(PDF) Η Λιβύη δύο χρόνια μετά: κράτη εν κράτει

ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΩΝ, ΜΕΣΑΝΑΤΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΙΣΛΑΜΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Middle Ποιος κυβερνά East στη Μέση Ανατολή: εξουσία και αντίσταση Bulletin στις μεσανατολικές εξεγέρσεις Επιθεώρηση για ζητήματα της Μέσης Ανατολής Τεύχος 25 • Ιανουάριος 2014 Assad & Co. [σ. 2] Ο πρωθυπουργός, ο ιμάμης και μία γενικευμένη σύγκρουση [σ. 6] Οι σχέσεις κέντρου-περιφέρειας στο τζιχαντικό κίνημα: ένα ιδιόμορφο «σχέδιο Καλλικράτης» [σ. 10] «Τα» Κουρδιστάν και οι ηγέτες τους: δυνατότητες και ανταγωνισμοί [σ. 15] Οι νέες συμμαχίες των ΗΠΑ: κάνοντας την ανάγκη επιλογή; [σ. 19] Συσσωμάτωση ή απαγκίστρωση: oι Παλαιστίνιοι μπροστά σε ιστορικές προκλήσεις [σ. 22] Ιράν: ο Ανώτατος Ηγέτης και οι Φρουροί της Επανάστασης [σ. 27] Η Σιιτική Ηγεσία στο Ιράκ [σ. 31] Η Λιβύη δύο χρόνια μετά: κράτη εν κράτει [σ. 35] Οι Σύροι πρόσφυγες και οι γειτονικές χώρες [σ. 39] Βιβλιοπαρουσίαση [σ. 43] Ένα θαύμα [σ. 46] Π Α Ν Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ι Ο Π Ε Λ Ο Π Ο Ν Ν Η Σ Ο Υ 2 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 Assad & Co. Κατερίνα Μιχαήλ Πολλά έχουν αλλάξει από τον Μάρτιο του 2011 στη Συρία, όταν διαδηλωτές κατέβαιναν στους δρόμους της Νταραά επηρεασμένοι από τα ήδη ξεσηκωμένα πλήθη του Μάγκρεμπ. Τα αιτήματα για περισσότερη ελευθερία και δικαιώ- ματα έδωσαν τη θέση τους σε ισλαμιστές αντάρτες, οι οποίοι κατέφθασαν από διάφορα μέρη του κόσμου για να πο- λεμήσουν εναντίον του Μπασάρ αλ-Άσαντ. Σχεδόν τρία χρόνια αργότερα, ο Πρόεδρος της Συρίας παραμένει ο ίδιος, ενώ κατά καιρούς φαίνεται να κερδίζει την εμφύλια διαμάχη. Στην προσπάθειά του, όμως, αυτή δεν είναι μόνος. Οι αντάρτες του συριακού εμφυλίου, παρότι ενισχυμένοι με παροχή όπλων, οικονομική βοήθεια και επικοινωνιακή διπλω- ματία, είναι πολυδιασπασμένοι και δεν διαθέτουν ενιαία πολιτική οντότητα. Το καθεστώς του Άσαντ, αντίθετα, είναι καλά ριζωμένο στο εσωτερικό με πάγιους υποστηρικτές, ενώ δέχεται τη στήριξη ξένων κρατών και ομάδων, ώστε να παραμείνει στη θέση του. Η Αλαουιτική οικογένεια διαθέτει πλέον τόσο βαθιά ερείσματα στη χώρα, ώστε να έχει σχεδόν ταυτιστεί με το κράτος. Στην κορυφή της πυραμίδας εξουσίας βρίσκεται ο ίδιος ο Πρόεδρος Άσαντ, παντρεμένος με Σύρια Σουνίτισα γεννημένη στη Βρετανία. Ο αδελφός του Μπασάρ, Μάχερ, είναι επίσης παντρεμένος με Σουνίτισα, μέσω της οποίας συνδέεται με μεγάλο δίκτυο επιχειρήσεων, ενώ ο ίδιος είναι επικεφαλής της Ρεπουμπλικανικής Φρουράς. Άλλοι συγγενείς από την πλευρά της μητέρας του Άσαντ κατέχουν κορυφαίες θέσεις στους τομείς των επικοινωνιών και της ασφάλειας.1 Εκτός από τον άμεσο και ευρύτερο κύκλο της οικογένειάς του, Σύροι άλλων δογμάτων βρίσκονται τοποθετημένοι σε καίριες θέσεις, όπως ήταν ο Ορθόδοξος Νταούντ Ρατζίχα, Υπουργός Άμυνας, και ο Σουνίτης Χάσαν Τουρκμάνι, τέως Υπουργός Άμυνας και στενός συ- νεργάτης του Προέδρου, οι οποίοι σκοτώθηκαν το 2012.2 Στο εσωτερικό της χώρας, τον Άσαντ στηρίζει η πλειοψηφία των Αλαουιτών, παρά το γεγονός ότι κάποιοι πολιτικοί και στρατιωτικοί έχουν αυτομολήσει. Επιπλέον, οι Χριστιανοί της Συρίας, οι οποίοι μήνες τώρα δέχονται τα πυρά των ισλαμι- στών ανταρτών, καλούνται, για πρώτη φορά διά στόματος ενός Ελληνορθόδοξου κληρικού να υπερασπιστούν με όπλα τη Συρία, τις εκκλησίες και τα μοναστήρια της από όσους θέλουν να εξαλείψουν την ιστορία και τον πολιτισμό της χώρας.3 Πα- ρόλο που ο Βοηθός Επισκόπου γρήγορα ανασκεύασε,4 το γεγονός καταδεικνύει την απόγνωση των χριστιανικών κοινοτή- των, με αφορμή την απαγωγή μοναχών από τη Μονή της Μααλούλα στις αρχές του Δεκεμβρίου. Οι Κούρδοι, επηρεασμένοι από την αυτονομία που απέκτησαν οι ομοεθνείς τους στο Ιράκ, μερίδα αυτών μάχεται στο ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 πλευρό των ανταρτών. Στην πλειοψηφία τους, όμως, δεν επιθυμούν ένα ενδεχόμενο σουνιτικό (ή σαλαφιστικό) κράτος. Κρα- τούν μία στάση αναμονής, η οποία τούς έχει επιτρέψει να διατηρούν κάποια αυτονομία στη βορειοανατολική Συρία, απο- κρούοντας τους ισλαμιστές αντάρτες. Οι Δρούζοι σε γενικές γραμμές τηρούν ουδετερότητα ενώ, όσοι είναι ενεργοί στη διαμάχη, βρίσκονται κυρίως στο πλευρό του συριακού στρατού, ο οποίος είναι «για όλους τους Σύρους».5 Τέλος, η σουνιτική μάζα δεν είναι ενωμένη εναν- τίον του Άσαντ. Τον υποστηρίζουν εκείνοι που βρίσκονται σε υψηλά ιστάμενες θέσεις και όσοι πιστεύουν ότι η εξέγερση εί- ναι ανώφελη ή φοβούνται το ενδεχόμενο να επικρατήσει το ακραίο ισλαμιστικό στοιχείο.6 Γίνεται, έτσι, φανερό πως ο Άσαντ παραμένει στη θέση του επειδή οι μειονότητες επιθυμούν τη διατήρηση της ισορρο- πίας μέσα στη χώρα, και όχι απαραίτητα το συγκεκριμένο καθεστώς.7 Όσον αφορά τη βοήθεια από το εξωτερικό, το Ιράν είναι το κράτος που διαδραματίζει τον ση- μαντικότερο ρόλο. Με την αποστολή όπλων, ειδι- κών συμβούλων και μαχητών, το Ιράν επιθυμεί να διατηρήσει την πρόσβαση στη Μεσόγειο και τη συνέχιση στήριξης της Χεζμπολλά. Από οικονο- μικής πλευράς, το Ιράν έχει σημαντικά οφέλη από τη διατήρηση του Άσαντ στην εξουσία: εκτός από τις επενδύσεις σε διάφορους τομείς των συριακών υποδομών, οι δύο χώρες έχουν συμφωνήσει για την κατασκευή αγωγού φυσικού αερίου, ίδρυση κοινής τράπεζας στη Δαμασκό, συνεργασία σε τομείς έρευνας, σε ζητήματα εμπορίου, μεταφο- ρών, επικοινωνιών και τουρισμού.8 Το γεγονός ότι οι επενδύσεις αυτές του Ιράν έχουν παγώσει λόγω της συριακής κρίσης, σε συνδυασμό με την οικονομική αφαίμαξη του σιιτικού καθεστώτος για τη στήριξη του Άσαντ, καταδεικνύει τη σημασία της Συρίας για το Ιράν. Η σιιτική Χεζμπολλά του Λιβάνου στηρίζει τον Άσαντ για πραγματιστικούς και ιδεολογικούς λόγους. Εκτός από το γε- γονός ότι αποτελεί τον κατ’ εξοχήν δίαυλο μεταφοράς εξοπλισμού από το Ιράν, η Συρία ανήκει στον «άξονα της αντίστα- σης» και το παλαιστινιακό ζήτημα είναι τόσο σημαντικό για την ταυτότητα και επιβίωση της οργάνωσης, ώστε να συμμα- χεί με το καθεστώς, που εξυπηρετεί τον ίδιο σκοπό, άνευ όρων. Παρόλο που τα στεγνά γεωπολιτικά και οικονομικά συμφέροντα είναι πάντοτε παρόντα στις διακρατικές σχέσεις και η ρητορική πολλές φορές χρησιμοποιείται για να αποδώ- σει νομιμότητα και δημοτικότητα στους ηγέτες, εντούτοις η εκπεφρασμένη αντι-ιμπεριαλιστική και αντι-σιωνιστική ρητο- ρική του Άσαντ χρησιμοποιείται στρατηγικά από τη Χεζμπολλά ως λόγος συμμαχίας μαζί του.9 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 4 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 Το Ιράκ, στη συνέχεια, φέρεται να διευκολύνει τη μεταφορά όπλων από το Ιράν και είναι χώρα προέλευσης χιλιάδων μα- χητών που πολεμούν στο πλευρό του Άσαντ. Η σιιτική κυβέρνηση της χώρας επιθυμεί να αποτρέψει μία νίκη των Σουνιτών ανταρτών στη Συρία η οποία, δια στόματος του πρωθυπουργού του, θα σήμαινε εμφύλιο πόλεμο στο Λίβανο, αποσταθερο- ποίηση της Ιορδανίας και έναν ακόμη πόλεμο δογμάτων στο Ιράκ.10 Εκτός από τα κράτη της περιοχής, ο Άσαντ δέχεται ενίσχυση από πιο μακρινούς συμμάχους του, κυρίως τη Ρωσία και την Κίνα. Η «δημόσια διπλωματία» του Πούτιν τόν έχει αναδείξει σε ηγετική φυσιογνωμία από την αρχή της συριακής κρίσης. Πέραν όμως από την «εικόνα», η Ρωσία παραμένει στο πλευρό του Σύρου Προέδρου έχοντας στρατηγικούς, οικονομικούς και ιδεολογικούς σκοπούς: το λιμάνι της Ταρτούς που ελέγχεται από τη Μόσχα είναι το άνοιγμά της στη Μεσόγειο, ενώ η συνέχιση της παρουσία της στην περιοχή θα της επιτρέπει να διαπραγματεύεται ευκολότερα με την Τουρκία και το Ισραήλ.11 Ακόμη, ο Άσαντ είναι σημαντικός αποδέκτης ρωσικών οπλικών συστημάτων και μια αλλαγή του καθεστώτος υπό την ασπίδα των Ηνωμένων Πολιτειών δεν θα εξυπηρετούσε τα ρωσικά συμφέροντα. Τέλος, σύμφωνα με ειδικό επί ρωσικών υπο- θέσεων, ο σημαντικότερος λόγος για τον οποίο ο Πούτιν στηρίζει το συριακό καθεστώς είναι το προηγούμενο της Τσετσε- νίας και ο φόβος για διάλυση του κράτους από ισλαμιστές αντάρτες οι οποίοι, την επαύριον μιας διεθνούς επέμβασης, θα πολεμούν μεταξύ τους δημιουργώντας μία χαώδη κατάσταση που θα γεννά νέους επίδοξους ισλαμιστές τρομοκράτες.12 Το Πεκίνο είναι ακόμα ένας σημαντικός εμπορικός εταίρος και προμηθευτής οπλικών συστημάτων του Άσαντ. Επιπλέον, όντας το ίδιο κατηγορούμενο για παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δεν επιθυμεί ανάμειξη στο εσωτερικό τρίτων κρα- τών από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους, ενώ φοβάται τη ριζοσπαστικοποίηση του μουσουλμανικού στοι- χείου στο εσωτερικό της Κίνας. Γίνεται φανερό πως οι σύμμαχοι του Μπασάρ αλ-Άσαντ έχουν τη δική τους «ατζέντα» για την στήριξη που παρέχουν. Στο μεταξύ, οι θηριωδίες ορισμένων ομάδων ανταρτών και η επικοινωνιακή πολιτική του Σύρου Προέδρου γέρνει την πλά- στιγγα υπέρ του τελευταίου. Στο εσωτερικό, οι αρχικοί φιλελεύθεροι εξεγερμένοι βρίσκονται διχασμένοι ανάμεσα στο κα- θεστώς και τους ακραίους ισλαμιστές που έχουν εισβάλλει στη χώρα τους, επιλέγοντας συχνά το πρώτο. Έτσι, από αποδιο- πομπαίος τράγος του οποίου την ανατροπή ζητούσε η πλειοψηφία της διεθνούς κοινής γνώμης, σήμερα, με τη βοήθεια των διεθνών ΜΜΕ, η εικόνα του Άσαντ αρχίζει να αλλάζει: εμφανίζεται, πλέον, ως ο εγγυητής της σταθερότητας κι ενός λαϊκού και πλουραλιστικού κράτους, στον αντίποδα των ισλαμιστών που, ενδεχομένως, θα αλλοιώσουν την ταυτότητα της χώρας: με άλλα λόγια, το μη χείρον βέλτιστον. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Όλοι οι σύνδεσμοι προσπελάστηκαν στις 21 Δεκεμβρίου 2013 1. Abuhamad, Grace & Tabler J, Andrew. “All the Tyrant’s Men: Chipping Away at the Assad Regime’s Core”, The Washington Institute (23/08/2013) http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/all-the-tyrants-men-chipping-away-at-the-assad-regimes-core ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 5 2. Ό.π. 3. Az-Zaman, “Επίσκοπος Λουκά αλ-Χούρι: Καλώ τους νέους Χριστιανούς της Συρίας να πάρουν τα όπλα” (06/12/2013) www.azzaman.com/?p=53853 (στα αραβικά) 4. LBC Group TV, «Ο Επίσκοπος Λουκά αλ-Χούρι αρνείται στο LBCI το κάλεσμά του των νέων Χριστιανών της Συρίας στα όπλα» (07/12/2013) http://bit.ly/18uF1N0 (στα αραβικά) 5. Al-Tamini, Aymenn Jawad, “The Druze Militias of Southern Syria”, Syria Comment (13/11/2013) www.joshualandis.com/blog/druze-militias-southern-syria/ 6. Pizzi, Michael & Shabaan, Nuha, “Sunnis fill rebel ranks, but also prop up Assad regime”, USA Today (01/08/2013) www.usatoday.com/story/news/world/2013/08/01/syria-sunnis-assad/2599927/ 7. Al-Arabiya, “Syria’s Christians support stability, not Assad’s regime: Church” (06/09/2012) www.alarabiya.net/articles/2012/09/06/236479.html 8. Rafizadeh, Majid, “Iran’s Economic Stake in Syria”, Foreign Policy (09/01/2013) http://mideastafrica.foreignpolicy.com/posts/2013/01/04/irans_economic_stake_in_syria#sthash.h3FbazTA.dpbs 9. Saad-Ghorayeb, Amal, “Understanding Hizbullah’s Support for the Assad Regime”, Conflicts Forum, November 2011, σελ. 6. http://www.conflictsforum.org/wp-content/uploads/2012/03/Monograph-HizbullahSupportAsad1.pdf 10. Kelley, Michael, “Iraqi Prime Minister Says War Will Spread If Syrian Rebels Win”, Business Insider (28/02/2013) http://www.businessinsider.com/if-syrian-rebels-win-war-will-spread-2013-2 11. Martini, Jeffrey, York, Erin & Young, William, “Syria as an Arena of Strategic Competition”, RAND Corporation (14/11/2013), σελ. 2. http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR200/RR213/RAND_RR213.pdf 12. Hill, Fiona, “The Real Reason Putin Supports Assad - Mistaking Syria for Chechnya”, Foreign Affairs (25/03/2013) http://www.foreignaffairs.com/articles/139079/fiona-hill/the-real-reason-putin-supports-assad ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 Ο πρωθυπουργός, ο ιμάμης και μία γενικευμένη σύγκρουση Ευπραξία Νεραντζάκη Ο πόλεμος στην Τουρκία μεταξύ του θρησκευτικού κινήματος του ιμάμη Φετουλάχ Γκιουλέν και του κυβερνώντος κόμματος του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν λόγω της πρόθεσης της κυβέρνησης να κλείσει τα προπαρασκευαστικά σχο- λεία, σημαντική πηγή εσόδων και ανθρώπινου δυναμικού για την κοινότητα του Γκιουλέν, δεν αφήνει πλέον περι- θώρια αμφισβήτησης του βαθέως, και ίσως και ανεπανόρθωτου, ρήγματος των δύο ανδρών. Το πρόσφατο σκάνδαλο διαφθοράς αποτελεί, κατά πολλούς, μέρος του εν λόγω πολέμου. Τις τελευταίες ημέρες όλα τα βλέμματα στην Τουρκία είναι στραμμένα στον πόλεμο που έχει ξεσπάσει με- ταξύ του κυβερνώντος Κόμματος της Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) και του θρησκευτικού κινήματος του Φετουλάχ Γκιουλέν, του ιμάμη που ζει από το 1999 αυτοεξόριστος στις ΗΠΑ.1 Στις 14 Νοεμβρίου η –πρώτη σε κυκλοφορία– εφημερίδα Zaman, η οποία πρόσκειται στο κίνημα του Γκιουλέν, δημοσίευσε ένα σχέδιο νόμου σύμφωνα με το οποίο η κυβέρνηση σκοπεύει να προ- χωρήσει στο κλείσιμο των φροντιστηρίων (dershane) στα οποία φοιτά ένα μεγάλο ποσοστό των μαθητών λυ- κείου για να εξασφαλίσει την εισαγωγή στην τριτο- βάθμια εκπαίδευση. Καθώς το κίνημα του Γκιουλέν ή κίνημα Χιζμέτ (hizmet σημαίνει υπηρεσία) ελέγχει ένα μεγάλο μέρος αυτών των ιδιωτικών προπαρασκευα- στικών σχολείων ο κίνδυνος απώλειας μίας σημαντικής ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 πηγής εσόδων, αλλά κυρίως μίας σημαντικής δεξαμενής ανεύρεσης νέων οπαδών προκάλεσε την έντονη αντίδραση του ίδιου του Γκιουλέν, υποστηρικτών του αλλά και φιλικά προσκείμενων προς αυτόν μέσων ενημέρωσης. Ο ίδιος παραλλήλισε την κατάσταση με περιόδους στρατιωτικών πραξικοπημάτων, ενώ σε άλλο μαγνητοσκοπημένο κήρυγμα του, αναφερόμενος προ- φανώς στον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, είπε ότι «...αν ο Φαραώ είναι εναντίον σου, αν ο Καίσαρας είναι εναντίον σου, τότε αυτό σημαίνει ότι βρίσκεσαι στον σωστό δρόμο». Ο πρωθυπουργός ανένδοτος δήλωσε ότι «η κυβέρνηση δεν πρόκειται να υπο- χωρήσει στο θέμα των φροντιστηρίων». Στο παιχνίδι μπήκε και η εφημερίδα Taraf με καταιγισμό δημοσιεύσεων από τον δημοσιογράφο Μεχμέτ Μπαρανσού, ο οποίος θεωρείται υποστηρικτής του κινήματος Γκιουλέν.2 Στις 28 Νοεμβρίου η εφημερίδα δημοσίευσε σε πρωτοσέλιδο με τίτλο «Η απόφαση για την εξόντωση της Κοινότητας ελήφθη το 2004» απόφαση του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας (MGK) υπογεγραμμένη μεταξύ άλλων από τον Πρωθυπουργό και τον Υπουργό Εξωτερικών, νυν Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Αμ- πντουλάχ Γκιουλ. Το έγγραφο συστήνει την ανάπτυξη σχεδίου δράσης για τον περιορισμό των δραστηριοτήτων της κοινό- τητας του Γκιουλέν, και καλεί την κυβέρνηση να αναλάβει την επιτήρηση των σχολείων και των υπόλοιπων δραστηριοτή- των της κοινότητας. Τα στελέχη της κυβέρνησης έσπευσαν να διευκρινίσουν ότι η απόφαση είναι άκυρη και ότι δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Ο δημοσιογράφος απάντησε την 1η Δεκεμβρίου με νέο έγγραφο ισχυριζόμενος ότι η κυβέρνηση δια- τηρούσε το διάστημα 2004-2010 λεπτομερές αρχείο για τα σχολεία και τα φροντιστήρια του κινήματος Χιζμέτ, ως «ιδρύματα που σχετίζονται με αντιδραστικές ομάδες». Η δημοσίευση αυτή ακολουθήθηκε στις 2 Δεκεμβρίου από τρίτο έγγραφο, το οποίο αποκάλυπτε ότι στο ίδιο πλαίσιο η Τουρκική Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΜΙΤ) κρατούσε μέχρι και σήμερα αναλυτικά στοιχεία για ιδρύματα και δραστηριότητες της κοινότητας του Γκιουλέν και άλλων θρησκευτικών ταγμάτων, τα οποία στην συνέχεια παρέδιδε στον πρωθυπουργό. Δημοσιεύματα θέλουν το ΑΚΡ να καταθέτει πρόταση νόμου ο οποίος προβλέπει ότι το αν κάποια πληροφορία είναι κρατικό μυστικό θα καθορίζεται από ένα πενταμελές συμβούλιο στο οποίο ανήκουν τέσσε- ρις υπουργοί και ο πρωθυπουργός.3 Η διένεξη συνεχίστηκε σε υψηλούς τόνους, με βιντεοσκοπημένα κηρύγματα του Γκιου- λέν, με κεκαλυμμένες προσωπικές επιθέσεις μεταξύ των δύο ανδρών, με τα κυβερνητικά μέσα να κάνουν λόγο για κράτος εν κράτει και για σχέδιο αποδυνάμωσης του πρωθυπουργού, με τα γκιουλενικά μέσα να βάλλουν την κυβέρνηση με κατη- γορίες για καταπάτηση της ελευθερίας του λόγου και τυραννικές πρακτικές, και με τη δημοσίευση μακροσκελών άρθρων και δημοσκοπήσεων προς υποστήριξη της μίας ή της άλλης πλευράς. Την ήδη τεταμένη πολιτική ατμόσφαιρα έρχεται να εντείνει μία μεγάλη αστυνομική επιχείρηση κατά τις διαφθοράς στις 17 Δεκεμβρίου, η οποία πλήττει σοβαρά την κυβέρνηση καθώς μεταξύ των δεκάδων προσαχθέντων βρίσκονται οι γιοι των Υπουργών Περιβάλλοντος και Χωροταξίας, Οικονομίας, και Εσωτερικών, μεγαλοεργολάβοι, μεγαλοεπιχειρηματίες, ο δήμαρχος του Φατίχ (δήμος της Κωνσταντινούπολης) και ο γενικός διευθυντής της κρατικής τράπεζας Halkbank.4 Σύμφωνα με δη- μοσιεύματα στο σκάνδαλο δωροδοκιών και διαφθοράς εμπλέκονται και οι δύο τελευταίοι υπουργοί, καθώς και ο Υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων. Πολλοί συνδέουν την υπόθεση με την διαμάχη ΑΚΡ-κοινότητας Χιζμέτ υποστηρίζοντας ότι την επι- χείρηση υποκίνησε ο Φετουλάχ Γκιουλέν μέσω των προσκείμενων σε αυτόν εισαγγελέων και αστυνομικών διευθυντών. Ο πρω- θυπουργός, πάντως φαίνεται να ασπάζεται την θεωρία αυτή καθώς αναφερόμενος στις τελευταίες εξελίξεις έκανε λόγο για ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 «οργάνωση που προσπαθεί να λειτουργήσει ως κράτος εν κράτει», στο πλαίσιο μίας διεθνούς συνομωσίας εναντίον της Τουρ- κίας.5 Ο πόλεμος μεταξύ των δύο δυνάμεων δεν είναι τίποτα άλλο από την εκτόνωση (για δεύτερη φορά αλλά πιο έντονα) μίας υποβόσκουσας διαμάχης. Τα μέσα ενημέρωσης που πρόσκεινται στο κίνημα Χιζμέτ ασκούν τα τελευταία χρόνια κριτική στον Ερντογάν και την κυβέρνηση για την παρεμβατική πολιτική στην Συρία και την επιδείνωση των σχέσεων με το Ισραήλ, ενώ αμφισβήτησαν σε αρκετές περιπτώσεις την πρόσφατη πρωτοβουλία της κυβέρνησης για επίλυση του Κουρδικού ζητήμα- τος, η οποία περιλαμβάνει διαπραγματεύσεις της ΜΙΤ και της κυβέρνησης με τον Αμπντουλάχ Οτσαλάν. Οι δηλώσεις του Γκιουλέν στη διάρκεια των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων του καλοκαιριού κάθε άλλο παρά υποστηρικτές ήταν για τον Ερν- τογάν. Παράλληλα, σε κυβερνητικούς κύκλους αλλά και μεταξύ ψηφοφόρων του ΑΚΡ κυκλοφόρησε η θεωρία ότι πίσω από τις διαδηλώσεις του Ιουνίου και από την τοποθέτηση συσκευών υποκλοπών στο γραφείο του πρωθυπουργού πέρυσι, βρίσκεται το κίνημα Χιζμέτ. Το Ίδρυμα Δημοσιογράφων και Συγγραφέων (GYV), το οποίο εκπροσωπεί ανοιχτά την Κοινότητα, με μία ανακοίνωση 11 άρθρων τον Αύγουστο απέρριψε τις διάφορες κατηγορίες εναντίον του κινήματος, πράξη που θεωρήθηκε από τους περισσότερους αναλυτές ως απάντηση στο κυβερνών κόμμα. Η πρώτη κορύφωση της κρίσης καταγράφεται αναμφίβολα στις 7 Φεβρουαρίου του 2012 όταν ο ειδικός εισαγγελέας επιφορτισμένος με την έρευνα υποθέσεων τρομοκρατίας και ορ- γανωμένου εγκλήματος κάλεσε τον αρχηγό της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών Χακάν Φιντάν και άλλους δύο αξιωμα- τούχους για κατάθεση σχετικά με παράνομες συνομιλίες και συνεργασία με το ΡΚΚ. Η κλήτευση του Χακάν Φιντάν, ενός από τους πιο κοντινούς και έμπιστους ανθρώπους του πρωθυπουργού από τον εισαγγελέα, θεωρήθηκε επίθεση του Γκιουλέν προς τον Ερντογάν, λόγω της πεποίθησης ότι ο εισαγγελέας ανήκε στο κίνημα του Γκιουλέν.6 Μετά το περιστατικό ο εισαγγελέας απομακρύνθηκε από την υπόθεση, ενώ ανάλογες πρακτικές ακολουθήθηκαν και στην αστυνομία. Οι δύο άνδρες είχαν σχηματίσει μια ποικιλότροπη συμμαχία η οποία συνέβαλε στην άνοδο του ΑΚΡ στην εξουσία και στην ισχυροποίηση του, αλλά και στην νικηφόρα μάχη εναντίον του στρατιωτικού παρακράτους. Δεν χωράει επίσης αμφιβολία ότι επί κυβερνήσεως του ΑΚΡ η κοινότητα απέκτησε μεγάλη δύναμη. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε το σχόλιο του πρωθυπουργού: «Τι μας ζήτησαν έως τώρα τα μέλη της Κοινότητας κι εμείς δεν τους το δώσαμε;». Πλέον ο κοινός στόχος, η αποδυνάμωση δηλαδή του στρατιωτικού κατεστημένου, επετεύχθη και η μέχρι πρότινος συμμαχία εξελίχθηκε σε μια δίχως τέλος διαμάχη για εξουσία. Ο Ερντογάν νιώθει να απειλείται από την διείσδυση οπαδών του Γκιουλέν στον κρατικό μηχανισμό, κυρίως στο δικαστικό σώμα και στις υπηρεσίες ασφαλείας. Αλλά και ο Γκιουλέν δεν αντιμετωπίζει θετικά την παντοδυναμία του Ερν- τογάν. Δανειζόμενη το σχόλιο του δημοσιογράφου Αλι Μπαϊράμογλου, πρόκειται για τον μεγαλύτερο ενδοϊσλαμικό πόλεμο στην ιστορία της σύγχρονης Τουρκίας χωρίς τη συμμετοχή του στρατού.7 Στην συγκεκριμένη συγκυρία είναι ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε και τι αντίκτυπο θα έχει η εν λόγω έριδα, και φυσικά το σκάνδαλο των δωροδοκιών, στις επερχόμενες δημοτικές (τον Μάρτιο), στις προεδρικές εκλογές, στις οποίες έχει εκφράσει επιθυμία να θέσει υποψηφιότητα και ο ίδιος ο Ερντογάν (τον Αύγουστο), αλλά και στις βουλευτικές εκλογές του 2015. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Όλοι οι σύνδεσμοι προσπελάστηκαν στις 21 Δεκεμβρίου 2013 1. Ο πολύ ισχυρός πλέον άνδρας, ηγείται μίας εξίσου ισχυρής θρησκευτικής κοινότητας, με σημαντική παρουσία στους χώρους της παιδείας, της ενημέρωσης, των επιχειρήσεων, αλλά και τον κρατικό μηχανισμό. 2. Οι αποκαλύψεις του Μεχμέτ Μπαρανσού το 2010 είχαν οδηγήσει σε δικαστικές έρευνες, και τελικά διώξεις και φυλακίσεις για την υπόθεση Βαριοπούλα. 3. Keskin, Adnan, “Sır rejimi kapıda,” Taraf, (12/12/2013) www.taraf.com.tr/haber/sir-rejimi-kapida.htm 4. Μέχρι το Σάββατο 21 Δεκεμβρίου οι εισαγγελείς είχαν ζητήσει την σύλληψη 24 ατόμων, μεταξύ των οποίων βρίσκονται οι γιοι των Υπουργών Εσωτερικών και Οικονομίας, ο μεγαλοεπιχειρηματίας Ρεζά Ζαράμπ και ο ΓΔ της Halkbank Σουλεϊμάν Ασλάν. Οι υπόλοιποι 65 αφέθηκαν ελεύθεροι. (Ntvmsnbc, “İki bakanın oğlu tutuklandı,” www.ntvmsnbc.com/id/25487230 5. Idiz, Semih, “Pro-AKP media accuses Israel of role in Turkish corruption scandal,” Al Monitor, (20/12/2013) http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/12/pro-erdogan-media-says-israel-behind-corruption-probe.html 6. Journalists and Writers Foundation, “JWF statement on allegations against Hizmet movement,” (13/8/2013) www.gyv.org.tr/Haberler/Detay/2455/JWF%20statement%20on%20allegations%20against%20Hizmet%20movement 7. Πρόκειται για την υπόθεση της Ένωσης Κοινοτήτων του Κουρδιστάν (KCK), μίας κουρδικής οργάνωσης-ομπρέλας η οποία έχει στενές σχέσεις με το ΡΚΚ. Πολλοί Κούρδοι δικάστηκαν και φυλακίστηκαν στο πλαίσιο της υπόθεσης με την κατηγορία της συμμετοχής ή της παροχής βοήθειας σε τρομοκρατική οργάνωση. Πολλοί από τους εισαγγελείς και τους δικαστές της υπόθεσης, όπως και άλλων γνωστών υποθέσεων (Εργκενεκόν, Βαριοπούλα) θεωρούνται μέλη της κοινότητας του Φετουλάχ Γκιουλέν. 8. Çakır, Ruşen, “Cemaatin ‘Ne oluyor nereye gidiyoruz?’ diye sorması gerekiyor,” Vatan, (24/2/2012) http://haber.gazetevatan.com/Haber/432847/4/Yazarlar ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 10 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 Οι σχέσεις κέντρου-περιφέρειας στο τζιχαντικό κίνημα: ένα ιδιόμορφο «σχέδιο Καλλικράτης» Μαρίνα Ελευθεριάδου Μέσα στο 2013, ζητήματα ηγεσίας απασχόλησαν το τζιχαντικό κίνημα που βίωσε την πρώτη σοβαρή πρόκληση στις σχέσεις κέντρου-περιφέρειας των τελευταίων τουλάχιστον ετών. Η κίνηση του «Ισλαμικού Κράτους του Ιράκ» να εν- σωματώσει -με τη βία και παρά της παρέμβαση της κεντρικής ηγεσίας της αλ-Κάιντα- την συριακή Jabhat al-Nusra, έθεσε στους κόλπους του κινήματος υποβόσκοντα ερωτήματα, σχετικά με τις οργανωτικές αρχές και τις σχέσεις εξου- σίας μέσα στο κίνημα, υπό τα νέα δεδομένα της Αραβικής Άνοιξης και τον θάνατο του bin-Laden. Δύο στοιχεία κα- θορίζουν την κρίση ηγεσίας στο τζιχαντικό κίνημα: η αποκέντρωση σε επίπεδο σχέσεων κέντρου-περιφέρειας και η τοπική πολυδιάσπαση των τζιχαντικών δυνάμεων. Συνεπώς, μια αναθεωρητική τζιχαντική δύναμη, σαν το «Ισλα- μικό Κράτος του Ιράκ», θα πρέπει να τιθασεύσει πρώτα τα δύο αυτά στοιχεία, προτού ανακηρυχθεί ως ο δυνητικός διεκδικητής της ηγεσίας στο τζιχαντικό κίνημα. Στις 9 Απριλίου, ο ηγέτης του «Ισλαμικού Κράτους του Ιράκ» (ISI), Abu Bakr al-Baghdadi, ανακοίνωσε την ένωση με τη βα- σική τζιχαντική ομάδα στη Συρία, Jabhat al-Nusra. Σύμφωνα με τον al-Baghdadi, το διευρυμένο «τζιχαντικό εμιράτο» της «αλ-Κάιντα στο Ιράκ» (AQI) θα επιχειρούσε πλέον ως «Ισλαμικό Κράτος του Ιράκ και της Μείζονος Συρίας» (ISIS). Την επό- μενη ήδη μέρα ήταν σαφές ότι δεν πρόκειται για φιλική συγχώνευση. Ως απάντηση στον περιφερειακό τραμπουκισμό του al-Baghdadi, ο ηγέτης της al-Nusra, Abu Mohammad al- Jawlani, δήλωσε άγνοια και ενώ ευχαρίστησε το ISI για την καίρια βοήθεια στα πρώτα βήματα της οργάνωσης, αρνήθηκε «ευγενικά» την κίνηση ενότητας. Έδωσε, αντίθετα, όρκο πίστης στον «επίσημο» διάδοχο του Osama bin-Laden στην ηγεσία της «κεντρικής αλ-Κάιντα», Ayman al-Zawahiri. Στην έμμεση αυτή έκκληση για παρέμβαση, ο al-Zawahiri, σε μήνυμά του τον Ιούνιο, επιβεβαίωσε τον μεσολαβητικό ρόλο της κεντρικής αλ-Κάιντα, καλώντας και τις δύο οργανώσεις να παραμερίσουν τις μεταξύ τους διαφορές για το καλό του γε- ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 11 νικότερου αγώνα. Στην ουσία, ωστόσο, γνωμοδότησε υπέρ της al-Nusra, καλώντας το ISI να περιορίσει τη δράση του στον Ιράκ, παρέχοντας –εκ μακρόθεν– «τζιχαντική αλληλεγγύη» στην αδερφή οργάνωση al-Nusra. Ο al-Zawahiri δεν παρέλειψε, επίσης, να επιπλήξει τον al-Baghdadi για την -ασεβή- παράβλεψη της προβλεπόμενης γραμμής διοίκησης και ελέγχου μέσα στην αλ-Κάιντα, επισημαίνοντας ότι η κεντρική διοίκηση (δηλαδή ο ίδιος) δεν ενημερώθηκε, πόσο μάλλον να ζητηθεί η συμ- βουλή της. Ο al-Baghdadi δεν θεώρησε, όμως, το ζήτημα λήξαν και προχώρησε σε μια απροκάλυπτη αμφισβήτηση της εξου- σίας του al-Zawahiri, δηλώντας ότι είναι αναγκασμένος «να επιλέξει [μεταξύ] της τάξης [θελήματος] του Θεού και των εν- τολών που αντίκεινται στον Αλλάχ στο γράμμα [του al-Zawahiri]». Παρά τη σαφή κλιμάκωση, η απάντηση του al-Zawahiri περιορίστηκε σε μια ετεροχρονισμένη ηχητική αναπαραγωγή των θέσεων που είχε ήδη αναπτύξει στο γράμμα του Ιούνιου.1 Στο πρώτο πραγματικό τεστ της ηγεσίας του, ο al-Zawahiri φαίνεται να αποτυγχάνει. Το γεγονός ότι στερείται του χα- ρίσματος και της εμβληματικότητας του bin-Laden, αποτελεί αναμφισβήτητα σημαντικό παράγοντα, αλλά υποτιμά και τις ανυπέρβλητες δυσκολίες που καλείται να αντιμετωπίσει. Ο θάνατος του bin-Laden, αποτέλεσε τη διάρρηξη του ύστατου συ- νεκτικού δεσμού του κέντρου με την περιφέρεια (οι οικονομικοί και επιχειρησιακοί δεσμοί είχαν ατονήσει μετά την 11η Σε- πτεμβρίου) και κατά συνέπεια «αποδέσμευσε» την αυτονόμηση της περιφέρειας. Τις υποβόσκουσες φυγόκεντρες τάσεις, ευ- νόησε η παράλληλη εμφάνιση εστιών χάους, στο πέρασμα της Αραβικής Άνοιξης. Η κεντρική ηγεσία της αλ-Κάιντα καλείται να χαλιναγωγήσει αυτές τις τάσεις σε ένα άκρως απαιτητικό περιβάλλον (αν)ασφάλειας, που δυσχεραίνει τις μεταξύ τους επα- φές, πόσο μάλλον την ευχέρεια να επεμβαίνει έγκαιρα και καίρια στα ζητήματα της περιφέρειας. Υπό τις συνθήκες αυτές, το ερώτημα δεν ήταν το αν αλλά το που στην περιφέρεια θα ανέδυαν αμφισβητίες ή και διεκ- δικητές της πρωτοκαθεδρίας της κεντρικής ηγεσίας, η οποία βρισκόταν απομονωμένη στην περιοχή των πακιστανο-αφγα- νικών συνόρων. Για μεγάλο διάστημα η ιδανική υποψήφια έμοιαζε να είναι η «αλ-Κάιντα στην Αραβική Χερσόνησο» (AQAP). ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 12 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 Προϊόν αρμονικής ένωσης των τζιχαντικών στοιχείων της Σαουδικής Αραβίας και της Υεμένης, η AQAP επιδείκνυε, παράλ- ληλα, πρόθεση και σχετική ικανότητα να πλήττει στόχους εκτός Υεμένης. Η ικανότητά της αυτή της έφερε και την ανάλογη αναγνώριση από τους αντιπάλους της. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2012 πραγματοποιήθηκαν περισσότερες επιθέσεις με «μη- επανδρωμένα αεροσκάφη» (ΜΕΑ) στην Υεμένη, απ’ ότι στο Πακιστάν.2 Ωστόσο, αν και πρακτικά η AQAP είχε όλα τα εχέγ- γυα να αμφισβητήσει την κεντρική ηγεσία, τόσο ο πρώτος ηγέτης της, Said Ali al-Shihri, όσο και ο διάδοχός του, Nasir al- Wuhayshi, όντες καρποί της πρώιμης αλ-Κάιντα, δεν εξέφρασαν καμία τέτοια φιλοδοξία.3 Ο al-Baghdadi, όμως, δεν φαίνεται να συμμερίζεται τις απόψεις των συμμαχητών του στην AQAP. Εν απουσία ενός προ- σωπικού δεσμού με το κέντρο, ο al-Baghdadi είναι περισσότερο προϊόν των συνθηκών γέννησης του τζιχαντικού κινήματος στο Ιράκ. Κατά προέκταση είναι φορέας της κληρονομιάς του Abu Musab al-Zarqawi, ο οποίος στο διάστημα που ήταν ηγέ- της της AQI (2004-2006) είχε μια «δύσκολη» σχέση με την κεντρική ηγεσία. Σε αρκετές περιπτώσεις, μάλιστα, αρνήθηκε να συμμορφωθεί στις παραινέσεις του bin-Laden και του al-Zawahiri να αναθεωρήσει τη στρατηγική του στο Ιράκ. Μετά τον θάνατο του al-Zarqawi το 2006, η ένταση μειώθηκε αλλά δεν υπήρξε ουσιαστική βελτίωση στις σχέσεις μεταξύ της κεντρι- κής αλ-Κάιντα και της AQI.4 Τα τζιχαντικά στοιχεία στο Ιράκ, εξάλλου, επικεντρώθηκαν στην ενοποίηση του εσωτερικού με- τώπου, υπό την ομπρέλα του «Ισλαμικού Κράτους του Ιράκ». Πάνω σε αυτή τη παράδοση αμφισβήτησης στηρίχτηκε ο al-Baghdadi για να διασφαλίσει, στο επισφαλές «ισλαμικό κρά- τος» του, προνόμια διασυνοριακής βάσης στη Συρία. Για να στηρίξει πρακτικά το «σχέδιο Καλλικράτης» για την περιοχή της Μεσοποταμίας, ο al-Baghdadi μετέφερε το κέντρο επιχειρήσεων του ISI στη Συρία και ο ίδιος εγκαταστάθηκε στο προπύρ- γιο της al-Nusra, το Χαλέπι. Η επίδειξη ισχύος απέναντι στην al-Nusra είχε ως αποτέλεσμα σημαντικό τμήμα των μαχητών της οργάνωσης να λιποτακτήσει (σε ορισμένες περιοχές ανέρχονται στο 70%) προσχωρώντας στο ISIS ή σε άλλες ισλαμιστι- κές ομάδες που δραστηριοποιούνται στη Συρία.5 Παράλληλα, σε επίπεδο προπαγάνδας, ο al-Baghdadi και οι υποστηρικτές του ξεκίνησαν μια εκστρατεία νομιμοποίησης, που ξεπερνά τα όρια της διαφωνίας με την al-Nusra6 και πλήττει ευθέως τον al-Zawahiri. Στα πλαίσια αυτά, επιστρατεύτηκε ένας αριθμός –μεσαίας επιρροής- «θεωρητικών» του τζιχαντικού κινήματος, που επέκριναν τις εντολές του al-Zawahiri, προ- ωθώντας την μεταβίβαση του όρκου πίστης (bay‘a) –από τον al-Jawlani και εμμέσως τον al-Zawahiri– στον al-Baghdadi.7 Παρά το γεγονός ότι οι αυθεντίες της τζιχαντικής θεώρησης, Abu Muhammad al-Maqdisi και Abu Qatada al-Filistini, τάχθηκαν κατά των πρωτοβουλιών του al-Baghdadi, δεν αποφεύχθηκε η αναστάτωση κατά μήκος του κινήματος. Στο χώρο του τζιχαντικού διαδικτύου, η ένταση αυτή έλαβε σε ορισμένες περιπτώσεις διαστάσεις πόλωσης. Οι διαχει- ριστές ενός από τα σημαντικότερα τζιχαντικά φόρουμ, το «Shumukh al-Islam», εξέφρασαν την αδυναμία τους να διαχειρι- στούν το κλίμα έντασης και σε μια ύστατη προσπάθεια απείλησαν να διαγράψουν όσους λογαριασμούς δεν σέβονται την επι- θυμία του φόρουμ να διατηρήσει την ουδετερότητά του.8 Η απώλεια του ελέγχου επί του μηνύματος και των μέσων διάχυσης ήταν σχεδόν ολοκληρωτική στο πεδίο των κοινωνικών δικτύων, στα οποία –λόγω των περιορισμών των παραδοσιακών φό- ρουμ επικοινωνίας– καταφεύγει ολοένα μεγαλύτερος αριθμός τζιχαντιστών. Εν απουσία διαχειριστών, η αμφισβήτηση εδώ μπορούσε να διαδοθεί αδιαμεσολάβητη.9 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 1 Η έκβαση της πρόκλησης του al-Baghdadi δεν έχει ακόμα κριθεί. Πιθανόν να επιλυθεί, όπως και στην περίπτωση του al- Zarqawi, δια θανάτου. Σε κάθε περίπτωση, όμως, είτε περάσει ο al-Baghdadi στην ιστορία του τζιχαντικού κινήματος είτε όχι, είναι σαφές ότι το κίνημα εισέρχεται σε μια περίοδο ανακατατάξεων στη βάση δύο αξόνων. Ο πρώτος είναι το στοιχείο της αποκέντρωσης, που χαρακτηρίζεται από τον σταδιακό μετριασμό της επιρροής της κεντρικής ηγεσίας πάνω στις περι- φερειακές οργανώσεις. Ο δεύτερος άξονας αφορά το στοιχείο της πολυδιάσπασης σε τοπικό επίπεδο. Στην πολυδιάσπαση συμβάλει η διαβρωτική επίδραση των κοινωνικών δικτύων στην ιδεολογική ομοιογένεια του κινήματος, τόσο λόγω της ευ- κολότερης πρόσβασης στις φωνές διαφωνούντων όσο και της δυνατότητας ανατροφοδότησης –σε πραγματικό σχεδόν χρόνο– των τοπικών αντιπαλοτήτων και συγκρούσεων. Ανάλογη επίδραση έχουν οι εστίες χάους, που άφησε η Αραβική Άνοιξη στο πέρασμά της, και οι οποίες αποτελούν δυνητικές βάσεις για τις επίδοξες τζιχαντικές οργανώσεις. Υπό συνθήκες χάους, ωστόσο, εκ των πραγμάτων περιορίζεται η αποτελεσματική διοίκηση & έλεγχος σε τοπικό επίπεδο – πόσο μάλλον σε επί- πεδο θεάτρου. Ταυτόχρονα, δεν ευνοείται η συνεργασία μεταξύ των διαφόρων συνισταμένων του κινήματος –ακόμα και όταν οι γεωγραφικές και πολιτικές συνθήκες το ευνοούν– επειδή οι ομάδες αυτές έχουν αρκετές δυνατότητες ανεξάρτητης επι- βίωσης.10 Το αποτέλεσμα είναι τόσο σε επίπεδο ιδεολογίας-προπαγάνδας όσο και στο πεδίο των επιχειρήσεων (όπως αυτό της Συρίας), οι τζιχαντικές (και ευρύτερα ισλαμιστικές) δυνάμεις να ακολουθούν λογικές διάσπασης. Συνεπώς, ακόμα και αν al-Baghdadi καταφέρει να υποτάξει την al-Nusra, θα κληθεί να αντιμετωπίσει ένα ευρύ φάσμα - λιγότερο ή περισσότερο ιδεολογικά συγγενών- ομάδων που θα αντιταχθούν στην αναδιάρθρωση της «τοπικής αυτοδιοίκη- σης» της Μεσοποταμίας. Μόνο αν και εφόσον καταφέρει, το ISIS, να καθυποτάξει το ισλαμιστικό στρατόπεδο στη Συρία,11 θα μπορέσουμε να μιλήσουμε για την ανασύσταση του τζιχαντικού παραδείγματος σε νέες βάσεις και την επισφράγιση των αλλαγών στις σχέσεις κέντρου-περιφέρειας στο τζιχαντικό κίνημα. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Όλοι οι σύνδεσμοι προσπελάστηκαν στις 15 Δεκεμβρίου 2013 1. Για αποσπάσματα της παραπάνω ακολουθίας αντιπαραθέσεων βλ. Abu Bakr al-Baghdadi, “Announcement of the Islamic State of Iraq and al-Shām”, Jihadology, (9/4/2013) http://bit.ly/1bSQ8Pa Abu Mohammad al- Jawlani, “About the Fields of al-Shām”, Jihadology, (10/4/2013) http://bit.ly/1dh4yH6 Aljazeera, “Qaeda chief annuls Syrian-Iraqi jihad merger”, (9/6/2013) http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2013/06/2013699425657882.html Aljazeera, “Iraqi al-Qaeda chief rejects Zawahiri orders”, (15/6/2013) http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2013/06/2013615172217827810.html al-Arabiya, “Al-Qaeda’s Zawahiri disbands main faction operating in Syria”, (9/11/2013) http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2013/11/09/Al-Qaeda-leader-disbands-main-faction-operating-in-Syria.html 2. Για τα στατιστικά των επιθέσεων με ΜΕΑ βλ. “The National Security Studies Program”, The New America Foundation, http://natsec.newamerica.net 3. Για τις θέσεις του al-Shihri πάνω στη σχέση κέντρου-περιφέρειας στην αλ-Κάιντα βλ. Gartenstein-Ross, Daveed, “The Cuban in the ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 14 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 Desert”, Foreign Policy, (14/8/2013) http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/08/13/the_cuban_in_the_desert_said_al_shihri_al_qaeda 4. Η δυσαρέσκεια της κεντρικής ηγεσίας αποτυπώνεται σε σειρά επιστολών που χρονολογούνται από το 2006 έως την επιδρομή το 2011 στο κρησφύγετο του bin-Laden, απ’ όπου και κατασχέθηκαν. Rassler, Don, Gabriel Koehler-Derrick et al. Letters from Abbottabad: Bin Ladin Sidelined?, The Combating Terrorism Center At West Point, (3/5/2012) http://www.ctc.usma.edu/posts/letters-from-abbottabad-bin-ladin-sidelined 5. Karouny, Mariam, “Insight: Syria’s Nusra Front eclipsed by Iraq-based al Qaeda”, Reuters, (17/5/2013) http://www.reuters.com/article/2013/05/17/us-syria-crisis-nusra-idUSBRE94G0FY20130517 και Aljazeera, “Qaeda chief annuls Syrian-Iraqi jihad merger”, op.cit. 6. Αντίθετα με τον al-Jawlani που αποφεύγει στις δημόσιες τοποθετήσεις του σχεδόν κάθε αναφορά στην υπόθεση Βλ. ενδεικτικά Abu Mo- hammad al- Jawlani, “The Coming Days Will be Better than Past Ones”, Jihadology, (22/7/2013) http://bit.ly/1c6xYen και Abu Mohammad al- Jawlani, “An Eye For An Eye”, Jihadology, (25/8/2013) http://bit.ly/1bJTzqi 7. Bunzel, Cole, “The Islamic State of Disobedience: al-Baghdadi Triumphant”, Jihadica, (5/10/2013) http://www.jihadica.com/the-islamic-state-of-disobedience-al-baghdadis-defiance/ και Bunzel, Cole, “Caliphate Now: Jihadis Debate the Islamic State”, Jihadica, (25/11/2013) http://www.jihadica.com/caliphate-now-jihadis-debate-the-islamic-state/ Για τα αποτελέσματα της bay’a εκστρατείας βλ. al-Tamimi, Aymenn Jawad, “Bay’ah to Baghdadi: Foreign Support for Sheikh Abu Bakr al-Baghdadi and the Islamic State of Iraq and ash-Sham,” Jihadology, (22/8/2013) http://bit.ly/1cLKezv 8. Bunzel, Cole, “The Islamic State of Disobedience: al-Baghdadi Triumphant”, op.cit 9. Berger, J.M, “Zero Degrees of al Qaeda”, Foreign Policy, (14/8/2013) http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/08/14/zero_degrees_of_al_qaeda_twitter και Zeilin, Aaron, The State of Global Jihad Online, New America Foundation, (January 2013) http://www.newamerica.net/sites/newamerica.net/files/policydocs/Zelin_Global%20Jihad%20Online_NAF.pdf 10. Χαρακτηριστικότερο ίσως παράδειγμα αποτελεί η περιοχή του Μαγρέμπ και της ευρύτερης περιοχής. Στην ευρύτερη ζώνη του Sahel, πλέον επιχειρούν τουλάχιστον πέντε -από μία που ήταν- μεγάλες τζιχαντικές οργανώσεις, οι οποίες διατηρούν ιδιαίτερα ευμετάβλητες σχέσεις συνεργασίας μεταξύ τους. Αντίστοιχα, στο Κέρας της Αφρικής, η Al Shabaab μόλις τώρα εξέρχεται από πολύμηνες αιματηρές εσωτερικές εκκα- θαρίσεις. 11. Στη Συρία υπολογίζεται ότι δραστηριοποιούνται περίπου 1.000 ένοπλες ομάδες με συνολική δύναμη 100.000 μαχητών. Εξ αυτών τουλά- χιστον τα τρία πέμπτα ανήκουν στο ισλαμικό, με την ευρεία έννοια, στρατόπεδο, που πέρα από τις τζιχαντικές δυνάμεις περιλαμβάνει μια ευ- ρεία γκάμα άλλων –πιο μετριοπαθών- ισλαμιστικών ομάδων. Lister, Charles, “Syria’s insurgency beyond Good Guys and Bad Guys”, Foreign policy, (20/9/2013) http://mideastafrica.foreignpolicy.com/posts/2013/09/09/syrias_insurgency_beyond_good_guys_and_bad_guys Σημαντικό μέρος αυτών των ομάδων προχώρησαν στη δημιουργία ενιαίου μετώπου, τον Νοέμβριο του 2013, υπό το όνομα «Ισλαμικό Μέτωπο» (IF), που στην ουσία συνένωσε δύο προγενέστερες ομαδοποιήσεις, το «Συριακό Ισλαμικό Απελευθερωτικό Μέτωπο» (SILF) και το «Συριακό Ισ- λαμικό Μέτωπο» (SIF). Η έρευνα για το άρθρο πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο υλοποίησης του έργου «ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΙΙ» του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Εκπαίδευση και Διά βίου Μάθηση 2007-2013» (Ε.Π.Ε.Δ.Β.Μ.) του Ε.Σ.Π.Α. (2007-2013), το οποίο συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο) και από εθνικούς πόρους. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 15 «Τα» Κουρδιστάν και οι ηγέτες τους: δυνατότητες και ανταγωνισμοί Raffaele Borreca Ο κουρδικός κόσμος είναι ένα αρχιπέλαγος στο οποίο διάφορα τοπικά συμφέροντα εκτείνονται σε μια περιοχή δια- σπασμένη, στην οποία συναντώνται το Ιράν, η Τουρκία, η Συρία και το Ιράκ. Οι κουρδικές ελίτ έμαθαν να αντιστέ- κονται στις κεντρικές κυβερνήσεις και τους ισχυρούς γείτονές τους, αλλά και να σχηματίζουν τακτικές συμμαχίες με αυτούς, για να υπερτερούν των εσωτερικών τους αντιπάλων. Η δημιουργία μιας κουρδικής αυτόνομης περιοχής στο βόρειο Ιράκ και οι ευκαιρίες που παρέχονται από την κατάρρευση ή την αδυναμία της κεντρικής εξουσίας στη Δα- μασκό και τη Βαγδάτη μετρίασαν αλλά δεν τερμάτισαν τους ενδο-κουρδικούς ανταγωνισμούς. Το Νότιο Κουρδιστάν και οι ηγέτες του ανέλαβαν καθοριστικό ρόλο στο κουρδικό ψηφιδωτό, χάρη στις καλύτερες οικονο- μικές και πολιτικές προοπτικές της περιοχής μετά την δημιουργία της Κουρδικής Περιφερειακής Κυβέρνησης (KRG) στο 2005. Τα μερίσματα που προκύπτουν από τον έλεγχο και την εκμετάλλευση των κοιτασμάτων πετρελαίου του βόρειου Ιράκ ένω- σαν τα κουρδικά κόμματα στην απαίτηση για ακόμα μεγαλύτερη αυτονομία από τη Βαγδάτη. Τα δυο πιο σημαντικά κόμματα της περιοχής, η Πατριωτική Ένωση του Κουρδιστάν (PUK) και το Κουρδικό Δημοκρατικό Κόμμα (KDP), ενοποίησαν τις πα- ραστρατιωτικές ομάδες τους (“πεσμέργα”) για να δημιουργήσουν μια ενιαία αστυνομική δύναμη (και μια ελαφριά στρατιω- τική δύναμη), οι ικανότητες της οποίας έχουν καθοριστική σημασία για τη διατήρηση της κουρδικής περιοχής ως ένα σχε- τικά ασφαλές «νησί» σε ένα Ιράκ που βρίσκεται σε αναταραχή. Επίσης, από το 2005, το KDP και η PUK σχημάτισαν μια κοινή εκλογική συμμαχία και από το 2007 εναλλάσσονται στην πρωθυπουργία κάθε δύο χρόνια.1 Τόσο το KDP όσο και η PUK βασί- ζουν την εξουσία τους σε γεωγραφικά προσδιορισμένα πελατειακά δίκτυα, που διατρέχουν εγκαρσίως όλους τους τομείς της κοινωνίας. Ενώ το KDP δεσπόζει στην περιοχή της Αρμπίλ, πρωτεύουσα της KRG, η PUK έχει το εκλογικό προπύργιό της στην περιοχή της Σουλεϊμανίγιας. Ωστόσο, η παραμονή στην εξουσία των δυο κομμάτων δεν είναι χωρίς προκλήσεις. Η αντιπολίτευση καταδικάζει τη δια- φθορά και το πελατειακό σύστημα εξουσίας στο οποίο βασίζεται ο κυβερνητικός μηχανισμός και οι οικονομικές σχέσεις. Επί- σης, πρώην μέλη της PUK εγκατέλειψαν, τις παραμονές των περιφερειακών εκλογών του 2009, το κόμμα για να σχηματίσουν ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 1 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 το Gorran (Κίνημα της Αλλαγής). Ηγέτης του Gorran είναι ο Nawshirwan Mustafa, συ- νιδρυτής της PUK, πρώτος διοικητής των πεσμέργα και αναπληρωτής γενικός γραμ- ματέας του κόμματος πριν την αποχώρησή του το 2006.2 Την άνοιξη του 2011, το Gor- ran ανέλαβε ηγετικό ρόλο στο κύμα διαμαρτυριών που εξαπλώθηκε στην KRG, ζητώντας την παραίτηση της κυβέρνησης. Τελικά, μετά τις βουλευτικές εκλογές του Σεπτεμβρίου 2013, το Gorran έγινε το δεύτερο σε μέγεθος κόμμα στο κοινοβούλιο της KRG, ξεπερ- νώντας την PUK, και συμφώνησε να ενταχθεί σε μια κυβέρνηση συνασπισμού. Η εκλογική αποτυχία της PUK η οποία συμπίπτει επίσης με την απουσία από την πολιτική σκηνή, λόγω προβλημάτων υγείας, του ηγέτη της, Jalal Talabani, ενίσχυσε τον Massoud Barzani, ηγέτη του ΚDP και Προέδρου της KRG. Ο Barzani δεν είναι μόνο κυ- ρίαρχος στην Αρμπίλ, αλλά και ο πιο ισχυρός Κούρδος ηγέτης γενικότερα, με τη δυ- νατότητα να καθορίζει την παν-Κουρδική πολιτική ατζέντα και να προωθεί τον ρόλο της KRG στην περιοχή. Η τακτική συνεννόηση μεταξύ της KRG και της Τουρκίας εί- ναι καθοριστική σε αυτό το ρόλο. Η Αρμπίλ προσφέρει στην Άγκυρα οικονομικές ευ- καιρίες και σταθερότητα στα σύνορα, καθώς και έναν σύμμαχο στον περιορισμό της επιρροής του Ιράν. Η –σε μεγάλο βαθμό– σουνιτική KRG εξυπηρετεί την Τουρκία ως μια ουδέτερη ζώνη στην αντιμετώπιση τόσο της λεγόμενης «σιιτικής ημισελήνου» όσο και της τζιχαντικής απειλής. Από το 2007, οι Τούρκοι εργολάβοι παίζουν σημαντικό ρόλο στη κουρδική βιομηχανία πετρελαίου και φυσικού αερίου και στον κατασκευα- στικό οργασμό που βιώνουν η Αρμπίλ και η Σουλεϊμανίγια.3 Στο τέλος του Νοεμβρίου 2013 ο Τούρκος Υπουργός Ενέργειας Taner Yıldız αποκάλυψε μια συμφωνία αξίας αρκετών δισεκατομμυρίων δολαρίων στον τομέα της ενέργειας. Η συμφωνία επι- τεύχθηκε με το KRG χωρίς τη μεσολάβηση της ιρακινής κεντρικής κυβέρνησης.4 Η τουρκική προσέγγιση με την KRG συμπίπτει με την επανέναρξη των ειρηνευτικών συνομιλιών με το Κουρδικό Εργα- τικό Κόμμα (PKK). Εκπρόσωποι του Κόμματος Ειρήνης και Δημοκρατίας (BDP), το νόμιμο φιλοκουρδικό κόμμα στο τουρκικό κοινοβούλιο, μεσολάβησαν μεταξύ του PKK, του φυλακισμένου ηγέτη του Abdullah Öcalan και της κυβέρνησης. Αυτό οδή- γησε την άνοιξη του 2013 σε μερική απόσυρση των δυνάμεων του PKK στα βουνά του Καντίλ, στο ιρακινό Κουρδιστάν. Η KRG χαιρέτισε αυτές τις εξελίξεις, αλλά η διαδικασία έφτασε γρήγορα σε αδιέξοδο. Επίσης, η αντιπαλότητα μεταξύ του ΚDP και του PKK για την παν-κουρδική ηγεσία δεν μπορεί να αγνοηθεί. Ο Cemil Bayik, συν-πρόεδρος της Ένωσης των Κοινοτήτων του Κουρδιστάν (KCK), η οργάνωση-ομπρέλα που περιλαμβάνει το PKK και το BDP, κατηγόρησε ανοιχτά τον Barzani και το ΚDP για την υιοθέτηση των τουρκικών πολιτικών. Η συνάντηση μεταξύ του Barzani και του Erdoğan, τον Νοέμβριο, στην κουρδική πόλη Ντιαρμπακίρ (νοτιοανατολική Τουρκία), θεωρήθηκε από τον PKK και τον BDP ως ανοιχτή υποστήριξη στη τουρκική κυβέρνηση, σε μια φάση που οι τουρκο-κουρδικές διαπραγμάτευσης έχουν παγώσει. Ο Barzani επίσης τάχθηκε εναν- τίον της κουρδικής παράταξης στην Συρία που πρόσκειται στο PKK.5 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 1 Η αντιπαλότητα για την ηγεμονία του κουρδικού κινήματος είναι εμφανής στο Δυτικό Κουρδιστάν (βορειο-ανατολική Συ- ρία). Στην περιοχή αυτή, δύο είναι οι πιο σημαντικές κουρδικές οργανώσεις: το Κόμμα της Δημοκρατικής Ένωσης (PYD) μέ- λος του KCK,6 και το Κουρδικό Εθνικό Συμβούλιο (KNC), μια οργάνωση-ομπρέλα που υποστηρίζεται από το ΚDP. Οι ομάδες που πρόσκεινται στο KNC τείνουν να εξαρτώνται από την υποστήριξη του Ελεύθερου Συριακού Στρατού. Ωστόσο, ο πραγ- ματικός έλεγχος της περιοχής βρίσκεται στα χέρια του PYD και της πεσμέργα του, τις Μονάδες Προστασίας του Λαού (YPG). Οι στρατιωτικές ικανότητες των YPG –που εκπαιδεύονται από τον PKK– κάλυψαν το κενό εξουσίας στην περιοχή, περιορί- ζοντας τη βία του συριακού εμφυλίου και αποτρέποντας τη μόνιμη εγκατάσταση του συνδεδεμένου με την αλ-Κάιντα «Ισ- λαμικού Κράτους στο Ιράκ και τη Μείζονα Συρία».7 Παρά το γεγονός ότι ο Barzani προωθεί το KNC ως τον μοναδικό φορέα αντιπροσώπευσης των Κουρδών της Συρίας, συμ- περιλαμβανομένου και του PYD, το PKK και το PYD είναι επιφυλακτικοί απέναντι στις προθέσεις του Barzani, φοβούμενοι ότι η αυτοδιάθεση του Δυτικού Κουρδιστάν θα αποτελέσει θύμα μιας συνολικής συμφωνίας μεταξύ της Άγκυρας και μιας νέας αραβικής κυβέρνησης στη Δαμασκό, με την υποστήριξη της KRG. Το Νοέμβριο, το PYD ανακοίνωσε την δημιουργία μιας κυ- βέρνησης που αποτελείται από εκπροσώπους τριών αυτόνομων περιοχών, συμπεριλαμβανομένων των Αράβων, Χριστιανών και εκπροσώπων άλλων μειονοτήτων. Η απόφαση αυτή λήφθηκε χωρίς προηγούμενη διαβούλευση με το KNC και ενώ η συ- ριακή αντιπολίτευση ανακοίνωσε τη δική της προσωρινή κυβέρνηση.8 Ο ανταγωνισμός μεταξύ του KDP και του PKK για την κουρδική ηγεμονία και το ζήτημα του Δυτικού Κουρδιστάν ανέβαλε την ίδρυση του Κουρδικού Εθνικού Κογκρέσου που φιλοδοξεί να είναι ένας παν-κουρδικός οργανισμός που εκπροσωπεί τα μεγάλα κόμματα από όλο το Κουρδιστάν. Ο ρόλος του Barzani ως προέδρου του Κογκρέσου επικρίθηκε τόσο από το KCK, όσο και από τα κόμματα της αντιπολίτευσης της KRG. Επιπλέον, η κατανομή των εδρών, που αναλογούν σε καθεμία από τις κουρδικές περιοχές, έχει ως αποτέλεσμα την ενεργοποίηση των παραδοσιακών εσωτερικών διαμαχών. Παραδείγματος χάριν, στην περίπτωση της αντιπροσωπείας του ιρανικού Κουρδιστάν, τα μεγαλύτερα κόμματα σχημάτισαν ένα κοινό μέτωπο για να αποτρέψουν την απόδοση μιας εκ των πέντε εδρών στο Κόμμα της Ελεύθερης Ζωής του Κουρδιστάν (PJAK), μέλος του KCK.9 Συμπερασματικά, το κουρδικό εθνικό κίνημα δεν είναι μο- νολιθικό. Οι κουρδικές πολιτικές ελίτ έμαθαν να αγωνίζονται εναντίον κεντρικών κυβερνήσεων και ισχυρών γειτόνων, αλλά ταυτόχρονα να σχηματίζουν τακτικές συμμαχίες με αυτούς όταν η ενδο-κουρδική ισορροπία δυνάμεων το απαιτούσε. Η ηγεσία της KRG προσπάθησε προσεκτικά μέχρι τώρα να ενι- σχύσει την περιφερειακή της θέση, μέσω της συνεργασίας σε ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 1 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 ζητήματα οικονομίας και ασφάλειας με τις περιφερειακές δυνάμεις, ιδίως την Τουρκία. Ωστόσο, η στάση αυτή δημιουργεί τρι- βές μεταξύ της KRG και του PKK που βρίσκεται εν μέσω αβέβαιων συνομιλιών με την Άγκυρα. Τέλος, ο ψυχρός πόλεμος με- ταξύ του KDP και του PKK μπορεί μόνο να αποδυναμώσει το κουρδικό ζήτημα. Υπό αυτή την έννοια, η μοίρα των Κούρδων της Συρίας αποδεικνύεται σημαντική δοκιμασία για το παν-κουρδικό κίνημα και τον αγώνα για την αναγνώριση των πολιτι- κών και πολιτιστικών δικαιωμάτων των Κούρδων σε ολόκληρη την περιοχή. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Όλοι οι σύνδεσμοι προσπελάστηκαν στις 19 Δεκεμβρίου 2013 1. Rudaw, “Kurdish Parties Inch Closer”, (08/12/2013) http://rudaw.net/english/kurdistan/08122013 2. Hamad, Qassim Khidhir, “Kurdish elections list”, Niqash, (30/06/2009) http://www.niqash.org/articles/?id=2475&lang=en 3. Cagaptay, Soner and Evans, Tyler, “Turkey’s Changing Relations with Iraq. Kurdistan Up, Baghdad Down”, The Washington Institute for Near East Policy, Policy Focus, 122 (October 2012) www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus122_Ca 4. Pamuk, Humeyra, “Turkey stands by Kurdish oil deal, seeks to appease Baghdad”, Reuters, (02/12/2013) reuters.com/article/2013/12/02/us-iraq-turkey-idUSBRE9B108M20131202 5. Winter, Chase, “Turkey’s strained Kurdish peace process”, Foreign Policy, (11/12/2013) http://atfp.co/19AlLMQ 6. Carnegie Middle East Center, “The Kurdish Democratic Union Party”, (01/03/2012) http://carnegie-mec.org/publications/?fa=48526&reloadFlag=1 7. Spyer, Jhonatan, “Behind the Lines: Kurds defending autonomous “Rojava” enclave in Syria”, The Jerusalem Post, (11/08/2013) http://bit.ly/1cdJjJM 8. Rudaw, “PYD Announces Surprise Interim Government in Syria’s Kurdish Regions”, (13/11/2013) http://rudaw.net/english/middleeast/syria/13112013 9. Το Κογκρέσο θα αποτελείται από 21 μέλη: 6 από την Τουρκία, 5 από το Ιράκ, 5 από το Ιράν, 4 από τη Συρία και 1 από τη διασπορά στην Ευρώπη. Chomani, Kamal, “Kurdish National Congress Seeks Unity Amid Divisions”, Al Monitor, (08/08/2013) http://bit.ly/JLuHFA ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 1 Οι νέες συμμαχίες των ΗΠΑ: κάνοντας την ανάγκη επιλογή; Ηλίας Τασόπουλος* Οι ανησυχίες υπερεξάπλωσης των Ηνωμένων Πολιτειών στη Μέση Ανατολή και η οικονομική συγκυρία θέτουν νέα δεδομένα στο πλέγμα συμμαχιών της υπερδύναμης. Η Ουάσιγκτον, όμως, αναμένεται να αντιμετωπίσει καινούριες επιρροές και παραμέτρους στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτική της για την περιοχή. Ελέγχουν οι ΗΠΑ τη Μέση Ανατολή σήμερα; Αυτός τουλάχιστον ήταν ο στόχος τους από τη λήξη του Β΄ Παγκόσμιου Πόλεμου μέ- χρι σήμερα, μέσω συμμαχιών και επεμβάσεων, από τον καιρό που ο Ρούζβελτ προσπαθούσε να προσεγγίσει τον ιδρυτή του σαουδα- ραβικού βασιλείου και αμερικάνοι πράκτορες ενέπνεαν πραξικο- πήματα στο Ιράν και τη Συρία επί Τρούμαν και Αϊζενχάουερ. Άλλοτε με στρατηγικές διαίρει και βασίλευε, όπως τις δεκαετίες πριν από την επικράτηση τους στον Ψυχρό Πόλεμο και άλλοτε με στρατιω- τικές επεμβάσεις στη Βαγδάτη εναντίον του ισχυρότερου περιφε- ρειακού ηγεμόνα της περιοχής μετά το 1990. Συνδυάζοντας δια- φορετικές στρατηγικές, οι ΗΠΑ έψαχναν τον κατάλληλο τρόπο να χτίσουν τις περιφερειακές συμμαχίες τους.1 Όταν όμως οι επιχειρήσεις της τελευταίας δεκαετίας έδειξαν πως οι ΗΠΑ χάνουν την οικονομική δυνατότητα να αντι- μετωπίζουν δυόμισι πολέμους ταυτόχρονα, ο Λευκός Οίκος κατανόησε πως μακροπρόθεσμα δεν μπορεί να χρηματοδοτεί δαπανηρές εκστρατείες τύπου Αφγανιστάν και Ιράκ. Κατά συνέπεια ήταν δύσκολο για την Ουάσιγκτον να διατηρήσει το ίδιο μοντέλο συμμαχιών, αν και οι ΗΠΑ διατήρησαν την προσήλωση τους στην περιοχή. Αυτή η αλλαγή σκέψης, πάντως, δεν έγινε ξεκάθαρη μέχρι το ξέσπασμα των εξεγέρσεων στον αραβικό κόσμο το 2010. Ενώ πριν από την Αραβική Άνοιξη ήταν σχεδόν αδιανόητο να εγκαταλειφθούν ιστορικοί σύμμαχοι του Λευκού Οίκου, όπως ο Χόσνι Μουμπάρακ στην Αίγυπτο, η νέα προσέγγιση του Λευκού Οίκου εστιάζεται στην προσαρμογή στα δεδομένα της ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 20 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 περιοχής. Η προτίμηση της Ουάσιγκτον για πρόσωπα και οργανώσεις δίχως ερείσματα στην περιοχή, η οποία κορυφώθηκε την περίοδο της εισβολής και κατοχής του Ιράκ το 2003, δεν μπορούσε να συνεχιστεί επ’ άπειρον. Στον απόηχο των μεγά- λων διαδηλώσεων της πλατείας Ταχρίρ, οι Ηνωμένες Πολιτείες έφθασαν να συνομιλούν ακόμα και με τους Αδελφούς Μου- σουλμάνους στην Αίγυπτο, οι σχέσεις με τους οποίους εντατικοποιήθηκαν όταν ο Μοχάμεντ Μόρσι εκλέχθηκε ως πρόεδρος της Αιγύπτου με την υποστήριξη της Αδελφότητας. Η μεταστροφή των Ηνωμένων Πολιτειών ερμηνεύτηκε ως σάστισμα του Λευκού Οίκου μπροστά στις θηριωδίες του εμ- φυλίου στη Συρία και τις ενδείξεις χρήσης χημικών από το καθεστώς Άσαντ,2 κι αμηχανία απέναντι στην πραξικοπηματική επέμβαση του αιγυπτιακού στρατού τον Ιούλιο. Ειδικά στην πρόσφατη περίπτωση της Αιγύπτου, οι Ηνωμένες Πολιτείες απέ- φυγαν να εκστομίσουν τη λέξη πραξικόπημα, ώστε να μην πυροδοτούσουν αυτόματες κυρώσεις στην Αίγυπτο, συμπερι- λαμβανομένων της πλήρης παύσης τόσο της αναπτυξιακής βοήθειας των Ηνωμένων Πολιτειών προς την Αίγυπτο όσο και της παροχής εξοπλισμού στον αιγυπτιακό στρατό, προκαλώντας αρνητικά σχόλια.3 Ο Λευκός Οίκος, πάντως, πάγωσε σιω- πηρά πολλά προγράμματα επιχορηγήσεων και αναπτυξιακής βοήθειας,4 ώστε να καταστεί σαφής η αποδοκιμασία του στο πραξικόπημα και να αποφευχθεί ταυτόχρονα η διάρρηξη των διακρατικών σχέσεων. Η επιφυλακτική στάση των Ηνωμένων Πολιτειών απέναντι στη ξεκάθαρη στρατιωτική επέμβαση στην Αίγυπτο δεν οφείλεται μόνο στη στενή σχέση της Ουάσιγ- κτον με το Στρατό, αλλά και στην αλλαγή νοοτροπίας των ΗΠΑ. Η δυνατότητα των ΗΠΑ να προσελκύουν συμμάχους τις προηγούμενες δεκαετίες δεν βασίστηκε μόνο στα υλικά ανταλ- λάγματα που προσέφερε η Ουάσιγκτον, αλλά και, ίσως περισσότερο, στο κύρος και την αξιοπιστία των Ηνωμένων Πολιτειών ως εταίρο. Οπότε, τι μπορεί να σημαίνει αυτή η μεταστροφή για τους συμμάχους των αμερικανών στην περιοχή, όπως τον βασιλιά της Ιορδανίας Αμπντάλλα, τον Αιγυπτιακό Στρατό ή ακόμα και το Ισραήλ ή τον Οίκο των Σαούντ; Το πιθανότερο είναι να μην υπάρξει καμία μεταβολή στην διατήρηση της προστασίας των συμμάχων τους από εξωτερι- κές επιθέσεις, την οποία προσφέρουν οι Ηνωμένες Πολιτείες ως εγγυήτρια δύναμη των διεθνών συνόρων. Ωστόσο, η απο- στασιοποίηση των Ηνωμένων Πολιτειών από τα ευαίσθητα σημεία των συμμάχων, όσο παράλογα κι αν είναι, εκλαμβάνεται είτε ως αδιαφορία, είτε ως υπονόμευση τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πρόσφατη ενδιάμεση συμφωνία μεταξύ του Ιράν και των Ηνωμένων Πολιτειών για την επιβράδυνση του πυρηνικού προγράμματος της Τεχεράνης, όπου η Ουάσιγκτον έδρασε με μυστικότητα και αντίθετα με τις επιθυμίες στενών συμμάχων της, όπως του Ισραήλ και της Σαουδικής Αραβίας.5 Πέρα από τις οργισμένες δημόσιες αν- τιδράσεις τους, οι δύο βασικοί εταίροι των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή φαίνεται να αδημονούν πλέον να δείξουν τη δυσαρέσκεια τους προς το Λευκό Οίκο. Κι αν για το Ισραήλ, η αντίδραση για μία συμφωνία που απομακρύνει το ενδεχόμενος ρήξης με την Τεχεράνη ήταν αναμενόμενη,6 δεν ίσχυε το ίδιο για τη Σαουδική Αραβία μέχρι πρότινος. Η δραστηριοποίηση του Ριάντ στη Συρία το τελευταίο διάστημα, στο πλαίσιο της προσπάθειας ενοποίησης των αντάρτικων ισλαμικών ομάδων σε αντί- θεση με τις απόπειρες εύρεσης διπλωματικών λύσεων της Ουάσιγκτον, ίσως ανησυχήσει σύντομα τον Λευκό Οίκο.7 Ιστορικά, η Μέση Ανατολή αποκτούσε προτεραιότητα στην εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών μετά από με- γάλες κρίσεις, όπως το πετρελαϊκό εμπάργκο του 1973, η Ισλαμική Επανάσταση του Ιράν το 1979, η εισβολή του Σαντάμ Χου- ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 21 σεΐν στο Κουβέιτ το 1991 και οι εισβολές στην περιοχή μετά το χτύπημα της 11ης Σεπτεμβρίου. Ενώ όμως στο παρελθόν το ενδιαφέρον για την περιοχή έφθινε σχεδόν άμεσα, είναι ίσως η πρώτη φορά που το ζήτημα της περιοχής διατηρείται στην επικαιρότητα σταθερά για πολλά χρόνια, όχι μόνο στο επίπεδο των διαμορφωτών πολιτικής, αλλά και της κοινωνίας. Αρκε- τός τηλεοπτικός χρόνος αφιερώνεται στην περιοχή, εφημερίδες φιλοξενούν ανταποκρίσεις και άρθρα γνώμης, ενώ μεγάλα δίκτυα χρηματοδοτούν τηλεοπτικές σειρές με βασικές αναφορές στην περιοχή και οι σχετικές ταινίες και τα ντοκιμαντέρ πολλαπλασιάζονται. Είναι πιθανόν οπότε η προσήλωση της Ουάσιγκτον να σχετίζεται με μία ευρύτερη, νέου τύπου, σύν- δεση με την περιοχή, πέρα από τα υλικά και γεωπολιτικά συμφέροντα των προηγούμενων δεκαετιών. Ωστόσο, παραμένει αμφίβολο, αν αυτή η διαφοροποίηση με το παρελθόν, θα βοηθήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες να διαλέξουν τους σωστούς φί- λους, όταν φτάσει, η όχι και τόσο μακρινή στιγμή, που θα κληθούν να αναδιαρθρώσουν τις συμμαχίες τους. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Όλοι οι σύνδεσμοι προσπελάστηκαν στις 23 Δεκεμβρίου 2013 1. Brands, H. W., Into the Labyrinth: The United States and the Middle East, 1945-1993, New York: McGraw Hill, 1994, Little, Douglas, American Orientalism: The United States and the Middle East since 1945, Chapel Hill- London: The University of North Carolina Press, 2002, Mearsheimer, John, Η τραγωδία της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων, Αθήνα: Ποιότητα, 2007 Salem, Paul, “Bracing for Impact in Syria”, Carnegie Middle East Center, (28/8/2013) www.carnegie-mec.org/2013/08/28/bracing-for-impact-in- syria/gkm6 2. Sciutto, Jim & Labott, Elise, “U.S. to cut some military aid to Egypt after coup, turmoil,” CNN, (9/10/2013) http://edition.cnn.com/2013/10/08/us/egypt-aid/, Zirulnick, Ariel, “US quietly suspends military aid to Egypt, but won’t call uprising a coup”, Christian Science Monitor, (20/8/2013) www.csmonitor.com/World/Security-Watch/terrorism-security/2013/0820/US-quietly-suspends- military-aid-to-Egypt-but-won-t-call-uprising-a-coup, Mohammed, Arshad & Zengerle, Patricia, “U.S. quietly observes coup law on Egypt aid, but shuns term,” (12/10/2013) http://uk.reuters.com/article/2013/10/12/uk-usa-egypt-aid-idUKBRE99B00420131012 3. JPost Editorial, “Russia and Egypt, (14/11/2013) www.jpost.com/LandedPages/PrintArticle.aspx?id=331817 Blair, David, “America’s secret diplomacy with Iran was in Saudi Arabia’s best ‘interest’, says US official”, The Telegraph, (19/12/2013) www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/saudiarabia/10528841/Americas-secret-diplomacy-with-Iran-was-in-Saudi-Arabias-best- interest-says-US-official.html Η κυβέρνηση Νετανιάχου έχει δείξει εμφατικά πως για θέματα όπως το παλαιστινιακό, και πρόσφατα το ζήτημα του Ιράν, δεν είναι διατεθειμένη να δεχθεί οποιαδήποτε διαφωνία δίχως αντίποινα, ανακοινώνοντας πριν από λίγα χρόνια μέχρι και την επέ- κταση των εποικισμών στα κατεχόμενα εδάφη κατά τη διάρκεια επίσκεψης του Τζο Μπάιντεν στο Ισραήλ, εκθέτοντας τον Αμερικάνο αντιπρό- εδρο για πολύ μικρότερη αφορμή. 4. Sayigh, Yezid “Unifying Syria’s Rebels: Saudi Arabia Joins the Fray”, Carnegie Middle East Center, (28/10/2013) http://carnegie- mec.org/2013/10/28/unifying-syria-s-rebels-saudi-arabia-joins-fray/greh * Ο Ηλίας Τασόπουλος είναι υπότροφος του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ.) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 22 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 Συσσωμάτωση ή απαγκίστρωση: oι Παλαιστίνιοι μπροστά σε ιστορικές προκλήσεις Ιχάμπ Σαμπάνα Το παλαιστινιακό ζήτημα αποκτά άλλη δυναμική εν μέσω των αραβικών εξεγέρσεων. Οι αλλαγές στην πολιτική κουλ- τούρα μπορεί να μην είναι ριζικές, ωστόσο οι παλαιστινιακές πολιτικές δυνάμεις έχουν να αντιμετωπίσουν προκλήσεις που αφορούν στην πολιτική αντιπροσώπευση και το επαναλαμβανόμενο αδιέξοδο στις ειρηνευτικές διαπραγματεύ- σεις, ενώ, επιπλέον, η οικονομική αποτελμάτωση διογκώνει την πολιτική δυσφορία για μια ακόμη φορά. Η συγκρότηση της ιστορικής αφήγησης γύρω από τα έργα και τις ημέρες των «μεγάλων ανδρών ή γυναικών», πολλές φορές λειτουργεί παραπλανητικά σε σχέση με την αντίληψη των πραγματικών κοινωνικών δυναμικών μέσα σε μια κοινωνία. Η απαλ- λαγή από τη μεσσιανική αναζήτηση ενός λυτρωτικού ηγέτη και μια πιο μικροϊστορική ανάγνωση του κοινωνικού μωσαϊκού μπορεί να δώσει τα εργαλεία για μια πιο πλήρη κοινωνική αναπαράσταση. Στην περίπτωση της Παλαιστίνης και του πολι- τικού της γίγνεσθαι, αυτή η συζήτηση αφορά σε μεγάλο βαθμό αυτό που θα μπορούσε να αποκαλέσει κάποιος την «μετα- Όσλο εποχή» και το εκτόπισμα ενός ηγέτη σαν τον Γιάσερ Αραφάτ, που το φάντασμά του πολλοί θέλουν να πλανιέται ακόμα γύρω από την παλαιστινιακή πολιτική σκηνή. Τα χρόνια που διανύουμε είναι τα χρόνια της ενηλικίωσης της γενιάς του Όσλο, η οποία έχει ξεκαθαρίσει από τις αυταπάτες των συμφωνιών, και της κατάρρευσης ενός ακόμα συλλογικού φαντασιακού που καθόρισε τις προσδοκίες των Παλαιστινίων.1 Αυτή η κατάρρευση επήλθε κυρίως λόγω τριών διαδικασιών που ανιχνεύονται στις τελευταίες δύο δεκαετίες της παλαιστινιακής ιστορίας. Πρώτον, υπήρξε μια σημαίνουσα επιδείνωση των σχέσεων με- ταξύ Παλαιστινίων και Ισραηλινών μετά τις συμφωνίες του Όσλο που ως έναν «ενδιάμεσο σταθμό» είχε την δεύτερη Ιντι- φάντα. Δεύτερον, η διογκούμενη οικονομική δυστοκία στα παλαιστινιακά εδάφη, που σήμερα βιώνεται ως μια ανάγκη επι- τακτικής πολιτικής λύσης και, τρίτον, ένα κενό πολιτικής αντιπροσώπευσης που μετουσιώνεται σε μια επαναπροσέγγιση της παλαιστινιακής πολιτικής ταυτότητας. Αυτά τα τρία χαρακτηριστικά μάς κάνουν να αναρωτηθούμε για το εάν οι παραδο- σιακές παλαιστινιακές δυνάμεις συνεχίζουν να εκφράζουν το σύνολο των Παλαιστινίων και για το αν υπάρχει ένα υπόρρητο ρεύμα που διεκδικεί την πολιτική αλλαγή. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 2 Οι συμφωνίες του Όσλο οδήγησαν, μεταξύ άλλων, σε αυτό που ο Τζεφ Χάλπερ έχει ονομάσει τη «μήτρα του ελέγχου» (matrix of control).2 Η έκταση και ο συμβολισμός του ανεγειρόμενου τείχους και η κατηγοριοποίηση των Παλαιστινίων ανά- λογα με τον τόπο διαμονής τους, γεννά μια κυριολεκτικά ασφυκτική κατάσταση η οποία έχει πλαισιωθεί με την πολιτική αποι- κιοποίησης των υπόλοιπων παλαιστινιακών εδαφών. Η Σ. Μάιρα παρατηρεί πως, η φαινομενική χαλάρωση του ελέγχου από τη μεριά του Ισραήλ, λόγω της απομάκρυνσης της IDF από τη Γάζα και διαφόρων σημείων ελέγχου από τη Δυτική Όχθη, δί- νει την αίσθηση μεγαλύτερης ελευθερίας κι- νήσεων που ως συνέπεια έχει την απομά- κρυνση της εικόνας του Ισραήλ ως εχθρό από το παλαιστινιακό συλλογικό φαντασιακό.3 Οι περισσότεροι Παλαιστίνιοι, εντούτοις, βλέπουν πως οι καρποί της σκληρής κατοχής είναι εμ- φανείς είτε αντιμετωπίζουν στρατιωτικά είτε διπλωματικά τους Ισραηλινούς. Η επαναριζο- σπαστικοποίηση του παλαιστινιακού κινήμα- τος, όπως λένε πολλοί νέοι Παλαιστίνιοι ακτι- βιστές, ενδεχομένως να χρειάζεται μια νέα επιθετική, όχι βίαιη, πολιτική, ένα είδος μιας νέας «Καράμα»,4 έτσι ώστε να δώσει μια νέα ώθηση αυτοπεποίθησης στους Παλαιστίνιους. Αυτή, βέβαια, η αντίληψη δεν γίνεται αποδε- κτή από την επίσημη παλαιστινιακή ηγεσία. Η πορεία της Παλαιστινιακής Αρχής (ΠΑ) τη δεκαετία του ’90 προς τον αυταρχισμό έδωσε το χώρο για την πολιτική αμφισβήτηση. Η οικονομική πολιτική της ΠΑ, ωστόσο, σε συνάρτηση με την ισραηλινή κατοχή, ήταν αυτή που άφησε το στίγμα της στο εγχείρημα εξορθολογισμού μιας καχεκτικής κρατικής δομής.5 Καθώς δυνάμωνε το πολιτικό Ισλάμ και η Χαμάς, οι φωνές κατά της πολιτικής της ΠΑ συνε- χώς αυξάνονταν. Πολλοί ακόμα πιστεύουν πως ο διαχωρισμός Χαμάς-Φατάχ είναι κυρίως οικονομικός, με την πρώτη να υπο- στηρίζει τα χαμηλά κοινωνικά στρώματα ενώ η δεύτερη τα υψηλότερα.6 Με την εμφάνιση και την ανάπτυξη του χρηματο- πιστωτικού κλάδου, των διοικητικών υπηρεσιών και των κατασκευών, η μεσαία τάξη τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχει διευρυνθεί εντυπωσιακά και η ελεύθερη διακίνηση των κεφαλαίων έχει επιτρέψει σε αρκετούς Παλαιστίνιους να δημιουρ- γήσουν μεγάλο πλούτο. Ωστόσο αυτή η ευφορία δεν κρατάει πολύ. Η δημογραφική αύξηση (περίπου 3,5% ετησίως) αρχίζει σταδιακά να πιέζει, με τη νεολαία σήμερα να έχει εξαιρετικά υψηλά ποσοστά ανεργίας (πάνω από 25%) και τη μετανάστευση, που θα μπορούσε να παίξει έναν προσωρινό πυροσβεστικό ρόλο, να γίνεται όλο και δυσχερέστερη. Αυτή η κατάσταση, που σε άλλες αραβικές χώρες οδήγησε τη νεολαία στην εξέγερση, δείχνει να ανησυχεί αρκετά τη Χαμάς και τη Φατάχ. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 24 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 Αν και παρατηρείται μια άνοδος του πολιτικού Ισλάμ, παρ’ όλες τις παλινδρομήσεις και τις προσπάθειες απονομιμο- ποίησής του, η Χαμάς έχει αρχίσει να αισθάνεται μια ανησυχία καθώς ο παρατεταμένος αποκλεισμός αλλά και η επιδείνωση των σχέσεων με την Αίγυπτο, δημιουργεί ένα αβέβαιο μέλλον. Έστω και αν πολλοί στη Δύση βλέπουν μια αδιαπραγμάτευτη ισλαμικότητα, αυτό που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια και στη Γάζα είναι το εξής: ένας σταθερός και συνεχής επανα- προσδιορισμός της ισλαμικής ταυτότητας και του συσχετισμού της με την πολιτική, και την εμφάνιση ενός «μετα-ισλαμι- σμού», όπως έχει αποδοθεί, ο οποίος χαρακτηρίζεται από έναν πιο μαχητικό πολιτικά προσανατολισμό, γεγονότα που μπο- ρεί κάποιος να παρατηρήσει μέσα από τις κινητοποιήσεις του Ιράν το 2009 ή ακόμα καλύτερα ίσως από την προσπάθεια εκδημοκρατισμού των ισλαμικών κινημάτων και κομμάτων στην Αραβική Άνοιξη7. Η ΠΑ, βλέποντας το ρήγμα συνεχώς να βαθαίνει και τη λαϊκή επιταγή για πολιτική ενοποίηση, έκανε πρόσφατα κάποιες σπασμωδικές κινήσεις για την προσέγγιση με την Χαμάς στη Γάζα. Αυτές οι κινήσεις κατέληξαν σε συμφωνία επί της αρχής το 2011, ωστόσο το πραξικόπημα του Ιου- λίου στην Αίγυπτο και η στάση τους απέναντι σε αυτό, αποσταθεροποίησε και πάλι τη σχέση τους. Το κίνημα εναντίον της ισραηλινής κατοχής που εμφανίζεται στα Κατεχόμενα, αλλά και στη διασπορά, αρχίζει να ξεπερνάει το μούδιασμα που έχει προκαλέσει μια καλά συντεταγμένη προπαγάνδα των αρχών και των αξιών της νεοφιλελεύθερης οικονομίας και της ασφά- λειας που προσφέρει αυτή8. Ωστόσο, εδώ προκύπτει ένα σοβαρό ερώτημα σχετικά με το προς τα πού να στοχεύσει: προς την ισραηλινή κατοχή ή προς την παγιωμένη εσωτερική εξουσία; Ή και προς τις δύο; Η προσπάθεια «εξυγίανσης» της παλαιστινιακής οικονομίας οδηγεί στη λήψη αντιλαϊκών μέτρων που προκαλούν την αν- τίδραση της κοινωνίας. Οι αυξημένοι εισοδηματικοί φόροι αλλά και η προσπάθεια μείωσης των συντάξεων στο δημόσιο το- μέα προκάλεσαν τη λαϊκή κατακραυγή με διαδηλώσεις και διαδικτυακές εκστρατείες και την συνεπακόλουθη αναθεώρησή τους, στοιχεία που φανερώνουν μια πολιτική κινητοποίηση στα παλαιστινιακά εδάφη.9 Παρατηρείται, δηλαδή, ένας εμ- πλουτισμός των πολιτικών αιτημάτων του κινήματος με τρέχοντα κοινωνικο-πολιτικά ζητήματα, τα οποία φυσικά συνδυά- ζονται με την ισραηλινή κατοχή και το τέλμα των ειρηνευτικών διαδικασιών. Το πολιτικό κενό, που συνεχίζουν πολλοί να αισθάνονται, φαίνεται να αναπληρώνουν κινήματα όπως το BDS (Boycott, Divestment, Sanctions) που πρωτοεμφανίστηκε στη διασπορά. Το κίνημα με μεθόδους οικονομικών κυρώσεων προσπαθεί να πολεμήσει την ισραηλινή κατοχή και να ανα- δειχθεί σε ένα ευρύτερο όργανο πολιτικής έκφρασης, μέσω της Διεθνούς Επιτροπής BDS (BNC), ενώ αυτή με τη σειρά της έχει συστήσει ένα ευρύτερο όργανο, τον Συνασπισμό Εθνικών και Ισλαμικών Δυνάμεων (CNIF). Ωστόσο, αν και υπάρχουν τα πολιτικά αιτήματα, το πολιτικό τους πρόγραμμα είναι ισχνό, με το κενό σε αυτό το επίπεδο να το γεμίζουν οργανώσεις όπως η USPCN στις ΗΠΑ και το PYM στην Παλαιστίνη και σε άλλες αραβικές χώρες.10 Πάντως, ο Όμαρ Μπαργκούτι, ιδρυτικό μέ- λος του BDS, επιμένει πως η πολιτική αντιπροσώπευση των Παλαιστινίων πρέπει να παραμείνει στους κόλπους της PLO. Από την έναρξη των αραβικών εξεγέρσεων, έχουν αναδυθεί διάφορες δυνάμεις που έχουν αυξημένη δραστηριότητα, όπως το Κίνημα της 15ης Μάρτη και το Ταμαρούντ. Το Κίνημα της 15ης Μάρτη, ένα κίνημα εμπνευσμένο από τις αραβικές εξε- γέρσεις προσπάθησε να οργανώσει μια επαναστατική κατάσταση, οργανώνοντας διαδηλώσεις, καθιστικές διαμαρτυρίες αλλά και απεργίες πείνας. Μπορεί να μην έφτασε τον στόχο αυτόν, μιας και υπέστη σοβαρή καταστολή από τις παλαιστινιακές δυνάμεις ασφαλείας, ωστόσο πέτυχε, ύστερα από πολλά χρόνια να ενώσει σε ένα οριζόντιο επίπεδο πολιτικούς ακτιβιστές ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 25 από τη Δυτική Όχθη και τη Γάζα, όπως επίσης να θέσει μια πρωταρχική βάση για την επαναπροσέγγιση Χαμάς-Φατάχ. Επί- σης, το Ταμαρούντ, που θεωρήθηκε από πολλούς αποτυχημένο στην προσπάθεια του να εκδιώξει την κυβέρνηση της Χα- μάς στη Γάζα, επανέφερε ξανά στη δημόσια σφαίρα τη συζήτηση για μια δημοκρατική πολιτική λειτουργία και αλλαγή. Σε αυτό το πλαίσιο, άλλωστε, λειτουργεί και το κίνημα Isha («Ξυπνήστε»), που διαδήλωνε το 2010 υπέρ της διενέργειας δημο- κρατικών εκλογών και ενάντια στην ισλαμοποίηση της Γάζας και της παλαιστινιακής κοινωνίας εν γένει. Αυτά τα εγχειρή- ματα μπορεί να μην είχαν την κατάληξη των όμορων κινημάτων στις αραβικές χώρες, ωστόσο δηλώνουν την παρουσία και την επεξεργασία μιας δυναμικής πολιτικής ταυτότητας. Οι Παλαιστίνιοι, άλλωστε, δηλώνουν πως ζουν καθημερινά την «πα- λαιστινιακή άνοιξη», με την καθημερινή τους πάλη. Πολλοί ακτιβιστές κάνουν λόγο για τις ρίζες των αραβικών εξεγέρσεων στην μακρόχρονη παλαιστινιακή αντίσταση, μια αντίσταση ενάντια στην κατοχή και την αποικιοκρατία. Αυτή η πάλη, υπο- στηρίζουν, έχει διαμορφώσει ιδεολογικά τα αντίστοιχα σύγχρονα κινήματα, ενώ στην παλαιστινιακή περίπτωση η «άνοιξη» γίνεται αντιληπτή από τους συνεχείς αγώνες, όπως λόγου χάρη η αντίσταση στο Μπαμπ ελ-Σαμς.11 Μέσα σε όλη αυτή την πολυεπίπεδη πραγματικότητα, η προτεινόμενη λύση ενός ενιαίου κράτους φαίνεται ότι θα καθορίσει την πολιτική πραγ- ματικότητα σε μεγάλο βαθμό στο μέλλον. Η ιδέα ενός ενιαίου παλαιστινιακο-ισραηλινού κράτους δεν είναι πρόσφατη πρό- ταση αλλά πάει πίσω στα τέλη της δεκαετίας του ’20, ωστόσο το πολιτικό αδιέξοδο την έχει επαναφέρει στο προσκήνιο με ιδιαίτερη ορμή την τελευταία περίοδο. Τη λύση αυτή υποστηρίζει και το BDS, μια ιδέα, όμως, που θέτει εκ των πραγμάτων προκλήσεις για το ίδιο το εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα, με μεγαλύτερη όλων την εκ βάθρων αλλαγή της παλαιστινιακής αναζήτησης για ένα ανεξάρτητο κράτος per se, σε μια εκ νέου ιδεολογική κατασκευή που θα προτάσσει την ειρηνική συμ- βίωση σε ένα κράτος.12 Η Μέση Ανατολή βρίσκεται σε μια μεταβατική ιστορική φάση, μια φάση που έχει ως κεντρικό άξονα τις ηγεσίες της και την πολιτική συμμετοχή. Η ηγεσία στον παλαιστινιακό αγώνα ενδεχομένως να καθοριστεί από μια σειρά παράγοντες, όπως λόγου χάρη η έκβαση των ειρηνευτικών διαδικασιών, οι ισραηλινές κινήσεις και η απάντηση από τις παλαιστινιακές δυνά- μεις σε αυτές και φυσικά από την οικονομική ύφεση της παλαιστινιακής οικονομίας. Φαίνεται πως και η Παλαιστίνη δεν θα αποφύγει τις αναταράξεις, ωστόσο ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον ιστορικό χρόνο, κατά το μπρωντελιανό σχήμα, έχει σημασία στην εκτίμηση της χρονικότητας των εξελίξεων. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Όλοι οι σύνδεσμοι προσπελάστηκαν στις 15 Δεκεμβρίου 2013 1. Jadaliyya, “Jil Oslo: Palestinian Hip-Hop, Youth Culture, and the Youth Movement”, (10/12/13) www.jadaliyya.com/pages/index/15528/jil-oslo_palestinian-hip-hop-youth-culture-and-the 2. Ό.π. 3. Ό.π. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 2 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 4. Μάχη στην πόλη Καράμα, τον Μάρτη του 1968, όπου συνειδητοποιήθηκε ότι ο ισραηλινός στρατός δεν ήταν ανίκητος. 5. Hilal, Jamil, “Problematizing Democracy in Palestine,” Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, Vol. 23, No 1&2, 2003, p. 164. 6. Ό.π. 7. Austin, Leila, “The Politics of Youth Bulge: From Islamic Activism to Democratic Reform in the Middle East and North Africa,” SAIS Review of International Affairs, Vol. 31, No 2, 2011, p. 86. 8. Khalidi, Raja, “After the Arab Spring in Palestine: Contesting the Neoliberal Narrative of Palestinian National Liberation,” Jadaliyya (23/03/12) http://www.jadaliyya.com/pages/index/4789/after-the-arab-spring-in-palestine_contesting-the- 9. Ό.π. 10. Erakat, Noura, “Beyond Sterile Negotiations: Looking for a Leadership with a Strategy”, Jadaliyya, (6/2/12) www.jadaliyya.com/pages/index/4259/beyond-sterile-negotiations_looking-for-a-leadersh 11. al-Ghoul, Asmaa, “Palestinian Activists Bemoan Their Lost Arab Spring,” al-Monitor, (18/1/13) www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/palestine-failed-arab-spring.html 12. Farsakh Leila, “Israeli-Palestinian Conflict: Palestinian Challenges and Prospects”, The Middle East Journal, Vol. 65, No 1, 2011, pp. 56-57. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 2 Ιράν: ο Ανώτατος Ηγέτης και οι Φρουροί της Επανάστασης Ευάγγελος Διαμαντόπουλος Το περίπλοκο και ασυνήθιστο πολιτικό σύστημα του Ιράν συνδυάζει στοιχεία Ισλαμικής θεοκρατίας και δημοκρα- τίας. Κυρίαρχος του κράτους είναι ο Ανώτατος Ηγέτης της Επανάστασης που εποπτεύει τη γενική λειτουργία της χώ- ρας και διορίζει τους προϊσταμένους αρκετών ισχυρών θέσεων στις ένοπλες δυνάμεις, τη δικαιοσύνη και την κυ- βέρνηση. Οι ένοπλες δυνάμεις της Ισλαμικής δημοκρατίας αποτελούνται από τον τακτικό στρατό καθώς και από τους Φρουρούς της Επανάστασης που έχουν ως κύρια αποστολή τη διατήρηση του καθεστώτος. Ο ρόλος και η δύναμή τους έχουν επεκταθεί ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών. Ο Ανώτατος Ηγέτης και οι Φρουροί του κα- θορίζουν την πορεία της χώρας σε μεγάλο βαθμό. Η ιδέα της καθοδήγησης από έναν κληρικό (Βιλαγιάτ αλ Φακίχ) κατέχει σημαντική θέση στην πολιτική σκέψη του Σιιτικού Ισλάμ. Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί, πρώτος Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν μετά την Ισλαμική Επανάσταση, επέλεξε την πλέον από- λυτη έκφανση αυτής της θεωρίας για την διακυβέρνηση της χώρας.1 Σύμφωνα με τον Χομεϊνί, η σφαίρα επιρροής του Ισλα- μικού νομικού περιλαμβάνει και την πολιτική στα πλαίσια μιας Ισλαμικής διακυβέρνησης μέχρι την επιστροφή του 12ου Ιμάμη και νόμιμου διαδόχου του Προφήτη. Ο Ηγέτης αντλεί θεωρητικά την εξουσία του από ένα συνδυασμό θεϊκής και λαϊκής απο- δοχής.2 Ο κεντρικός ρόλος που κατέχουν ορισμένοι θεσμοί, όπως του Ανώτατου Ηγέτη, της Συνέλευσης των Εμπειρογνω- μόνων και του Συμβουλίου των Φρουρών, στην πολιτική σκακιέρα του Ιράν αποτελούν μοναδικό παράδειγμα πρακτικής εφαρ- μογής αυτής της θεωρίας παγκοσμίως. Ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ είναι ο Ανώτατος Ηγέτης μετά από τον θάνατο του Χομεϊνί το 1989 και σύμφωνα με το Σύν- ταγμα εποπτεύει τη γενική πορεία της χώρας.3 Στην πράξη, ο Χαμενεΐ ελέγχει το Ιράν μέσω των συνταγματικών υπερεξου- σιών του και των χιλιάδων διορισμένων εκπροσώπων του στο κράτος. Η θρησκευτική και ιδεολογική του επιρροή ως ανώ- τατου κληρικού, σε συνδυασμό με την δυνατότητά του να ελέγχει κρίσιμους τομείς του κρατικού μηχανισμού, τον τοποθετούν στην κορυφή της πυραμίδας εξουσίας. Ο Ανώτατος Ηγέτης, ως Γενικός Διοικητής των ενόπλων δυνάμεων, έχει το δικαίωμα κήρυξης πολέμου, ενώ διορίζει και αποστρατεύει τους Αρχηγούς των διαφόρων σωμάτων ασφαλείας. Επικυρώνει την εκλογή ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 2 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 του νέου Προέδρου και έχει το δικαίωμα με την υποστήριξη του Ανώτατου Δικαστηρίου, ή των δύο τρίτων του κοινοβουλίου, να τον καθαιρέσει. Επιλέγει, επίσης, τον Ανώτατο Δικαστή και τα μισά από τα δώδεκα μέλη-κληρικούς του πολύ σημαντι- κού Συμβουλίου των Φρουρών, διατηρώντας όμως το δικαίωμα να τους καθαιρέσει. Τα υπόλοιπα έξι μέλη-δικαστές του Συμ- βουλίου επιλέγονται από το κοινοβούλιο ανάμεσα από τους προτεινόμενους υποψήφιους του Ανώτατου Δικαστή. Ο Μέγας Αγιατολάχ παρεμβαίνει ακόμα στη δημόσια τηλεόραση και το ραδιόφωνο, αφού διορίζει και απολύει τον διευθυντή τους, ενώ μπορεί να επηρεάζει και το κήρυγμα των κληρικών στην προσευχή της Παρασκευής μέσω της επιλογής των Ιμάμηδων στις μεγάλες πόλεις. Ο Ανώτατος Ηγέτης έχει επίσης τον τελευταίο λόγο στη χάραξη της εξωτερικής πολιτικής σε καίρια ζητή- ματα, όπως την εξέλιξη του πυρηνικού προγράμματος. Αν κι ο Πρόεδρος Ρουχανί κατάφερε να πετύχει πρόσφατα μία ση- μαντική συμφωνία με τη διεθνή κοινότητα σχετικά με το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας, αφού προχώρησε και σε κάποιες συμβολικές κινήσεις καλής θέλησης ως προς τις σχέσεις της χώρας του με τη Δύση,4 η σιωπηρή αποδοχή του Ανώτατου Ηγέτη θα πρέπει να θεωρείται δεδομένη για τη λήψη τέτοιων σημαντικών πρωτοβουλιών από τον Πρόεδρο, χωρίς βέβαια η στήριξη αυτή να θε- ωρείται σίγουρη και για το μέλλον. Ένας άλλος σημαντικός πόλος ισχύος είναι οι ένοπλες δυνάμεις του Ιράν που απαρτίζονται από τον τα- κτικό στρατό και τον στρατό των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστα- σης. Ο διαχωρισμός αυτός δεν είναι τυχαίος αφού οι Φρουροί της Επα- νάστασης δημιουργήθηκαν μετά την πτώση του Σάχη με σκοπό να επι- τηρούν τον ισλαμικό χαρακτήρα του κράτους αλλά και να λειτουργούν ως αντίβαρο στις παραδοσιακές δυνά- μεις του ιρανικού στρατού ώστε να είναι θέση να αποτρέψουν πιθανό στρατιωτικό πραξικόπημα. Έκτοτε, ο ρόλος τους έχει διογκωθεί με αποτέλεσμα σήμερα να επηρεάζουν σημαντικά την πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας. Διακρίνονται σε σώματα στρατού, ναυτικού και αε- ροπορίας όπως και ο τακτικός στρατός. Eλέγχουν επίσης την πολυπληθή παραστρατιωτική ομάδα Μπασίτζ. Η πολιτοφυ- λακή Μπασίτζ ενισχύθηκε σημαντικά κατά την προεδρική θητεία του Προέδρου Αχμαντινετζάντ, που υπήρξε και ο ίδιος πρώην μέλος των Φρουρών, αφού χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον κατά του Πράσινου Κινήματος και των διαδηλωτών στις τα- ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 2 ραχές του 2009.5 Οι Φρουροί φροντίζουν να διατηρούν την ιδεολογική τους επιρροή μέσω δικών τους δικτύων ενημέρωσης και εκπαίδευσης, όπως πανεπιστήμια, ιστοσελίδες, περιοδικά και φοιτητικές οργανώσεις των Μπασίτζ. Οι ανώτεροι αξιω- ματικοί των Φρουρών της Επανάστασης συχνά προωθούνται από τον Χαμενεΐ σε σημαντικές θέσεις του κράτους με απο- τέλεσμα το στρατιωτικό αυτό σώμα να έχει διασυνδέσεις και επιρροή στη διαμόρφωση της εσωτερικής και οικονομικής πο- λιτικής της χώρας. Η ισχυρή θέση των Φρουρών φαίνεται επίσης και από την αυτοπεποίθηση του Αρχηγού τους, Μοχάμαντ Τζάφαρι, να ασκεί κριτική στον Πρόεδρο. Έπειτα από την πρόσφατη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, ο Τζά- φαρι δήλωσε χαρακτηριστικά ότι η χώρα έχει επηρεαστεί από τη Δύση και αυτό πρέπει να αλλάξει.6 Η οικονομική δύναμη των Φρουρών της Επανάστασης έχει ξεφύγει από τα στενά όρια της εγχώριας αμυντικής βιομη- χανίας και πλέον ευδοκιμεί στον κατασκευαστικό, τον αγροτικό και τον ενεργειακό τομέα, ενώ επεκτείνεται και στα μέσα ενημέρωσης κ.α.7 Η οικονομική τους δύναμη διογκώθηκε ιδιαίτερα μετά τον πόλεμο Ιράν – Ιράκ με την ανάληψη της ανα- συγκρότησης των δομών της χώρας.8 Σημεία κλειδιά επίσης για την οικονομική ανάπτυξη των Φρουρών ήταν η κίνηση του Προέδρου Ραφσανζανί να εμπλέξει δημόσιες υπηρεσίες σε επιχειρηματικές δραστηριότητες και η Προεδρία Αχμαντινετζάντ κατά τη διάρκεια της οποίας ανέλαβαν πολλά δημόσια έργα και την εκμετάλλευση ενεργειακών πόρων. Η υπηρεσία ανα- συγκρότησης των Φρουρών, Χάταμ αλ-Ανμπία, έχει δημιουργήσει διάφορες επιχειρήσεις σχεδόν σε κάθε τομέα οικονομικής δραστηριότητας οι οποίες αναλαμβάνουν εργολαβίες, συχνά άνευ διαγωνισμού, από το Ιρανικό κράτος.9 Οι Φρουροί της Επα- νάστασης έχουν ακόμη έμμεση επιρροή σε κάποια κοινωφελή ιδρύματα (Bonyads) τα οποία αποτελούν οικονομικούς κολοσ- σούς με σημαντική δραστηριότητα στο Ιράν αλλά και στο εξωτερικό. Ο Ανώτατος Ηγέτης ελέγχει άμεσα αυτά τα ιδρύματα, όμως, στα δύο σημαντικότερα από αυτά (Mostazafan και Shahid) έχει διορίσει ως προέδρους πρώην ανώτατους αξιωματικούς των Φρουρών. Η μαύρη αγορά ανθεί στο Ιράν λόγω του διεθνούς εμπάργκο και της απαγόρευσης εισαγωγής συγκεκριμένων προϊόντων από το καθεστώς. Υπάρχουν ενδείξεις πως λόγω της ασυλίας και των γνωριμιών τους οι Φρουροί εμπλέκονται και στο λαθρεμπόριο.10 Η οικονομική επιρροή των Φρουρών της Επανάστασης θα μπορούσε μελλοντικά να τους δώσει περισ- σότερη ανεξαρτησία και δύναμη, λειτουργώντας ως αντίβαρο στην απόλυτη εξουσία του Ανώτατου Ηγέτη. Η συνεχιζόμενη ενασχόλησή τους όμως με επιχειρηματικές δραστηριότητες θα μπορούσε επίσης να οδηγήσει σε εσωτερικές έριδες μεταξύ τους, καθώς και στην απαξίωση της εικόνας και της αποστολής τους.11 Ο Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν διαθέτει υπερεξουσίες που του επιτρέπουν να ασκεί σημαντική επιρροή σχεδόν σε κάθε τομέα της πολιτικής της χώρας. Ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ επέβαλε κάθε απόφασή του και επικράτησε εναντίον κάθε φω- νής αμφισβήτησης όποτε θεώρησε ότι έπρεπε να επέμβει μέχρι σήμερα, στηριζόμενος, όμως, ιδιαίτερα στους Φρουρούς της Επανάστασης. Ωστόσο, η αναβάθμιση των Φρουρών θα μπορούσε μελλοντικά να τους δώσει το δικαίωμα να απαιτήσουν μία ανώτερη θέση στην πυραμίδα εξουσίας της Ισλαμικής δημοκρατίας. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 0 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Όλοι οι σύνδεσμοι προσπελάστηκαν στις 23 Δεκεμβρίου 2013 1. Bazzi, Mohamad, “Khomeini’s Long Shadow,” Foreign Affairs, (21/6/2010), www.foreignaffairs.com/articles/66479/mohamad-bazzi/khomeinis-long-shadow 2. Al-Islam.org, “General Principles of Imam Khomeini’s Political Thought,” www.al-islam.org/message-thaqalayn/vol2-n2-3/general-principles-imam-khumaynis-political-thought-kazem-ghazi-zadeh-0 3. Islamic Parliament of Iran, “The Constitution of the Islamic Republic of Iran,” http://en.parliran.ir/index.aspx?siteid=84&pageid=320 4. Borger, Julian, “Hassan Rouhani hails US as ‘great nation’ and hints at nuclear progress,” The Guardian, (27/9/2013), www.theguardian.com/world/2013/sep/27/iran-president-hassan-rouhani-us-nuclear-talks 5. MacFarquhar, Neil, “Shadowy Iranian Vigilantes Vow Bolder Action,” The New York Times, (18/6/2009), www.nytimes.com/2009/06/19/world/middleeast/19basij.html 6. Coles, Isabel and George, Marcus, “Iran commander criticizes government over influence from West,” Reuters, (11/12/2013), www.reu- ters.com/article/2013/12/11/us-iran-military-idUSBRE9BA0CI20131211 7. Mottale, M. Morris, “The birth of a new class,” Al Jazeera, (22/4/2010), www.aljazeera.com/focus/2010/04/2010421104845169224.html 8. Moaveni, Azadeh, “Iran’s Rich Revolutionary Guards,” TIME, (5/9/2007), http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1659039,00.html 9. Wehrey, Frederic, Green, Jerrold D., Nichiporuk, Brian, Nader, Alireza, Hansell, Lydia, Nafisi, Rasool and Bohandy, S. R., “The Rise of the Pasdaran,” RAND, (2009), pp. 59-64, www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2008/RAND_MG821.pdf 10. Bruno, Greg, Bajoria, Jayshree and Masters, Jonathan, “Iran’s Revolutionary Guards,” Council on Foreign Relations, (14/6/2013), www.cfr.org/iran/irans-revolutionary-guards/p14324 11. Wehrey, Frederic et al., op. cit., pp. 70-75 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 1 Η Σιιτική Ηγεσία στο Ιράκ Βασιλική Καστρίτη Δέκα χρόνια μετά την αμερικάνικη εισβολή, συνοδευόμενη από διακηρύξεις περί μιας νέας εποχής, η εσωτερική κα- τάσταση στο Ιράκ παραμένει ιδιαίτερα ρευστή, καθώς αντίρροπες δυνάμεις, με φόντο την γενικότερη αναταραχή στην Μέση Ανατολή, μάχονται για τον έλεγχο της χώρας. Οι εθνοθρησκευτικές διαμάχες έχουν μετατρέψει εκ νέου το Ιράκ σε έναν αιματηρό πεδίο μάχης. Ωστόσο, η ένταση δεν καλλιεργείται μόνο από τις διαφορετικές εθνοτικές ή θρη- σκευτικές ομάδες. Διαμάχες υπάρχουν και στο εσωτερικό των Σιιτών που αποτελούν την πλειοψηφία του πληθυσμού του Ιράκ και την στιγμή αυτή ηγούνται της πολιτικής ζωής της χώρας. Η Ιρακινή κοινωνία αποτελεί αναντίρρητα μία από τις περισσότερο κατακερματισμένες πολιτικά αραβικές κοινωνίες. Ο κα- τακερματισμός αντικατοπτρίζεται και στον σιιτικό πληθυσμό, όπως εκφράζεται μέσα από την οργάνωση της σιιτικής πολι- τικής ζωής στο Ιράκ, η οποία υφαίνεται γύρω από τρία κυρίαρχα σιιτικά πολιτικά κόμματα, το Islamic Da’wa Party (Da’wa), ηγέτης του οποίου είναι ο τωρινός Πρωθυπουργός του Ιράκ, Nouri al-Maliki, το Islamic Supreme Council of Iraq (ISCI), και το Sadr Organization (Sadr). Το Da’wa είναι το παλαιότερο από τα σιιτικά κόμματα. Παρά την γένεσή του στα τέλη του 1950 δεν διαθέτει ισχυρά κοινωνικά ερείσματα στο εσωτερικό της χώρας, κα- θώς κατά την περίοδο κυριαρχίας του Ba’ath, τα περισσό- τερα από τα στελέχη του ήταν εξόριστα1. Μετά το 2003, όμως, ξεκινά η ομολογουμένως επιτυχής ανασύνταξή του στο Ιράκ, η οποία οδήγησε τον συνασπισμό του οποίου ηγείται, με την ονομασία “Συμμαχία Νόμου και Τάξης”, σε υψηλά εκλογικά ποσοστά κατά τις εθνικές εκλογές του 2005 και του 2010, επιτρέποντάς του να διεκδικήσει την θέση του Πρωθυπουργού δικός του υποψήφιος. Ωστόσο, το γεγονός ότι ο Nouri al-Maliki, καθώς και ο Ibrahim al-Jafaari, που διετέλεσε στο παρελθόν Πρωθυ- ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 2 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 πουργός του Ιράκ, προέρχονται από τους κόλπους του Da’wa, δεν οφείλεται αποκλειστικά στα θετικά εκλογικά αποτελέ- σματα του κόμματος. Η εξασφάλιση της Πρωθυπουργίας υπήρξε επιτυχής χειρισμός των δύο κύριων πολιτικών του αντίπαλων, του ISCI και του Sadr. Το Da’wa κατάφερε να αξιοποιήσει προς μεγάλο του όφελος την αντιπαλότητα των δύο, σαφώς κοι- νωνικά ισχυρότερων, κομμάτων, αναγκάζοντάς τα στην ουσία να συμβιβαστούν με την ανάληψη της πρωθυπουργικής θέσης από δικό του στέλεχος. Το ISCI “γεννήθηκε” στο γειτονικό Ιράν στα τέλη του 1980 με σκοπό να λειτουργήσει ως ομπρέλα για τις εξόριστες σιιτι- κές ομάδες. Ισχυρά οργανωμένο, έχει βαθιά ερείσματα στα μεσαία και ευπορότερα κοινωνικά στρώματα στο νότιο, κυρίως, Ιράκ2. Σε αντίθεση με το Da’wa, έχει ευρεία κοινωνική βάση, την οποία απέκτησε ταχέως μετά την πτώση του Saddam Hus- sein, παρέχοντας κοινωνικές υπηρεσίες και ανθρωπιστική βοήθεια, κατά τα πρότυπα έτερων σιιτικών ομάδων του εξωτερι- κού. Υποστηρίζεται, δε, και από την θρησκευτική ελίτ, σε αντίθεση με τις χαμηλότερες θρησκευτικές βαθμίδες που φαίνον- ται να υποστηρίζουν το ριζοσπαστικό Sadr, το μοναδικό ίσως κόμμα με ενεργή παρουσία στο εσωτερικό του Ιράκ κατά την περίοδο κυριαρχίας του Ba’ath, με ρίζες στα φτωχότερα κοινωνικά στρώματα της Βαγδάτης και του Νότιου Ιράκ3. Αξίζει να σημειωθεί ότι μία επιπλέον βασική διαφορά μεταξύ του ISCI και του Sadr, αλλά και του Da’wa, είναι ότι το μεν ISCI επιδιώ- κει την οργάνωση του Ιράκ σε ομοσπονδιακά πρότυπα, με την δημιουργία αυτόνομης σιιτικής περιοχής στο νότιο Ιράκ με ισχυρές εξουσίες. Στον αντίποδα βρίσκεται το Sadr, το οποίο ανέκαθεν τασσόταν υπέρ μιας ισχυρής κεντρικής κυβέρνησης4. Παρά ταύτα πρόσφατα, τον Ιούλιο του 2013, αφήνοντας κατά μέρος τις ανωτέρω διαφορές, τα δύο αυτά παραδοσιακά αν- τίπαλα κόμματα προέβησαν στην ανακοίνωση μιας συμμαχίας, την οποία μάλιστα χαρακτήρισαν «στρατηγική»5. Έναυσμα για την συνεργασία στάθηκαν τα ιδιαίτερα ενθαρρυντικά αποτελέσματα στις τοπικές εκλογές τόσο για το ISCI όσο και για το Sadr, σε αντίθεση με το Da’wa, το οποίο έχασε αρκετές από τις έδρες που κατείχε, μεταξύ άλλων και σε νευραλγικές επαρ- χίες, όπως της Βαγδάτης και της Βασόρας6. Η εν λόγω συνεργασία αναμένεται να «καρποφορήσει» εν όψει των προγραμ- ματισμένων για τον Απρίλιο του 2014 εθνικών εκλογών, των πρώτων σημειωτέον που θα πραγματοποιηθούν χωρίς την πα- ρουσία ξένων στρατευμάτων. Ο ηγέτης του Sadr δήλωσε μάλιστα χαρακτηριστικά ότι η συμμαχία θα ισχυροποιήσει την ιρακινή εθνική σιιτική συνοχή. Η κίνηση αποσκοπεί σαφώς στην αποδυνάμωση του νυν Πρωθυπουργού, ο συνασπισμός του οποίου τα τελευταία οκτώ χρόνια μονοπωλεί τις σημαντικότερες κυβερνητικές θέσεις. Όσον αφορά το ISCI, η αύξηση των εδρών και η συνακόλουθη πολιτική του ανάσταση, έχει και μια περαιτέρω σημασία. Αποδεικνύει ότι οι ισχυροί δεσμοί του με το ιρανικό κράτος δεν λειτουργούν πλέον αρνητικά, όπως είχε συμβεί κατά τις προ- ηγούμενες τοπικές και εθνικές εκλογές, στις οποίες το ISCI είχε σημειώσει χαμηλά ποσοστά, εξαιτίας φόβων τυχόν ιρανικής χειραγώγησης. Εάν, μάλιστα, η ανοδική πορεία του συνεχιστεί και στις εθνικές εκλογές, σε συνδυασμό με την περαιτέρω πτώση του Da’wa, τότε υπάρχουν σοβαρές πιθανότητες να διεκδικήσει την θέση του Πρωθυπουργού δικός του υποψήφιος. Θα χρειαστεί όμως υποστήριξη και από τους Κούρδους. Παραδοσιακά το ISCI διατηρεί καλές σχέσεις με δύο μεγάλες κουρδικές παρατάξεις, την PUK και την KDP. Η πρόσφατη ανάδειξη όμως του αντιπολιτευόμενου κουρδικού Αλλαγή “Gorran” σε δεύτερη κουρδική δύ- ναμη μεταβάλλει εν μέρει το τοπίο, χωρίς ωστόσο να το αλλάζει ουσιαστικά. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 Πέραν των τριών προαναφερθέντων κομμάτων, σημαντικό ρόλο στο Ιράκ διαδραματίζουν και οι σιιτικές παραστρατιω- τικές δυνάμεις, άμεσα συνδεδεμένες με τα πολιτικά κόμματα. Παρά τις κατά καιρούς διακηρύξεις της Ιρακινής κυβέρνησης για προσπάθειες διάλυσης των ομάδων αυτών, πολλοί είναι οι αναλυτές που υποστηρίζουν ότι στην πραγματικότητα οι πο- λιτικές δυνάμεις επιθυμούν την ύπαρξή τους, καθώς σε μια κοινωνία με βαθιές εθνοθρησκευτικές διαφορές, όπως το Ιράκ, λειτουργούν προστατευτικά για τις φίλιες πολιτικές δυνάμεις. Αν και τα τελευταία χρόνια η παρουσία τους είχε μειωθεί ως αποτέλεσμα προσπαθειών ειρήνευσης και εκεχειρίας, η αναζωπύρωση των συγκρούσεων τους τελευταίους μήνες επαναφέ- ρει στο προσκήνιο την «ανάγκη» παρουσίας των ομάδων αυτών, επιβεβαιώνοντας έτσι τους αναλυτές. «Διασημότερη» όλων η Jaish al-Mahdi (Mahdi Army), που πρόσκειται στο Sadr. Έχοντας εδραιωθεί σε πολλές γειτονιές της Βαγδάτης και όντας ιδιαίτερα εχθρική προς τους Σουνίτες, αναπτύχθηκε γρήγορα προστατεύοντας τον σιιτικό πληθυ- σμό από σεχταριστικές επιθέσεις και παρέχοντας κοινωνικές υπηρεσίες. Με δεδομένη την αύξηση των τρομοκρατικών επι- θέσεων των τελευταίων μηνών στο Ιράκ, η ηγεσία της Mahdi υποστηρίζει ότι η τωρινή ιρακινή κυβέρνηση αδυνατεί να προ- στατέψει τον σιιτικό πληθυσμό από τις αυξανόμενες βομβιστικές επιθέσεις των Σουνιτών, οδηγώντας τη χώρα και το λαό στην πλήρη διάλυση, καθιστώντας ταυτόχρονα το Ιράκ «εύκολη λεία» για τις ξένες δυνάμεις7. Χιλιάδες όμως άντρες, εκπαιδευμένους στο Ιράν, διαθέτει και η παραστρατιωτική ομάδα που πρόσκειται στο ISCI, η Badr Brigade, η οποία μετά την πτώση του καθεστώτος Ba’ath στελέχωσε σε μεγάλο βαθμό τις υπηρεσίες εθνικής ασφάλειας του Ιράκ, γεγονός το οποίο προκαλούσε συχνά τις αντιδράσεις του Sadr. Συμπερασματικά, η δραματική αύξηση των «τυφλών» βομβιστικών επιθέσεων εναντίον σιιτικών στόχων δεν συνηγορεί υπέρ του Nouri al-Maliki, ο οποίος φαίνεται να αποτυγχάνει σε έναν εκ των βασικών στόχων που είχε θέσει όταν αναλάμ- βανε την πρωθυπουργία, αυτόν της διασφάλισης της εσωτερικής σταθερότητας και ασφάλειας. Η συνακόλουθη εκλογική κάμψη του Da’wa θέτει υπό αμφισβήτηση μια τρίτη εκλογική νίκη στις ερχόμενες εκλογές. Ελπίδα για την εκ νέου ανάδειξή του ως μεγάλου νικητή από την αναμέτρηση του Απριλίου αποτελεί το γεγονός ότι πρόκειται για ένα γνωστό, «ασφαλές» πολιτικό πρόσωπο, η πιθανή αντικατάσταση του οποίου θα λειτουργήσει περαιτέρω αποσταθεροποιητικά. Σε κάθε όμως πε- ρίπτωση οι πολιτικές ισορροπίες στην σιιτική κοινωνία έχουν ήδη διαταραχθεί. Η εξασφάλιση της κοινωνικής συνοχής του σιιτικού πληθυσμού του Ιράκ, που αποτελεί περίπου το 60% του συνολικού πλη- θυσμού, αποτελεί το μεγάλο στοίχημα της επόμενης κυβέρνησης, καθώς θεωρείται απαραίτητη προϋπόθεση για την επίτευξη της ευρύτερης κοινωνικής συνοχής. Η συνοχή δύναται να επιτευχθεί μέσω της οικονομικής ανάπτυξης, η οποία μεταφράζε- ται πρωτίστως στην εκμετάλλευση των ενεργειακών αποθεμάτων. Παρά, όμως, το ότι το νότιο, σιιτικό Ιράκ διαθέτει τα με- γαλύτερα και πλουσιότερα κοιτάσματα πετρελαίου στη χώρα, τα οποία ανέρχονται περίπου στο 70% των συνολικών πετρε- λαϊκών αποθεμάτων της, η αξιοποίηση αυτών παραμένει μάλλον στάσιμη, καθώς οι διεθνείς πετρελαϊκές εταιρείες προτιμούν να εστιάσουν το ενδιαφέρον τους στην αυτόνομη κουρδική περιοχή, ως απόρροια της ανυπαρξίας σταθερότητας και ασφά- λειας στην σιιτική περιοχή, ευνοώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο την αύξηση της ήδη υψηλής ανεργίας. Η οικονομική ανάκαμψη, χάρη στην αξιοποίηση των τεράστιων αποθεμάτων πετρελαίου που διαθέτει το Ιράκ, θα του επιτρέψουν να αφήσει πίσω του τα «οικονομικά φαντάσματα» των κυρώσεων και του πολέμου και να γυρίσει πραγματικά σελίδα στην ιστορία της χώρας. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 4 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Όλοι οι σύνδεσμοι προσπελάστηκαν στις 15 Δεκεμβρίου 2013 1. Duss, Matthew and Juul, Peter, “The Fractured Shia of Iraq: Understanding the Tensions within Iraq’s Majority”, Center for American Progress, 2009, http://www.americanprogress.org/issues/2009/01/pdf/shia_elections.pdf 2. Institute for the Study of War, “Fact Sheet on Iraq ‘s Major Shi’a Political Parties and Militia Groups”, 2008, http://understandingwar.org/sites/default/files/Fact%20Sheet%20on%20Iraq%27s%20Major%20Shia%20Political%20Parties%20and%20Militi a%20Groups.pdf 3. Schmidt, Soren, “Shia-Islamist Political Actors in Iraq: Who Are They and What Do They Want?”, Danish Institute for International Studies, 2008, http://subweb.diis.dk/graphics/Publications/Reports%202008/DIIS-RP_2008-3_web.pdf 4. Institute for the Study of War, op. cit. 5. Mustafa, Hamza, “Iraq: Sadr and Hakim form new “strategic” alliance”, Asharq Al-Awsat (11/7/2013), http://www.aawsat.net/2013/07/article55309198 6. Knights, Michael, “Analysis: Maliki bolsters Iraq re-election chances”, BBC News (9/11/2013), http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-24870745 7. Cockburn, Patrick, “ ‘The near future of Iraq is dark’ Warning from Muqtada al-Sadr – the Shia cleric whose word is law to millions of his countrymen”, The Independent (29/11/2013), http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/the-near-future-of-iraq-is-dark-warning- from-muqtada-alsadr—the-shia-cleric-whose-word-is-law-to-millions-of-his-countrymen-8970909.html ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 5 Η Λιβύη δύο χρόνια μετά: κράτη εν κράτει Σταύρος Δρακουλαράκος Η Λιβύη, την επαύριο της αραβικής άνοιξης, ελλείψει κρατικής συνοχής κινδυνεύει από την ραγδαία άνοδο αυτο- νομιστικών κινημάτων, σημαντικότερο των οποίων είναι αυτό των εκτός του κυβερνητικού σχηματισμού ισλαμιστών. Στις 17 Φεβρουαρίου του 2011, με την αραβική άνοιξη σε πλήρη αναβρασμό, ξέσπασαν εξεγέρσεις που οδήγησαν σε βίαιες αναμετρήσεις μεταξύ των εξεγερθέντων και των καθεστωτικών του Καντάφι. Ο Λίβυος δικτάτορας ανετράπη, έπεσε θύμα των ανταρτών και εκτελέστηκε. Τον Ιούλιο του 2012 διεξήχθησαν εκλογές και μια κυβέρνηση συνασπισμού ανήλθε στην εξου- σία. Ωστόσο, η κατάσταση στη Λιβύη δεν εντάσσεται - πλήρως τουλάχιστον - στο γενικότερο πλαίσιο της αραβικής άνοι- ξης. Οι ελεύθερες εκλογές, σε αντιδιαστολή με τις αντίστοιχες της Τυνησίας και της Αιγύπτου, δεν ανέδειξαν στην εξουσία ένα ισλαμικό κόμμα, αλλά το κόμμα του Mahmoud Jibril, συνασπισμό φιλελεύθερων κομμάτων. Εντολή της νέας κυβέρνη- σης, και κατ’επέκταση της Γενικής Εθνικής Συνέλευσης, ήταν η σύνταξη ενός Συντάγματος το οποίο θα οδηγούσε τη χώρα σε νέες εκλογές το 2014. Εντούτοις, η εκκρεμότητα διαιωνίζεται ενώ εκ παραλλήλου, η Λιβύη βρίσκεται κατακερματισμένη μεταξύ των περιοχών που τελούν υπό τον έλεγχο της κυβέρνησης και των πόλεων που βρίσκονται υπό τον έλεγχο και την προστασία των διαφόρων και ανταγωνιστικών ανταρτικών οργανώσεων. Το πρόβλημα εντοπίζεται στον κίνδυνο διαμελισμού της Λιβύης σε αυτόνομες περιοχές1: της Τριπολίτιδας (κέντρο εξουσίας της κυβέρνησης) και της Μισράτα (κέντρο παρα- στρατιωτικών ομάδων χωρίς ιδεολογικό προσανατολισμό) στο βορρά, της Κυρηναϊκής ανατολικά (κέντρο ισλαμιστών της An- sar Al-Shariah) και του Φεζάν στο νότο (κέντρο των Τουαρέγκ και των Τουμπού, οι οποίοι διεκδικούν την εθνική τους ταυ- τότητα). Μεγάλοι ηττημένοι των εκλογών, οι ισλαμιστές παραμένουν στο προσκήνιο, ενώ κατηγορούνται ως υποκινητές και αυτουργοί των αναταραχών για την κατάληψη της εξουσίας και την επιβολή ενός ”Ισλάμ από το εξωτερικό”, εξ Αιγύπτου ή εκ Σαουδικής Αραβίας. Τα ανταρτικά κινήματα εμφανίστηκαν με αφορμή την ανατροπή του Καντάφι. Την εκτέλεση ωστόσο αυτής της αποστολής δεν ακολούθησε η διάλυσή τους, ενώ η ίδια η κυβέρνηση αδυνατούσε να οργανώσει το λιβυκό στρατό και τις αστυνομικές αρχές. Σημειώθηκε μια προσπάθεια εξοβελισμού τους αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Ως επακόλουθο, μερικές εκατοντάδες χιλιάδες οπλισμένων ανταρτών διασκορπισμένων σε παραστρατιωτικές οργανώσεις έχουν εγκατασταθεί στις πόλεις και μεριμνούν ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 αυθαίρετα για την ασφάλεια των πολιτών και την εξασφάλιση των ιδιοτελών τους συμφερόντων. Ο έλεγχος που διατηρούν είναι απόλυτος σε τέτοιο βαθμό, ώστε διακινούν όπλα και ναρκωτικά, ενώ παράλληλα ασκούν πίεση και εκβιάζουν την ίδια την κυβέρνηση, αλλά και τις διπλωματικές αποστολές εντός της χώρας. Δημιουργείται συνεπώς ένα κλίμα ανασφάλειας, το οποίο η κυβέρνηση αδυνατεί να άρει. Ισχυρότερη παραστρατιωτική οργάνωση είναι αυτή του κινήματος του Ansar Al-Shariah, το οποίο πρεσβεύει την επιβολή του ισλαμικού νόμου της Shariah. Τον προωθεί μάλιστα ως μοναδική νομοθετική πηγή και απαιτεί την άμεση εφαρμογή του2. Προς επίτευξη αυτού του σκοπού διατηρεί υπό τον έλεγχό της συνοικίες στη Βεγγάζη και στη Σύρτη. Αποτελεί σαλαφιστική οργάνωση3, η οποία κατηγορείται ότι βρίσκεται πίσω από τις δολοφονικές επιθέσεις των τελευταίων μηνών καθώς και της επίθεσης κατά του Αμερικανικού Προξενείου της Βεγγάζης το Σεπτέμ- βριο του 2012 με θύματα τον Πρέσβη Chris Stevens και τρεις αμερικανούς πο- λίτες. Μετά την πτώση του καθεστώ- τος και την ανάδειξη της νέας κυβέρνη- σης, δρομολογήθηκε μια προσπάθεια οργάνωσης του στρατού και της αστυ- νομίας, η οποία ολοκληρώθηκε στις 18 Νοεμβρίου του 2013. Στον ενδιάμεσο χρόνο ωστόσο, το Υπουργείο Δημόσιας Τάξης και Εθνικής Άμυνας της Λιβύης είχε προχωρήσει στη σύναψη συμφω- νιών με έναν αριθμό “katibas” –ομάδες πολεμιστών– με αντικείμενο την επι- βολή της τάξης σε περιοχές ζωτικής σημασίας για τη βιωσιμότητα του κράτους. Όταν ήρθε πλέον η ώρα να αντικαταστα- θούν από τον επίσημο λιβυκό στρατό, η κυβέρνηση βρέθηκε αντιμέτωπη με έναν ανυποχώρητο συνεργάτη, η ενσωμάτωση του οποίου στο κρατικό σύστημα θα αποτελέσει το απαραίτητο βήμα για την αποκατάσταση της νομιμότητας. Η κατάσταση στη Λιβύη, ιδιαίτερα από το καλοκαίρι του 2013, έχει λάβει ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Βίαιες συγκρούσεις μεταξύ παραστρατιωτικών οργανώσεων καθώς και βομβιστικές επιθέσεις καταλήγουν σε αιματοχυσία, με θύματα τους ίδι- ους τους πολίτες, ενώ η κυβέρνηση αντιδρά νωχελικά με ανασχηματισμούς και λεκτικές επικρίσεις. Αξίζει να επισημανθεί η δολοφονία του Abdel Salam Al-Mismari – πρωτεργάτη της επανάστασης και επικριτή των παραστρατιωτικών οργανώσεων – στις 26 Ιουλίου του 20134, στη Βεγγάζη, η οποία φέρει το τίτλο της πρώτης πολιτικής δολοφονίας στη μετά τον Καντάφι ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 εποχή. Η λαϊκή κατακραυγή εκδηλώθηκε εν μέσω ειρηνικών διαδηλώσεων με απαίτηση τη διάλυση των πολιτικών κομμά- των –η αδράνεια των οποίων έπληττε τη χώρα– και την καθιέρωση ενός επίσημου και επαγγελματικού στρατού. Η διεθνής θέση της χώρας επιδεινώθηκε εκ νέου λόγω της επίθεσης κατά της Ρωσικής Πρεσβείας στις 3 Οκτωβρίου 2013, προκαλών- τας δύο νεκρούς και οδηγώντας στην ανάκληση της ρωσικής διπλωματικής αποστολής από τη Μόσχα. Η Βεγγάζη, λίκνο της επανάστασης, βρίσκεται στο έλεος των παραστρατιωτικών οργανώσεων και των ακραίων ισλαμιστών. Επιγραμματικά σημειώνουμε ότι τους τελευταίους μήνες, και ιδιαίτερα τον Οκτώβριο5, λαμβάνουν χώρα καθημερινά δολοφονίες πρώην στρατιωτικών, υπευθύνων ασφαλείας, δημοσιογράφων και δικαστών. Στις 10 Οκτωβρίου 2013 απήχθη για μερικές ώρες ο πρωθυπουργός Ali Zeidan6, ενώ στις 17 Νοεμβρίου 2013 το ίδιο συνέβη στον Moustapha Nouh, υπαρχηγό της Υπηρεσίας Πλη- ροφοριών. Οι ειρηνικές διαδηλώσεις στην Τρίπολη κατεστάλησαν βίαια από τις παραστρατιωτικές οργανώσεις με πολυάριθ- μους νεκρούς και τραυματίες. Στη συνέχεια, ανακοινώθηκε γενική απεργία τριών ημερών στο δημόσιο και ιδιωτικό τομέα ως φόρο τιμής στα θύματα7. Στις 25 Νοεμβρίου 2013, οι νεοσυσταθείσες στρατιωτικές δυνάμεις της Λιβύης συγκρούστηκαν για πρώτη φορά με την οργάνωση της Al-Shariah στη Βεγγάζη8. Με άλλα λόγια, η Λιβύη έχει εισέλθει σε ένα φαύλο κύκλο βίαιων συγκρούσεων, η έξοδος από τον οποίο θα πρέπει να αποτελέσει το κύριο μέλημα κάθε μελλοντικής κυβέρνησής της. Μολονότι, η 7 Φεβρουαρίου 2014 θα σηματοδοτήσει το τέλος της θητείας της τωρινής κυβέρνησης, οι εσωτερικές εντά- σεις κορυφώνονται και η αξιοπιστία της κλονίζεται. Η παραγωγή πετρελαίου παραμένει στάσιμη9 καθώς σημαντικό μέρος της βρίσκεται υπό τον άμεσο έλεγχο των παραστρατιωτικών ομάδων. Σταθμοί στις περιοχές της Ρας Λανούφ, Ες Σιντέρ και Ζουεϊτίνα – οι οποίοι αντιπροσωπεύουν το 60% της παραγωγής πετρελαίου της Λιβύης – υπό τη διοίκηση του πολέμαρχου Ibrahim Jadhran έχουν αδρανοποιηθεί και έχουν δημιουργήσει ένα αδιέξοδο από το οποίο η κυβέρνηση αδυνατεί να εξέλ- θει10. Την ηθελημένη ή μη αυτή ανοχή των ιθυνόντων αντικατοπτρίζει η παρακμάζουσα οικονομία και πολιτική ζωή στις οποίες οργιάζουν ο φόβος και η ανασφάλεια11. Η ανοχή της κυβέρνησης σχετικά με την κατάληψη των παραγωγικών μέσων της χώ- ρας εξηγείται από μια εσφαλμένη εκτίμηση ότι η οικονομική παράλυση θα εκτρέψει το μένος και την αγανάκτηση των πο- λιτών κατά των παραστρατιωτικών ομάδων. Μέχρι στιγμής όμως η ελπίδα αυτή δεν έχει πάρει μορφή. Οι αντίξοες αυτές συν- θήκες εργασίας έχουν αναγκάσει ένα σημαντικό αριθμό αλλοδαπών επιχειρήσεων να αναθεωρήσουν τα συμφέροντα και τις προτεραιότητές τους, γεγονός που θέτει ένα επείγον ερώτημα ως προς την παραμονή τους στη Λιβύη. Απομένει στην τω- ρινή κυβέρνηση να αναλάβει δράση με τα κατάλληλα μέτρα και να παράσχει τα απαραίτητα εχέγγυα ώστε οι επιχειρήσεις να εφησυχάσουν. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Όλοι οι σύνδεσμοι προσπελάστηκαν στις 15 Δεκεμβρίου 2013 1. Mandraud, Isabelle, “Libye, Etat en Morceaux”, Le Monde, (3/12/2013) http://www.lemonde.fr/libye/article/2013/12/03/libye-un-etat-en-morceaux_3524722_1496980.html ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 2. Libyan Herald, “Ansar Al-Sharia threatens bloodshed in Libya”, (25/11/2013) http://www.libyaherald.com/2013/11/25/ansar-al-sharia-threatens-bloodshed-in-libya/#axzz2n7SK1wYH 3. Ισλαμικό κίνημα το οποίο πρεσβεύει την απόλυτη προσήλωση στο Κοράνι και απορρίπτει κάθε δυτικό στοιχείο στην οργάνωση του πολιτεύματος και της κοινωνίας. 4. BBC News, “Libyan activist Abdelsalam al-Mismari dies in Benghazi killings”, (27/7/2013) http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-23474410 5. Barthe, Benjamin, “Benghazi déstabilisée par une succession d’attentats”, Le Monde, (25/10/2013) http://www.lemonde.fr/libye/article/2013/10/25/benghazi-destabilisee-par-une-succession-d-assassina_3502867_1496980.html 6. The Guardian, ”Libyan Prime Minister Kidnapped”, (10/10/2013) http://www.theguardian.com/world/2013/oct/10/libyan-prime-minister-kidnapped 7. Libération, “Grève générale de trois jours après des heurts meurtriers”, (16/11/2013) http://www.liberation.fr/monde/2013/11/16/libye-au-moins-31-morts-dans-une-manifestation-qui-a-degenere_947450 8. Le Monde, “Premiers heurts entre l’armée et un groupe salafiste à Benghazi”, (25/11/2013) http://www.lemonde.fr/libye/article/2013/11/25/libye-heurts-entre-l-armee-et-un-groupe-salafiste-a-benghazi_3519529_1496980.html 9. Takieddine, Randa, “Will Libya’s security situation drive out foreign oil companies?”, Al Monitor, (14/10/2013) http://www.al-monitor.com/pulse/security/2013/10/libya-security-foreign-oil-companies.html 10. Stratfor, “Libya’s Latest Oil Standoff”, (13/12/2013) http://www.stratfor.com/analysis/libyas-latest-oil-standoff 11. Daleh, Mustafa, “Libyan UN Diplomat discusses post-revolution challenges”, Al Monitor, (5/12/2013) http://www.al-monitor.com/pulse/security/2013/12/libya-un-diplomat-interview-security.html ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 Οι Σύροι πρόσφυγες και οι γειτονικές χώρες Ελισάβετ Παρασκευά-Γκίζη Με το ζήτημα των Σύρων προσφύγων να αποτελεί τη δεινότερη ανθρωπιστική κρίση των τελευταίων 20 ετών, οι επι- πτώσεις της συριακής σύγκρουσης στις γειτονικές χώρες υποδοχής τους οξύνονται συνεχώς. Η ανησυχία για την ασφά- λεια, την οικονομία, την κοινωνικό-θρησκευτική συνοχή και την πολιτική σταθερότητα, συνέβαλε στην άσκηση εν- τόνων πιέσεων στις κυβερνήσεις των κρατών, που έχουν δεχτεί τους μεγαλύτερους αριθμούς προσφύγων, όπως κυρίως στον Λίβανο και την Ιορδανία. Όταν ξέσπασε ο εμφύλιος πόλεμος στη Συρία, τον Μάρτιο του 2011, πάνω από δύο εκατομμύρια πρόσφυγες αναζήτησαν ασφάλεια στην Ιορδανία, τον Λίβανο, την Τουρκία, το Ιράκ και την Αίγυπτο. Σήμερα, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Υπάτης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, ο Λίβανος και η Ιορδανία φιλοξενούν πάνω από ένα εκατομμύριο πρό- σφυγες, 825,938 και 557,657 αντίστοιχα, με τον αριθμό τους να παρουσιάζει συνεχώς αυξητικές τάσεις.1 Ο Λίβανος, αρχικά, φιλοξένησε χιλιάδες Σύρους πρόσφυγες σε σπίτια γηγενών κατοίκων και αργότερα, λόγω του μεγά- λου αριθμού τους, σε δημόσια κτήρια και σε άτυπα στρατόπεδα προσφύγων. Στη συνέχεια, όμως, η Βηρυτός αναδιπλώθηκε, εξαιτίας του φόβου της διατάραξης της ήδη εύθραυστης θρησκευτικής ισορροπίας της χώρας, ανάμεσα στους Σουνίτες, τους Σιίτες και τους Χρι- στιανούς. Μάλιστα, υπάρχει διάχυτη η αντίληψη ότι οι Σύροι πρόσφυγες, οι οποίοι στην πλειοψηφία τους είναι Σουνίτες, άγγιζαν τον αριθμό των Χριστιανών στο Λίβανο, γεγονός που θα μπορούσε να ευνοήσει τους Σου- νίτες να εδραιώσουν την πληθυσμιακή υπεροπλία τους. Υπό αυτόν το φόβο, το χριστιανικό κόμμα Free Patriotic Movement (FPM), επιθυμούσε το κλείσιμο των συνόρων με τη Συρία. Στο ίδιο πνεύμα, η δήλωση της 27ης Σεπτεμβρίου 2013, του Υπουργού Ενέργειας και μέλους του κόμματος, Gebran Bassil, ότι οι Σύροι πρόσφυγες απειλούν την ύπαρξη ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 40 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 του Λιβάνου και πρέπει να σταματήσει η εισροή τους, προκάλεσε τις έντονες αντιδράσεις των άλλων πολιτικών κομμάτων και τον διχασμό ανάμεσα στη χριστιανική κοινότητα.2 Η αντίθεση στο καθεστώς του Bashar al-Assad, παραδοσιακά, λειτουργούσε ως σημείο σύγκλισης των χριστιανικών κομ- μάτων του Λιβάνου. Με το ξέσπασμα του εμφύλιου στη Συρία και την εκροή χιλιάδων προσφύγων προς τον Λίβανο, το κόμμα Free Patriotic Movement εξέφρασε την υποστήριξη του στο συριακό καθεστώς, δηλώνοντας ότι αποτελούσε εγγυητή των χριστιανικών μειονοτήτων και ταυτόχρονα, ανάχωμα στο σουνιτικό ισλαμισμό, αφού, ήδη, υπήρχε μια μεγάλη κοινότητα Σου- νιτών προσφύγων, αυτή των Παλαιστινίων.3 Οι φόβοι και οι επιφυλάξεις σχετικά με τη δημιουργία στρατοπέδων για τους πρόσφυγες ήταν διάχυτοι, γι’ αυτό και το κράτος αρνήθηκε την ίδρυση τους, φοβούμενο τη δημιουργία αντίστοιχου καθεστώτος μονιμότητας με αυτό των 400.000 πε- ρίπου Παλαιστινίων. Οι Παλαιστίνιοι πρόσφυγες παραμένουν εγκλωβισμένοι στη χώρα, σε προσφυγικά στρατόπεδα, όπως το Ein el-Helweh, αναπτύσσοντας, ενίοτε, παράνομες δραστηριότητες και δεσμούς με ένοπλα ισλαμιστικά κινήματα. Με έναν στους τέσσερις κατοίκους να είναι πρόσφυγες και με το διπλασιασμό των δαπανών της χώρας και τη δραματική μείωση των εσόδων της, η κυβέρνηση του Λιβάνου δυσκολεύεται να παρέχει βασικές υπηρεσίες, όπως ηλεκτρικό ρεύμα και το νερό. Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη (20/09/2013) της Παγκόσμιας Τράπεζας, μέχρι το 2014, περισσότεροι από 170.000 Λι- βανέζοι θα προστεθούν στο ένα τέταρτο του πληθυσμού της χώρας, που ζει κάτω από τα όρια της φτώχειας, και το κόστος των προσφύγων για τον Λίβανο θα ανέλθει στα 6 δισεκατομμύρια ευρώ. Ως εκ τούτου, η ανάγκη άμεσης διεθνούς οικονομικής βοήθειας είναι επιτακτική. Ωστόσο, οι ξένοι δωρητές δεν προτί- θενται, ιδιαίτερα, να συνεισφέρουν οικονομικά σε μια ασταθή κυβέρνηση, στην οποία εξέχοντα ρόλο έχει η «τρομοκρατική», στρατιωτική και πολιτική οργάνωση της Χεζμπολλά, σε μία περίοδο οξύ διχασμού στο ζήτημα της Συρίας και δυσκολίας αν- τιμετώπισης των εγχώριων προβλήματων.4 Σήμερα, η σουνιτική πλειοψηφία των Σύρων προσφύγων, επηρεάζεται άμεσα από τη διαμάχη μεταξύ της σιιτικής Χεζμ- πολλά και στενού συμμάχου του Σύρου προέδρου Bashar al-Assad και της συμμαχίας των κομμάτων των Χριστιανών και των Σουνιτών, που αντιτίθενται στην ενεργή ανάμειξη της Χεζμπολλά στον πόλεμο της Συρίας. Πλέον, οι Σουνίτες πρόσφυγες άρχισαν να οργανώνουν συγκεντρώσεις σε όλη τη χώρα, κι όχι μόνο σε περιοχές με ομόθρησκους τους, εξίσου αντικαθε- στωτικούς, επεκτείνοντας τις δραστηριότητες τους σε πόλεις και χωριά με Σιίτες κατοίκους, όπου οι προστριβές με τους Σύ- ρους πρόσφυγες έχουν κλιμακωθεί.5 Παρόμοια προβλήματα αποτελούν, πλέον, σύνηθες φαινόμενο και στην Ιορδανία, όπου το προσφυγικό ζήτημα δυσχε- ραίνει την οικονομία της χώρας, εντείνοντας τη δυσαρέσκεια των φυλών των Βεδουίνων, οι οποίοι αποτελούν βασικό στή- ριγμα της μοναρχίας. Με μια από τις μικρότερες οικονομίες στον αραβικό κόσμο, η Ιορδανία εισάγει περισσότερο από το 90% των ενεργειακών της αναγκών και βασίζεται σε δωρεές και δάνεια από το εξωτερικό. Μέχρι στιγμής το κόστος των Σύρων προσφυγών έχει ξε- περάσει τα 4 δισεκατομμύρια δολάρια, με το κράτος να εντείνει τις εκκλήσεις του για διεθνή οικονομική βοήθεια για να κα- λύψει, μεταξύ άλλων, τις ανάγκες του μεγαλύτερου προσφυγικού στρατοπέδου στον κόσμο στο Al-Zaatari.6 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 41 Επιπρόσθετα, η κρατική διαφθορά, η αύξηση των τιμών από την κυβέρνηση σε βασικά αγαθά, στα καύσιμα και το ηλε- κτρικό, σε συνδυασμό με τον αντίκτυπο των προσφύγων στην καθημερινότητα των γηγενών, καθώς οι πρόσφυγες προτι- μούνται για μερικές εργασίες λόγω του χαμηλότερου κόστους, έχουν προκαλέσει την οργή ορισμένων Ιορδανών, κυρίως όμως των Βεδουίνων. Πολλές φυλές, αφενός έχασαν τα παραδοσιακά τους οικονομικά προνόμια από το κράτος και αφετέρου, πλήττονται πε- ρισσότερο από τους πρόσφυγες, λόγω της συγκέντρωσης στις περιοχές τους. Η κατάσταση έχει προκαλέσει βάσιμες ανη- συχίες στο παλάτι για συστηματοποίηση των αντί-κυβερνητικών διαδηλώσεων και ενδεχόμενη πολιτική αποσταθεροποίηση.7 Ήδη η μοναρχία αισθάνεται την απειλή του Μετώπου Ισλαμικής Δράσης, παρακλάδι της Μουσουλμανικής Αδελφότη- τας στη χώρα και μέχρι πρότινος υποστηρικτή της. Οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι νιώθουν πιο δυνατοί με την έλευση των Σύ- ρων προσφύγων,8 παρά τη μείωση της δημοτικότητα τους, λόγω ίσως της ανόδου των Σαλαφιστών και της εμπλοκής τους στο πλευρό των αντικαθεστωτικών στη Συρία, με τη τζιχαντική ομάδα Jabhat al-Nusra.9 Ενόψει μιας ενδεχόμενης πολιτικής αναταραχής, δεδομένης της ρευστής κοινωνικο-πολιτικής κατάστασης, αλλά και εξαι- τίας των φόβων της παρείσφρησης εξτρεμιστικών στοιχείων στα εδάφη του, το Χασεμιτικό Βασίλειο, επιδίωξε να κατευνά- σει τη δυσαρέσκεια των Βεδουίνων. Γι’ αυτό το σκοπό, απαγόρευσε την είσοδο στους «διπλούς» Παλαιστίνιους πρόσφυγες από τη Συρία, καθώς η παλαιστινιακή κοινότητα της χώρας αποτελεί ήδη μία δημογραφική απειλή για τους Ιορδανούς.1 Συμπερασματικά, η φιλόξενη στάση της Ιορδανίας απέναντι στους Σύρους πρόσφυγες υπονόμευσε το εύθραυστο πολι- τικό σκηνικό της με σημαντικές οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις. Αντίστοιχα, ο Λίβανος αποδείχτηκε ακόμα πιο ευάλωτος στο προσφυγικό ζήτημα, εξαιτίας της έντονης θρησκευτικής πολιτικοποίησης στο εσωτερικό του, αλλά και της εξαιρετικά ανεπαρκούς, διεθνούς οικονομικής βοήθειας. Ωστόσο, και στις δύο περιπτώσεις οι πρόσφυγες βρέθηκαν εκ νέου εκτεθειμένοι απέναντι στον πολιτικό διχασμό, αυτή τη φορά όμως, των χωρών υποδοχής τους. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Όλοι οι σύνδεσμοι προσπελάστηκαν στις 13 Δεκεμβρίου 2013 1. The UN Refugee Agency, “inter- agency regional response for Syrian Refugees Egypt, Iraq, Jordan, Lebanon, Turkey”, (21-27/11/2013), http://data.unhcr.org/syrianrefugees/regional.php 2. The Daily Star Lebanon, “Bassil says Syrian refugees threaten Lebanon’s existence”, (27/09/2013), http://dailystar.com.lb/News/Lebanon- News/2013/Sep-27/232805-bassil-says-syrian-refugees-threaten-lebanons-existence.ashx#axzz2ndJ9FgqJ 3. Kverme Kai, “Lebanon- The Refugee Factor”, Sada- Carnegie Endowment for International Peace, (14/02/2013), http://carnegieendowment.org/sada/2013/02/14/refugee-factor/fk77 4. Evans Dominic, “Syria war, refugees to cost Lebanon $7.5 billion - World Bank”, Reuters, (19/09/2013), www.reuters.com/article/2013/09/19/syria-crisis-lebanon-idUSL5N0HF3I220130919 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 42 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 5. IRIN, “Syrian refugees head to Lebanon’s Shia south”, (29/01/2013), www.irinnews.org/report/97355/syrian-refugees-head-to-lebanon-s-shia-south 6. Derhally Massoud A., ”Regional unrest costs Jordan $4bn – IIF”, Arabian Business com, (25/03/2013), www.arabianbusiness.com/regional-unrest-costs-jordan-4bn-iif-495297.html 7. Ferris Elizabeth, Kirişci Kemal, Shaikh Salman, “Syrian Crisis: Massive Displacement, Dire Needs and a Shortage of Solutions”, The Brookings Institution, (18/09/2013), σ. 45, www.brookings.edu/~/media/research/files/reports/2013/09/18%20syria%20ferris%20shaikh%20kirisci/syrian%20crisismassive%20displace- ment%20dire%20needs%20and%20shortage%20of%20solutions%20september%2018%202013.pdf 8. Malik Nikita, “Refugees stretch Jordan to its limits”, The Daily Star- Lebanon, (27/09/2013), www.dailystar.com.lb/Opinion/Commentary/2013/Sep-27/232711-refugees-stretch-jordan-to-its-limits.ashx#axzz2n3ogNS00 9. Schenker David, “Down and Out in Amman: The Rise and Fall of the Jordanian Muslim Brotherhood”, Foreign Affairs, (02/10/2013) http://www.foreignaffairs.com/articles/139982/david-schenker/down-and-out-in-amman 10. The Middle East Monitor, “Palestinian refugees denied entry to Jordan and its cities” (09/01/2013), www.middleeastmonitor.com/news/middle-east/4967-palestinian-refugees-denied-entry-to-jordan-and-its-cities ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 4 Βιβλιοπαρουσίαση Φώτιος Στραβοράβδης Halliday, Fred, Η Μέση Ανατολή στις Διεθνείς Σχέσεις: ισχύς, πολιτική και ιδεολογίa, Αθήνα: Εκδόσεις Ξιφαρά, 2010 O Fred Halliday παρουσιάζει την πολυπλοκότητα των γεωπολιτικών μελετών στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής, ως αποτέλεσμα της διαλεκτικής σχέσης ανάμεσα στην ιστορία, τη θρησκεία, την επιστήμη των διεθνών σχέσεων, τις πολιτικές ιδεολογίες και τη διεθνή πολιτική οικονομία. Το βιβλίο αναλύει την επίδραση του Ισλάμ, ως κοινωνική και πολιτική οντότητα, ως εξί- σου σημαντικό παράγοντα με τον πολιτισμό και το κοινό παρελθόν των κοινοτήτων της περιοχής. Έτσι, γεννάται το ερώτημα αν είναι καθήκον των κοινωνικών επιστήμων να αναλύσουν την περιοχή του κόσμου είτε μέσω των πολιτισμικών στοιχείων, είτε μέσω των θρησκευτικών δογμάτων, είτε της γλωσσικής κληρονομιάς. Η Μέση Ανατολή έχει προσφέρει πολλά παραδείγματα για την ανεπάρκεια των κοινωνικών επιστημών να ερ- μηνεύσουν την περιοχή. Κατά συνέπεια, τίθεται ένα δίλημμα χρήσης ποσοτικών στοι- χείων, τα οποία κατά τον Halliday είναι υπερεκτιμημένα, ακόμη και αν ο ποσοτικός προσδιορισμός είναι θεμελιώδης για τις κοινωνικές επιστήμες. Ωστόσο, μείζονα ζη- τήματα, όπως οι αιτίες ενός πολέμου, η άνοδος του εθνικισμού, η αντοχή των κρατών ως κύριες οντότητες δράσης, οι βάσεις συνεργασίας, οι συνέπειες της τρομοκρατίας ή η δημοκρατία δεν προσφέρονται για έναν ποσοτικό προσδιορισμό. Η κοινωνική επι- στήμη, σαφώς, δεν θα μπορούσε να μιμηθεί την φυσική. Το παρελθόν, λοιπόν, και όχι το μέλλον της Μέσης Ανατολής είναι αυτό που θέτει τη μεγαλύτερη πρόκληση. Οι φανατικοί υποστηρικτές των ιστορικών καθοριστικών στιγμών της Μέσης Ανατολής και υπέρμαχοι της ιστορικής και φιλοσοφικής προσέγγισης, θα μπορούσαν να βρουν μια του- λάχιστον στιγμή ανά δεκαετία με βάση την οποία θα μπορούσαν να προβληθούν ορισμένες προβλέψεις. Κάθε «καθοριστική» στιγμή εμφανίζεται ως ιστορική οπισθοδρόμηση ή ως κατοχύρωση μιας «αιώνιας αλήθειας». Η μεθοδολογική αντιπαράθεση, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 44 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 λοιπόν, ανάμεσα στους «ιστορικούς» και τους «συμπεριφοριστές», ως στοιχείο του μεταμοντερνισμού, είναι ιδιαίτερα εμφανής στη Μέση Ανατολή. Ο συγγραφέας, όμως, υποστηρίζει ότι όποιες και αν είναι οι δυσκολίες εφαρμογής ενός θεωρητικού πλαι- σίου, τα βασικά ενδιαφέροντα των διεθνών σχέσεων περιλαμβάνουν θέματα που σίγουρα έχουν συνάφεια με την Μέση Ανα- τολή και με την ερμηνεία της διεθνούς πολιτικής. Η ιδέα ότι η Μέση Ανατολή είναι, υπό μια έννοια, διαφορετική από τον υπόλοιπο κόσμο έχει διαδοθεί ευρέως τόσο εν- τός όσο και εκτός της περιοχής, καθώς τον προηγούμενο αιώνα επηρεάστηκε από πολέμους και αναταραχές. Κατ’ επέκταση, το πρίσμα της ιστορίας και η ανάλυσης της υποταγής της περιοχής στις ξένες επιρροές και της ολοένα μεγαλύτερης ανι- σότητας σε επίπεδο συσχετισμού δυνάμεων είναι σχεδόν κυρίαρχο, κι οι αναλύσεις βασίζονται στα ίδια διεθνή γεγονότα. Ο συγγραφέας, προκειμένου να αναλύσει τις διεθνείς σχέσεις της Μέσης Ανατολής καταφεύγει σε πέντε προσεγγίσεις. Η πρώτη είναι η ιστορική ανάλυση. Ωστόσο, η ιστορία δεν είναι η απάντηση, αλλά είναι απαραίτητη βάση και ισχυρός με- σάζοντας. Συνεπώς, η σημασία της ιστορικής ανάλυσης είναι ζωτική, καθώς θέτει το πλαίσιο ανάλυσης ολόκληρης της Μέ- σης Ανατολής μέσα από πολέμους, περιόδους ειρήνης, διαπραγματεύσεις, και διεθνείς εντάσεις. Για παράδειγμα, η ανάλυση της αποικιοκρατίας, του απότοκου του Α Παγκοσμίου Πολέμου για την Μέση Ανατολή, καθώς και οι Ψυχροπολεμικές εν- τάσεις της περιοχής λαμβάνουν ιδιαίτερη έμφαση στο βιβλίο, για αυτόν ακριβώς το λόγο. Η δεύτερη σχολή σκέψης είναι ο ρεαλισμός, προκειμένου να αναλυθεί η αναζήτησης ισχύος από τα αυταρχικά κράτη, τα οποία δεν εμπιστεύονται το ένα το άλλο και δρουν εντός διεθνών συστημάτων. Στην περίπτωση της ρεαλιστικής προσέγ- γισης υπάρχουν δύο απόψεις: αυτή που υιοθετεί όρους συστημικής ή παγκόσμιας ανάλυσης και σε αυτή που υιοθετεί όρους περιφερειακής ανάλυσης. Εντούτοις, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι ακόμη και εντός του πλαισίου μιας περιφερειακής ή υπο- συστημικής προσέγγισης, υπάρχουν δυνατότητες διαφοροποίησης ως προς την απόδοση έμφασης. Το τρίτο σημείο ανάλυσης είναι η εξωτερική πολιτική και η λήψη αποφάσεων. Η ανάλυση της εξωτερικής πολιτικής θέ- τει το ερώτημα σε ποιο βαθμό η ανάλυση πρέπει να εστιάζει στον πυρήνα της ρεαλιστικής προσέγγισης ως προς τις διεθνείς σχέσεις, δηλαδή στα κράτη και σε ποιο βαθμό οι διαφορές τόσο εντός του κράτους όσο και μεταξύ άλλων παραγόντων, είτε αυτοί έχουν οικονομικό είτε υπερεθνικό χαρακτήρα, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη. Σημασία σε αυτή την περίπτωση πρέ- πει να δίνεται στο εσωτερικό περιβάλλον, τον προσανατολισμό της εξωτερικής πολιτικής, τη διαδικασία λήψης αποφάσεων και την τακτική άσκηση εξωτερικής πολιτικής. Το τέταρτο σημείο ανάλυσης επικεντρώνεται στο ευρύ φάσμα των ιδεολογιών, των αντιλήψεων, των προτύπων και των πεποιθήσεων. Ο πολιτισμός, η έννοια του οποίου δεν προσδιορίστηκε ποτέ με σαφήνεια, εξελίχθηκε σε έναν τρόπο ανάλυ- σης που φαινομενικά εξηγεί τα πάντα. Κατά τον συγγραφέα αυτή η ιδεολογική προσέγγιση είναι ιδιαίτερα εμφανής στη με- λέτη των διεθνών σχέσεων. Ο τρόπος αντιμετώπισης των διεθνών σχέσεων από τα κράτη και τους λαούς της Μέσης Ανα- τολής σε συνάρτηση με τη θρησκεία και τις αξίες τους θεωρείται ένα σημαντικό στοιχείο, ενώ η διαφορετικότητα των απόψεων στο πλαίσιο του διεθνούς συστήματος δεν ισούται απαραίτητα με μία πολιτιστική διαφορετικότητα. Η πέμπτη προσέγγιση ανήκει στην ιστορική κοινωνιολογία, η οποία αν κι εστιάζει στο κράτος, όπως και ο ρεαλισμός, έχει μία πολύ διαφορετική προσέγγιση. Με γνώμονα αυτή τη λογική, το βιβλίο έχει ως αφετηρία κοινωνιολογικές, ιστορικές και ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 45 πολιτικές προσεγγίσεις. Η αφετηρία της ιστορικής αντίληψης για το κράτος συνίσταται σε δύο κεντρικούς άξονες, τον νε- ωτερισμό αφενός και το κράτος ως κεντρική μορφή οργάνωσης αφετέρου. Εφόσον η ιστορική κοινωνιολογία μπορεί να προ- σφέρει ένα θεωρητικό πλαίσιο κατανόησης της Μέσης Ανατολής, οποιοδήποτε συγκριτικό πλάνο, βασισμένο σε μια γενική θεωρία ισχύος και αλλαγής θα αντιμετωπίσει προβλήματα εφαρμογής. Σαφώς, η διαμόρφωση και η τρέχουσα κατάσταση της σύγχρονης Μέσης Ανατολής αποτελούν χαρακτηριστικά παρα- δείγματα αλληλεπίδρασης πολιτικών και οικονομικών παραγόντων. Η Μέση Ανατολή έχει μετατραπεί σε ένα πεδίο όπου η οικονομία και η πολιτική διασταυρώνονται. Οι οικονομικοί παράγοντες διαμορφώνουν και υποστηρίζουν όλα τα πολιτικά συ- στήματα, τόσο τα παλαιότερα, όσο και τα σύγχρονα, αλλά στην περίπτωση της Μέσης Ανατολής αυτό αντανακλάται στην ίδια τη θρησκεία και τη διαλεκτική σχέση της οικονομίας και του Ισλάμ. Ο αραβικός κόσμος, ιδιαίτερα, μέσα από την επαφή με το διεθνές σύστημα εμπορίου κατάφερε να αναπτυχθεί σημαντικά και σε σύντομο χρονικό διάστημα. Το πετρέλαιο σίγουρα άλλαξε τη θέση της Μέσης Ανατολής στην παγκόσμια οικονομία και λειτούργησε καταλυτικά, όσον αφορά το παγκόσμιο εν- διαφέρον για τα ζητήματα της περιοχής, αλλά και την υιοθέτηση συγκεκριμένων νορμών συμπεριφοράς από ορισμένα κράτη της Μέσης Ανατολής. Βέβαια, αυτό δεν επέφερε την «ενότητα» των κρατών λόγω της ανάπτυξης και επομένως αν υπάρχει μια κυρίαρχη και τελικά δομική κρίση στη Μέση Ανατολή αυτή προκύπτει από τη διακρατική πολιτική οικονομία. Κλείνοντας, ο συγγραφέας εξετάζει τη διεθνή προοπτική της Μέσης Ανατολής και αναφέρει τέσσερα πλαίσια γενικότε- ρης εμβέλειας όσον αφορά στη δυνατότητα εφαρμογής της θεωρίας διεθνών σχέσεων στη Μέση Ανατολή. Σύμφωνα με το πρώτο, η περιοχή θα πρέπει να εξετάζεται από την οπτική του μοντέλου της εσωτερικής ενσωμάτωσης στο παγκόσμιο πο- λιτικό και οικονομικό σύστημα, ενώ σύμφωνα με τη δεύτερο πλαίσιο, η κεντρική κατηγορία για να καταλάβουμε τις διεθνείς σχέσεις της Μέσης Ανατολής και τις σχέσεις της με τις εξωτερικές δυνάμεις είναι περισσότερο η θεσμική έννοια του κρά- τους και η επίδραση που ασκείται στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων Ακολουθώντας το τρίτο πλαίσιο, η διεθνής πολιτική της περιοχής θα πρέπει να γίνει αντιληπτή σε τρία ξεχωριστά επίπεδα όσον αφορά την αλληλεπίδραση των παγκοσμίων δο- μών εξουσίας, των περιφερειακών κρατών και των μη κρατικών ή κοινωνικών κινημάτων και σύμφωνα με το τέταρτο πλαί- σιο, τα συστήματα πίστης, οι ιδεολογίες και οι κανόνες της περιοχής, δεν είναι παραδοσιακά αλλά σύγχρονα φαινόμενα που θα πρέπει να συσχετιστούν με τα συμφέροντα αυτών των σύγχρονων κρατών και των μηχανών τους. Δίχως αμφιβολία, το βιβλίο του Halliday δίνει με εναργή τρόπο, ως αποτέλεσμα ενδελεχούς αναλύσεων, ένα πλαίσιο κα- τανόησης του περίπλοκου κόσμου που εντοπίζεται στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής. Η χρήση της ιστορίας, ως παράγοντα θεμελιώδους χαρακτήρα για την ανάλυση, η σημασία του υπερεθνικού και του κρατικού στοιχείου, η βαρύτητα των οικονομικών σχέσεων και η αλληλεπίδρασή τους με την πολιτική, αλλά και ο παράγοντας του πολιτισμού, δίνουν ξε- κάθαρες απαντήσεις σε κάθε αναγνώστη που ενδιαφέρεται για αυτή την ιδιαίτερη περιοχή του κόσμου και θέτουν ερωτή- ματα που σχετίζονται με τη θέση και το μέλλον της Μ. Ανατολής στο διεθνές σύστημα κρατών. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 4 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 Ένα θαύμα Σωτήρης Ρούσσος Η περίοδος των αραβικών εξεγέρσεων αποτέλεσε μια σκληρή και αποκαλυπτική δοκιμασία για το πολιτικό Ισλάμ, τον στρατό, τις καθεστωτικές ελίτ και τις κοσμικές ριζοσπαστικές κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις που κλήθηκαν να απαντήσουν πειστικά στα αιτήματα της μετάβασης. Την ίδια στιγμή η περιοχή βρίσκεται σε μια φάση αναδιάταξης του περιφερειακού ισοζυγίου ισχύος, στην οποία το Ιράν και η συμμαχία των μοναρχιών του Κόλπου διεκδικούν τον ρόλο που τους αναλογεί. Τέσσερα χρόνια μετά την εξέγερση της Τυνησίας και την ανατροπή του καθεστώτος Μπεν Άλι, η κατάσταση στη Μέση Ανα- τολή δημιουργεί προβλήματα ανάλυσης πολλώ δε μάλλον πρόβλεψης για τις εξελίξεις στην περιοχή. Πολλοί ήταν αυτοί, με- ταξύ αυτών και ο γράφων, που θεώρησαν ότι η νέα πολιτική δύναμη που θα μεταμόρφωνε τις χώρες της περιοχής, της Τουρ- κίας περιλαμβανομένης, θα ήταν το πολιτικό Ισλάμ στην εκδοχή των Αδελφών Μουσουλμάνων και του τουρκικού “ισλαμοδημοκρατικού” μοντέλου. Έβλεπαν δηλαδή μια περίοδο, σχετικά ασταθή, στην οποία αυτό το πολιτικό Ισλάμ σε μια πλατφόρμα συμβιβασμού με τον στρατό και με την βοήθεια των κοινωνικά συντηρητικών μεσαίων στρωμάτων θα αποκτούσε την ηγεμονία. Η ανάλυση αυτή ίσως υποτίμησε τρεις παράγοντες. Πρώτον, τα τεράστια οικονομικά συμφέροντα του στρατού και της κρατικής ελίτ, ως κοινωνικού-επαγγελματικού σώματος, που διακυβεύονταν. Δεύτερον, την ασταθή συμπεριφορά μεγάλου μέρους της κοινωνίας, αυτού που o Asef Bayat ονομάζει “κοινωνικά μη-κινήματα”, αυτών δηλαδή που μέσα από την καθη- μερινότητά τους αμφισβητούν και διεκδικούν μέρος του δημόσιου χώρου και του πλούτου από τους έχοντες και κατέχον- τες χωρίς όμως ιδεολογική ή πολιτική πλατφόρμα. Μάλιστα στην περίπτωση της Τουρκίας αναπτύσσονται δύο διαφορετικά ρεύματα: το ένα είναι ένα κίνημα πολιτικό που έρχεται από την εποχή του Μεντερές, του Οζάλ και του Ερμπακάν ενώ το άλλο είναι ένα κίνημα του “κοινωνικού Ισλάμ”, που εκφραζόταν εδώ και δεκαετίες από το δίκτυο του Φετουλάχ Γκιουλέν και όχι μόνο (υπάρχουν και άλλα που δραστηριοποιούνται εντός Τουρκίας καθώς και στην τουρκική διασπορά σε Γερμανία, Ολ- λανδία). Τέλος, την ιστορική εξέλιξη της Αδελφότητας, η οποία δεν της επέτρεπε είτε να σχεδιάσει μια άλλη στρατηγική συμμαχιών με τις κοσμικές ριζοσπαστικές δυνάμεις του κινήματος της πρώτης πλατείας Ταχρίρ στην Αίγυπτο είτε με μη σου- νιτικές κοινότητες στην περίπτωση της Συρίας. Σημαντικό ρόλο στην ανισορροπία που δημιουργήθηκε από την πρώτη στιγμή στο πολιτικό σύστημα της Αιγύπτου αλλά ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 4 και της Συρίας και εμπόδισε την προοπτική ομαλότερης μετάβασης ήταν η ανυπαρξία αντίρροπου κοσμικού δημοκρατικού πόλου. Πολλές από τις οργανωμένες δυνάμεις αυτού του πόλου είχαν ουσιαστικά αφυδατώσει τα αιτήματά τους για δημο- κρατική αντιπροσώπευση μέσω μιας όλο και μεγαλύτερης εστίασης σε ζητήματα ανάπτυξης της κοινωνίας των πολιτών με την ανοικτή υποστήριξη αμερικανικών και ευρωπαϊκών οικονομικών και ακαδημαϊκών ενισχύσεων και επιβραβεύσεων. Ακόμη περισσότερο είχαν αποδεσμεύσει το αίτημα της δημοκρατίας από τα βασικά εθνικά ζητήματα της αναδιανομής του πλούτου και κυρίως της θέσης των χωρών τους απέναντι στην επιθετική χρηματοπιστωτική παγκοσμιοποίηση και τα νεοα- ποικιακά συμφέροντα που αναπτύσσονταν στην περιοχή. Έτσι μια συζήτηση για τη δημοκρατία που άνοιξε μετά τον πό- λεμο του 1967, ως αποτέλεσμα της κρίσης πολιτικής και κοινωνικής νομιμοποίησης των καθεστώτων, έχασε τον δυναμισμό της μετατρεπόμενη κυρίως τη δεκαετία του 1990 σε έναν πληθωρισμό Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων. Στην Αίγυπτο ο στρατός παρεμβαίνει όλο και πιο συχνά στην καθημερινή πολιτική μάχη συγ- κρουόμενος με τους Αδελφούς αλλά και με τα ρι- ζοσπαστικότερα κομμάτια του κινήματος της πρώ- της πλατείας Ταχρίρ με αποτέλεσμα τη σταδιακή μείωση του πολιτικού κεφαλαίου και της νομιμο- ποίησής του ως θεματοφύλακα των εθνικών δι- καίων που είχε οικοδομήσει πάνω στη νασερική πολιτική παράδοση. Την ίδια στιγμή το πολιτικό Ισλάμ, με τη μια ή την άλλη μορφή, συνεχίζει να αποτελεί τη μοναδική συγκροτημένη εναλλακτική πρόταση. Στην Τουρκία η έλλειψη μετακεμαλικής κοσμικής πολιτικής πρότασης καθώς και εναλλα- κτικής χαρισματικής προσωπικότητας εντός του πολιτικού Ισλάμ μάλλον θα επιτρέψει στον Ερν- τογάν να ξεπεράσει την κρίση, ώσπου να έρθει αν- τιμέτωπος με την πραγματικά επικίνδυνη κρίση που έρχεται με την επιβράδυνση της τουρκικής οικονομίας και τη φούσκα στην αγορά των ακινήτων. Η κρίση των αυταρχικών καθεστώτων στην περιοχή οδήγησε εκ των πραγμάτων και σε ένα τεστ των δυνατοτήτων των μη κρατικών δρώντων στην περιοχή όπως η Χαμάς, η Χεζμπολλάχ, οι κουρδικές και οι τζιχαντικές οργανώσεις. Στην περί- πτωση της Χαμάς φάνηκε καθαρά πόσο ευάλωτη ήταν η οργάνωση στις αλλαγές συμμαχιών. Τόσο η αποχώρηση από τη Δα- μασκό μετά τη σύγκρουσή της με το ασαντικό καθεστώς όσο και η πτώση της κυβέρνησης Μόρσι στην Αίγυπτο δημιούρ- γησαν πολύ μεγάλα προβλήματα στην ανάπτυξη της ηγεσίας της στο εξωτερικό αλλά και στη διοίκηση στη Λωρίδα της Γάζας, η οποία έφτασε στο σημείο να εξαρτάται από το Ισραήλ για την επιβίωσή της. Η Χεζμπολλάχ, από τη άλλη πλευρά, διατη- ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ 4 Μiddle East Bulletin | Ελληνική Έκδοση | Ιανουάριος 2014 - νο. 25 ρεί πρωταγωνιστικό ρόλο στην περιοχή Λιβάνου-Συρίας αλλά παρά τη σημαντική συνεισφορά της στην απόκρουση θανά- σιμων κινδύνων για το ασαντικό καθεστώς, δεν καταφέρνει να αποτελέσει τον αποφασιστικό παράγοντα για την νίκη του καθεστώτος στον εμφύλιο πόλεμο. Μάλιστα όσο πιο μεγάλη γίνεται η εμπλοκή της στη Συρία τόσο τραυματίζεται η θέση της στον Λίβανο ως φορέα εθνικής ενότητας και κυριαρχίας. Η περίπτωση των τζιχαντικών οργανώσεων είναι διαφορετική καθώς βρίσκονται σε περίοδο αλλαγής του στρατηγικού τους υποδείγματος, με την ηγεσία της Αλ-Κάιντα να χάνει έδαφος. Παρά την προσπάθεια για δημιουργία τζιχαντικών πυρήνων ως προπλάσματος ενός τζιχαντικού εμιράτου στην Συρία, οι τζι- χαντικές οργανώσεις λειτουργούν περισσότερο ως καταστροφείς κάθε άλλης τάξης (καθεστωτικής ή αντικαθεστωτικής) παρά ως βάσεις για μια νέα πολιτική οντότητα στην περιοχή. Οι Κούρδοι ίσως είναι οι μόνοι από όλες τις προηγούμενες οργανώ- σεις που έχουν ένα παράδειγμα προς μίμηση, το οιωνεί κράτος του Ιρακινού Κουρδιστάν. Ένα de facto κράτος που συνδυά- ζει προνεωτερικά χαρακτηριστικά με την πολιτική των φυλάρχων και μετανεωτερικά χαρακτηριστικά μέσω της πρόσδεσης του στη διαδικασία της οικονομικής παγκοσμιοποίησης. Τη στιγμή που οι μη κρατικοί δρώντες είναι σε φανερή αδυναμία να προωθήσουν από μόνοι τους την επίλυση των κρί- σεων και των συγκρούσεων, στη Συρία αλλά και τη Λιβύη και το Ιράκ, τα κράτη αναδεικνύονται ως οι μόνοι παίκτες που μπο- ρούν να προβούν σε μια περιφερειακή διευθέτηση. Είναι επίσης προφανές ότι σε αυτήν τη διευθέτηση θα παίξουν ρόλο και βασικές δυνάμεις του σημερινού μονο/πολυπολικού διεθνούς συστήματος, δηλαδή οι ΗΠΑ και η Ρωσία στην περίπτωση της Μέσης Ανατολής. Για αυτό η συμφωνία της Γενεύης για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από τα στενά τεχνικά χαρακτηριστικά και τις εγγυήσεις για τον βαθμό εμπλουτισμού του ουρανίου και τον ειρηνικό χαρακτήρα του προγράμματος. Είναι δυνατόν να αποτελέσει τη βάση για μια νέα μακροχρόνια περιφερειακή αναδιάταξη ισχύος όπου οι μεγάλες δυνάμεις του διεθνούς συστήματος θα αναγνωρίσουν στο Ιράν τη θέση που του αναλογεί. Σε αυτήν τη νέα αναδιάταξη θα πρέπει να ληφθεί υπόψιν ο ρόλος των μοναρχιών του Κόλπου και ιδιαίτερα της Σαουδι- κής Αραβίας. Με την εξαίρεση του Μπαχρέιν, οι μοναρχίες επέδειξαν μια αξιοσημείωτη ανοσία στις αραβικές εξεγέρσεις, στηριζόμενες, σε προνεωτερικά δίκτυα εξουσίας, του θρόνου, των φυλών και της θρησκευτικής ελίτ σε συνδυασμό βέβαια με τον πακτωλό του μαύρου χρυσού και του φυσικού αερίου. Παρά τον πρόσφατο ανταγωνισμό μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Κατάρ για το ποιος αποτελεί τον “φάρο” του σουνιτικού Ισλάμ, τα κράτη του Κόλπου προχωρούν σε στενότερη αμυν- τική συνεργασία και σκέφτονται συμπληρωματικές μάλλον παρά εναλλακτικές προς τις ΗΠΑ στρατηγικές συμμαχίες με την Κίνα αλλά και άλλους διεθνείς παίκτες. Η νέα αυτή δύναμη επιθυμεί να προβάλει τον εαυτό της ως τον προστάτη του σου- νιτικού Ισλάμ στη Συρία και το Ιράκ. Κάτι τέτοιο θα όξυνε τον ήδη μεγάλο ανταγωνισμό με το Ιράν και θα επανέφερε γενι- κευτικές αναλύσεις για το μέτωπο σουντιτών εναντίον σιιτών στη Μέση Ανατολή. Μια τελευταία λέξη για το Ισραήλ και το Παλαιστινιακό. Δεν είναι δυνατόν να υπάρξει καμία μακροχρόνια αναδιάταξη ισχύος στην περιοχή χωρίς να λαμβάνει υπόψιν της το Ισραήλ και την ειδική σχέση του με τις ΗΠΑ. Συνεπώς, για να είναι βιώσιμη μια τέτοια αναδιάταξη θα πρέπει να περιέχει τα εξής στοιχεία: την απόδοση στο Ιράν και τη συμμαχία του Κόλπου του περιφερειακού ρόλου που τους αναλογεί και την αναζωογόνηση του Αραβικής Πρωτοβουλίας του 2002 για την ειρήνη μεταξύ Ισραήλ και Αραβικών κρατών και τη δημιουργία παλαιστινιακού κράτους. Με μια λέξη, ένα θαύμα… ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΩΝ, ΜΕΣΑΝΑΤΟΛΙΚΩΝ Σύμβουλος έκδοσης ΚΑΙ ΙΣΛΑΜΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Σωτήρης Ρούσσος Αρχισυντάκτες Middle Μαρίνα Ελευθεριάδου Ηλίας Τασόπουλος East Συντονιστής Raffaele Borreca Bulletin Συντάκτες Raffaele Borreca Επιθεώρηση για ζητήματα Ευάγγελος Διαμαντόπουλος της Μέσης Ανατολής Σταύρος Δρακουλαράκος Τεύχος 25 • Ιανουάριος 2014 Μαρίνα Ελευθεριάδου Βασιλική Καστρίτη Κατερίνα Μιχαήλ Ευπραξία Νεραντζάκη Ελισάβετ Παρασκευά-Γκίζη Ιχάμπ Σαμπάνα Φώτιος Στραβοράβδης Ηλίας Τασόπουλος ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Σχεδιασμός ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ Κώστας Λεγάκης Η φωτογραφία του εξωφύλλου είναι του Molhem Barakat ο οποίος σκοτώθηκε στο Χαλέπι, στις 20/12/2013, σε ηλι- κία 17 ετών. Το Κέντρο Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών φιλοξενεί πληθώρα διαφορετικών απόψεων στα πλαίσια του ελεύθερου ακαδημαϊκού διαλόγου. Οι απόψεις αυτές δεν αντανακλούν υποχρεωτικά τις απόψεις του Κέντρου. Η χρήση και αναπαραγωγή οπτικοακουστικού υλικού για τις ανάγκες της ιστοσελίδας του ΚΕΜΜΙΣ γίνεται για ενημερωτικούς, ακαδημαϊκούς και μη κερδοσκοπικούς σκοπούς κατά τα προβλεπόμενα του Νόμου 2121/1993 (ΦΕΚ Α' 25/4-3-1993) περί της προστασίας της πνευματικής ιδιοκτησίας, καθώς και του άρ. 8 του Νόμου 2557/1997 (ΦΕΚ Α' 271/1997). Π Α Ν Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ι Ο Π Ε Λ Ο Π Ο Ν Ν Η Σ Ο Υ