Καθηγητής Προϊστορικής Αρχαιολογίας Αρχαιολογίας Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Νικολάου Γεώργιος Μαγγίδης Χριστοφίλης Αναπληρωτής Kαθηγητής Nεότερης Καθηγητής Κλασικών Σπουδών Eλληνικής Iστορίας Dickinson College Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Mακρυπόδη Σταματούλα Νικολέντζος Κωνσταντίνος Αρχαιολόγος Δρ. Αρχαιολόγος Νομισματικό Μουσείο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

xii Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο (ΑΕΠΕΛ1) Ντάρλας Ανδρέας Σιώμκος Νικόλαος Δρ. Αρχαιολόγος, Προϊστάμενος Δρ. Αρχαιολόγος Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής και Αγίου Όρους

Παναγοπούλου Ελένη Σκάγκος Νεκτάριος Αρχαιολόγος, Αναπληρώτρια Προϊσταμένη Αρχαιολόγος, υποψήφιος διδάκτωρ Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας

Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Πάντος Κωνσταντίνος Αρχιτέκτων-Μηχανικός Σμέρου Γαρυφαλιά Επιτροπή Κάστρων Πυλίας Αρχαιολόγος, υποψήφια διδάκτωρ

Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου

Παπαγιαννόπουλος Κωνσταντίνος Αρχαιολόγος-Εκπαιδευτικός Σούρλας Δημήτρης Ινστιτούτο Τοπικής Ιστορίας, Καμενίτσα Αχαΐας Αρχαιολόγος, υποψήφιος διδάκτωρ

Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Αθηνών Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Παρτίδα Έλενα

Δρ. Αρχαιολόγος Αρχαιολογικό Μουσείο Πατρών Σουχλέρης Λεωνίδας

Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας Πάσσαρης Νικήτας

Δρ. Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής Σπυροπούλου Σοφία

Αρχαιολόγος Διεύθυνση Προϊστορικών και Κλασικών Παχύγιαννη Αφροδίτη Αρχαιοτήτων, ΥΠ.ΠΟ.Α. Πολιτικός Μηχανικός

Εφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας

Στάικου Μαρία-Χρυσούλα Αρχαιολόγος Πετρόπουλος Μιχάλης

Δρ. Αρχαιολόγος Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων Στρατής Αλέξανδρος

Αρχαιολόγος, ΜΔΕ Εφορεία Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων Ραπτόπουλος Σωτήριος

Δρ. Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Γρεβενών Σφήκα Άννα

Αρχαιολόγος, ΜΔΕ

Ριζάκης Αθανάσιος Ομότιμος Διευθυντής Ερευνών Ταβουκτσή Ελένη Κέντρο Ελληνικής και Ρωμαϊκής Αρχαιότητας Πολιτικός Μηχανικός, MSc Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών

Τζαβέλλα Έλλη Σαρρή Ελένη Δρ. Αρχαιολόγος Αρχαιολόγος Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας

Τζαβελοπούλου Κατερίνα Σιμώνη Ελένη Δρ. Αρχαιολόγος Δρ. Αρχαιολόγος

Πανεπιστήμιο Πατρών

Τσάκα Κατερίνα Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Κορινθίας

Κατάλογος συγγραφέων xiii Τσακμάκη Αναστασία Psaroudakis Kyriakos Αρχαιολόγος, ΜΔΕ Δρ. Αρχαιολόγος

Διεύθυνση Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, ΥΠ.ΠΟ.Α. Τσαραβόπουλος Άρης

Αρχαιολόγος

Rife Joseph L. Associate Professor Τσιλογιάννη Παναγιώτα Vanderbilt University Δρ. Αρχαιολόγος

Schauer Christa Τσούλη Μαρία Δρ. Αρχαιολόγος Δρ. Αρχαιολόγος Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας

Thorne Stuart Φράγκου Γκέλυ Αρχαιολόγος Αρχαιολόγος Ολλανδικό Ινστιτούτο Αθηνών

Φριτζίλας Σταμάτης Δρ. Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας

Χαιρετάκης Γιάννης Αρχαιολόγος, υποψήφιος διδάκτωρ Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Χατζηαγγέλου Δημήτρης Αρχαιολόγος Διεύθυνση Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, ΥΠ.ΠΟ.Α.

Χριστοφίλου Θεώνη Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Αρκαδίας

Konstantinidou Alexandra Δρ. Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας

Metaxas Susanne Δρ. Αρχαιολόγος Εφορεία Αρχαιοτήτων Αρκαδίας

Passchier Cees Professor Johannes Guttenberg-Universität Mainz

Prent Mieke Δρ. Αρχαιολόγος Vrije Universiteit Amsterdam

ΒΡΑΧΥΓΡΑΦΙΕΣ ΑΑ Archäologischer Anzeiger ΑΑΑ Αρχαιολογικά Ανάλεκτα εξ Αθηνών ΑΒΜΕ Αρχείον των Βυζαντινών Μνημείων της Ελλάδος ActaPraehistA Acta praehistorica et archaeologica ΑΔ Αρχαιολογικόν Δελτίον AE Αρχαιολογική Εφημερίς Agora The Athenian Agora: Results of Excavations Conducted by the American School of Classical Studies at Athens AJA American Journal of Archaeology AKB Archäologisches Korrespondenzblatt AntDenk Antike Denkmäler AntJ The Antiquaries Journal AR Archaeological Reports (Supplement to JHS) ASAA Annuario della Scuola Archeologica di Atene e delle Missioni Italiane in Oriente AW Antike Welt: Zeitschrift für Archäologie und Kulturgeschichte AZ Archäologische Zeitung BABesch Bulletin Antieke Beschaving BAR British Archaeological Reports BÉFAR Bibliothèque des Écoles françaises d’Athènes et de Rome BCH Bulletin de correspondence hellénique BICS Bulletin of the Institute of Classical Studies BSA Annual of the British School at Athens BF Byzantinische Forschungen BZ Byzantinische Zeitschrift CArchJ Cambridge Archaeological Journal CÉFR Collection de l’École française de Rome Corinth Corinth: Results of Excavations Conducted by the American School of Classical Studies at Athens CPh Classical Philology CR Classical Review CMGΑ Conservation and Μanagement of Archaeological Sites CMS Corpus der Minoischen und Mykenischen Siegel CQ Classical Quarterly CRAI Comptes-rendus des séances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres (Paris) CSCA California Studies in Classical Antiquity CVA Corpus Vasorum Antiquorum DHA Dialogues d’histoire ancienne ΔΙΕΕ Δελτίον Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας DOP Dumbarton Oaks Papers ΔΧΑΕ Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας EEBM Επετηρίς Εταιρείας Βοιωτικών Μελετών ΕΕΒΣ Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών EMC Échos du monde classique: Classical Views ÉPRO Études préliminaires aux religions orientales dans l’Empire romain Έργον Τὸ Ἔργον τῆς Ἐν Ἀθήναις Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρείας HThR Harvard Theological Review IG Inscriptiones Graecae IJHA International Journal of Historical Archaeology INJ The Israel Numismatic Journal JAS Journal of Archaeological Science JdI Jahrbuch des Deutschen Archäologischen Instituts JFA Journal of Field Archaeology JHS Journal of Hellenic Studies Βραχυγραφίες xv JIAN Journal international d’archéologie numismatique JMA Journal of Mediterranean Archaeology JÖAI Wissenschaftlicher Jahresbericht des Österreichischen Archäologischen Instituts JÖB Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik JRA Journal of Roman Archaeology JRGZM Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz LIMC Lexikon Iconographicum Mythologiae Classicae MBHA Münstersche Beiträge zur antiken Handelsgeschichte MDAI(A) Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts, Athenische Abteilung MDAI(I) Istanbuler Mitteilungen / Deutsches Archäologisches Institut, Abteilung Istanbul: Beiheft MDAI(R) Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts, Römische Abteilung: Ergänzungsheft MMAI Monuments et mémoires publiés par l’Académie des inscriptions et belles-lettres, Fondation Eugène Piot MÉFRA Mélanges de l’École française de Rome, Antiquité MonAnt Monumenti antichi ÖJh Jahreshefte des Österreichischen archäologischen Instituts in Wien OpAth Opuscula Atheniensia OpRom Opuscula Romana Opuscula Opuscula. Annual of the Swedish Institutes in Athens and Rome ΠΑΕ Πρακτικὰ τῆς Ἐν Ἀθήναις Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρείας PoDIA Proceedings of the Danish Institute at Athens QDAP Quarterly of the Department of Antiquities of Palestine RA Revue archéologique RAC Rivista di Archeologia Cristiana RdA Rivista di Archeologia RDAC Report of the Department of Antiquities Cyprus RE Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft REB Revue des études byzantines REG Revue des études grecques RESEE Revue des études sud-est européennes RN Revue numismatique RPC Roman Provincial Coinage SEG Supplementum Epigraphicum Graecum SGDI Sammlung der griechischen Dialekt-Inschriften TAPhA Transactions of the American Philological Association ThesCRA Thesaurus Cultus et Rituum Antiquorum ΤΜ Travaux et Mémoires ΠΡΟΛΟΓΟΙ Πρόλογος των επιμελητών Το Διεθνές Συνέδριο «Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο» (ΑΕΠΕΛ1), που διοργάνωσαν από κοινού το Υπουργείο Πολιτισμού (Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς, Δ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, ΛΗ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, ΛΘ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, 6η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, 25η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Πελοποννησιακών Σπουδών, Επιγραφικό Μουσείο) και το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου (Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών – Τμήμα Ι.Α.Δ.Π.Α), πραγματοποιήθηκε με επιτυχία στην Τρίπολη στις 7-11 Νοεμβρίου 2012. Έλληνες και ξένοι συνάδελφοι συμμετείχαν με περισσότερες από 150 προφορικές και αναρτημένες ανακοινώσεις, προσφέροντας ένα πανόραμα της σύγχρονης αρχαιολογικής έρευνας στην Πελοπόννησο και τα Κύθηρα. Πρόθεση όλων ήταν ο θεσμός αυτός να εδραιωθεί, με συνέδρια που θα επαναλαμβάνονται σε τακτική βάση και με ευρεία αναγνώριση από το επιστημονικό κοινό. Ήδη πραγματοποιήθηκε η Β΄ Επιστημονική Συνάντηση «Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο» (ΑΕΠΕΛ2), την οποία διοργάνωσε το Τμήμα Ι.Α.Δ.Π.Α. του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου στην Καλαμάτα (1-4 Νοεμβρίου 2017). Η παρούσα έκδοση, την οποία συντόνισαν η Εφορεία Αρχαιοτήτων Αρκαδίας (ΕΦ.Α.ΑΡΚ.) και το Τμήμα Ι.Α.Δ.Π.Α. του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, εγκαινιάζει τη σειρά των Πρακτικών των συνεδρίων αυτών. Στην έκδοση του παρόντος τόμου ακολουθήθηκε η σειρά του προγράμματος του συνεδρίου, με χρονολογική διαίρεση σε περιόδους (Προϊστορικό Τμήμα, Κλασικό – Ρωμαϊκό Τμήμα, Βυζαντινό – Μεσαιωνικό – Νεότερο Τμήμα), γεωγραφική διαίρεση σε νομούς (Αρκαδία, Αργολίδα, Λακωνία, Μεσσηνία, Ηλία, Κορινθία) και, τέλος, το ειδικό θέμα του συνεδρίου με τίτλο «Υδάτινοι Πόροι». Ευχαριστούμε τους συγγραφείς για την έγκαιρη αποστολή των κειμένων και την κατανόησή τους για την καθυστέρηση στην ολοκλήρωση της έκδοσης. Ευχαριστούμε, επίσης, την κα Σοφία Ανδρικοπούλου, που ανέλαβε τη γραμματειακή υποστήριξη για λογαριασμό της ΕΦ.Α.ΑΡΚ., τις κ.κ. Βασιλική Καραγιάννη, Δήμητρα Οικονόμου, Ευτέρπη Ράλλη και Μαρία Σοφικίτου, που εργάστηκαν στη μορφοποίηση των κειμένων, και τον κ. Γιώργο Κάππο, που επιμελήθηκε το εξώφυλλο του τόμου. Η παρούσα έκδοση έρχεται να επιβεβαιώσει την πεποίθησή μας ότι το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο αποτελεί θεσμό ζωντανό και αναπόσπαστο μέρος του διαλόγου για την αρχαιολογική έρευνα στην Πελοπόννησο. Ευχόμαστε οι συναντήσεις του Αρχαιολογικού Έργου στην Πελοπόννησο και οι αντίστοιχες εκδόσεις να συνεχίσουν να προσελκύουν τη συμμετοχή των επιστημόνων που δραστηριοποιούνται στην περιοχή και το ενδιαφέρον του ευρύτερου επιστημονικού κοινού. Κλείνοντας, αφιερώνουμε τον τόμο αυτό στη μνήμη της αγαπητής συναδέλφου Βάσως Πέννα, που με θέρμη υποστήριξε και προώθησε τον θεσμό του ΑΕΠΕΛ. Δρ. Ελένη Ζυμή Επίκουρος Καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Δρ. Άννα-Βασιλική Καραπαναγιώτου Προϊσταμένη Εφορείας Αρχαιοτήτων Αρκαδίας Δρ. Μαρία Ξανθοπούλου Επίκουρος Καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου Εναρκτήρια ομιλία τoυ Διεθνούς Συνεδρίου «Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο» (ΑΕΠΕΛ1) Το κουβάρι των μυθικών απαρχών της Πελοποννήσου άρχισε να ξετυλίγεται όταν ο νεαρός Πέλοπας, του οποίου η μορφή, όπως απεικονίζεται σε αττικό ερυθρόμορφο αμφορέα του 410 π.Χ., αποτέλεσε το εμβληματικό μοτίβο του έντυπου υλικού του συνεδρίου, νίκησε στη γνωστή αρματοδρομία τον Οινόμαο, βασιλιά της Πίσσας και κέρδισε ως σύζυγο την Ιπποδάμεια, κόρη του βασιλιά. Σήμερα, σε αυτό τον χώρο, στην καρδιά του Μοριά, ξεκινά ένα διεθνές συνέδριο που στόχο έχει να δημοσιοποιήσει, όχι μόνο στο ειδικό αλλά και στο ευρύ κοινό, πτυχές από το πολυσχιδές έργο της αρχαιολογικής έρευνας στη γεωγραφική ενότητα της Πελοποννήσου. Πρόκειται για μία πρωτοβουλία που διοργανώνουν από κοινού περιφερειακές και ειδικές περιφερειακές υπηρεσίες της Γενικής Γραμματείας Πολιτισμού και το Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Στο συνέδριο θα παρουσιαστούν πάνω από 150 πρωτότυπες ανακοινώσεις που καλύπτουν το ευρύ φάσμα του εντοπισμού, της αποκάλυψης, ανασκαφής, τεκμηρίωσης, προστασίας, συντήρησης, αποκατάστασης και ανάδειξης αρχαιοτήτων από τις απαρχές της ανθρώπινης παρουσίας στη γη του Πέλοπα έως και τους πρώτους μετεπαναστατικούς χρόνους. Η εικονική μας πλοήγηση σε ιστορικούς τόπους της Πελοποννήσου θα περιλαμβάνει πολλούς σταθμούς από την προϊστορική ακρόπολη του Τείχους Δυμαίων στην Αχαΐα έως τα παλαιολιθικά κατάλοιπα και την έρευνα σπηλαίων της λακωνικής Μάνης, από το έργο αποκατάστασης των μνημείων του Ασκληπιείου της Επιδαύρου έως τις πρόσφατες έρευνες στον αρχαιολογικό χώρο της Ολυμπίας, από τα νέα στοιχεία για την οικιστική δραστηριότητα στην Αρκαδία κατά τη βυζαντινή περίοδο έως τις αναστηλώσεις στις καστροπολιτείες του Μυστρά και της Μεθώνης. Στους σταθμούς της περιήγησής μας περιλαμβάνονται και οι νέες αρχαιολογικές ανακαλύψεις στις Περιφερειακές Ενότητες Αρκαδίας, Κορινθίας και Λακωνίας με αφορμή το τεχνικό έργο της κατασκευής της νέας Εθνικής Oδού της Πελοποννήσου καθώς και τα σημαντικά μουσειακά έργα που βρίσκονται σε εξέλιξη. Όλο αυτό το πολυσχιδές ερευνητικό έργο στηρίζεται στην επίμονη προσπάθεια διαφόρων φορέων του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων, Πολιτισμού και Αθλητισμού. Κατ’ αρχήν και κατά κύριο λόγο στο στελεχιακό δυναμικό των Περιφερειακών Υπηρεσιών της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας του Υπουργείου που δραστηριοποιούνται στην Πελοπόννησο, των Εφορειών, δηλαδή, Προϊστορικών – Κλασικών και Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Σημαντική, εξάλλου, είναι η πολύχρονη ερευνητική δουλειά που επιτελούν αρχαιολογικά τμήματα Πανεπιστημιακών Ιδρυμάτων της χώρας μας, ξένες αρχαιολογικές σχολές που δραστηριοποιούνται στην Πελοπόννησο αλλά και επιστημονικές επιτροπές του Ταμείου Διαχείρισης Πιστώσεων για την Εκτέλεση Αρχαιολογικών Έργων. Η καταγραφή, τεκμηρίωση και προβολή του αρχαιολογικού πλούτου της χώρας μας δεν αποτελεί μοναδικό προνόμιο των αρχαιολόγων αλλά βασίζεται στη διεπιστημονική συνεργασία που δένει αρμονικά παραδοσιακές ερευνητικές μεθόδους με τις νέες τεχνολογίες αποδεικνύοντας ότι η αρχαιολογία, η έρευνα δηλαδή του παρελθόντος είναι μία ζωντανή δραστήρια επιστήμη με μέλλον. Συντηρητές, αρχιτέκτονες και πολιτικοί μηχανικοί, χημικοί μηχανικοί και ηλεκτρολόγοι μηχανολόγοι, σχεδιαστές, τοπογράφοι, διοικητικοί υπάλληλοι, φύλακες και εργάτες είναι πολύτιμοι συνεργάτες μας σε αυτήν την προσπάθεια. Θα επιτρέψετε σε εμάς τους αρχαιολόγους να διατηρήσουμε το μοναδικό προνόμιο να συνιστούμε το δίαυλο επικοινωνίας ανάμεσα στα κατάλοιπα του παρελθόντος και στην κοινωνία του παρόντος. Θα ήθελα εδώ να αναφερθώ ειδικά σε μία ομάδα συνέδρων, στους νέους επιστήμονες με ειδικές σπουδές και γλωσσομάθεια, πολίτες της Ελλάδας και της Ευρώπης, που παραμένουν και Εναρκτήρια ομιλία Διεθνούς Συνεδρίου «Το Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο» 5 δραστηριοποιούνται στην περιφέρεια και όχι στην πρωτεύουσα και υποστηρίζουν το έργο μας. Το «Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο» δε θα ήταν δυνατόν να πραγματοποιηθεί χωρίς την αμέριστη συμπαράσταση τόσο της πολιτείας όσο και της τοπικής αυτοδιοίκησης. Ευχαριστούμε θερμά το Υπουργείο μας και ιδιαίτερα τον Αναπληρωτή Υπουργό Πολιτισμού και Αθλητισμού κ. Κωνσταντίνο Τζαβάρα για την οικονομική υποστήριξη του εγχειρήματος, από την οποία καλύφθηκε το μεγαλύτερο μέρος του έντυπου υλικού στους φακέλλους που μοιράστηκαν στους συνέδρους, η ενίσχυση των μικροφωνικών εγκαταστάσεων των αιθουσών και η μεταφορά των συνέδρων στην αρχαιολογική εκδρομή της Κυριακής. Ως σημαντικότατο θεσμό για τις πολιτιστικές δράσεις της Περιφέρειας Πελοποννήσου χαρακτήρισε τη διεθνή αυτή συνάντηση ο κ. Πέτρος Τατούλης, Περιφερειάρχης Πελοποννήσου, ο οποίος υποστηρίζει με θέρμη και δημοσίως το έργο που επιτελούν οι Αρχαιολογικές Υπηρεσίες. Εκ μέρους της Επιστημονικής και της Οργανωτικής Επιτροπής εκφράζω τις ευχαριστίες μου στην Περιφερειακή Ένωση Δήμων Πελοποννήσου και στον Πρόεδρο της κ. Παναγιώτη Νίκα, Δήμαρχο Καλαμάτας, για τη χορηγία των αναψυκτικών καθ’ όλη τη διάρκεια του συνεδρίου. Με ιδιαίτερο ενθουσιασμό και αγάπη ανέλαβε ένα μέρος της διοργάνωσης του Συνεδρίου ο Δήμος Τρίπολης παραχωρώντας αφιλοκερδώς το σύνολο των χώρων του Πνευματικού Κέντρου για τέσσερις ημέρες και προσφέροντας τη δεξίωση και τη μουσική βραδιά με το Δώρο Δημοσθένους το Σάββατο βράδυ, μετά από τη λήξη των εργασιών. Θα ήθελα προσωπικά να ευχαριστήσω για τις ενέργειές τους το Δήμαρχο Τρίπολης κ. Γιάννη Σμυρνιώτη, την Αντιδήμαρχο και Πρόεδρο του Νομικού Προσώπου του Δήμου κα Χριστίνα Ζαμπαθά και τον υπάλληλο του Δήμου κ. Θόδωρο Τσιάμη. Δεν θα πρέπει εδώ να ξεχάσουμε να αναφέρουμε και επαγγελματίες της πόλης μας που υποστήριξαν οικονομικά το εγχείρημά μας και συγκεκριμένα το τουριστικό γραφείο Παναγιώτης Καπόγιαννης, τα Λατομεία Λαρσινός, το Ράδιο Ταξί Άγιος Χριστόφορος, την εταιρεία πληροφοριακών συστημάτων Βράτιμος – Δούλος, το μεζεδοπωλείο Χοές, το βιβλιοπωλείο Πάπυρος, το φωτοτυπείο Φανής Παπαντωνίου και το οινοποιείο Σπυρόπουλου. Το Συνέδριο διαρθρώνεται σε τρία ξεχωριστά τμήματα που λαμβάνουν χώρα παράλληλα σε τρεις αίθουσες: στο Προϊστορικό Τμήμα, στο Κλασικό – Ρωμαϊκό Τμήμα και στο Βυζαντινό – Μεσαιωνικό – Νεότερο Τμήμα. Οι συνεδρίες των τμημάτων αυτών συντονίζονται από Προεδρεία που απαρτίζονται από Εφόρους Αρχαιοτήτων, εν ενεργεία και επίτιμους, πανεπιστημιακούς δασκάλους και διευθυντές ξένων αρχαιολογικών σχολών, έγκριτους επιστήμονες οι οποίοι αποδέχθηκαν την πρότασή μας για να συμβάλλουν με το κύρος τους στην επιτυχή έκβαση του συνεδρίου και τους ευχαριστούμε θερμά για αυτό. Όταν πριν από δύο μήνες εισηγήθηκα στους συναδέλφους της Επιστημονικής και της Οργανωτικής Επιτροπής να αναλάβει η ΛΘ΄ Εφορεία Αρχαιοτήτων το μεγάλο βάρος της τελικής προετοιμασίας του συνεδρίου γνώριζα πολύ καλά ότι το στελεχιακό δυναμικό της Υπηρεσίας μπορεί να τα φέρει άψογα εις πέρας με το δύσκολο έργο του τελικού σταδίου της διοργάνωσης. Στην Ελένη Χαλκίδη, στη Γεωργία Παπαδοπούλου, στη Βίκυ Καραγιάννη και στο Γιώργο Κάππο οφείλω πολλά ως Πρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής και εκφράζω τις ευχαριστίες μου. Η έναρξη του συνεδρίου για το «Αρχαιολογικό Έργο στην Πελοπόννησο» συμπίπτει με μία σημαντική ημέρα για το μέλλον της χώρας. Από αυτήν εδώ την αίθουσα, από την καρδιά της Πελοποννήσου στέλνεται στο ελληνικό και στα ευρωπαϊκά κοινοβούλια ένα ηχηρό μήνυμα αισιοδοξίας. Είναι το μήνυμα της επιστημονικής συνεργασίας, της ομαδικής δουλειάς, της αφοσίωσης στο καθήκον και της προσήλωσης στους υψηλούς στόχους που υπηρετεί η αρχαιολογική επιστήμη. Δρ. Άννα Βασιλική Καραπαναγιώτου Προϊσταμένη Εφορείας Αρχαιοτήτων Αρκαδίας Πρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής του ΑΕΠΕΛ1 ΒΥΖΑΝΤΙΟ – ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ – ΝΕΟΤΕΡΟΙ ΧΡΟΝΟΙ Έλλη Τζαβέλλα Βυζαντινή κεραμική από την Αρχαία Κόρινθο και οι μαρτυρίες της για την οικιστική μορφή της πόλης1 Η οικιστική μορφή και η τοπογραφική εξέλιξη των βυζαντινών πόλεων αποτελεί desideratum τις έρευνας2. Στην Κόρινθο, οι δημοσιεύσεις των Robert Scranton και Charles Williams για τα κτίσματα της Αγοράς, παρά τη σημασία τους, δεν λειτουργούν αντιπροσωπευτικά για ολόκληρη τη βυζαντινή πόλη, καθώς η Αγορά βρίσκεται εκτός του πρωτοβυζαντινού τείχους3 και δε γνώρισε συστηματική οικοδομική ή οικιστική δραστηριότητα από τον 6ο αι. έως τα μέσα του 11ου 4 . Tον 11ο και 12ο αι., φαίνεται ότι ο χαρακτήρας της Αγοράς ήταν περισσότερο μεταπρατικός παρά οικιστικός5. Ο Williams σημειώνει την ανάγκη για σύγκριση των «εμπορικών» αυτών συνοικιών με περιοχές παραδοσιακά οικιστικές6. Υπό αυτό το πρίσμα, τα αποτελέσματα των σωστικών ανασκαφών της 25ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον7. Η συστηματική καταγραφή της κεραμικής από τις σωστικές ανασκαφές της 25ης Ε.Β.Α., η οποία πραγματοποιήθηκε από την υπογράφουσα κατά τα έτη 2011-2013, έχει σκοπό διττό: από τη μία τον εμπλουτισμό των γνώσεων για τη βυζαντινή κεραμική και από την άλλη την ανασύσταση του οικιστικού ιστού. Τα πρώτα αποτελέσματα της καταγραφής δείχνουν ότι μεσοβυζαντινή κατοίκηση εντοπίζεται στις περιοχές Μουράτ Αγά, Αραπομαχαλά, Κράνειο, Κουτσουκομαχαλά και Ζέκιο8. Το οικόπεδο Κουτσούγερα Μεγάλη ποσότητα κεραμικής σε καλή κατάσταση διατήρησης ανασκάφηκε στο οικόπεδο Γεωργίου Κουτσούγερα. Το οικόπεδο βρίσκεται εντός του πρωτοβυζαντινού τείχους, στο δυτικό όριο της περιοχής του Κρανείου (εικ. 1α). Aνασκάφησαν τμήματα δύο δωματίων, που φαίνεται ότι ανήκουν σε δύο αντίστοιχα κτήρια (εικ. 1β). Τα δωμάτια διακρίνονται μεταξύ τους από υπαίθριο διάδρομο πλάτους 1,5 μ., τον οποίο διατρέχει κατά μήκος αγωγός ομβρίων υδάτων καλυμμένος με λίθινες πλάκες. Το βόρειο κτίριο έχει αποκαλυφθείσες διαστάσεις 8,80 × 8,90 μ. και συνεχίζεται στο άσκαφτο προς Β και προς Δ. Το νότιο κτήριο αποκαλύφθηκε σε έκταση 8,65 × 4,20 μ. και επίσης συνεχίζεται στο άσκαφτο προς Δ και προς Ν, ενώ παρουσιάζει και δεύτερη φάση οικοδόμησης. Τα ανώτερα ανασκαφικά στρώματα περιείχαν μεγάλη ποσότητα κεραμικής κυρίως του 12ου-13ου αι. Στα κατώτερα στρώματα, ενδιαφέρον παρουσιάζει η εμφάνιση, έστω σποραδική, οστράκων της μεταβατικής περιόδου (ύστερα παραδείγματα των αμφορέων ΥΡΑ1 και ΥΡΑ2), ενώ η πλειονότητα αποτελείται από όστρακα της πρωτοβυζαντινής 1 Θερμές ευχαριστίες εκφράζονται προς τον προϊστάμενο της 25ης Ε.Β.Α. Δρα Δημήτρη Αθανασούλη, καθώς και προς την αναπληρώτρια προϊσταμένη Δρα Ελένη Μανωλέσσου, για την άδεια μελέτης υλικού από το οικόπεδο Γ. Κουτσούγερα. Θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω τον ανασκαφέα, κ. Αλέξανδρο Παπαδάκη. Η συντήρηση των κεραμικών ευρημάτων έγινε από τις συντηρήτριες της 25ης Ε.Β.Α. Μαρία Ακριτίδου, Μαρία Δημητρακοπούλου και Καλλιόπη Νέζη. Τα αγγεία σχεδίασε η Ευαγγελία Μπροζιούτη. 2 Βλ. ενδεικτικά Μπούρας 1998. Angold 1985. Λουγγής 1996. Λάββας 2002. Bakirtzis 2003. Μπούρας 2010, 59- 61. Κιουσοπούλου 2012. 3 Sanders 2002, 647. 4 Scranton 1957, 49. 5 Scranton 1957, 54-83. Williams 2003, 426-427. 6 Williams 2003, 428, όπου διατυπώνεται και το ερώτημα για το διαχωρισμό της πόλης σε γειτονιές συγκεντρωμένες γύρω από μία εκκλησία, δηλ. ενορίες. 7 Αθανασούλης κ.ά. 2010. Athanasoulis 2013. 8 Athanasoulis 2013, 204 εικ. 172. 812 Έλλη Τζαβέλλα περιόδου (4ος-7ος αι.), κυρίως αμφορείς (ΥΡΑ1, ΥΡΑ2, ΥΡΑ3, ΥΡΑ4), λεκανίδες και πινάκια African Red Slip Ware (εικ. 2)9. Περισυλλέχθησαν πέντε χάλκινα νομίσματα, τα οποία σύμφωνα με τη νομισματολόγο Δρα Παγώνα Παπαδοπούλου ταυτίζονται ως εξής: μισό τεταρτηρό του Μανουήλ Α΄ Κομνηνού (1143-1180), νομισματοκοπείου Θεσσαλονίκης (ΚΟΡ.2010/Ν61) 10 ∙ μισό τεταρτηρό του Μανουήλ Α΄ Κομνηνού, απροσδιόριστου ελλαδικού νομισματοκοπείου (ΚΟΡ.2010/Ν59)11 (εικ. 3)∙ διαβρωμένος φόλλις του 7ου αι. (;)12∙ και δύο πλήρως διαβρωμένα χάλκινα νομίσματα. Εφυαλωμένα επιτραπέζια αγγεία Τα Λεπτεγχάρακτα όστρακα (αριθ. 1-7, εικ. 4) είναι η συνηθέστερη κατηγορία. Βρίσκουν παράλληλα στο σύνολο Lot 1989-8 της Αγοράς της Κορίνθου, το οποίο έχει ως terminus post quem δύο νομίσματα του Αλεξίου Α΄ (1092-1118)13, και στο Deposit 51 του Sarachane, χρονολογούμενο στα 1150-117514. Επιπεδόγλυφα όστρακα (αριθ. 8-12, εικ. 3) του ύστερου 12ου και πρώιμου 13ου αι. απαντούν σε σημαντικούς αριθμούς. Ακολουθούν τα Ύστερα Λεπτεγχάρακτα (αριθ. 13-19, εικ. 4, 5), που βρίσκουν κοντινά παράλληλα σε κορινθιακά σύνολα του 12ου-13ου αι., τα οποία όμως δεν έχουν ακόμα χρονολογηθεί με ακρίβεια15. Στον 13ο αι. χρονολογούνται τα Αδρεγχάρακτα (αριθ. 20-22, εικ. 5), τα διακοσμητικά μοτίβα των οποίων διαφέρουν από τα αγγεία Aegean Ware του ναυαγίου του Καστελλόριζου16, βρίσκουν όμως παράλληλα στην Κόρινθο17 και αλλού. Από τις κατηγορίες των Ιλαροπληγών (αριθ. 23), των Μονόχρωμων (αριθ. 24-25) και των Γραπτών δι’ Επιχρίσματος (αριθ. 26-27) βρέθηκαν σχετικά λίγα όστρακα. Τέλος, θραύσμα σώματος εισηγμένου πινακίου με γραπτό lustre διάκοσμο (αριθ. 28) θέτει ενδιαφέροντα ερωτήματα ως προς την προέλευσή του και τις εμπορικές επαφές της Κορίνθου με την Ανατολική Μεσόγειο. Απουσιάζουν εντελώς κατηγορίες εισηγμένων αγγείων χαρακτηριστικές της φράγκικης περιόδου (Πρωτομαγιολικά18, RMR, Rouletted Ware, Metallic Wares)19. Η μακροσκοπική παρατήρηση έδειξε ότι στην πλειονότητά τους τα εφυαλωμένα αγγεία έχουν κατασκευαστεί από δύο κατηγορίες πηλών. Ο Πηλός 1 έχει χρώμα καστανέρυθρο (με αποχρώσεις προς το πορτοκαλί ή το ρόδινο, συνήθως Munsell 2.5YR6/6), είναι λεπτόκοκκος και καθαρός, σκληρά ή πολύ σκληρά ψημένος και περιέχει αραιές λευκές προσμείξεις μικρού έως μεσαίου μεγέθους. Ενίοτε περιέχει επίσης σπάνιες στρογγυλές ερυθροκάστανες προσμείξεις ή/και αραιή αργυρή μίκα. Η εξωτερική επιφάνεια των οστράκων αυτών φέρει λεπτό, υδαρές, λευκό επίχρισμα, στρωμένο με πινέλο κατά την κίνηση του τροχού, το οποίο 9 Στην εικ. 2 εικονίζονται ενδεικτικά τα εξής αγγεία από αυτή την περίοδο χρήσης του χώρου: α) ΚΟΡ.2010/Κ93, άνω τμήμα εισηγμένου αμφορέα, πανομοιότυπο με Slane – Sanders 2005, 262 αριθ. 2-17 εικ. 5. β) ΚΟΡ.2010/Κ94, άνω τμήμα ευρύστομης πρόχου με σφαιρικό σώμα από μαγειρικό πηλό, πρβλ. Slane – Sanders 2005, 272 αριθ. 3-43 εικ. 9. γ) ΚΟΡ.2010/Κ92, σώμα αμφορέα ΥΡΑ1. δ) ΚΟΡ.2010/Κ89, άνω τμήμα αμφορέα από μαγειρικό πηλό, πβλ. Slane – Sanders 2005, 271 αριθ. 3-22, 3-23, 3-24, 3-25, 3-26 εικ. 9-10. 10 ΚΟΡ.2010/Ν61: Hendy 1999, αριθ. 20. Διαμ. 18-19 χιλ., βάρος 2,41 γρ., χαλκός. Περισυλλογή. Θερμές ευχαριστίες εκφράζονται προς την Δρα Παγώνα Παπαδοπούλου για τις ταυτίσεις. 11 ΚΟΡ.2010/Ν59: Hendy 1999, αριθ. 23. Διαμ. 16 χιλ., μέγ. πάχος 1,5 χιλ., βάρος 2,03 γρ., χαλκός. Τομή VI, Στρώμα 1, βάθ. -1,43 μ. 12 ΚΟΡ.2010/Ν62: Διάμ. 21,5-26 χιλ., πάχος 1 χιλ., βάρος 4,03 γρ. Διακρίνεται μόνο το «Μ» στον οπισθότυπο. Περισυλλογή. 13 Williams – Zervos 1990, 340 κ.ε., βλ. κυρίως 342-343 πίν. 63a-d. 14 Hayes 1992, 138-142 εικ. 81-86. 15 Developed Style Sgraffito: Morgan 1942, 127-140. Sanders 2003β, 388-389 αριθ. 16. 16 Philotheou – Michailidou 1989. 17 Sanders 2003β, 388-389 αριθ. 19. 18 Εισάγονται από το 1220 (MacKay 2003, 405) και σε σημαντικές ποσότητες από τα μέσα του 13ου αι. (Williams 2003, 429. Williams – Zervos 1995, 19-21). 19 Βλ. ως παράδειγμα ενός τέτοιου συνόλου Sanders 1987, 159-195. Για τη χρονολόγηση των κατηγοριών αυτών βλ. επίσης MacKay 2003. Βυζαντινή κεραμική από την Αρχαία Κόρινθο 813 σχηματίζει λεπτές οριζόντιες γραμμές. Ο Πηλός 1 απαντά στις κατηγορίες των Λεπτεγχαράκτων, Αδρεγχαράκτων, Επιπεδόγλυφων και Γραπτών δι’ Επιχρίσματος. Ο Πηλός 2 είναι καστανός-πορτοκαλής (συνήθως 2.5YR6/8), μέτριος, σκληρά ψημένος, με αρκετές έως συχνές λευκές προσμείξεις, αραιές μικρές γκρίζες και ενίοτε σπάνιες ερυθροκάστανες προσμείξεις. Απαντά στις κατηγορίες των Λεπτεγχαράκτων, Αδρεγχαράκτων, Επιπεδόγλυφων και Μονόχρωμων. Κατάλογος – Περιγραφή πηλού20 1. ΚΟΡ.2010/Κ41. Πηλός χρώματος ρόδινου προς το καστανό (2.5YR6/6). Αραιές λευκές και καστανές προσμείξεις. Πρβλ. Sanders 2003β, 389 αριθ. 11. 2. ΚΟΡ.2010/Κ44. Πηλός 2: καστανέρυθρος (2.5YR6/6). Αραιές μικρές λευκές προσμείξεις, αραιή μίκα. Πρβλ. Morgan 1942, 30 εικ. 19B. 3. ΚΟΡ.2010/Κ45. Πηλός αμμώδης, ανοιχτοκάστανος (5YR7/4). Άφθονες αντοιχτοκίτρινες και αραιές ερυθρές προσμείξεις. Αγγείο εισηγμένο. 4. ΚΟΡ.2010/Κ48. Πιθανόν Πηλός 1: ανοιχτοκάστανος, κατά τόπους προς το ρόδινο (5YR5/4). Αρκετές μικρές έως μεγάλες λευκές (ασβεστολιθικές) προσμείξεις και σπάνιες σκουρόχρωμες προσμείξεις. 5. ΚΟΡ.2010/Κ98. Πηλός 2: καστανός-πορτοκαλής (2.5YR6/6-6/8). Αραιές μικρές λευκές προσμείξεις. 6. ΚΟΡ.2010/Κ85. Πηλός καστανέρυθρος (2.5YR6/4-6/6). Αραιές μικρές λευκές προσμείξεις. 7. ΚΟΡ.2010/Κ97. Πιθανόν Πηλός 1 ή 2: καστανός-πορτοκαλής (2.5YR6/4-6/6). Αραιές μικρές και μεσαίες λευκές προσμείξεις και σπάνιες στρογγυλές μεσαίες προσμείξεις. Πρβλ. Saccardo κ.ά. 2003, 406 εικ. 9. 8. ΚΟΡ.2010/Κ70. Πηλός 2: καστανός-πορτοκαλής (2.5YR6/6). Αραιές λευκές και σπάνιες καστανές προσμείξεις μικρού έως μεσαίου μεγέθους. Πρβλ. Sanders 2003β, 388-389 αριθ. 18. 9. ΚΟΡ.2010/Κ68. Πηλός ωχρορόδινος (2.5YR6/4). Αραιές λευκές και σκούρες γκρίζες προσμείξεις μικρού έως μεγάλου μεγέθους. Πρβλ. Sanders 2003β, 388-389 αριθ. 18. 10. ΚΟΡ.2010/Κ50. Πηλός ωχρός (10YR7/3). Αραιές μικρές έως πολύ μεγάλες λευκές γωνιώδεις προσμείξεις, αραιές στρογγυλές καστανές, και αρκετά μικρά έως μεγάλα κενά αέρος. 11. ΚΟΡ.2009/Κ110. Πηλός καστανός-ρόδινος. Αραιές μέτριες λευκές προσμείξεις. 12. ΚΟΡ.2010/Κ53. Πηλός 2(;): καστανός-πορτοκαλής (2.5YR6/8). Σπάνιες μικρές και πολύ μικρές λευκές προσμείξεις, και αρκετά μικρά κενά αέρος. 13. ΚΟΡ.2010/Κ54. Πηλός 2: μέτριος, καστανέρυθρος (2.5ΥR6/6). Αραιές λευκές προσμείξεις μικρού έως μεσαίου μεγέθους και μίκα. Κενά αέρος πολύ μεγάλου μεγέθους, κυρίως κοντά στην ή επί της εξωτερικής επιφάνειας. Αραιό λευκό επίχρισμα εξωτερικά. 14. ΚΟΡ.2010/Κ66. Πιθανόν Πηλός 1 (πρόχειρη εκδοχή;): ωχρορόδινος (2.5YR6/5). Αραιές λευκές προσμείξεις, μικρού έως μεγάλου μεγέθους, και αραιά μικρά έως μεσαία κενά αέρος. Αραιό λευκό επίχρισμα εξωτρικά. Πρβλ. MacKay 2003, 414 εικ. 24.8: ύστερος 13ος – πρώιμος 14ος αι. 15. ΚΟΡ.2010/Κ67. Πηλός 1: καστανέρυθρος προς το ρόδινο (2.5YR6/6). Αραιές μικρές λευκές και σκούρες γκρίζες προσμείξεις. Και οι δύο επιφάνειες φέρουν κενά αέρος μεσαίου έως μεγάλου μεγέθους. Αραιό λευκό επίχρισμα εξωτερικά. Πρβλ. Saccardo κ.ά. 2003, 406 εικ. 9. 16. ΚΟΡ.2010/Κ46. Πηλός 1: καστανέρυθρος (2.5ΥR6/6). Αραιές λευκές προσμείξεις πολύ μικρού έως μεγάλου μεγέθους. Αραιό λευκό επίχρισμα εξωτερικά. Πρβλ. Saccardo κ.ά. 2003, 406 εικ. 9. 17. ΚΟΡ.2010/Κ51. Πηλός 2: καστανός-πορτοκαλής (2.5YR6/8). Αρκετές μικρές λευκές και γκρίζες προσμείξεις. Αραιό λευκό επίχρισμα εξωτερικά. 18. ΚΟΡ.2010/Κ84. Πηλός ωχρός πορτοκαλής (5YR7/6-6/8). Αραιές μικρές και μεσαίες λευκές και ανοιχτοκάστανες προσμείξεις. 19. ΚΟΡ.2010/Κ52. Πηλός 2(;): καστανός-πορτοκαλής (2.5YR6/8). Αραιές μικρές έως πολύ μεγάλες λευκές προσμείξεις, σπάνιες πολύ μεγάλες γωνιώδεις ερυθροκάστανες προσμείξεις. Λευκό επίχρισμα εξωτερικά. 20. ΚΟΡ.2009/Κ125. Πηλός 2: καστανός-ρόδινος (2.5YR6/6). Αραιές γωνιώδεις λευκές προσμείξεις, ημιαποστρογγυλεμένες ερυθροκάστανες προσμείξεις, και ελάχιστη μίκα. Αραιό λευκό επίχρισμα εξωτερικά. 20 Όλα τα εφυαλωμένα όστρακα του καταλόγου έχουν πηλό λεπτόκοκκο, σκληρά ψημένο (χαράσσεται μόνο με αιχμηρό αντικείμενο)· οι εξαιρέσεις σημειώνονται. Σε ορισμένες περιπτώσεις σημειώνονται παράλληλα με όμοια διακόσμηση. 814 Έλλη Τζαβέλλα 21. ΚΟΡ.2010/Κ42. Πηλός 1: πορτοκαλής-ρόδινος (2.5YR6/4). Αραιές λευκές προσμείξεις μικρού έως πολύ μεγάλου μεγέθους, και αραιά μεγάλα κενά αέρος. Αραιό λευκό επίχρισμα εξωτερικά. Πρβλ. Williams κ.ά. 1997, αριθ. 21 πίν. 46c: βρέθηκε σε σύνολο με νομίσματα Γουλιέλμου Βιλλεαρδουίνου, 1245-1278. 22. ΚΟΡ.2010/Κ87. Πηλός 2: καστανέρυθρος (2.5YR6/8). Αραιές μικρές λευκές προσμείξεις και αρκετά μικρά κενά αέρος. 23. ΚΟΡ.2010/Κ43. Πηλός ανοιχτοκάστανος. Αρκετές μικρές λευκές προσμείξεις και άφθονη μίκα. 24. ΚΟΡ.2010/Κ86. Πηλός 1: ωχρός (5YR6/4). Αραιές μικρές λευκές και σπάνιες στρογγυλές μικρές πορτοκαλί προσμείξεις. 25. ΚΟΡ.2010/Κ49. Πηλός 2: καστανέρυθρος (2.5ΥR6/6). Αρκετές πολύ μικρές και ελάχιστες πολύ μεγάλες λευκές προσμείξεις, και συχνά πολύ μικρά κενά αέρος. Αραιό λευκό επίχρισμα εξωτερικά. 26. ΚΟΡ.2010/Κ36. Πηλός μέτριος, ροδοκάστανος (2.5YR6/8). Αραιές λευκές προσμείξεις μικρού έως πολύ μεγάλου μεγέθους, αραιές γκρίζες μικρού μεγέθους, και ελάχιστη μίκα. 27. ΚΟΡ.2010/Κ69. Πηλός 1: ροδοκάστανος (2.5YR6/4). Αραιές μικρές έως πολύ μεγάλες λευκές προσμείξεις και σπάνιες μικρές στρογγυλές ερυθροκάστανες προσμείξεις. Αραιό λευκό επίχρισμα εξωτερικά. 28. ΚΟΡ.2010/Κ47. Πηλός ανοιχτός ρόδινος προς το ωχρό (5YR7/4). Αραιές γκρίζες και λευκές προσμείξεις μικρού έως πολύ μεγάλου μεγέθους. Στην εξωτερική επιφάνεια διακρίνονται ψήγματα καστανού πηλού, μερικώς διαχεόμενα στον πηλό κατά τη φορά του κεραμικού τροχού. Εγχάρακτος διάκοσμος αποδίδει περιμετρική ζώνη στο άνω μέρος του σώματος, εντός της οποίας αραβούργημα και γεωμετρικά μοτίβα. Ο διάκοσμος θυμίζει αραβικά πρότυπα. Προς το κάτω τμήμα του σώματος διακρίνεται τμήμα δεύτερης περιμετρικής διακοσμητικής ζώνης. Η εσωτερική επιφάνεια καλύπτεται με κίτρινη εφυάλωση. Εξωτερικά: Ακόσμητο, εκτός από το κατώτατο σωζόμενο τμήμα του σώματος που καλύπτεται από την ίδια κίτρινη εφυάλωση. Χύτρες Οι χύτρες διακρίνονται σε τρεις τύπους: Τύπος Α (αριθ. 29-37, εικ. 6): Με τριγωνικό χείλος που φέρει περιμετρική εγχάραξη στην εξωτερική επιφάνεια, δύο ταινιωτές λαβές, σφαιρικό σώμα με πυκνές λεπτές ραβδώσεις και αποστρογγυλεμένη βάση. Ο τύπος είναι εξαιρετικά διαδεδομένος στην Κόρινθο από το β΄ μισό του 11ου έως τα μέσα του 13ου αι.21 αλλά και γενικότερα στη νότια Ελλάδα, όπως στο Άργος22 και στη Σπάρτη23. Τα σκεύη αυτά έχουν χωρητικότητα από δύο έως τέσσερεις-πέντε μερίδες φαγητού. Οι χύτρες του Τύπου Α΄ διαφέρουν μεταξύ τους ως προς τον πηλό, ο οποίος σε γενικές γραμμές είναι μέτριος, σκληρά ψημένος, χρώματος καστανού προς το πορτοκαλί, το ερυθρό ή το γκρίζο, και περιέχει προσμείξεις λευκές μικρού έως μεγάλου μεγέθους. Ενίοτε περιέχει και γκρίζες ή γωνιώδεις ερυθροκάστανες προσμείξεις, σε μία δε περίπτωση (αριθ. 29, εικ. 6) και άφθονη ψιλή μίκα24. Τύπος Β (αριθ. 38, εικ. 6): Με υψηλό αναδιπλούμενο χείλος και λαβές που ξεκινούν από το χείλος. Σχετικά σπάνιος τύπος. Στην Κόρινθο έχει βρεθεί σε σύνολα που χρονολογούνται από τον ύστερο 12ο αι. έως και το τρίτο τέταρτο του 13ου αι.25. Ο πηλός του αριθ. 38 είναι ανοιχτοκάστανος προς το γκρίζο και περιέχει αραιές λευκές και γκρίζες προσμείξεις μικρού έως μεγάλου μεγέθους. 21 MacKay 1967, 292-297 εικ. 3-4 αριθ. 108-110 (σε σύνολα του ύστερου 11ου και του α΄ μισού του 12ου αι.), 112 (μέσα ή ύστερος 12ος αι.), 114-116 (περ. 1175-1200). Williams – Zervos 1990, 342, Lot 1989-15 πίν. 64c. (σε σύνολο του πρώιμου 12ου, με νόμισμα Αλεξίου Α΄). Sanders 2003α, 36 εικ. 4.11 (σε σύνολο του ύστερου 11ου αι.). François 2010, εικ. 1.5. 22 Piérart – Thalmann 1980, 481, D5 εικ. 7 (β΄ μισό 12ου αι.). François 2010, εικ. 1.8 (β΄ μισό 12ου αι.). 23 Sanders 1993, 277 αριθ. 59-61 εικ. 13. 24 Πετρογραφικές αναλύσεις πηλού στον τύπο αυτό πραγματοποιήθηκαν από τη Louise Joyner (2007, Τύποι A- D). 25 MacKay 1967, 295-297 αριθ. 118, 119, 125 εικ. 4. Williams – Barnes – Snyder 1997, 36, αριθ. 51 εικ. 9 πίν. 15. Βρέθηκε σε σύνολο (Lot 1996-1) που περιείχε νόμισμα του Γουλιέλμου Βιλλεαρδουίνου, έκδοσης του 1250 ή μεταγενέστερης, καθώς και πινάκιο τύπου RMR. Βυζαντινή κεραμική από την Αρχαία Κόρινθο 815 Τύπος Γ (αριθ. 39-42, εικ. 6): Με μικρό αποστρογγυλεμένο τριγωνικό χείλος και χονδρά τοιχώματα 26 . Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι χύτρες Τύπου Γ΄ βρέθηκαν συγκεντρωμένες στην ίδια ανασκαφική ομάδα του οικοπέδου. Ο πηλός τους είναι χαρακτηριστικά ομοιογενής: ανοιχτοκάστανος, με αραιές μικρές έως μεγάλες λευκές προσμείξεις και αρκετές μεγάλες ανοιχτοκάστανες γωνιώδεις προσμείξεις (ορατές στην εσωτερική επιφάνεια). Στο οικόπεδο Κουτσούγερα δεν απαντά καθόλου ο τύπος χύτρας με κάθετο πολύ υψηλό χείλος και λεπτά τοιχώματα, ο οποίος εμφανίζεται περίπου από το 1260 και συνδέεται με τη φραγκική διατροφή27. Κατάλογος Τύπος Α 29. ΚΟΡ.2010/Κ37. 30. ΚΟΡ.2010/Κ39. 31. ΚΟΡ.2010/Κ40. 32. ΚΟΡ.2010/Κ59. 33. ΚΟΡ.2010/Κ128. 34. ΚΟΡ.2010/Κ127. 35. ΚΟΡ.2009/Κ113. Πρβλ. MacKay 1967, 295 αριθ. 115 (δ΄ τέταρτο 12ου αι.). 36. ΚΟΡ.2010/Κ60. 37. ΚΟΡ.2010/Κ61. Τύπος Β 38. ΚΟΡ.2009/Κ122. Τύπος Γ 39. ΚΟΡ.2009/Κ119. 40. ΚΟΡ.2009/Κ120. 41. ΚΟΡ.2009/Κ115. 42. ΚΟΡ.2009/Κ116. Κλειστά αγγεία Οι αμφορείς είναι λίγοι αριθμητικά. Ο αριθ. 43 (εικ. 7) ανήκει μάλλον στον 10ο-11ο αι.28, ενώ οι άλλοι στον 12ο-13ο αι. Ο πηλός των αριθ. 44-46 μακροσκοπικά φαίνεται ο τυπικός ανοιχτόχρωμος αργιλώδης πηλός της Κορίνθου. Ο αμφορέας αριθ. 44 ανήκει σε τύπο που έχει βρεθεί στο παρελθόν στην Κόρινθο29. Αμφορείς τύπου Günsenin 3/Hayes 61, παρότι γνωστοί στην Κόρινθο, δεν απαντούν καθόλου στο οικόπεδο. Στο οικόπεδο βρέθηκε εξαιρετικά μεγάλος αριθμός θραυσμάτων από αβαφή λαγήνια (αριθ. 47-48). Φαίνεται ότι παρά την καλή τους κατασκευή, τα τοιχώματά τους σπάνε πολύ εύκολα, είναι επομένως μάλλον απίθανο να προορίζονταν για εμπόριο σε μεγάλες αποστάσεις 30. Προκαλεί εντύπωση ο πολύ μικρός αριθμός λαγηνιών με διάκοσμο Matt-Painted. Λαγήνια Matt-Painted βρίσκονται στο χώρο της Αγοράς της Κορίνθου ήδη από τις αρχές του 12ου αι.31 αλλά στο οικόπεδο Κουτσούγερα βρέθηκαν ελάχιστα. Πιθανόν αυτό να οφείλεται σε επιλογή των αγοραστών. 26 Χύτρες με παρόμοιο σχήμα έχουν δημοσιευθεί από τη MacKay (1967, αριθ. 120-121). 27 Βλ. Williams – Zervos 1991, 33 αριθ. 30-31 πίν. 10. Williams 2003, 432 εικ. 25.8. Joyner 2007, 186 κ.ε. εικ. 4 τύποι G και H. 28 Πρβλ. Hayes 1992, 73, Type 52 εικ. 25.9. 29 Williams – Zervos 1995, 30, C-1987-6 εικ. 6. 30 Williams – Zervos 1992, 146 (όπου τα λαγήνια αποκαλούνται «αμφορείς»). 31 Williams – Zervos 1990, 344. 816 Έλλη Τζαβέλλα Τα κανάτια είναι αβαφή (αριθ. 49-50, εικ. 7), με εξαίρεση δύο κανάτια με διάκοσμο Matt- Painted (αριθ. 51-52, εικ. 7). Σημαντικό εύρημα αποτελεί κανάτι κωνσταντινουπολίτικης προέλευσης (αριθ. 53, εικ. 7), της κατηγορίας Unglazed White Ware V του Hayes 32 . Χρονολογείται στο τρίτο τέταρτο του 12ου αι. Φέρει ίχνη καύσης, όπως είναι συχνό σε κανάτια της κατηγορίας αυτής, τα οποία χρησιμοποιούντο ως βραστήρες ή τσαγερά 33 . Κανάτια της κατηγορίας αυτής δεν έχουν δημοσιευθεί στο παρελθόν από την Κόρινθο και η εξαγωγή τους γινόταν σε μικρούς αριθμούς γενικότερα.34 Η παρουσία του επομένως μπορεί να θεωρηθεί ως ενδεικτική μίας σχετικά υψηλής οικονομικής και κοινωνικής στάθμης της περιοχής αυτής του Κρανείου. Κατάλογος – Περιγραφή πηλού 43. ΚΟΡ.2010/Κ95. Πηλός λεπτόκοκκος, σκληρά ψημένος, ωχρός (10YR7/3). Aραιές μικρές και μεσαίες γκρίζες προσμείξεις. Σχήμα συγγενές προς τον Τύπο 54 του Hayes 1992, 73 εικ. 24. Μεσοβυζαντινό (10ος-11ος αι.) 44. ΚΟΡ.2010/Κ90. Πηλός λεπτόκοκκος, σκληρά ψημένος, ρόδινος στον πυρήνα και κίτρινος στην εξωτερική επιφάνεια (10YR8/4-7/4). Aραιές μεγάλες καστανέρυθρες και μικρές και μεγάλες λευκές προσμείξεις. 45. ΚΟΡ.2010/Κ91. Πηλός λεπτόκοκκος, μέτρια ψημένος, ανοιχτορόδινος προς το ωχρό. Aραιές, μικρές έως πολύ μεγάλες, στρογγυλές γκρίζες προσμείξεις, και σπάνιες μεγάλες λευκές. 46. ΚΟΡ.2010/Κ71. Πηλός λεπτόκοκκος, σκληρά ψημένος, ρόδινος προς το ωχροκίτρινο (7.5YR7/4). Περιέχει αρκετές μικρές λευκές προσμείξεις και αραιές μεσαίες και μεγάλες αποστρογγυλεμένες ερυθροκάστανες. 47. ΚΟΡ.2010/Κ55. Πηλός μέτριος, σκληρά ψημένος, ωχρός προς το κίτρινο (2.5Υ8/3). Αρκετές μικρές έως μεγάλες λευκές και γκριζοκάστανες προσμείξεις. 48. ΚΟΡ.2010/Κ57. Πηλός μέτριος, σκληρά ψημένος, ωχροκίτρινος (10YR7.5/4). Περιέχει αρκετές γκριζοκάστανες και αραιές λευκές προσμείξεις μικρού έως μεγάλου μεγέθους. 49. ΚΟΡ.2010/Κ75. Πηλός λεπτόκοκκος, σκληρά ψημένος, ωχρός στην εξωτερική επιφάνεια και ανοιχτός πορτοκαλής προς το ρόδινο στην εσωτερική επιφάνεια (5YR7/6). Aραιές μικρές λευκές προσμείξεις, σπάνιες μικρές και μεσαίες ερυθροκάστανες, και αρκετά μικρά κενά αέρος. 50. ΚΟΡ.2010/Κ74. Πηλός λεπτόκοκκος, μέτρια ψημένος, ωχρός (7.5YR7/4-2.5Y8/3). Aρκετές γωνιώδεις ερυθροκάστανες προσμείξεις μικρού έως πολύ μεγάλου μεγέθους. 51. ΚΟΡ.2010/Κ76. Πηλός λεπτόκοκκος, σκληρά ψημένος, ωχρός προς το πορτοκαλί (5YR7/6). Aρκετές μικρές γκρίζες, πορτοκαλιές και λευκές προσμείξεις, και αρκετά μικρά κενά αέρος. 52. ΚΟΡ.2010/Κ88. Πηλός μέτριος, σκληρά ψημένος, πορτοκαλής προς το ρόδινο (2.5YR6/6). Περιέχει αραιές μεσαίες λευκές και καστανέρυθρες προσμείξεις. Για το διάκοσμο πρβλ. Williams – Zervos 1992, 146 πίν. 34. 53. ΚΟΡ.2010/Κ77. Πηλός λεπτόκοκκος, σκληρά ψημένος, αμμώδης, ανοιχτός ρόδινος 5YR8/4). Περιέχει αρκετές ερυθροκάστανες προσμείξεις μικρού έως μεγάλου μεγέθους, άφθονη χρυσή μίκα, και άφθονες πλακέ ιριδίζουσες προσμείξεις. Συμπεράσματα Σύμφωνα με τη μαρτυρία της κεραμικής και των νομισμάτων, η περιοχή του οικοπέδου Κουτσούγερα κατοικήθηκε κυρίως στην πρωτοβυζαντινή περίοδο (5ο-7ο αι.) και στον 12ο- 13ο, ενώ παρέμεινε ακατοίκητη στον 14ο αι. και στην οθωμανική περίοδο. Από τη μεταβατική περίοδο (β΄ μισό 7ου έως 9ο αι.) απαντούν λίγα σποραδικά ευρήματα, που υποδεικνύουν χρήση χώρων ίσως της γύρω περιοχής. Παρόμοια μαρτυρία έχει προκύψει από σωστική ανασκαφή της 25ης Ε.Β.Α. στο οικόπεδο Θεοφάνη Μαρίνη, ακριβώς στα βόρεια του οικοπέδου Κουτσούγερα και σε άμεση εγγύτητα με αυτό. Και στα δύο οικόπεδα, η μεγάλη 32 Hayes 1992, 39-40, Deposit 51 (1150-1175), αριθ. 53 (για βάση και σώμα), 54 (διαμόρφωση άνω πρόσφυσης λαβής, η οποία είναι τυπική για τα UWW V). Το αγγείο ανήκει στην κατηγορία UWW V επίσης λόγω της μίκας. 33 Η Δήμητρα Παπανικόλα-Μπακιρτζή (2003, 48) χαρακτηρίζει ως «τσαγερά» εφυαλωμένα κλειστά αγγεία που παράγονταν στην Κωνσταντινούπολη από τον 7ο αι. 34 Hayes 1992, 40: «It was not much exported.» Βυζαντινή κεραμική από την Αρχαία Κόρινθο 817 ποσότητα κεραμικής του 12ου-13ου αι. και η απουσία μεταγενέστερων φάσεων δείχνει ότι εδώ δημιουργήθηκε μία συνοικία, σχετικά βραχύβια, στο πρώτο μισό ή στα μέσα του 12ου αι. Τα όστρακα αριθ. 14 και 21 χρονολογούνται ήδη στα μέσα του 13ου αι. και αργότερα και επομένως δείχνουν ότι ο χώρος συνέχισε να χρησιμοποιείται και μετά τη φραγκική κατάκτηση, ενώ αγγεία ιταλικής προέλευσης απουσιάζουν. Παραμένουν αναπάντητα ερωτήματα σχετικά με την έκταση της συνοικίας αυτής και την τοπογραφική της σχέση προς τον ιστό του αστικού κέντρου. Σε κάθε περίπτωση, η καλή ποιότητα της κεραμικής και η συχνή παρουσία εισηγμένων προϊόντων δείχνουν ένα υψηλό οικονομικό επίπεδο, αντίστοιχο με αυτό για το οποίο μας πληροφορούν οι ιστορικές πηγές35. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αθανασούλης κ.ά. 2010: Δ. Αθανασούλης – Μ. Αθανασούλα – Ε. Μανωλέσσου – Π. Μελέτη, Σύντομη επισκόπηση της αρχαιολογικής έρευνας μεσαιωνικών καταλοίπων Κορίνθου, στο: Πρακτικά του Η΄ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, Κόρινθος 26-28 Σεπτεμβρίου 2008, Αφιέρωμα στην Αιώνια Κόρινθο, Πελοποννησιακά, Παράρτημα 29, Αθήνα 2010, 167-179. Angold 1985: M. Angold, The shaping of the medieval Byzantine city, BF 10, 1985, 1-37. Athanasoulis 2013: D. Athanasoulis, Corinth, στο: J. Albani – E. Chalkia (επιμ.), Heaven and Earth. Cities and Countryside in Byzantine Greece, Athens 2013, 192-209. Bakirtzis 2003: Ch. Bakirtzis, The urban continuity and size of Late Byzantine Thessalonike, DOP 56, 2003, 35-64. François 2010: V. François, Cuisine et pots de terre à Byzance, BCH 134, 2010, 317-382. Hayes 1992: J. W. Hayes, Excavations at Saraçhane in Istanbul, vol. II: The Pottery, Princeton 1992. Hendy 1999: M. F. Hendy Catalogue of the Byzantine Coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection, vol. 4, Washington, D.C. 1999. Joyner 2007: L. Joyner, Cooking pots as indicators of cultural change: a petrographic study of Byzantine and Frankish cooking wares from Corinth, Hesperia 76, 2007, 183-227. Κιουσοπούλου 2012: Τ. Κιουσοπούλου (επιμ.), Οι βυζαντινές πόλεις (8ος-15ος αι.). Προοπτικές της έρευνας και νέες ερμηνευτικές προσεγγίσεις, Ρέθυμνο 2012. Λάββας 2002: Χ. Λάββας, Η πολεοδομία στο Βυζάντιο, στο: Δ. Παπανικόλα-Μπακιρτζή (επιμ.), Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο, κατάλογος έκθεσης, Αθήνα 2002, 28-39. Λουγγής 1996: Τ. Λουγγής, Η εξέλιξη της βυζαντινής πόλης από τον 4ο ως τον 12ο αι., Βυζαντιακά 16, 1996, 33-68. MacKay 2003: T. S. MacKay, Pottery of the Frankish period: 13th and early 14th c., στο: Williams – Bookidis 2003, 401-422. Morgan 1942: C. H. Morgan, The Byzantine Pottery, Corinth XI, Cambridge, Mass. 1942. Μπούρας 1998: Χ. Μπούρας, Πολεοδομικά των μεσοβυζαντινών και υστεροβυζαντινών πόλεων, ΔΧΑΕ Κ΄, 1998, 89-98. Μπούρας 2010: Χ. Μπούρας, Βυζαντινή Αθήνα, 10ος-12ος αι., Αθήνα 2010. Παπανικόλα-Μπακιρτζή 2003: Δ. Παπανικόλα-Μπακιρτζή, Βυζαντινά εργαστήρια κεραμικής στον ελλαδικό χώρο, στο: Χ. Μπακιρτζής (επιμ.), 7ο Διεθνές Συνέδριο Μεσαιωνικής Κεραμικής της Μεσογείου, Πρακτικά, Αθήνα 2003, 45-61. Philotheou – Michailidou 1989: G. Philotheou – M. Michailidou, Plats byzantins provenant d’une épave près de Castellorizo, στο: V. Déroche – J. M. Spieser (επιμ.), Recherches sur la céramique byzantine, BCH Supplément 18, 1989, 173-176. Piérart – Thalmann 1980: J. Piérart – J.-P. Thalmann, Céramique romaine et médievale, στο: Études Argiennes, BCH Supplément 6, 459-493. Saccardo κ.ά. 2003: F. Saccardo – L. Lazzarini – M. Munarini, Ceramiche importate a Venezia e nel Veneto tra XI e XIV secolo, στο: Χ. Μπακιρτζής (επιμ.), 7o Διεθνές Συνέδριο Μεσαιωνικής Κεραμικής της Μεσογείου, Αθήνα 2003, 395-420. Sanders 1987: G. D. R. Sanders, An assemblage of Frankish pottery at Corinth, Hesperia 56, 1987, 159- 195. 35 Sanders 2002, 650-654. 818 Έλλη Τζαβέλλα Sanders 1993: G. D. R. Sanders, Excavations at Sparta: The Roman Stoa, 1988-91 Preliminary report, Part 1: (c) Medieval pottery, BSA 88, 1993, 251-286. Sanders 2002: G. D. R. Sanders, Corinth, στο: A. Laiou (επιμ.), The Economic History of Byzantium, From the Seventh Through the Fifteenth Century, vol. II, Washington, D.C. 2002, 647-654. Sanders 2003α: G. D. R. Sanders, An overview of the chronology for 9th to 13th c. pottery at Corinth, στο: Χ. Μπακιρτζής (επιμ.), 7o Διεθνές Συνέδριο Μεσαιωνικής Κεραμικής της Μεσογείου, Πρακτικά, Αθήνα 2003, 35-44. Sanders 2003β: G. D. R. Sanders, Recent developments in the chronology of Byzantine Corinth, στο: Williams – Bookidis 2003, 385-399. Scranton 1957: R. L. Scranton, Mediaeval Architecture in the Central Area of Corinth, Corinth XVI, Princeton 1957. Williams – Zervos 1990: C. K. Williams II – O. Zervos, Excavations at Corinth, 1989: The Temenos of Temple E, Hesperia 59, 1990, 325-369. Williams – Zervos 1991: C. K. Williams II – O. Zervos, Corinth, 1990: Southeast corner of Temenos E, Hesperia 60, 1991, 1-58. Williams – Zervos 1992: C. K. Williams II – O. Zervos, Corinth 1991, Hesperia 61, 1992, 133-191. Williams – Zervos 1995: C. K. Williams II – O. Zervos, Frankish Corinth: 1994, Hesperia 64, 1995, 1-60. Williams κ.ά. 1998: C. K. Williams II – L. M. Snyder – Ε. Barnes – Ο. Zervos, Frankish Corinth: 1997, Hesperia 67, 1998, 223-281. Williams 2003: C. K. Williams II, Frankish Corinth, στο: Williams – Bookidis 2003, 423-434. Williams – Bookidis 2003: C. K. Williams II – N. Bookidis (επιμ.), Corinth. The Centenary 1896-1996, Corinth XX, Princeton 2003. Βυζαντινή κεραμική από την Αρχαία Κόρινθο 819 α β Εικ. 1α. Χάρτης Κορίνθου (J. Herbst, Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών). β. Κάτοψη οικ. Γ. Κουτσούγερα (σχεδ. Γ. Νάκας/Αρχείο ΕΦ.Α.ΚΟΡ.) α β γ δ Εικ. 2. Αμφορείς από το οικ. Γ. Κουτσούγερα (φωτ. Ε. Τζαβέλλα, σχεδ. Ε. Μπροζιούτη/Αρχείο ΕΦ.Α.ΚΟΡ.). α β Εικ. 2. Νομίσματα από το οικ. Γ. Κουτσούγερα: α) ΚΟΡ.2010/Ν59, β) ΚΟΡ.2010/Ν61 (φωτ. Ε. Τζαβέλλα/Αρχείο ΕΦ.Α.ΚΟΡ.). 820 Έλλη Τζαβέλλα 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Εικ. 4. Εφυαλωμένη κεραμική από το οικ. Γ. Κουτσούγερα (φωτ. Ε. Τζαβέλλα, σχεδ. Ε. Μπροζιούτη/Αρχείο ΕΦ.Α.ΚΟΡ.). Βυζαντινή κεραμική από την Αρχαία Κόρινθο 821 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 Εικ. 5. Εφυαλωμένη κεραμική από το οικ. Γ. Κουτσούγερα (φωτ. Ε. Τζαβέλλα, σχεδ. Ε. Μπροζιούτη/Αρχείο ΕΦ.Α.ΚΟΡ.). 822 Έλλη Τζαβέλλα 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 Εικ. 6. Χύτρες από το οικ. Γ. Κουτσούγερα (φωτ. Ε. Τζαβέλλα, σχεδ. Ε. Μπροζιούτη/Αρχείο ΕΦ.Α.ΚΟΡ.). Βυζαντινή κεραμική από την Αρχαία Κόρινθο 823 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 Εικ. 7. Αμφορείς και λαγήνια από το οικ. Γ. Κουτσούγερα (φωτ. Ε. Τζαβέλλα, σχεδ. Ε. Μπροζιούτη/Αρχείο ΕΦ.Α.ΚΟΡ.). ISBN 978-960-89611-6-6