(PDF) Αντιμέτωποι με την κρίση: προκλήσεις για τη μεταναστευτική επιχειρηματικότητα στην Αθήνα σε μια εποχή ύφεσης και λιτότητας

Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών Τομ. 145, 2015 Αντιμέτωποι με την κρίση: προκλήσεις για τη μεταναστευτική επιχειρηματικότητα στην Αθήνα σε μια εποχή ύφεσης και λιτότητας Χατζηπροκοπίου Πάνος Φραγκόπουλος Γιάννης http://dx.doi.org/10.12681/grsr.9914 Copyright © 2016 Πάνος Χατζηπροκοπίου, Γιάννης Φραγκόπουλος To cite this article: Χατζηπροκοπίου, Π., & Φραγκόπουλος, Γ. (2016). Αντιμέτωποι με την κρίση: προκλήσεις για τη μεταναστευτική επιχειρηματικότητα στην Αθήνα σε μια εποχή ύφεσης και λιτότητας. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 145(145), 29-59. doi:http://dx.doi.org/10.12681/grsr.9914 http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Eπιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 145 B´, 2015, 29-59 Πάνος Χατζηπροκοπίου*, Γιάννης Φραγκόπουλος** Αντιμέτωποι μέ την κριση: προκλησέισ γιΑ τη μέτΑνΑστέυτικη έπιχέιρημΑτικοτητΑ στην ΑθηνΑ σέ μιΑ έποχη υφέσησ κΑι λιτοτητΑσ πέριληΨη Η παρούσα εργασία βασίζεται σε επιτόπια έρευνα που πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του 2012-13 και διερευνά τους όρους της μεταναστευ- τικής επιχειρηματικότητας στα χρόνια της κρίσης και τους τρόπους τους οποίους αναπτύσσουν οι αυτοαπασχολούμενοι μετανάστες προκειμένου να αντεπεξέλθουν. Η μελέτη βασίζεται σε συγκριτική ανάλυση μικρών επιχειρήσεων μεταναστών και γηγενών σε τρεις γειτονιές του κέντρου της Αθήνας. Αποκαλύπτονται τρεις παράλληλες «κρίσεις» που προηγήθηκαν της σημερινής, αν και πλέον εξαρτώνται από τη συντριπτική δυναμική της. Πρώτον, η «μεταναστευτική κρίση», προϊόν του τρόπου με τον οποίο η με- τανάστευση αντιμετωπίστηκε από το κράτος από τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Αυτή η «κρίση» εν μέρει σχετίζεται με την «κρίση των μικρών επιχειρήσεων», βασικών εργοδοτών του μεταναστευτικού εργατικού δυνα- μικού ήδη από τη δεκαετία του 1990, και τις προκλήσεις που αντιμετωπί- ζουν σε ένα διεθνοποιημένο πλαίσιο ανταγωνισμού. Και οι δύο συνδέονται επιπλέον με την «αστική κρίση» της Αθήνας, αναφορικά με τις τάσεις αστι- κής ανάπτυξης σε σχέση με τις μεταβαλλόμενες κοινωνικές και οικονομικές γεωγραφίες στην πόλη. λέξεις κλειδιά: μεταναστευτική επιχειρηματικότητα, εθνοτικές οι- κονομίες, μικρές επιχειρήσεις, Αθήνα, κρίση * έπίκουρος καθηγητής, τμήμα μηχανικών χωροταξίας και Ανάπτυξης, πολυτε- χνική σχολή, Αριστοτέλειο πανεπιστήμιο θεσσαλονίκης,

** έπίκουρος καθηγητής, τμήμα μηχανικών χωροταξίας και Ανάπτυξης, πολυτε- χνική σχολή, Αριστοτέλειο πανεπιστήμιο θεσσαλονίκης,

http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 30 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ στις 9 μαΐου 2014 περίπου 400 μετανάστες, στην πλειοφηφία τους μικροεπιχειρηματίες και καταστηματάρχες, διαδήλωσαν στο κέ- ντρο της Αθήνας κατά των επανειλημμένων παρενοχλήσεων από την αστυνομία που επηρεάζουν τις επιχειρήσεις τους. το γεγονός μπορεί να θεωρηθεί ως η κορυφή του παγόβουνου σωρείας αντι-με- ταστευτικών μέτρων των ελληνικών κυβερνήσεων αλλά και ρατσι- στικών επιθέσεων, τα τελευταία χρόνια, σε μια εποχή που η πτώση της αγοράς, εν μέσω οικονομικής κρίσης, λιτότητας κι ενός συνο- λικά αρνητικού κοινωνικού και πολιτικού κλίματος, έχει οδηγήσει σε εντεινόμενες δυσκολίες για αυξανόμενο αριθμό μεταναστών που προσπαθούν να επιβιώσουν στην έλλάδα. πουθενά στη χώρα δεν είναι εντονότερη αυτή η κατάσταση από ό,τι στο κέντρο της Αθή- νας, όπου οι μεταναστευτικές οικονομίες έχουν εξαπλωθεί σιωπηλά στη διάρκεια των τελευταίων 20 ετών. η παρούσα εργασία βασίζεται σε επιτόπια έρευνα που πραγμα- τοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του 2012-13 και διερευνά τους όρους της μεταναστευτικής επιχειρηματικότητας στα χρόνια της κρίσης. η μελέτη βασίζεται σε συγκριτική ανάλυση μικρών επιχειρήσεων μεταναστών και έλλήνων σε τρεις γειτονιές του κέντρου της Αθή- νας. η εργασία διαρθρώνεται ως εξής: στην πρώτη ενότητα γίνονται ορισμένες εισαγωγικές παρατηρήσεις με αφορμή την εικόνα που σχηματίζεται από τα επίσημα στοιχεία, σχετικά με την επιχειρημα- τικότητα των μεταναστών στη χώρα. στη δεύτερη ενότητα τονίζο- νται ορισμένα ζητήματά της από τη σχετική συζήτηση στη διεθνή βιβλιογραφία, αναδεικνύοντας τις μακρο-ιστορικές παραμέτρους που καθόρισαν τη στροφή προς την αυτοαπασχόληση πολλών μετα- πολεμικών μεταναστών στις ευρωπαϊκές, κυρίως, χώρες. στην τρίτη ενότητα παρουσιάζονται τα αποτελέσματα της έρευνας πεδίου στην Αθήνα, αναφορικά με τα τρέχοντα προβλήματα και τις πρακτικές που υιοθετούν οι αυτοαπασχολούμενοι μετανάστες προκειμένου να αντεπεξέλθουν. τέλος, επιστρέφουμε στις αρχικές μας παρατη- ρήσεις, διακρίνοντας ορισμένα στοιχεία συνέχειας σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν, τα οποία πλέον όμως συνυφαίνονται με τη συ- ντριπτική δυναμική της κρίσης που βαθαίνει. http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 31 έρμηνέυτικέσ πΑρΑμέτροι τησ μέτΑνΑστέυτικησ έπιχέιρημΑτικοτητΑσ στην έλλΑδΑ η συνηθέστερη πηγή όπου μπορεί να ανιχνευθεί το εύρος της ανε- ξάρτητης οικονομικής δραστηριότητας είναι τα στοιχεία της Έρευ- νας έργατικού δυναμικού (έέδ). σύμφωνα με αυτά, κατά το 3ο τρίμηνο του 2012 οι μετανάστες αποτελούσαν τουλάχιστον το 8% του συνολικού εργατικού δυναμικού στην έλλάδα, ενώ μόλις πλη- σίαζαν το 2,5% των αυτοαπασχολούμενων (με ή χωρίς προσωπικό). τα δεδομένα για την τελευταία δεκαετία δεν διαφοροποιούνται ση- μαντικά. δε φαίνεται, επομένως, να έχουν αλλάξει πολλά από τότε που η Cavounidis (2006, σελ. 645) επισήμαινε ότι «οι μετανάστες είναι δυσανάλογα μισθωτοί, ενώ οι Έλληνες είναι δυσανάλογα εργοδό- τες, σε αντίθεση με την εικόνα που παρατηρείται σε πολλές χώρες υποδοχής όπου η εθνοτική επιχειρηματικότητα είναι διαδεδομένη». η εικόνα αυτή τεκμηριώνεται συγκριτικά από σχετικά πρόσφατη μελέτη του οοσΑ (OECD, 2011), όπου η ανάλυση των στοιχείων των έέδ σε ευρωπαϊκές χώρες, καθώς και αντίστοιχων ερευνών εκτός έέ, για την περίοδο 1998-2008, διαπιστώνει ότι, συνολικά, η αυτο- απασχόληση είναι ελαφρά περισσότερο διαδεδομένη μεταξύ των μεταναστών σε σχέση με τους γηγενείς, με εξαίρεση τις χώρες της νότιας έυρώπης.1 στην έλλάδα, κατά το 3ο τρίμηνο του 2012, περίπου το ένα τρίτο του «γηγενούς» εργατικού δυναμικού (Έλληνες πολίτες) ήταν αυτο- απασχολούμενοι, σε σύγκριση με μόλις πάνω από το 10% των ξένων πολιτών. πέρα από το γεγονός ότι η έκταση και μόνο ενός φαινομέ- νου δεν αποτελεί προϋπόθεση για την κοινωνική έρευνα, η μελέτη της μεταναστευτικής επιχειρηματικότητας έχει ορισμένες ιδιαιτερό- τητες που ξεπερνούν τη στενά οικονομική σημασία της. Όπως υπο- γράμμιζε η Morokvasic (1991, σελ. 408), περισσότερο από είκοσι χρό- 1. Αλλά και π.χ. την ιρλανδία, γερμανία και Αυστρία. η έρευνα του οοσΑ θεωρεί ως «μετανάστες» το τμήμα του εργατικού δυναμικού που έχει γεννηθεί στο εξωτερικό (foreign born) ενώ, στον βαθμό που χρησιμοποιούμε επίσημα στοιχεία στην παρούσα εργασία, θεωρούμε «μετανάστες» τους ξένους πολίτες (foreign nationals). Αν και «χάνο- νται» έτσι όσοι μετανάστες έχουν λάβει ελληνική υπηκοότητα, καθώς και οι ομογενείς από χώρες της πρώην έσσδ και την Αλβανία, θεωρούμε ότι η περιορισμένη πολιτογρά- φηση του αλλοδαπού πληθυσμού καθιστά την επεξεργασία των δεδομένων με βάση την υπηκοότητα σχετικά ασφαλή για τον προσδιορισμό του κυρίως όγκου του μεταναστευ- τικού εργατικού δυναμικού, ενώ επιτρέπει συγκρίσεις μεταξύ των στοιχείων της έέδ και άλλων δεδομένων. http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 32 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ νια πριν, οι μετανάστες επιχειρηματίες παίζουν «σημαίνοντα ρόλο» ως «ενδιάμεσοι», εφόσον «δημιουργούν θέσεις εργασίας, διακινούν σημαντικές πληροφορίες και διαδραματίζουν σημαντικό κοινωνικό και οικονομικό ρόλο μέσα στις κοινότητες των μεταναστών συμβάλ- λοντας στην ένταξή τους στην κοινωνία συνολικά». Έτσι κι αλλιώς, ένας στους δέκα μετανάστες στην έλλάδα φαίνεται να είναι αυτοα- πασχολούμενος, ποσοστό διόλου αμελητέο. μια ματιά σε άλλες πηγές δεδομένων αποκαλύπτει μια δυναμική εικόνα στην εξέλιξη της ανεξάρτητης οικονομικής δραστηριότητας των μεταναστών, ακόμη και μέσα στα χρόνια της κρίσης. π.χ. τα στοιχεία του οΑέέ καταδεικνύουν τόσο αριθμητική όσο και ποσο- στιαία αύξηση των αλλοδαπών ασφαλισμένων στο ταμείο για τα έτη 2009-2012, ενώ ο αριθμός των ημεδαπών ασφαλισμένων έχει αντι- στοίχως μειωθεί. συγκεκριμένα, ο ρυθμός αύξησης των αλλοδαπών ασφαλισμένων για αυτή την τετραετία ήταν 14,7% (συν 3.336 άτο- μα), ενώ οι ημεδαποί ασφαλισμένοι μειώθηκαν, αντίστοιχα, κατά 7% (μείον 56.420 άτομα).2 Ακόμη εντονότερη φαίνεται να είναι η ανεξάρτητη οικονομική δραστηριότητα των μεταναστών στην Αθήνα. σύμφωνα με στοιχεία για τους ιδιοκτήτες (και συνιδιοκτήτες) επιχειρήσεων εγγεγραμμέ- νων στο έμπορικό και Βιομηχανικό έπιμελητήριο Αθηνών (έΒέΑ), παρατηρείται σαφώς ότι, κατά την πενταετία 2008-2012, ο αριθμός των αλλοδαπών μελών έχει αυξηθεί, ακόμη κι αν ο ετήσιος ρυθμός αύξησης ακολουθεί πτωτικές τάσεις (πίνακας 1). Αξίζει να σημειω- θεί ότι ο αριθμός των αλλοδαπών μελών υπερτριπλασιάστηκε από το 2006 (4.073). τέλος, όπως διαπιστώνει η έρευνα του οοσΑ και τεκμηριώνουν τα προαναφερθέντα στοιχεία για την περίπτωση της έλλάδας, η αυτοαπασχόληση αφορά περισσότερο μετανάστες από συγκεκριμένες χώρες προέλευσης. το γεγονός αυτό επιβεβαιώνεται και από το μητρώο επιχειρήσεων του έΒέΑ, όπου επιπρόσθετα πα- ρατηρούνται ιδιαίτερα υψηλοί ρυθμοί αύξησης στους αριθμούς των επιχειρήσεων με ιδιοκτήτες μετανάστες από συγκεριμένες ομάδες (κυρίως από νέα κράτη-μέλη –Βουλγαρία, ρουμανία και πολωνία– καθώς και Αλβανούς, ρώσους και πακιστανούς), ενώ σημαντική παρουσία έχουν ομάδες με σχετικά μικρό πληθυσμό (π.χ. κινέζοι, σύριοι). 2. ΟΑΕΕ, τα στοιχεία διατέθηκαν μετά από αίτημα, ιδία επεξεργασία. http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 33 πινΑκΑσ 1 Αλλοδαποί, μέλη του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Αθηνών, 2008-2012 έτήσιος ρυθμός μεταβολής 2012 2008-09 2009-10 2010-11 2011-12 N % σύνολο μελών 4,6 4,6 4,2 2,5 171.203 100,0 7,7 «Αλλοδαποί» 5,6 5,1 3,9 2,3 13.246 (100,0) Β. Αμερική, ωκεα- 3,4 1,8 0,8 1,0 884 6,7 νία και ιαπωνία έ.έ.-15 & έοχ 5,8 3,1 4,9 1,3 5.333 40,3 κύπρος 4,2 3,4 2,3 1,8 1.968 14,9 χώρες διεύρυνσης 11,1 11,3 15,8 5,2 586 4,4 έ.έ. 2004/2007 λοιπές χώρες 5,9 8,6 2,7 3,8 4.475 33,8 Αλβανία 7,7 10,1 8,2 3,9 948 7,2 Τουρκία 4,8 3,2 4,4 3,3 413 3,1 Κίνα 5,1 1,9 3,0 2,5 286 2,2 Συρία 13,0 -9,9 2,3 1,7 179 1,4 Αίγυπτος 3,7 2,8 3,4 2,0 153 1,2 Ρωσία 9,8 10,9 13,4 4,7 133 1,0 Πακιστάν 8,6 10,9 10,7 4,8 130 1,0 Λοιπές 7,1 5,2 6,4 3,4 4.030 16,9 Πηγή: ΕΒΕΑ, τα στοιχεία διατέθηκαν μετά από αίτημα, ιδία επεξεργασία. τα επίσημα δεδομένα, επομένως, καταδεικνύουν περιορισμένη μεν, αλλά αυξανόμενη τα τελευταία χρόνια συμμετοχή των μετανα- στών στην αυτοαπασχόληση και τη δημιουργία επιχειρήσεων, ιδιαί- τερα στην Αθήνα. και αυτό, λαμβάνοντας υπόψη τα προβλήματα και την περιορισμένη αξιοπιστία των επίσημων στατιστικών, ειδικά όταν συζητούμε άτυπες ή μη-καταγεγραμμένες πρακτικές και φαι- νόμενα που ορισμένες, τουλάχιστον, διαστάσεις τους είναι αδύνατο να μετρηθούν (βλ. Werbner, 1999). χωρίς να λοξοδρομήσουμε, ωστό- σο, από τα συμβατικά αναλυτικά πλαίσια, θα μπορούσαμε να σκια- γραφήσουμε τουλάχιστον τέσσερις ερμηνευτικές παραμέτρους στη μελέτη της μεταναστευτικής επιχειρηματικότητας στην έλλάδα και ιδιαίτερα στην Αθήνα την περίοδο της κρίσης, δηλαδή ζητήματα που θα πρέπει εκ των προτέρων να ληφθούν υπόψη σε κάθε απόπειρα αποτίμησης του φαινομένου και των βασικών του χαρακτηριστικών. http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 34 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ πρώτον, εάν επιδιώκεται να κατανοηθεί η μεταναστευτική επι- χειρηματικότητα στην έλλάδα με συγκριτικούς όρους, και ως εκ τούτου να τοποθετηθεί στην ευρωπαϊκή και διεθνή εμπειρία, είναι ανάγκη να ληφθεί υπόψη η ιστορία της μετανάστευσης προς την έλ- λάδα. με δεδομένο το γεγονός ότι η χώρα αναδύεται σχετικά πρό- σφατα ως μεταναστευτικός προορισμός, στο πλαίσιο ενός ευρύτε- ρου μετασχηματισμού σε ολόκληρη τη νότια έυρώπη (King, 2000), τα φαινόμενα που συνοδεύουν τη μετανάστευση βρίσκονται ακό- μη σε διαδικασία σχηματοποίησης. με λίγα λόγια, η μετανάστευση στην έλλάδα είναι σχετικά νέο φαινόμενο, κι ακόμα νεότερες είναι οι όποιες επιχειρηματικές προσπάθειες των μεταναστών. με βάση αυτή τη λογική, μεταξύ των σχετικά λίγων σχετικών μελετών υπάρ- χουν κι εκείνες που τονίζουν ότι η μεταναστευτική επιχειρηματικό- τητα αναπτύσσεται σε συνάρτηση με τη δυναμική της εγκατάστασης και ένταξης των μεταναστών και του σχηματισμού μεταναστευτι- κών κοινοτήτων (π.χ. Labrianidis and Hatziprokopiou, 2010). δεύτερον, η διαπίστωση αυτή, μεμονωμένα, θα συνηγορούσε σε μια ερμηνεία που υπονοεί μια «χρονική υστέρηση» ανάμεσα στην έλλάδα και τους «παραδοσιακούς» βορειοευρωπαϊκούς μετανα- στευτικούς προορισμούς της μεταπολεμικής μετανάστευσης. κάτι τέτοιο θα ήταν ωστόσο υπεραπλουστευτικό εάν δεν λαμβάνονταν υπόψη οι παραγωγικές δομές και οι διαρθρωτικοί παραγόντες της απασχόλησης των μεταναστών στην έλλάδα. Από τις αρχές της δε- καετίας του 1990, το μεταναστευτικό εργατικό δυναμικό ανταπο- κρίθηκε στην αυξανόμενη ζήτηση, κυρίως από μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις (μμέ) και νοικοκυριά, για φθηνή και ευέλικτη εργασία σε τομείς όπως οι κατασκευές, ο τουρισμός, η γεωργία, οι υπηρεσί- ες φροντίδας και καθαριότητας (π.χ. Cavounidis, 2006). έπομένως, είναι ακριβώς στα δυσανάλογα (σε σχέση με τους μετανάστες και συγκριτικά με άλλες ευρωπαϊκές χώρες) υψηλά ποσοστά αυτοαπα- σχόλησης των έλλήνων όπου πρέπει να αναζητηθεί μέρος της ερμη- νείας για την έκταση της μισθωτής εργασίας στους μετανάστες και της περιορισμένης επιχειρηματικής τους δραστηριότητας. τρίτον, η ιδιαιτερότητα αυτή της ελληνικής δομής της απασχόλη- σης ενδέχεται να υποδεικνύει ότι (κάποια από) τα χαρακτηριστικά της επιχειρηματικότητας των μεταναστών δε διαφέρουν ριζικά από αυτά των γηγενών –π.χ. ατομικές επιχειρήσεις ή επιχειρήσεις με ελά- χιστο προσωπικό, οικογενειακή εργασία και άτυπες διευθετήσεις– όπως συχνά θεωρείται ότι συμβαίνει στη Βόρεια έυρώπη ή στο βο- http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 35 ρειοαμερικανικό πλαίσιο. σε αυτή τη βάση, μπορεί να αμφισβητηθεί ο ίδιος ο «εθνοτικός» χαρακτήρας της μεταναστευτικής επιχειρημα- τικότητας. οπωσδήποτε, το πρόσημο «εθνοτικό» δεν αφορά μόνο στα χαρακτηριστικά των επιχειρήσεων, αλλά και στην προέλευση των ιδιοκτητών τους, στις δραστηριότητες, τα προϊόντα, ή το κύ- ριο σώμα της πελατείας τους (π.χ. Pécoud, 2012). Όμως, δεν υπάρχει αντικειμενικός λόγος βάσει του οποίου ο χαρακτηρισμός «εθνοτική» επιχείρηση να αποδίδεται σε ένα κατάστημα τροφίμων από αραβι- κές χώρες και όχι σε ένα κατάστημα ιταλικών delicatessen, σε μία οικοδομική εταιρεία Αλβανών και όχι σε μια γραφιστική εταιρεία Αυστραλών, στα κινέζικα μαγαζιά ρούχων και όχι σε καταστήματα εμπορίας περσικών χαλιών. έπιστρέφοντας λοιπόν στα προαναφερ- θέντα χαρακτηριστικά, ενώ αλλού αυτά ερμηνεύονται ως «ίδια» των επιχειρήσεων των μεταναστών (και άρα ως ριζικά διαφορετικά από τις επικρατούσες επιχειρηματικές πρακτικές), εδώ προσομοιάζουν στο (παραδοσιακό) πρότυπο της μικροεπιχειρηματικότητας των γη- γενών (κι επομένως στις επικρατούσες πρακτικές). τέταρτον, η μεταναστευτική επιχειρηματικότητα αποτελεί, σε σημαντικό βαθμό, αστικό φαινόμενο. καταστήματα κι επιχειρήσεις μεταναστών εντοπίζονται συχνότερα και είναι περισσότερο ορατά στην Αθήνα, και όχι μόνο στον ιστορικό-εμπορικό πυρήνα της πό- λης, ο οποίος, πέρα από την κεντρικότητά του, χαρακτηρίζεται και από την «προσωρινότητα και το μεταβατικό χαρακτήρα της μετα- στευτικής εμπειρίας» (Noussia and Lyons, 2009, σελ. 619). σε μικρότε- ρο ή μεγαλύτερο βαθμό, μπορεί κανείς να συναντήσει καταστήματα μεταναστών σε πολλά σημεία της πόλης, με ιδιαίτερες συγκεντρώσεις σε περιοχές όπου υπάρχει επίσης συγκέντρωση μεταναστευτικών πληθυσμών, ενίοτε συγκεκριμένων ομάδων και όπου, σε ορισμένες περιπτώσεις, έχουν έντονη κίνηση σε τοπικές συνοικιακές αγορές ή/ και εγγράφονται εμφανώς ως «βιτρίνες» ετερότητας στο αστικό το- πίο συγκεκριμένων περιοχών ή δρόμων. Ακόμη κι αν η κλίμακα ή ο αντίκτυπος της μεταναστευτικής επιχειρηματικότητας σε εθνικό επίπεδο μπορεί λοιπόν να φαίνονται περιορισμένα, είναι σημαντικό να ληφθούν υπόψη οι τρόποι με τους οποίους αυτή εμπεδώνεται σε συγκεκριμένες γειτονιές και η σημασία της σε καθημερινά τοπικά πλαίσια και σε σχέση με τους ανθρώπους που τα κατοικούν. σε πρόσφατη έρευνα, ο Skandalis (2012, σελ. 114) υπέθετε ότι οι «επιχειρήσεις των μεταναστών έχουν επηρεαστεί περισσότερο αρ- νητικά από την οικονομική κρίση στην έλλάδα από ό,τι εκείνες που http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 36 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ ανήκουν σε Έλληνες», καταλήγοντας ότι «παρά το ελπιδοφόρο ξε- κίνημά της, η επιχειρηματικότητα των μεταναστών στην έλλάδα αντιμετωπίζει ένα αβέβαιο μέλλον». οι τρέχουσες συνθήκες και οι πολιτικές λιτότητας που συνταράσσουν την ελληνική οικονομία και κοινωνία από το 2008-2009 διαμορφώνουν το βασικό ερώτημα που απασχολεί την παρούσα εργασία: πώς επιδρά η κρίση στην επιχει- ρηματικότητα των μεταναστών; το ερώτημα αυτό δεν αφορά μόνο στην κρίση ως πλαίσιο, όσο κι αν αυτή μετασχηματίζει ριζικά τις οι- κονομικές συνθήκες και το περιβάλλον της αγοράς όπου αναπτύχθη- κε η επιχειρηματική δραστηριότητα των μεταναστών τις τελευταίες δύο δεκαετίες, π.χ. εγκαθιδρύοντας ένα ασφυκτικό πλαίσιο για την επιβίωση πολλών μμέ. ούτε αφορά απλά στην κρίση ως συγκυρία, ακόμη και αν έγινε πρόσχημα για αυστηρότερες μεταναστευτικές πολιτικές και παρασκήνιο μιας ξενοφοβικής ή και απροκάλυπτα ρατσιστικής ρητορικής για τη μετανάστευση και τους μετανάστες, όπου η οποιαδήποτε συζήτηση σχετικά με την επιχειρηματικότητα των μεταναστών προσκρούει σε στερεότυπα για την παραοικονομία ή την υποβάθμιση του αστικού χώρου. παρά τη ρήξη που η κρίση σηματοδοτεί σε σχέση με την ελληνική οικονομία, την κοινωνία και την πολιτική συνολικά, θα μπορούσαμε να δούμε την κρίση επίσης ως διαδικασία, διακρίνοντας τα στοιχεία της συνέχειας, τουλάχι- στον σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν. σε αυτή τη λογική κινείται η επόμενη ενότητα, όπου εξετάζονται (βιβλιογραφικά) οι ιστορικές καταβολές της επέκτασης της μεταναστευτικής επιχειρηματικότη- τας στην έυρώπη από τη δεκαετία του 1970 κι έπειτα, προσδιορίζο- ντας και το διεθνές συγκριτικό πλαίσιο της μελέτης. η μέτΑνΑστέυτικη έπιχέιρημΑτικοτητΑ στη ΒιΒλιογρΑφιΑ κΑι η έυρωπΑϊκη έμπέιριΑ η διεθνής βιβλιογραφία για τη μεταναστευτική επιχειρηματικότητα είναι πλούσια και ιδιαίτερα ετερογενής: στις αρχές της περασμένης δεκαετίας είχαν καταγραφεί πάνω από 1.700 σχετικές δημοσιεύσεις (Kloosterman and Rath, 2003, σελ. 3). τα επιστημονικά αντικείμενα ποικίλλουν (κοινωνιολογία, ανθρωπολογία, ανθρωπογεωγραφία, οι- κονομικά), όπως ποικίλλουν, αντίστοιχα, οι προσεγγίσεις, οι μέθοδοι ανάλυσης και τα ζητήματα όπου επικεντρώνεται το ενδιαφέρον: από τους κλάδους δραστηριοποίησης και τα χαρακτηριστικά των επιχει- ρήσεων των μεταναστών στους ανθρώπινους ή οικονομικούς πόρους http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 37 όπου βασίζονται και τα εθνοτικά ή άλλα (πελατειακά ή επιχειρηματι- κά) δίκτυα που ενεργοποιούν, από τον ρόλο της «εθνότητας» ως οι- κονομικό πλεονέκτημα έως την επέκταση των δραστηριοτήτων τους πέρα από τα όρια της «εθνοτικής» κοινότητας, και από τη βιωσιμό- τητα μέχρι την επιχειρηματική επιτυχία. η «τέχνη» που ενδεχομένως μεταφέρεται από τις χώρες προέλευσης, η «κουλτούρα» που ενίοτε μετατρέπεται σε εμπορεύσιμη κατηγορία, οι στρατηγικές προσαρμο- γής στις νέες συνθήκες, οι «προστατευμένες αγορές» που συγκροτούν οι μεταναστευτικές κοινότητες, η εμπειρία της μισθωτής απασχόλη- σης που ενίοτε αξιοποιείται, η επιλογή της αυτοαπασχόλησης ως λύση ανάγκης ή πρακτική οικονομικής αυτονομίας έχουν, κατά περί- πτωση, αναφερθεί ως προσδιοριστικοί παράγοντες του φαινομένου. η ετερογένεια αυτή προκύπτει εν μέρει από το γεγονός ότι η σχετική βιβλιογραφία είναι σχεδόν κατεξοχήν εμπειρική. Απόπει- ρες θεωρητικής επεξεργασίας έχουν κατά καιρούς ταξινομήσει τις διάφορες προσεγγίσεις ανάλογα με το αν εστιάζουν στην πλευρά της προσφοράς ή σε αυτήν της ζήτησης, ή με τον αν δίνουν έμφα- ση σε «ατομικούς», «δομικούς», ή «πολιτισμικούς» παράγοντες.3 οι βασικότερες θεωρητικές προσπάθειες θα συμπεριελάμβαναν οπωσ- δήποτε τη θεωρία των «μειονοτήτων μεσαζόντων» (Bonacich, 1973), την υπόθεση της οικονομίας των εθνοτικών «θυλάκων» (Portes and Wilson, 1980), το «μοντέλο της αλληλεπίδρασης» μεταξύ χαρακτηρι- στικών των μεταναστευτικών ομάδων, επιχειρηματικών στρατηγι- κών και δομών ευκαιριών (Waldinger et al., 1999), ή την προσέγγιση των «εθνοτικών οικονομιών» (Light and Gold, 2000).4 οι θεωρητικές αυτές προσεγγίσεις εμπνέουν αρκετές από τις πρόσφατες ελληνικές μελέτες, όπου είτε αναζητάται το κατάλληλο ερμηνευτικό σχήμα, είτε επιχειρούνται διάφορες τυπολογίες προκειμένου να περιγραφεί η πολυπλοκότητα και ποικιλομορφία της επιχειρηματικότητας των μεταναστών στην έλλάδα.5 η προσπάθειά μας, ωστόσο, να κατανο- 3. για σχετικά πρόσφατες βιβλιογραφικές επισκοπήσεις, βλ. Barret et al. (1996)· Kloosterman and Rath (2003)· Volery (2007)· Nestorowicz (2011)· Pécoud (2012). 4. οι «εθνοτικοί θύλακες» (ethnic enclaves) έχουν αποδοθεί στα ελληνικά ως «εθνοτι- κές νησίδες», ενώ οι όροι «μεικτή εμπέδωση» (mixed embeddedness) και «αποκλεισμένη κι- νητικότητα» (blocked mobility), που αναφέρονται πιο κάτω, έχουν επίσης μεταφραστεί ως «μεικτή έδραση» και «ανακοπείσα κοινωνική κινητικότητα» (βλ. μαυρομμάτης, 2008). 5. Βλ. Piperopoulos and Ikonomu (2007)· λιανός και Ψειρίδου (2008)· μαυρομμάτης (2008)· Halkias et al. (2009)· Labrianidis and Hatziprokopiou (2010)· Piperopoulos (2010)· Liargovas and Skandalis (2012)· Skandalis (2012). http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 38 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ ήσουμε την περίπτωση της έλλάδας σε μια συγκριτική προοπτική, μας οδήγησε σε μια κριτική ανάγνωση της σχετικής συζητήσης στη βιβλιογραφία. Αντιλαμβανόμενοι την κρίση ως διαδικασία, προσεγ- γίζουμε την επιχειρηματικότητα των μεταναστών ως ιστορικό φαι- νόμενο, αναγνωρίζοντας όχι απλά την ιστορικότητά της, αλλά και τη δυναμική της και πώς αυτή εμπλέκεται με ευρύτερες διαδικασίες κοινωνικής αλλαγής. πληθώρα σχετικών μελετών προέρχονται από την αμερικανική εμπειρία. Όπως υπενθυμίζει ο Volery (2007), η μεταναστευτική επι- χειρηματικότητα εντοπίζεται στις ηπΑ ήδη από τον 19ο αιώνα και η πρώιμη επιστημονική έρευνα ανατρέχει στη συμβολή της σχολής του σικάγου. πρόκειται όμως για ιδιαίτερη περίπτωση, που χαρα- κτηρίζεται από διαδοχικά κύματα μετανάστευσης, χαλαρά ρυθμι- σμένες αγορές κι ένα οικονομικό περιβάλλον που γενικά ευνοοεί την επιχειρηματική δραστηριότητα: οι επιχειρηματικές προσπάθειες των μεταναστών αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου πλαισίου κοινωνικής κινητικότητας, όπου τα άτομα αναζητούν ευκαιρίες και την εκπλή- ρωση του «αμερικανικού ονείρου» (Morokvasic, 1991· Pecoud, 2005). σε αυτή τη βάση, οι ολλανδοί Kloosterman and Rath (2001) προώ- θησαν τη θεωρία της λεγόμενης «μεικτής εμπέδωσης» επικρίνοντας τις επικρατέστερες αμερικάνικες προσεγγίσεις για την περιορισμένη σημασία που αποδίδουν στο θεσμικό πλαίσιο. παρατήρησαν ότι το κράτος πρόνοιας και οι πολιτικές ρύθμισης της αγοράς στις χώρες της ηπειρωτικής έυρώπης έχουν διαφοροποιημένα αποτελέσματα αναφορικά με το εύρος, τη δομή και το χαρακτήρα της επιχειρηματι- κής συμπεριφοράς των μεταναστών. καθώς τονίζει ο Pécoud (2005), θα ήταν σφάλμα να υιοθετηθούν άκριτα θεωρίες που διαμορφώθη- καν στις ηπΑ προκειμένου να κατανοηθεί το φαινόμενο αλλού. παρότι η επιχειρηματικότητα των μεταναστών ήταν παρούσα στην έυρώπη, παρέμεινε μάλλον περιθωριακό φαινόμενο και δεν έγινε ζήτημα δημόσιας συζήτησης ή πεδίο επιστημονικής μελέτης πριν τη δεκαετία του 1980 (Barret et al, 1996· Kloosterman and Rath, 2003· Volery, 2007). οι Kloosterman και Rath (2002) ερμηνεύουν την ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας των μεταναστών στην έυρώπη στο πλαίσιο της «μεταφορντικής» / «μεταβιομηχανικής» μετάβασης. οι πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970, και οι διαδικασίες οικονομικής αναδιάρθρωσης που εξαπολύθηκαν οδηγώντας σταδι- ακά προς ένα νέο καθεστώς ευέλικτης συσσώρευσης, συμπεριέλα- βαν ένα τεράστιο κύμα αποβιομηχάνισης στις οικονομίες του ύστε- http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 39 ρου καπιταλισμού και, κατά συνέπεια, ραγδαία αύξηση της ανερ- γίας. οι κλάδοι που υπέφεραν περισσότερο ήταν αυτοί του πυρήνα της «φορντικής» βιομηχανίας, της μεταποίησης και των υποδομών, οι οποίοι υπήρξαν οι βασικοί τομείς απασχόλησης μεταναστών στη μεταπολεμική περίοδο. έπομένως, παράλληλα με την «ωρίμανση» του μεταναστευτικού φαινομένου και τη συγκρότηση εθνοτικών κοινοτήτων, π.χ. μέσω οικογενειακής επανένωσης και την είσοδο στο προσκήνιο της «δεύτερης γενιάς», η αύξηση της ανεργίας και ο περιορισμός θέσεων εργασίας στους «παραδοσιακούς» βιομηχανι- κούς κλάδους υπήρξαν βασικοί ιστορικοί παράγοντες που εξηγούν την επέκταση της αυτοαπασχόλησης και της μικρής επιχειρηματικής δραστηριότητας μεταξύ των μεταναστών της μεταπολεμικής περιό- δου στην έυρώπη (Volery, 2007). έπιπλέον, η οικονομική αναδιάρθρωση και η μετάβαση από τον φορντισμό συμπεριέλαβαν μια συνολικότερη μετατόπιση στην απα- σχόληση, από μεγάλες εταιρείες κι εργοστάσια σε μικρές ή μεσαί- ες επιχειρήσεις και στον δημόσιο τομέα, με παράλληλη αύξηση της αυτο-απασχόλησης (Baycant-Levent and Nijkamp, 2009). η αναβίωση αυτή των μικρών επιχειρήσεων και της αυτοαπασχόλησης δημιούρ- γησε έτσι ένα ευνοϊκό περιβάλλον για την, σχετικά μαζική, μετατό- πιση μεταναστών προς την ανεξάρτητη οικονομική δραστηριότητα, η οποία σε ορισμένες χώρες ενισχύθηκε από μέτρα δημιουργίας κι- νήτρων (π.χ. στη Βρετανία της Thatcher, βλ. Pécoud, 2005, σελ. 382). έπιπρόσθετα, η έκταση των άτυπων οικονομικών διευθετήσεων που παρατηρείται στις επιχειρήσεις των μεταναστών, δεν αποδίδεται βε- βαίως σε κάποια προδιάθεση, αλλά συνδέεται με πρακτικές οικο- νομικής επιβίωσης και γίνεται κατανοητή μέσα στο συνολικότερο πλαίσιο της αναδιάρθρωσης (π.χ. Mingione, 1999· Kloosterman και Rath, 2002). τα παραπάνω υποδηλώνουν ότι συνθήκες οικονομικής κρίσης και αναδιάρθρωσης έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στο παρελθόν ανα- φορικά με τη μαζική μετατόπιση της μεταναστευτικής εργασίας προς την αυτοαπασχόληση και τη μικροεπιχειρηματικότητα. η δι- απίστωση αυτή αποτελεί μέρος μονάχα μιας ικανοποιητικής ερμη- νείας και έχει όλα τα μειονεκτήματα μιας δομικής «μάκρο» οπτικής που εστιάζει κυρίως στην πλευρά της ζήτησης και, πιο συγκεκριμέ- να, στις γενικές αιτίες που καθόρισαν τη μειονεκτική θέση των με- ταναστών στην αγορά εργασίας – κατά την υπόθεση της αυτοαπα- σχόλησης ως λύση ανάγκης λόγω «αποκλεισμένης κινητικότητας». http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 40 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ ως τέτοια, η διαπίστωση αυτή παρακάμπτει συγκεκριμένες, εθνικές και τοπικές, πολιτικο-θεσμικές και χωρο-κοινωνικές ιδιαιτερότητες, ενώ αγνοεί τον ρόλο της ανθρώπινης δράσης (agency), ατομικές ή συλλογικές στρατηγικές, καθημερινές πρακτικές και σχέσεις μετα- ξύ μεταναστών-γηγενών σε εντοπισμένα πλαίσια. έίναι, ωστόσο, κρίσιμη αναφορικά με την τρέχουσα ελληνική πραγματικότητα. στο γύρισμα της χιλιετίας, βέβαια, η μετανάστευση στην έυρώπη χαρακτηρίζεται ως «μεταφορντική» (Pugliese, 1993), με αναφορά κυρίως στις διαφοροποιήσεις στην απασχόληση των μεταναστών: από τους «παραδοσιακούς» βιομηχανικούς κλάδους στις υπηρεσίες, συχνά στη δευτερογενή αγορά εργασίας και όχι σπάνια στην άτυπη οικονομία. τέτοια χαρακτηριστικά, ωστόσο, αποτελούν διαθρωτικά στοιχεία των νοτιοευρωπαϊκών οικονομιών (Mingione, 1995) και κα- θόρισαν σημαντικά την ένταξη των μεταναστών και στην ελληνική αγορά εργασίας (Βαΐου και χατζημιχάλης, 1997· Cavounidis, 2006). λόγω των διαφορετικών δομών της παραγωγής και της απασχόλη- σης στις σημερινές ευρωπαϊκές οικονομίες, τις διαφορετικές αιτίες της κρίσης στην έυρωζώνη, καθώς και ελληνικές ιδιαιτερότητες, τί- θεται φυσικά το ερώτημα: κατά πόσον είναι δυνατόν να παρατηρή- σουμε μια παρόμοια στροφή στην ελληνική περίπτωση; Αυτό είναι ένα επιπλέον ζήτημα που εμπνέει την παρούσα εργασία, στο οποίο δεν είμαστε σε θέση να δώσουμε απαντήσεις, αλλά επιχειρούμε να διερευνήσουμε εμπειρικά σε ορισμένες διαστάσεις του. κριση κΑι έπιχέιρημΑτικοτητΑ των μέτΑνΑστων στην ΑθηνΑ η μελέτη χρηματοδοτήθηκε από το έλληνικό παρατηρητήριο (Hel- lenic Observatory) του LSE (Βρετανία) και βασίστηκε σε δευτερογε- νή δεδομένα και επιτόπια έρευνα που πραγματοποιήθηκε από την άνοιξη του 2012 ώς την άνοιξη του 2013. συνδυάστηκαν ποιοτικές και ποσοτικές μέθοδοι, προκειμένου να διερευνηθούν βασικά χαρα- κτηριστικά της επιχειρηματικότητας των μεταναστών σε τρεις γειτο- νιές περιμετρικές του κέντρου της Αθήνας: μεταξουργείο, κυψέλη, Αμπελόκηποι. θεωρήσαμε ότι το εμπορικό-ιστορικό κέντρο έχει ιδι- αιτερότητες, τις οποίες θα θέλαμε να αποφύγουμε, τόσο αναφορικά με τη μεταναστευτική επιχειρηματικότητα (μαυρομάτης, 2008· van Heelsum, 2010) όσο και γενικότερα (μαλούτας κ.ά., 2013). έπιλέξα- με να εστιάσουμε σε γειτονιές, ως ανοικτές κοινωνικο-χωρικές κα- http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 41 τηγορίες (π.χ. Βαΐου κ.ά., 2007· Massey, 2005), αντί σε συγκεκριμένες ομάδες μεταναστών, εξετάζοντας επιχειρήσεις και καταστήματα στο επίπεδο του δρόμου σε συγκεκριμένα σημεία της πόλης μέσα από εθνογραφική παρατήρηση, συνεντεύξεις και ερωτηματολόγια. τα ερωτηματολόγια απευθύνθηκαν και σε γειτονικές επιχειρή- σεις έλλήνων, προκειμένου να αποφύγουμε συνήθη σφάλματα της μονομερούς θεώρησης του «Άλλου» (ουσιοκρατική αντίληψη, εξω- τισμός, κ.λπ.), και να κατανοήσουμε συγκριτικά το ευρύτερο πλέγμα κοινωνικών σχέσεων που σχετίζονται με την ανεξάρτητη οικονομική δραστηριότητα των μεταναστών σε τοπικό επίπεδο. τα ερωτηματο- λόγια ήταν λιτά σχεδιασμένα στοχεύοντας σε εύληπτες πληροφορίες γύρω από τέσσερις άξονες: το προφίλ των ιδιοκτητών, τα χαρακτη- ριστικά των επιχειρήσεων, τα ζητήματα του χώρου και της γειτονιάς και τις προκλήσεις της κρίσης. συγκεντρώθηκαν 128 ερωτηματολό- για, 63 σε μετανάστες και 65 σε γηγενείς, σχεδόν ισάριθμα στις τρεις συνοικίες. παράλληλα, διεξήχθησαν 15 συνεντεύξεις με μετανάστες επιχειρηματίες, πέντε σε κάθε γειτονιά, ενώ είχαν προηγηθεί άλλες πέντε με «προνομιακούς συνομιλητές» με κάποιο ρόλο στις κοινότη- τές τους.6 οι τελευταίες, σε συνδυασμό με την εθνογραφική παρατή- ρηση, στόχευαν σε μια πρώτη «χαρτογράφηση» του πεδίου, προκει- μένου να προσδιοριστούν αρχικές κατευθύνσεις για τον σχεδιασμό και τη διεξαγωγή των επόμενων βημάτων της επιτόπιας έρευνας. οι συνεντεύξεις με μετανάστες επιχειρηματίες, από την άλλη, εστίασαν στους ίδιους άξονες με τα ερωτηματολόγια, δίνοντας όμως έμφαση στις λεπτομέρειες, αναφορικά με τις εμπειρίες, τις πρακτικές και τις αντιλήψεις των συμμετεχόντων. έδώ στεκόμαστε κυρίως στα ζητή- 6. οι «προνομιακοί συνομιλητές» μας ήταν οι εξής: (1) έισαγωγέας αυθεντικών χειροποίητων περσικών χαλιών, στην έλλάδα από το 1979 και παντρεμένος με έλληνί- δα, το κατάστημα του οποίου σε κεντρική λεωφόρο ενίοτε λειτουργεί και ως «κέντρο πληροφόρησης» για νεοαφιχθέντες πρόσφυγες από το ιράν· (2) έπιχειρηματίας που δραστηριοποιείται στις εισαγωγές κατεψυγμένων ψαριών-θαλασσινών από την Αίγυ- πτο, διαμένει στην έλλάδα 43 χρόνια και είναι παντρεμένος με έλληνίδα, που ηγείται μουσουλμανικού θρησκευτικού σωματείου· (3) Αρχισυντάκτρια κινέζικης κοινοτικής εφημερίδας που εκδίδεται στην Αθήνα, στην έλλάδα από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 και παντρεμένη με Έλληνα· (4) ιδιοκτήτης καταστήματος εμπορίας και επισκευών ηλεκτρονικών υπολογιστών και περιφερειακών, με αναγνωρισμένο καθεστώς πρόσφυ- γα και σπουδές σε τέι ηλεκτρονικής στην έλλάδα, που συνδιευθύνει σύλλογο προσφύ- γων από το Αφγανιστάν· (5) κενυατικής καταγωγής Έλληνας πολίτης, εργαζόμενος σε ιδιωτική κλινική, με έντονη ακτιβιστική δράση σε μκο που προωθεί τα ζητήματα των μεταναστών δεύτερης γενιάς. http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 42 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ ματα της κρίσης, βασισμένοι στα αποτελέσματα του ερωτηματολο- γίου, τα οποία εμπλουτίζονται με τις αφηγήσεις των μεταναστών, από τους οποίους πήραμε συνέντευξη. ο πίνακας 2 συνοψίζει το δημογραφικό και εκπαιδευτικό-επαγ- γελματικό προφίλ των ερωτηθέντων. και οι δύο ομάδες του δείγμα- τος αποτελούνται από ίσο αριθμό ανδρών (47), ενώ ο αριθμός των γυναικών ήταν σημαντικά μικρότερος (16 και 18 μεταξύ μεταναστών και γηγενών, αντίστοιχα). οι μετανάστες επιχειρηματίες είναι κατά μέσο όρο νεότεροι από τους Έλληνες –αντανακλώντας τόσο την ηλι- κιακή σύνθεση του γηγενούς και μεταναστευτικού πληθυσμού, όσο και τα περισσότερο εγκαθιδρυμένα πρότυπα των ελληνικών επιχει- ρήσεων και των ιδιοκτητών τους. οι τελευταίοι, είτε έχουν γεννηθεί στην Αθήνα (53,8%), είτε είναι εγκατεστημένοι εκεί από δεκαετίες. Αντίθετα, σχεδόν τα δύο τρίτα των μεταναστών εγκαταστάθηκαν στην έλλάδα κατά τη δεκαετία του 1990, ενώ, σημαντικό ποσοστό μετά το 2000: η μέση διάρκεια παραμονής τους στην έλλάδα είναι περίπου 14,2 χρόνια. η πλειοψηφία και των δύο ομάδων είναι οικο- γενειάρχες με παιδιά, γεγονός που σχετίζεται με τον οικογενειακό χαρακτήρα των επιχειρήσεων, τόσο ως μέσο απόκτησης εισοδήμα- τος για την οικογένεια, όσο και ως συλλογικά εγχειρήματα που βα- σίζονται στην οικογενειακή εργασία. οι μετανάστες επιχειρηματίες τείνουν να έχουν καλύτερη εκπαίδευση από τους γηγενείς, υποδει- κνύοντας τη σημασία του ανθρώπινου κεφαλαίου στην περίπτωση της αυτοαπασχόλησης και επιχειρηματικότητας των μεταναστών κι επιβεβαιώνοντας τα αποτελέσματα προηγούμενων ερευνών (π.χ. λιανός και Ψειρίδου, 2008). ωστόσο, μεταξύ όσων δήλωσαν το πε- ριεχόμενο των σπουδών τους, φαίνεται ότι οι Έλληνες εμπλέκονται περισσότερο σε δραστηριότητες που σχετίζονται με την εκπαίδευσή τους, γεγονός που υποδηλώνει ότι η υποβάθμιση των επαγγελμα- τικών προσόντων που είναι συνήθης στη μισθωτή εργασία των με- ταναστών παρατηρείται και στις επιχειρηματικές τους προσπάθειες (αν και δύο στους πέντε αξιοποιούν προηγούμενη επαγγελματική εμπειρία σε παρόμοια εργασία). http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 43 πινΑκΑσ 2 Προφίλ ιδιοκτητών μετανάστες γηγενείς φυλο Άνδρες 74,6 72,3 γυναίκες 25,4 27,7 ηλικιΑκη ομΑδΑ 21-30 8,8 5,4 31-40 38,6 32,1 41-50 36,8 28,6 51-60 15,8 17,9 >60 0,0 16,1 οικογένέιΑκη κΑτΑστΑση άγαμος/η 14,3 26,2 παντρεμένος/η με Έλληνα (για τους μετανάστες) 6,3 - παντεμένος/η με ομοεθνή 58,7 66,2 παντρεμένος/η με μετανάστη (άλλης εθνικότητας) 6,3 3 διαζευγμενος/η- χήρος/α/ 14,3 6,2 έχουν παιδιά 73,0 64,6 έκπΑιδέυση δημοτικό 5 11,3 γυμνάσιο 8,3 9,7 λύκειο (γενικό) 38,3 38,7 λύκειο (τεχνικό/επαγγελματικό) 5 11,3 τεχνική/επαγγελματική μεταλυκειακή εκπαίδευση 11,7 12,9 Αέι/τέι 31,7 16,1 σχέση σπουδών με επιχειρηματική δρατηριότητα 7,9 24,6 προηγουμένη ΑπΑσχοληση μισθωτός, σε ίδια ή παρόμοια δραστηριότητα 21,7 21,0 μισθωτός, σε διαφορετική δραστηριότητα 38,3 21,0 δική του επιχείρηση, σε ίδια ή παρόμοια δραστηριότητα 20,0 27,4 δική του επιχείρηση, σε διαφορετική δραστηριότητα 11,7 12,9 μαθητής ή φοιτητής 6,7 12,9 άνεργος 1,7 4,8 συνολο (ν) 63 65 http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 44 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ οι ερωτηθέντες μετανάστες προέρχονται από 20 χώρες, με κυριό- τερες την Αίγυπτο, την Αλβανία και το πακιστάν. ως προς αυτό, δεν επιβεβαιώνεται κάποια γενική εικόνα, αν και σε κάποιο βαθμό αντανακλώνται τοπικές συγκεντρώσεις καταστημάτων ή κατοικίας στις γειτονιές της μελέτης (κινέζοι στο μεταξουργείο, Αφρικανοί στην κυψέλη, φιλιππινέζοι στους Αμπελόκηπους). μεταξύ του 80% που έδωσαν λεπτομέρειες για το νομικό καθεστώς της διαμονής τους στην έλλάδα, σημαντικό μέρος αποτελούν όσοι διαθέτουν ελληνική ή κοινοτική ιθαγένεια, ή είναι κάτοχοι άδειας παραμονής δεκαετούς διάρκειας ή αορίστου χρόνου (από 28%).7 H πλειοψηφία, επομένως, υπόκειται σε σχετικά σταθερό και ασφαλές καθεστώς, γεγονός που υποδηλώνει ότι η επιχειρηματικότητα των μεταναστών συνδέεται επίσης με το καθεστώς διαμονής τους (βλ. Hatziprokopiou and Fran- gopoulos, 2013). σε ό,τι αφορά τις επιχειρήσεις της μελέτης, ο πίνακας 3 παρουσι- άζει ορισμένα βασικά τους χαρακτηριστικά. στη συντριπτική πλειο- νότητα πρόκειται για ατομικές επιχειρήσεις (93,7% για τους μετανά- στες, 87,7% για τους γηγενείς), οι περισσότερες χωρίς (επίσημα απα- σχολούμενο) προσωπικό (52,4% και 72,3%, αντίστοιχα). οι επιχειρή- σεις των μεταναστών έχουν μέση διάρκεια λειτουργίας περίπου 5,7 χρόνια, σημαντικά χαμηλότερη από των γηγενών (14,2 χρόνια). η πλειονότητα των πρώτων δραστηριοποιούνται από το 2000 κι έπει- τα, μία στις τέσσερις από το 2010, ενώ πάνω από το ένα τέταρτο των ελληνικών επιχειρήσεων ξεκίνησαν τις δεκαετίες 1970-1980 και μό- λις 12,7% συστάθηκε μετά το 2009. και οι δύο ομάδες θεωρούν (σε ποσοστό περίπου 80%) ότι λειτουργούν σε ένα μάλλον κορεσμένο τοπικό περιβάλλον με υψηλό ανταγωνισμό μεταξύ πολλών ομοει- δών επιχειρήσεων. ωστόσο, όταν οι ιδιοκτήτες ερωτήθηκαν σχετικά με τους λόγους για τους οποίους οι ίδιοι εκτιμούν ότι τους προτι- μούν οι πελάτες τους, τόνισαν την τοπική βάση της πελατείας τους καθώς και τις προσωπικές σχέσεις και τους κοινωνικούς δεσμούς με αρκετούς από τους πελάτες τους. και οι δύο ομάδες αναφέρθηκαν, επίσης, στο είδος των προϊόντων τους: για τους μετανάστες αυτό 7. μόλις τρεις ήταν κάτοχοι άδειας παραμονής για την άσκηση ανεξάρτητης οικο- νομικής δραστηριότητας, και μόνο άλλοι τέσσερις είχαν υποβάλει σχετική αίτηση: η περιορισμένη χρήση αυτού του ειδικού τύπου άδειας σχετίζεται με τις γραφειοκρατι- κές της περιπλοκές που την καθιστούν μη προτιμητέα (Hatziprokopiou and Frangopoulos, 2013). http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 45 πινΑκΑσ 3 Προφίλ επιχειρήσεων μετανάστες γηγενείς πέριοδοσ συστΑσησ έπιχέιρησησ δεκαετία 1970 0,0 9,2 δεκαετία 1980 0,0 16,9 δεκαετία 1990 3,2 20,0 2000-2004 25,4 13,8 2005-2009 46,0 24,6 2010-2013 23,8 12,3 δ.α. 1,6 3,1 κυριΑ δρΑστηριοτητΑ 0,0 κομμωτήρια, καλλυντικά & προϊόντα ομορφιάς 7,9 10,8 υπηρεσίες και είδη συντήρησης & επισκευής κατοικίας 1,6 10,8 υπηρεσίες Internet & τηλεφωνίας 17,5 0,0 εμπορία τροφίμων 22,2 15,4 ψιλικατζίδικα 1,6 6,2 καφέ, ταχυφαγεία, εστιατόρια 6,3 13,8 εμπορία ενδυμάτων 15,9 15,4 ραφτάδικα & επιδιορθώσεις ρούχων 4,8 4,6 είδη δώρων & διακόσμησης 3,2 3,1 έπιπλα & εξοπλισμός νοικοκυριού 4,8 6,2 άλλο 1,6 13,8 ποσοστό που ασκεί και δευτερεύουσα δραστηριότητα 25,4 3,1 λογοι προτιμησησ πέλΑτων (πολλΑπλέσ ΑπΑντησέισ) φθηνά προϊόντα/υπηρεσίες 49,2 38,5 εξειδικευμένα ή ποιοτικά προϊόντα/υπηρεσίες 46,0 44,6 πολλοί πελάτες είναι φίλοι/γνωστοί ή η επιχείρηση 27,0 35,4 είναι σημείο συνάντησης οι περισσότεροι πελάτες κατοικούν στη γειτονιά 47,6 44,6 ευέλικτο ωράριο 46,0 15,4 άλλο 14,3 27,7 συνολο (N) 63 65 http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 46 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ αφορά κυρίως στα εξειδικευμένα «εθνοτικά» προϊόντα που εμπο- ρεύονται, ενώ οι Έλληνες αναφέρθηκαν στην ποιότητα. Αν και οι μειωμένες τιμές υπογραμμίστηκαν και από τις δύο ομάδες, οι με- τανάστες τόνισαν ιδιαίτερα της φθηνές τιμές τους ως βασικό λόγο για την προσέλκυση μεταναστών αλλά και γηγενών πελατών. η πιο σημαντική διαφοροποίηση αφορά στα ευέλικτα ωράρια εργασίας των επιχειρήσεων των μεταναστών, που μένουν ανοικτές συχνά ώς αργά το βράδυ ή και τα σαββατοκύριακα, κάτι για το οποίο διαμαρ- τυρήθηκαν ορισμένοι γηγενείς, χαρακτηρίζοντας τέτοιες πρακτικές ως αθέμιτο ανταγωνισμό και αποδίδοντας ευθύνες στο κράτος για ελλειμματικές διαδικασίες διοικητικών ελέγχων. στις περισσότερες από τις μισές περιπτώσεις πρόκειται για εμπο- ρικά καταστήματα, ενώ συχνά η παροχή υπηρεσιών συνοδεύεται από την εμπορία συναφών προϊόντων. κυριαρχούν τα μικρής κλίμα- κας τοπικά καταστήματα λιανικής (ψιλικά, καφετέριες και εστιατό- ρια, κομμωτήρια και υπηρεσίες καλλωπισμού, κ.λπ). στην περίπτωση των μεταναστών, ο τοπικός χαρακτήρας των δραστηριοτήτων τους συχνά σχετίζεται με τον «εθνοτικό», με την έννοια ότι τα προϊόντα ή οι υπηρεσίες τους απευθύνονται κυρίως στη μεταναστευτική πε- λατεία της περιοχής όπου δραστηριοποιούνται: αυτό μπορεί να ποι- κίλλει από π.χ. καταστήματα τροφίμων από τις χώρες προέλευσης, μέχρι εξειδικευμένες υπηρεσίες, όπως π.χ. υπηρεσίες διαδικτύου και τηλεφωνίας (δραστηριότητα που συναντήσαμε αποκλειστικά σε με- τανάστες).8 Από την άλλη, «παραδοσιακές» δραστηριότητες μικρής κλίμακας σε τοπικό επίπεδο, όπως π.χ. εμπορία επίπλων και οικια- κού εξοπλισμού, ή είδη συντήρησης κατοικίας και συναφείς υπηρε- σίες (ηλεκτρολογικό υλικό, υδραυλικά, χρώματα, κ.λπ.), αν και δεν απουσιάζουν μεταξύ των μεταναστών, είναι περισσότερο συνήθεις στους γηγενείς. με εξαίρεση τα (ελάχιστα στο δείγμα μας) κατα- στήματα κινέζων στο μεταξουργείο, η εμπορία ετοίμων ενδυμάτων αφορούσε περισσότερο στους Έλληνες. τέλος, η κατηγορία «άλλο» 8. οπωσδήποτε, κάθε ξεχωριστή δραστηριότητα, ακόμη και σε τοπικό επίπεδο, θα μπορούσε να γίνει καθεαυτή αντικείμενο ενδελεχούς μελέτης, με πολύ ενδιαφέρουσες διαστάσεις, όσον αφορά τα κίνητρα, τις διαδρομές και τις επιχειρηματικές πρακτικές των μεταναστών, το πεδίο του ανταγωνισμού, τα δίκτυα εργασίας, προμηθειών και πε- λατείας τους, τις διαπολιτισμικές σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ αυτών των κα- τηγοριών, τις αναπαραστάσεις και τη μυθολογία τους: βλ. π.χ. Petronoti, 2010 και 2012 για τις αφρικανές κομμώτριες στην κυψέλη· πολύζου, 2011 και 2014 για τα κινέζικα καταστήματα χονδρικής ενδυμάτων στο μεταξουργείο. http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 47 περιλαμβάνει ποικιλία υπηρεσιών μεταξύ των γηγενών, ενώ για τους μετανάστες αφορά κυρίως υπηρεσίες μεταφοράς χρημάτων, εμπο- ρία αξεσουάρ κινητής τηλεφωνίας, κ.ο.κ. σε απάντηση στην ερώτησή μας σχετικά με την απόδοση της επιχείρησης από το 2008, η συντριπτική πλειονότητα εύλογα έκανε λόγο για μία όλο και δυσκολότερη κατάσταση. Αξίζει να σημειωθεί ότι περισσότερο από το ήμισυ (52,3%) των γηγενών χαρακτήρισε τις συνθήκες ως εξαιρετικά δυσμενείς, με σημαντική πτώση του τζίρου τους, κάτι που υπογραμμίστηκε από το ένα τρίτο των μεταναστών. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι μικροεπιχειρήσεις των γηγε- νών πράγματι υποφέρουν περισσότερο από την κρίση, αλλά μάλλον ότι έχουν χάσει πολύ μεγαλύτερο μερίδιο της προηγούμενης κερ- δοφορίας τους, ενώ αυτές των μεταναστών βρίσκονταν συχνά στα όρια της επιβίωσης και, επομένως, οι πρόσφατες απώλειές τους ήταν αναλογικά μικρότερες (οπωσδήποτε συνυπολογίζοντας τη σχετικά πρόσφατη λειτουργία αρκετών από αυτές). το σχήμα 1 συνοψίζει τα βασικά προβλήματα και τις δυσκολίες που οι ερωτηθέντες αντιμετώπιζαν την περίοδο της έρευνας πεδίου. περίπου 70% των μεταναστών και 66% των γηγενών αναφέρθηκαν στη συνολική πτώση της κατανάλωσης, είτε επειδή η πελατειακή βάση τους έχει συρρικνωθεί είτε επειδή απλά καταναλώνει λιγότε- ρο. οι μετανάστες, ειδικότερα (το 16%), αναφέρθηκαν στη μείωση των ομοεθνών πελατών τους όχι απλά λόγω υποβάθμισης των εισο- δημάτων, ανεργίας ή υποαπασχόλησης, αλλά επίσης εξαιτίας των τάσεων παλιννόστησης ή μετανάστευσης σε άλλες χώρες: λάβαμε τέτοιες απαντήσεις από Αλβανούς, Αιγύπτιους, ιρακινούς κούρ- δους, κινέζους, με τις (υποκειμενικές) αιτίες να ποικίλουν για κάθε εθνικότητα, αν και άμεσα ή έμμεσα σχετίζονται με την κρίση. λ.χ., στην τελευταία περίπτωση, όπου η κινέζικη μετανάστευση υπήρξε συνδεδεμένη με το εμπόριο (κυρίως χονδρική ετοίμου ενδύματος) και την παγκόσμια εξαγωγική επέκταση της κινέζικης οικονομίας, ως αιτίες αναφέρθηκαν η γενική πτώση της κατανάλωσης στην έλ- λάδα, ο ανταγωνισμός στον κλάδο και η έλλειψη ρευστότητας στην αγορά. μία (μάλλον αυθαίρετη) εκτίμηση της «φυγής» μάς δόθηκε από εκπρόσωπο κινεζικής εφημερίδας της Αθήνας, με βάση τη μεί- ωση των εσόδων της: Από το 2009, ο κόσμος [οι κινέζοι] έχουν αρχήσει να φεύγουν… πιστεύω ότι περίπου οι μισοί θα πρέπει να έχουν κλείσει μέχρι σήμε- ρα… θα ήθελα η κινέζικη κοινότητα να γίνεται όλο και μεγαλύτερη, http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 48 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ όχι όλο και μικρότερη…γιατί δουλεύω σε εφημερίδα κι επηρεάζει τόσο το αναγνωστικό μας κοινό όσο και τις διαφημίσεις, που είναι το βασικό μας εισόδημα. σχημΑ 1 Βασικά προβλήματα της τελευταίας διετίας (πολλαπλές απαντήσεις) άλλο φυγή πελατείας* κατάρρευση κατασκευαστικού κλάδου υψηλές ασφαλιστικές εισφορές υψηλή φορολογία γραφειοκρατία αδυναμία δανειοδότησης προβλήματα ρευστότητας στην αγορά πτώση κατανάλωσης/ συρρίκνωση πελατείας 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 γηγενείς μετανάστες *παλιννόστηση μεταναστών, έξοδος γηγενών προς τα προάστια. στα γενικότερα προβλήματα ρευστότητας και παγώματος της αγοράς αναφέρεται σημαντικό ποσοστό των ερωτηθέντων, ιδιαίτε- ρα των γηγενών (71%, σε σύγκριση με το 45% των μεταναστών), οι οποίοι γίνονται περισσότερο συγκεκριμένοι σχολιάζοντας την απρο- θυμία των τραπεζών για την παροχή επιχειρηματικών δανείων, τα αλυσιδωτά αποτελέσματα της κατάρρευσης του κατασκευαστικού κλάδου, ή το γεγονός ότι όλο και περισσότεροι πελάτες αγοράζουν επί πιστώσει ενώ οι προμηθευτές απαιτούν μετρητά. έκτός από αυ- τές τις άμεσα οικονομικού χαρακτήρα δυσκολίες, αναφέρθηκαν και προβλήματα που σχετίζονται με τις κρατικές πολιτικές, τη δημόσια διοίκηση και τους ρυθμιστικούς μηχανισμούς, συμπεριλαμβανομέ- νης της υψηλής φορολογίας, των υψηλών ασφαλιστικών εισφορών και της γραφειοκρατίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι η τελευταία, όπως τονίστηκε περισσότερο στις συνεντεύξεις, επιβαρύνει περισσότερο τους μετανάστες, εφόσον ζητήματα αδειοδότησης των επιχειρήσεων http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 49 περιπλέκονται με τις διαδικασίες που αφορούν στο νομικό καθεστώς των ιδιοκτητών (βλ. Hatziprokopiou and Frangopoulos, 2013). Ένα τέ- τοιο παράδειγμα μας δίνει η εμπειρία ενός από τους συνομιλητές μας, σουδανικής καταγωγής με 30 έτη στην έλλάδα, ο οποίος ανα- γκάστηκε – λόγω ατυχήματος που δεν του επέτρεπε να λειτουργεί πια το καθαριστήριό του – να αλλάξει δραστηριότητα ξεκινώντας μια επιχείρηση παροχής υπηρεσιών ίντερνετ και τηλεφωνίας. ωστό- σο, η υπαγωγή του στην ειδική κατηγορία άδειας παραμονής για την άσκηση ανεξάρτητης οικονομικής δραστηριότητας δεν προέβλεπε τέτοια δυνατότητα, με αποτέλεσμα να εκπέσει σε ένα ημι-παράνομο καθεστώς, έχοντας εμπλακεί σε μια εξουθενωτική νομική περιπέτεια που τον έχει οδηγήσει στην απόγνωση: Όχι, να κλείσεις και ν’ανοίξεις πάλι καθαριστήριο. Δεν γίνεται ν’αλλάξεις επάγγελμα, με τίποτα. Έχω μεγάλο πρόβλημα μ’αυτό το πράγμα, και κρατάνε την άδεια παραμονής μου.... ο Δήμος μού λέει… εμείς το θέμα δεν μπορούμε να το κλείσουμε... αν θέλεις πήγαι- νε δικαστήριο... Πήγα στο Υπουργείο Εσωτερικών, πήγα στο Δήμο, πήγα στην Περιφέρεια, πήγα σε δικηγόρο, πήγα στο Συνήγορο του Πολίτη... εδώ κάθε υπάλληλος λέει τα δικά του... δεν μπορώ να βρω άκρη... Δεν έχω δουλειά, έπεσε η πελατεία, αλλά αυτό είναι απ’ το Θεό. Όμως αυτοί [το κράτος] με σπρώχνουν να κάνω το κακό.., σε βάζουν υποχρεωτικά να κάνεις αμαρτία, να κλέβεις... για να ταΐσεις την οικογένειά σου... το σχήμα 2 συνοψίζει τις απαντήσεις των ιδιοκτητών στην ερώ- τησή μας σχετικά με τα σχέδια, τις στρατηγικές ή τους τρόπους με τους οποίους οι ερωτηθέντες αντεπεξέρχονται στις δυσκολίες με τις οποίες βρίσκονται αντιμέτωποι. παρατηρούνται ορισμένες δια- φοροποιήσεις μεταξύ των δύο ομάδων. ένώ η στρατηγική μείωσης του κόστους λειτουργίας φαίνεται να επικρατεί μεταξύ των γηγε- νών, αντανακλώντας ίσως σχετικά υψηλά περιθώρια κέρδους στο παρελθόν, οι μετανάστες εστιάζουν περισσότερο στη διατήρηση της πελατείας τους μειώνοντας τις τιμές ή κάνοντας ειδικές προσφορές. παρομοίως, υψηλότερα ποσοστά των γηγενών αναζητούν τρόπους να παρακάμψουν το πρόβλημα της ρευστότητας (14% έλαβαν πρό- σφατα δάνειο), ενώ οι μετανάστες τείνουν να επενδύουν στον εκ- συγχρονισμό των επιχειρήσεών τους (8% δημιούργησαν ιστοσελί- δα). τέτοιες πρακτικές σε ορισμένες περιπτώσεις βοηθούν, καθώς επίσης και η δυνατότητα αξιοποίησης, από μέρους των μεταναστών, http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 50 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ των διεθνικών τους δικτύων εκτός έλλάδας, που ενίοτε μπορεί να αναδειχθούν σε οικονομικό πλεονέκτημα – όπως π.χ. στην περίπτω- ση ενός συνομιλητή μας από τη σρι λάνκα που εμπορεύεται ασιατι- κά τρόφιμα: … έχει πέσει 60-70% η δουλειά… πέρσι ήταν πιο πολύ, φέτος ακόμη δεν το ξέρουμε.. πέρσι ήμασταν χάλια. Χρωστάμε εταιρείες [προμη- θευτές], τα καταλαβαίνουνε κι αυτοί, που είμαι καλός πελάτης, και τ’αφήνουνε λάσκα. Αλλά δύο εταιρείες, που είναι ξάδερφός μου και ο άλλος από την πατρίδα μου… που είναι Γερμανία αυτός, και οι δύο Γερμανία... βάζουν εγγύηση αυτοί [για πίστωση]… Φέρνω πράγμα- τα μόνος μου απ’έξω… με δανεικά από ξάδερφό μου, οικογενειακοί φίλοι… Γερμανία περισσότερο, είναι ξάδερφός μου… Δεν αγοράζω από χονδρική εδώ. σχημΑ 2 Βασικές στρατηγικές αντιμετώπισης προβλημάτων (πολλαπλές απαντήσεις) άλλο σκέψεις για κλείσιμο επιχείρησης μη καταβολή ασφαλιστικών εισφορών κατασκευή ιστοσελίδας λήψη δανείου νέα/διαφοροποιημένα προϊόντα/υπηρεσίες μείωση κόστους μείωση τιμών-προσφορές 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 γηγενείς μετανάστες οι περισσότεροι και στις δύο ομάδες (65% των μεταναστών, 69% των γηγενών) έχουν επίσης εισαγάγει νέα ή διαφοροποιημένα προ- ϊόντα ή / και υπηρεσίες. στην περίπτωση των μεταναστών, αυτό συ- χνά συμπίπτει με πολλαπλές δραστηριότητες: ένας στους τέσσερις μετανάστες ασκούν τουλάχιστον μία επιπλέον δραστηριότητα πέ- http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 51 ραν της βασικής. σε συνδυασμό με την προαναφερθείσα πρακτική των ευέλικτων και παρατεταμένων ωραρίων, αυτό μεταφράζεται σε μια ιδιαίτερα βεβαρημένη εργασιακή καθημερινότητα που διαπλέ- κεται με την οικογενειακή ζωή η οποία προεκτείνεται στο χώρο της επιχείρησης, με έντονη την έμφυλη διάσταση. χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα μιας συνομιλήτριάς μας από τις φιλιππίνες, μόνης μητέρας, που διατηρεί κατάστημα εμπορίας γυναικείων ενδυμά- των και αξεσουάρ, κάνοντας παράλληλα επιδιορθώσεις ρούχων, η οποία, αφού διαπραγματεύθηκε μείωση του ενοικίου της, πρόσφατα ξεκίνησε υπηρεσία μεταφοράς χρημάτων: Εδώ το μαγαζί μου είναι 360 τώρα, παλιά 470, δυο φορές κατέβη- κε κάτω, γιατί δε γινότανε... Όταν ήρθα εδώ, εντάξει καλά ακόμα. Ξεκίνησε, κοντεύει τρία χρόνια τώρα ξεκίνησε, έπεσε. Όταν δεν κάνω ράψιμο δεν πάει, θα κλείνω κι εγώ... μετά έχω ράψιμο, εντάξει, βοηθάει. Όμως μετά πρέπει να πολεμήσεις, πώς το λένε. Τότε ήρθε το «Money Gram», κοντεύει δύο χρόνια, πληρώνω το ενοίκιο μου... τώρα... πληρώνω το ενοίκιό μου, με το ράψιμο πληρώνω το ΤΕΒΕ μου... Όμως τώρα έχει τρία χρόνια, πόσο έχει, βάλανε φόρο [επιτη- δεύματος]... Όμως, αν κλείσω εγώ, με τα παιδιά τι θα κάνω, πού να βρω δουλειά, να καθαρίζω σπίτια, ποιος να κοιτάξει τα παιδιά μου. [Είναι] εδώ μαζί μου, το σπίτι είναι πάνω [στην ίδια πολυκατοικία]... πάει επάνω ο γιος μου [να διαβάσει], το μικρό εδώ μαζί μου.., οι δυσχέρειες είναι τόσο σοβαρές ώστε ορισμένοι ερωτηθέντες δήλωσαν ότι δεν ήταν σε θέση να καταβάλουν τις ασφαλιστικές τους εισφορές στον οΑέέ για χρονικό διάστημα άνω των δύο μη- νών (6,3% των μεταναστών, 4,6% των γηγενών). έπιπλέον, κάποιοι αποκάλυψαν ότι είχαν πρόσφατα αναγκαστεί να απολύσουν υπαλ- λήλους (4,8% και 7,7%, αντίστοιχα), αν και περισσότεροι από τους μισούς παραδέχθηκαν ότι διατηρούν άτυπα απασχολούμενο προ- σωπικό (59% και 52,5%), κυρίως συμβοηθούντα μέλη των οικογε- νειών τους. τέλος, ένα όχι αμελητέο ποσοστό εξέταζαν σοβαρά το ενδεχόμενο να κλείσουν την επιχείρησή τους (9,5% και 7,7%). έπι- στρέφοντας στους τόπους της έρευνας πεδίου ένα χρόνο μετά, πα- ρατηρήσαμε ότι ορισμένες από αυτές δυστυχώς κλείσανε, αν και δεν είμαστε σε θέση να κρίνουμε κατά πόσο κάτι τέτοιο ενδέχεται να αποτελεί συγκυριακό φαινόμενο, δεδομένης της χαμηλής βιωσιμό- τητας αρκετών μικρών επιχειρήσεων μεταναστών ακόμη και στην εποχή πριν από την κρίση. http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 52 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ Αντι συμπέρΑσμΑτοσ έίδαμε, νωρίτερα, ότι η ροπή των μεταναστών προς την αυτοαπα- σχόληση και τη δημιουργία επιχειρήσεων φαίνεται να εντείνεται την περίοδο ακριβώς που ξετυλίγεται η κρίση και που σημειώνεται σημα- ντική πτώση της επιχειρηματικής δραστηριότητας.9 την ίδια περίοδο, φυσικά, εκτινάσσεται η ανεργία, επιβαρύνοντας περισσότερο τους μετανάστες. σύμφωνα με στοιχεία των έέδ, από το 2009 κι έπειτα τα ποσοστά ανεργίας του αλλοδαπού εργατικού δυναμικού ξεπερνούν αυτά του γηγενούς, με το χάσμα να διευρύνεται όσο η κρίση βαθαί- νει: από 8,3% για τους γηγενείς και 7,6% για τους αλλοδαπούς το πρώτο τρίμηνο του 2008, το ποσοστό ανεργίας ανήλθε, στις αρχές του 2013, σε 26,2% και 40,2%, αντίστοιχα. ωστόσο, οι δύο αυτές τάσεις δεν είναι δυνατό να συσχετιστούν. δεν επιτρέπουν, δηλαδή, τα επί- σημα στοιχεία, βέβαιο συμπέρασμα, σχετικά με το αν και κατά πόσο η αύξηση των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων των μεταναστών υποκινείται από την απουσία άλλων ευκαιριών απασχόλησης εξαι- τίας της κρίσης, ή αν απλά εκφράζει τη συνέχεια κι επισημοποίηση τάσεων και πρακτικών που είχαν ήδη δρομολογηθεί τα προηγούμενα χρόνια. Αν και συναντήσαμε αρκετές περιπτώσεις όπου οι συνομιλη- τές μας άνοιξαν την επιχείρησή τους ως διέξοδο στην ανεργία τους, η μελέτη μας επιβεβαιώνει την ποικιλία αρχικών κινήτρων και επιχει- ρηματικών πρακτικών που εντοπίζουν άλλες έρευνες (Labrianidis and Hatziprokopiou, 2010· Piperopoulos, 2010· Liargovas and Skandalis, 2012· Skandalis, 2012), οδηγώντας μας περισσότερο προς τη δεύτερη υπό- θεση. διατηρούμε ωστόσο μία επιφύλαξη, εφόσον αναφερόμαστε σε διαδικασίες ρευστές και φαινόμενα υπό διαμόρφωση: άλλωστε, η κρίση είναι ακόμη εδώ. μια τέτοια επιφύλαξη, ωστόσο, δεν αφορά μόνο στις εξελίξεις που έπονται, αλλά και σε αυτές που προηγήθη- καν, διαμορφώνοντας σε κάποιο βαθμό το σημερινό πλαίσιο: η κρίση αποτελεί σίγουρα ρήξη και σημείο καμπής, αλλά δεν εμφανίστηκε στο κενό. κοιτώντας πίσω, και σε αντιστοιχία με τις ερμηνευτικές παραμέτρους που συζητήθηκαν στην αρχή, θα μπορούσαμε να δια- 9. π.χ. πέρα από το κλείσμο πολλών επιχειρήσεων από την αρχή της κρίσης, πρό- σφατες μελέτες με «επενδυτικό» προσανατολισμό, παρατηρούν σημαντική πτώση στη δημιουργία νέων επιχειρήσεων (Endeavor Greece, χωρίς ημερομηνία), ή διαπιστώνουν αύξηση των εγχειρημάτων που συγκατελέγονται στη λεγόμενη «επιχειρηματικότητα ανάγκης», σε βάρος της «επιχειρηματικότητας ευκαιρίας», με αμφίβολη βιωσιμότητα (ιωαννίδης, 2013). http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 53 κρίνουμε τουλάχιστον τρία αλληλοεπικαλυπτόμενα επίπεδα συνέχει- ας, τρεις επιμέρους «κρίσεις» που, αν και ξεκίνησαν νωρίτερα από τη σημερινή, συναρτώνται πλέον με τη συντριπτική δυναμική της. η πρώτη τέτοια «κρίση» συνδέεται με την ερμηνευτική παράμε- τρο σχετικά με την εμπειρία της μετανάστευσης προς την έλλάδα. θα μπορούσε να περιγραφεί ως η «μεταναστευτική κρίση» της χώ- ρας, όχι τόσο αναφορικά με τις τάσεις της μετανάστευσης και των σχετικών με αυτή φαινομένων, αλλά κυρίως με τη διαχείρισή τους από τις ελληνικές κυβερνήσεις από τη δεκαετία του 1990. Ακόμη και αν η μαζική εισροή μεταναστών, κυρίως από χώρες των Βαλκανίων (πρωταρχικά την Αλβανία), βρήκε τον κρατικό μηχανισμό εντελώς απροετοίμαστο, η μετέπειτα αντιμετώπισή του, που συνδύασε την καταστολή με διαδοχικές νομιμοποιήσεις, κληροδότησε σοβαρό έλλειμμα στην κατεύθυνση μιας μακρόπνοης πολιτικής, ικανής να εξισορροπήσει τις διαδικασίες εγκατάστασης των μεταναστών με κάποια φροντίδα για την κοινωνική συνοχή, αφήνοντας πληθώρα ζητημάτων ανοιχτά. Έτσι, οι «δυνάμεις της αγοράς», όσο η ζήτηση για τη μεταναστευτική εργασία παρέμενε αυξημένη, κυρίως χάρη στις θυσίες και την προσαρμοστικότητα των ίδιων των μεταναστών, και παράλληλα με περιορισμένα και αποσπασματικά μέτρα για τον εξορθολογισμό του θεσμικού πλαισίου, οδήγησαν σε μια βραχύβια περίοδο «εξομάλυνσης», στη διάρκεια της περασμένης δεκαετίας. Αυτή, ωστόσο, ανατράπηκε βίαια εν μέσω των εξελίξεων των τελευ- ταίων ετών,10 στις οποίες το κράτος στάθηκε ανήμπορο ή απρόθυμο να ανταποκριθεί ρεαλιστικά, προσκρούοντας σε δισταγμούς βασι- σμένους σε ιδεολογήματα περί πολιτικού κόστους, αλλά και στις πι- έσεις της έέ για φύλαξη των εξωτερικών συνόρων και καταπολέμη- ση της παράτυπης μετανάστευσης. σε αυτό το πλαίσιο, τα ζητήματα που αφορούν στους ήδη εγκατεστημένους μετανάστες περιπλέκο- νται με αυτά των νεοεισερχομένων, ενώ το κέντρο της Αθήνας ανα- 10. ως τέτοιες εξελίξεις αναφέρουμε τουλάχιστον τρεις. πρώτον, η «ενηλικίωση» της πρώτης γενιάς μεταναστών, αρκετοί από τους οποίους συμπλήρωναν 20 και πλέον χρόνια στην έλλάδα, χωρίς ωστόσο να έχουν αποκτήσει στην πλειονότητά τους σταθε- ρό και ασφαλές καθεστώς παραμονής, και χωρίς τη δυνατότητα πολιτικής συμμετοχής. δεύτερον, η είσοδος της λεγόμενης «δεύτερης γενιάς» στο προσκήνιο, χωρίς πρόσβαση στην ελληνική ιθαγένεια. τρίτον, η μετατόπιση των μεταναστευτικών οδών στην έυ- ρώπη προς και διά της έλλάδας μέσω τουρκίας, χωρίς μέριμνα για τις προκλήσεις της διερχόμενης μετανάστευσης και του ασύλου, σε μια εποχή που η νομιμοποίηση δεν απο- τελούσε επιλογή, ενώ η πλειονότητα των νεοαφιχθέντων συγκεντρώνεται στην Αθήνα. http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 54 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ δεικνύεται ως η επιτομή του «μεταναστευτικού προβλήματος» της χώρας. η κρίση γίνεται άλλοθι για την πραγμάτωση του επιχειρήμα- τος ότι «η χώρα δε χωράει άλλους μετανάστες» σε επίσημη πολιτική. η δεύτερη «κρίση» συνδέεται με τις ερμηνευτικές παραμέτρους που αφορούν στη διάρθρωση της παραγωγής και της απασχόλησης, ιδι- αίτερα στο ρόλο των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. πρόκειται για την «κρίση των μμέ», της «ραχοκοκαλιάς» της ελληνικής παραγωγικής δομής στις μεταπολεμικές δεκαετίες και βασικούς εργοδότες της μετα- ναστευτικής εργασίας, τα προβλήματα των οποίων έχουν μια προϊστο- ρία περίπου τριάντα χρόνων και σχετίζονται με την έκθεσή τους στον εντεινόμενο διεθνή ανταγωνισμό (Labrianidis et al., 2004). έδώ ενδια- φέρουν οι προκλήσεις που ο συγκεκριμένος τύπος επιχείρησης αντι- μετωπίζει στη μεταβαλλόμενη οικονομική γεωγραφία της Αθήνας. η τυπική οικογενειακή μικροεπιχείριση του κέντρου βρέθηκε υπό πολ- λαπλές πιέσεις, συνδεδεμένες με σειρά οικονομικο-κοινωνικών, χωρο- ταξικών και εθνο-πολιτισμικών μετασχηματισμών. μέρος των πιέσε- ων αυτών αφορούν στην αναδιαμόρφωση της σχέσης μεταξύ τοπικού και υπερ-τοπικού, π.χ. σε σχέση με τον ανταγωνισμό και το εμπόριο στην πόλη, ιδίως όσον αφορά στη μετακίνηση μέρους της εμπορικής δραστηριότητας από το κέντρο στην περιφέρεια, αλλά και στη μετα- τόπιση από μικρής κλίμακας δραστηριότητες σε μεγάλες αλυσίδες, πολυκαταστήματα και εμπορικά κέντρα (τσίγγανου, 2009· χατζημι- χάλης, 2011· μαλούτας κ.ά., 2013). οι εξέλιξεις αυτές δεν προέκυψαν «φυσικά», αλλά συνδέονται εν μέρει με το έλλειμμα σχεδιασμού για το δημόσιο συμφέρον και τη μεταστροφή της κρατικής παρέμβασης προς όφελος του μεγάλου ιδιωτικού κεφαλαίου (χατζημιχάλης, 2011). Έτσι, με την κρίση ολοκληρώνεται η απώλεια της προηγούμενης θέ- σης της μικροεπιχείρησης του αθηναϊκού κέντρου ως προνομιακού συνομιλητή έναντι του κράτους (τσίγγανου, 2009). Ήδη, στον απόηχο των ολυμπιακών Αγώνων, οι επιχειρηματίες του κέντρου φαίνεται να αντιλαμβάνονται μονόπλευρα την υποτιθέμενη αδράνεια του κράτους ως σκόπιμη διευκόλυνση ενός οργανωμένου σχεδίου υποβάθμισης της περιοχής, που μεταξύ άλλων περιλαμβάνει την εκεί συγκέντρωση των μεταναστών και των οικονομικών τους δραστηριοτήτων, οι οποίοι θε- ωρούνται τόσο ανταγωνιστές όσο και απειλή που συναρτάται με την εγκληματικότητα και την ανασφάλεια στην περιοχή (στο ίδιο). έύλογα προκύπτει η σημασία της τέταρτης ερμηνευτικής παρα- μέτρου σχετικά με τα ζητήματα του χώρου, οδηγώντας μας σε αυτό που θα ονομάσουμε «κρίση της πόλης» στην Αθήνα, κυρίως ανα- http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 55 φορικά με τις διαδικασίες αστικής ανάπτυξης και ιδιαίτερα με τη σχέση μεταξύ κοινωνικής κινητικότητας και μετασχηματισμών στη γεωγραφία της κατοικίας. η προαστιοποίηση του πληθυσμού της πρωτεύουσας κατά τη διάρκεια των τεσσάρων τελευταίων δεκαετι- ών, ιδιαίτερα των μεσαίων και ανώτερων στρωμάτων, οδήγησε στην απαξίωση των κατοικιών σε ορισμένες περιοχές του κέντρου, αφή- νοντας ένα κενό που στη συνέχεια κάλυψαν οι μετανάστες και οι οικογένειές τους (Maloutas, 2004· Arapoglou et al, 2009· Kandylis and Kavoulakos, 2011· μαλούτας, 2013). ως αποτέλεσμα, η «παραδοσια- κή» κοινωνική ανάμειξη που διαμορφώθηκε κατά τη μεταπολεμική περιόδο, με σχετικά χαμηλά επίπεδα κοινωνικού διαχωρισμού και υψηλά ποσοστά ιδιοκατοίκησης, αντικαταστάθηκε σταδιακά από μια κοινωνικο-εθνοτική σύνθεση που χαρακτηρίζεται από σοβαρές ανισότητες (Αράπογλου κ.ά., 2009· Kandylis and Kavoulakos, 2011). ωστόσο, παρά τις σχετικές συγκεντρώσεις συγκεκριμένων ομάδων σε συγκεκριμένες συνοικίες, οι περιοχές που βρέθηκαν στο επίκεντρο αυτών των μετασχηματισμών ούτε κυριαρχούνται από κάποιες ομά- δες μεταναστών, ούτε οι μετανάστες αποτελούν συνολικά την πλειο- νότητα των κατοίκων, σε πλήρη αντίθεση με την κυρίαρχη ρητορική περί «γκέτο». παρ’όλ’αυτά, η διάρθρωση και χωρική αποτύπωση των ανισοτήτων στην Αθήνα φαίνεται να τροφοδοτεί τη σύγκρουση και τον ανταγωνισμό στο πεδίο του αστικού χώρου, που τα τελευταία χρόνια περιλαμβάνει ανοιχτές ρατσιστικές κινητοποιήσεις κατά των μεταναστών (Αράπογλου κ.ά., 2009· Kandylis and Kavoulakos, 2011). κλείνοντας, αξίζει να σημειώσουμε ορισμένα περιφερειακά ζη- τήματα που ανέδειξε η έρευνα και που συνθέτουν επιπρόσθετα το πλαίσιο ανάπτυξης της ανεξάρτητης οικονομικής δραστηριότητας των μεταναστών στην Αθήνα της κρίσης. καταρχήν, η ηγεμονική πρόσληψη του ανταγωνισμού από τους μικροεπιχειρηματίες της με- λέτης που προαναφέρθηκε έχει «εθνοτικά» χαρακτηριστικά με ποι- κίλες διαβαθμίσεις. Αφενός, ορισμένοι γηγενείς καταστηματάρχες αναπαράγουν τον κυρίαρχο ξενοφοβικό λόγο, άμεσα ή έμμεσα, θε- ωρώντας τους μετανάστες ως εισβολείς (π.χ. στους Αμπελοκήπους ακούσαμε ότι «κλείνουν όλα τα μαγαζιά και ανοίγουν οι φιλιππι- νέζοι, σιγά-σιγά θα μας διώξουν»), ή υπαίτιους της υποβάθμισης της γειτονιάς (χαρακτηριστικό σχόλιο στην κυψέλη, με αναφορά σε υπαρκτά, ενδεχομένως, προβλήματα μικροπαραβατικότητας). Αφετέρου, κάποιοι μετανάστες επιχειρηματίες ενσωματώνουν τον κυρίαρχο λόγο όταν πρόκειται για άλλες εθνότητες (π.χ. για την πα- http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 56 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ ραβατικότητα υπεύθυνοι είναι «οι μαύροι» για τους βαλκάνιους επι- χειρηματίες της κυψέλης, ή «οι νιγηριανοί» για Αφρικανούς άλλων εθνικοτήτων στο μεταξουργείο). Αν και πρόκειται για «εξωοικο- νομικές» παραμέτρους, είναι εμφανή η συγκυρία και το πλαίσιο της κρίσης, όπου ο ρατσιστικός λόγος επικρατεί ως επίσημη ρητορική, η οποία, την εποχή της έρευνας πεδίου, βρισκόταν στο αποκορύφωμά της, εντοπίζοντας την ανεξάρτητη οικονομική δραστηριότητα των μεταναστών σε μια (παρα)φιλολογία για το «παρεμπόριο» (βλ. κυρί- ως μετανάστες μικροπωλητές) και τις επιπτώσεις του. ταυτόχρονα, η γενικευμένη καθημερινή πρακτική των επιχειρή- σεων «σκούπα» του Ξένιου δία επηρέασε αρνητικά τη λειτουργία πολλών επιχειρήσεων μεταναστών, είτε άμεσα (με απευθείας ελέγ- χους στα μαγαζιά) είτε, κυρίως, έμμεσα (όπως μας είπαν ορισμένοι, φοβίζοντας τους μετανάστες πελάτες τους που λόγω της έντονης αστυνομικής παρουσίας «δεν κυκλοφορούν», ιδίως στην κυψέλη και το μεταξουργείο). την ίδια περίοδο, άλλωστε, η παράλληλη και αλληλοτροφοδοτούμενη έξαρση της επιθετικότητας της χρυσής Αυγής (τότε ακόμη στο θεσμικό απυρόβλητο), είχε επεκταθεί και σε καταστροφές καταστημάτων μεταναστών, για τις οποίες ανησυχού- σαν ορισμένοι συνομιλητές μας (π.χ. στην κυψέλη: …Πατησίων και κάτω... είχα κλείσει προχθές λίγο μαγαζί, άκουσα έχουνε κάτι εδώ, έρχεται η Χρυσή Αυγή…, για να μη γίνει καμιά φασαρία». η ένταση αυτή της παρουσίας του κράτους (καταστολή, παρε- νοχλήσεις, ανοχή στη ρατσιστική βία) βρίσκεται σε αντίφαση με την αντίστοιχα έντονη απουσία του από άλλα πεδία παρέμβασης, όπως αυτά της ρύθμισης της αγοράς, της προστασίας της μικροεπιχειρη- ματικότητας και των αποτελεσματικών ελέγχων για τον περιορισμό της παραοικονομίας. Αν η δεύτερη γίνεται αισθητή σχεδόν εξίσου από γηγενείς και μετανάστες συνοικιακούς καταστηματάρχες, σε μια εποχή που αμφότεροι παλεύουν να αντεπεξέλθουν στις δυσκο- λίες ενός ολοένα και δυσμενέστερου οικονομικού περιβάλλοντος, η πρώτη εγκαθιδρύει ένα ιδιαίτερα ασφυκτικό πλαίσιο για τους μετα- νάστες, επιβαρυμένο, επιπλέον, από τα ανεπίλυτα προβλήματα του θεσμικού τους καθεστώτος. στο πλαίσιο αυτό είναι δυνατόν να ερ- μηνευθεί η κινητοποίηση στην οποία αναφερθήκαμε στην εισαγωγή, όπου αποκρυσταλλώνονται οι τρέχουσες συνθήκες που καθορίζουν την οικονομική αυτονομία των μεταναστών στην Αθήνα της κρίσης. http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 57 ΒιΒλιογρΑφιΑ Ελληνόγλωσση Αράπογλου, Β., καβουλάκος, κ.ι., κανδύλης, γ. και μαλούτας, θ. (2009). η νέα κοι- νωνική γεωγραφία της Αθήνας: μετανάστευση, ποικιλότητα και σύγκρουση. Σύγ- χρονα Θέματα, 107, σελ. 57-67. Βαΐου, ντ., καλαντίδης, Α. και λυκογιάννη, ρ. (2007). μετανάστευση, φύλο, αστικός χώρος: αναζητώντας τις αλληλοτομίες τριών προσεγγίσεων στην Αθήνα, Γεωγρα- φίες, 13, σελ. 55-65. ιωαννίδης, στ. (2013). η επιχειρηματικότητα στην έλλάδα 2011-2012: η εξέλιξη των δεικτών της επιχειρηματικότητας στη διάρκεια της κρίσης. Αθήνα: ιοΒέ, http:// www.iobe.gr/docs/research/RES_02_31012013REP_GR.pdf (προσπελάστηκε 23.05.2014). λιανός, θ., Ψειρίδου, Α. (2008). έπιχειρηματικότητα των μεταναστών στην έλλάδα. στο τ. καβουνίδη, Α. κόντης, θ. λιανός και ρ. φακιολάς (επιμ.), Μετανάστευση στην Ελλάδα: Εμπειρία, πολιτικές, προοπτικές, τόμος Α΄ (σελ. 210-227). Αθήνα: ινστιτούτο μεταναστευτικής πολιτικής. μαλούτας, θ. (2013). η υποβάθμιση του κέντρου της Αθήνας και οι επιλογές περιοχής κατοικίας από τα υψηλά και μεσαία στρώματα. στο θ. μαλούτας, γ. κανδύλης, μ. πέτρου, ν. σουλιώτης (επιμ.), Το κέντρο της Αθήνας ως πολιτικό διακύβευμα (σελ. 29-51). Αθήνα: έκκέ, χαροκόπειο πανεπιστήμιο. μαλούτας, θ., κανδύλης, γ., πέτρου, μ. και σουλιώτης, ν. (επιμ.) (2013). Το κέντρο της Αθήνας ως πολιτικό διακύβευμα. Αθήνα: έκκέ, χαροκόπειο πανεπιστήμιο. μαυρομμάτης, γ. (2008). μορφές εθνοτικής επιχειρηματικότητας της Αθήνας. στο τ. καβουνίδη, Α. κόντης, θ. λιανός και ρ. φακιολάς (επιμ.), Μετανάστευση στην Ελ- λάδα: Εμπειρία, πολιτικές, προοπτικές, τόμος Α΄ (σελ. 228-247). Αθήνα: ινστιτούτο μεταναστευτικής πολιτικής. πολύζου, ι. (2011). έθνοτικό εμπόριο στο κέντρο της πόλης: η περίπτωση του κινέζι- κου εμπορίου στο μεταξουργείο. στο Μεταλλασσόμενοι χαρακτήρες και πολιτικές στα κέντρα πόλης, Αθήνας και Πειραιά, Έκθεση έρευνητικού Έργου, υπέκΑ, Β΄ φάση (σελ. 333-339). Αθήνα: έθνικό μετσόβιο πολυτεχνείο, σχολή Αρχιτεκτόνων μηχανικών. πολύζου, ι. (2014). μεταναστευτικές διαδρομές και χωροκοινωνικές μεταλλαγές στην Αθήνα. η περίπτωση των κινέζων εμπόρων στο μεταξουργείο (παρουσίαση δι- δακτορικής διατριβής). Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 143, http://www.grsr.gr/ index.php/ekke/article/view/130/141 (προσπελάστηκε 5/3/2015). τσίγκανου, I. (2009). έπιχειρηματικότητα, κίνδυνοι και ανταγωνισμοί στο ιστορικό κέντρο της Αθήνας. στο χ. Βαρουξή, ν. σαρρής, Α. φραγκίσκου (επιμ.), Όψεις μετανάστευσης και μεταναστευτικής πολιτικής στην Ελλάδα σήμερα (σελ. 225-247). Αθήνα: έκκέ. χατζημιχάλης, κ. (2011, 19 δεκεμβρίου). το δημόσιο έλλειμμα σχεδιασμού για την πόλη. Eφημερίδα Εποχή. Ξενόγλωσση Barrett, G.A., Jones, T.P. and McEvoy, D. (1996). Ethnic minority business: theoretical dis- course in Britain and North America. Urban Studies, 33, pp. 783-809. http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | 58 πΑνοσ χΑτζηπροκοπιου, γιΑννησ φρΑγκοπουλοσ Baycan-Levent, T. and Nijkamp, P. (2009). Characteristics of migrant entrepreneurship in Eu- rope. Entrepreneurship and Regional Development, 21 (4), pp. 375-397. Bonacich, E. (1973). A theory of middleman minorities. American Sociological Review, 38, pp. 583-594. Cavounidis, J. (2006). Labour market impact of migration: employment structures and the case of Greece. International Migration Review, 40 (3), pp. 635-660. Endeavor Greece (χ.χ.). Entrepreneurship and Investment Opportunities in Greece Today. Athens: Endeavor Greece, http://www.endeavor.org.gr/sites/default/files/images/upload/ Endeavor%20Greece%20%20Entrepreneurship%20and%20Investment%20Opportunities. pdf (προσπελάστηκε 01.07.2014) Halkias, D., Harkiolakis, N., Thurman, P., Rishi, M., Economou, L., Caracatsanis, S. M. and Akrivos, P.D. (2009). Economic and social characteristics of Albanian Immigrant Entre- preneurship in Greece. Journal of Developmental Entrepreneurship, 14 (2), pp. 143-164. Hatziprokopiou, P. and Frangopoulos, Y. (2013). Immigrants’ entrepreneurship in Greece at times of crisis: ambivalent paths and the persistence of institutional barriers. In Ramadani V., Schneider R.C. (ed.), Entrepreneurship in the Balkans: Diversity, support and prospects (pp. 171-197). Heidelberg & New York: Springer. Kandylis, G. and Kavoulakos, K.I. (2011). Framing urban inequalities: racist mobilization against immigrants in Athens. The Greek Review of Social Research, 136, C´, Αthens: EKKE, pp. 157-176. King, R. (2000). Southern Europe in the changing global map of migration. In King R., Laza- ridis G. and Tsardanidis Ch. (eds), Eldorado or Fortress? Migration in Southern Europe (pp. 1–26). London: Macmillan Press. Kloosterman, R. and Rath, J. (2002). Working on the Fringes. Immigrant Businesses, Economic Integration and Informal Practices. ιn Marginalisering eller Integration. Invandrares fo- eretagande I svensk retorik och praktik (pp. 177-188). Stockholm: NUTEK. Kloosterman, R. and Rath, J. (2003). Introduction. In Kloosterman R., Rath J. (eds), Immigrant Entrepreneurs: Venturing Abroad in the Age of Globalisation (pp. 1-16). Oxford: Berg. Kloosterman, R. and Rath, J. (2001). Immigrant Entrepreneurs in Advanced Economies: Mixed Embeddedness Further Explored. Journal of Ethnic and Migration Studies, 27, pp. 189- 201. Labrianidis, L. and Hatziprokopiou, P. (2010). Migrant entrepreneurship in Greece: diversity of pathways for emerging ethnic business communities in Thessaloniki. Journal of Interna- tional Migration and Integration, 11, pp. 193-217. Labrianidis, L., Lyberaki, A., Tinios, P., and Hatziprokopiou, P. (2004). Inflow of immigrants and outflow of FDI: aspects of interdependence between Greece and the Balkans. Journal of Ethnic and Migration Studies, 30 (6), pp. 1183-1208. Liargovas, P. G. and Skandalis, K. S. (2012). Motivations of migrant entrepreneurship in Greece: a factor analysis approach. Journal of Small Business and Enterprise Develop- ment, 19 (4), pp. 627-639. Light, I. and Gold, S.J. (1999). Ethnic Economies. San Diego: Academic Press. Maloutas, Th. (2004). Segregation and residential mobility: spatially entrapped social mobility and its impact on segregation in Athens. European Urban & Regional Studies, 11 (3), pp. 195-211. Massey, D. (2005). For Space. Oxford: Sage. Mingione, E. (1995). «Labour market segmentation and informal work in Southern Europe», European Urban and Regional Studies, 2 (2), pp. 121-143. http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Αντιμέτωποι μέ την κριση 59 Mingione, E. (1999). Introduction: immigrant and the informal economy in European cities. International Journal of Urban and Regional Research, 23 (2), pp. 209-211. Morokvasic, M. (1991). Roads to independence: self-employed immigrants and minority wom- en in five European states. International Migration, 29 (3), pp. 407-420. Nestorowicz, J. (2011). Known knowns and known unknowns of immigrant self-employment: selected issues. Centre of Migration Research Working Paper Series, 45/103, Warsaw: CMR University of Warsaw. Noussia, A. and Lyons, M. (2009). Inhabiting spaces of liminality: migrants in Omonia, Athens. Journal of Ethnic and Migration Studies, 35 (4), pp. 601-624. OECD (2011). Migrant Entrepreneurship in OECD Countries. ιn International Migration Outlook 2011, OECD Publishing, http://dx.doi.org/10.1787/migr_outlook-2011-8-en, προσπελάστηκε 5/3/2015). Pécoud, Α. (2005). Les enjeux de l’entreprenariat immigré. Journal of International Migration and Integration, 6 (3/4), pp. 377-403. Pécoud, Α. (2012). Immigration, entreprenariat et ethnicité. Métropoles (online), 11, URL: http://metropoles.revues.org/4560 (προσπελάστηκε 5/3/2015). Petronoti, M. (2010). Weaving threads between the ethnic and the global: African women’s entrepreneurial ventures in Athens. Anthropological Journal of European Cultures, 19 (2), pp. 129-148. Petronoti, M. (2012). Fascination with difference: a note on power relations and body culture in Greece. Journal of Mediterranean Studies, 21 (1), pp. 153-174. Piperopoulos, P. (2010). Ethnic minority businesses and immigrant entrepreneurship in Greece. Journal of Small Business and Enterprise Development, 17 (1), pp. 139-158. Piperopoulos, P. and Ikonomu, Th. (2007). Entrepreneurship in ethnic groups. International Journal of Business and Globalisation, 1 (2), pp. 272-292. Skandalis, K. S. (2012). Immigration and Entrepreneurial Diversification in Contemporary Greece. Mediterranean Quarterly, 23 (3), pp. 98-114. van Heelsum, A. (2010). Ethnic entrepreneurship case study: Athens, Greece. Cities for Local Integration Policy Network, European Foundation for the Improvement of Living & Work- ing Conditions, http://eurofound.europa.eu/sites/default/files/ef_files/pubdocs/2011/2111/ en/1/EF112111EN.pdf (προσπελάστηκε 03.03.2015). Volery, T. (2007). Ethnic entrepreneurship: A theoretical framework. ιn Dana L.P. (ed.), Hand- book of research on ethnic minority entrepreneurship: a co-evolutionary view on resource management (pp. 30-41). Cheltenham: Edward Elgar. Waldinger, R., Aldrich, R., Ward, R., Associates (1990). Ethnic Entrepreneurs. Immigrant busi- ness in industrial societies. Newbury Park: Sage. Werbner, P. (1999). What Colour “Success”? Distorting Value in Studies of Ethnic Entrepre- neurship. The Sociological Review, 47 (3), pp. 548-579. Wilson, K. L. and Portes, A. (1980). An analysis of the Labor Market Experiences of Cubans in Miami. The American Journal of Sociology, 86 (22), pp. 295-319. http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | http://epublishing.ekt.gr | e-Publisher: EKT | Downloaded at 04/09/2019 00:43:17 | Powered by TCPDF (www.tcpdf.org)