(PDF) Ε. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου, Α. Παν

What’s New in Roman Greece? Recent Work on the Greek Mainland and the Islands in the Roman Period Τα ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ είναι η σειρά μονογραφιών και συλλογικών τόμων του Τομέα Ελληνικής και Ρωμαϊκής Αρχαιότητας του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών. ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ is the series of monographs and collected volumes of the Section of Greek and Roman Antiquity of the Institute of Historical Research. The publication of this book has been co-funded by the National Hellenic Research Foundation - Institute of Historical Research and the Roman Seminar Research Group. Cover image: marble base with procession of gods and heroes, from the Monument of Augustus at Nikopolis (courtesy K.L. Zachos). © 2018, INSTITUTE OF HISTORICAL RESEARCH NATIONAL HELLENIC RESEARCH FOUNDATION 48 Vas. Constantinou Ave., 116 35 Athens – Greece Tel. (+30) 210 7273554 Fax: (+30) 210 7273629 e-mail:

[email protected]

Distribution: https://history-bookstore.eie.gr/en ISBN 978-960-9538-79-4 What’s New in Roman Greece? Recent Work on the Greek Mainland and the Islands in the Roman Period Edited by V. Di Napoli, F. Camia, V. Evangelidis, D. Grigoropoulos, D. Rogers, S. Vlizos ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ 80 ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ / ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ NATIONAL HELLENIC RESEARCH FOUNDATION / INSTITUTE OF HISTORICAL RESEARCH ATHENS 2018 Preface In 2012, the editors of this volume came together as an informal, self-organized group of like-minded indi- viduals interested in the study of Greece as part of the Roman world. The goal of this group was to explore ways in which to de-marginalize this subject area from other traditionally fashionable periods of the Greek past and to encourage a closer collaboration between scholars with similar research interests. This led to the birth of the Roman Seminar, an Athens-based series of lectures running annually from October to May, dedicated to showcasing research in all facets of the society and culture of Roman Greece and to promoting knowledge and public awareness of the country’s Roman past (www.romanseminar.com). Our aim was to offer a stimulating open platform for the dissemination of research results and the exchange of ideas be- tween students of Roman antiquity of all specializations and (non-)institutional backgrounds. Since then, despite the ever-present problems of funding and thanks to the generous support by many Greek and for- eign institutions in Greece that have provided us with the venues for our undertaking, the Roman Seminar has hosted numerous lectures and co-organized events with speakers and scholars from all over the world, who were keen to come and present their research. At the time of writing, having successfully completed our sixth consecutive annual series of lectures, it may not be too bold to claim that the Roman Seminar has already become something of a standard point of reference in the calendar of Athenian archaeological events, and we are looking forward to carrying on its existence and extending its activities for many years to come. The positive reception that this initiative was met with from early on by the archaeological community in Greece and abroad suggested to us that the time was ripe to take our efforts to the next level. The 43 pa- pers presented in this volume derive from the proceedings of an international conference entitled, “What’s New in Roman Greece”, that was co-organized by the Roman Seminar and the Institute of Historical Re- search – Section of Greek and Roman Antiquity of the National Hellenic Research Foundation (NHRF) be- tween 8 and 10 October 2015 in Athens. The aim of the conference was to bring to the foreground new ap- proaches and recent research undertaken on the archaeology of Roman Greece, taken broadly to include all Roman provinces within Modern Greek territory from the early post-conquest period (late 2nd cent. B.C.) to Late Antiquity. The subject areas equally were broadly conceived and were meant to provide a cross-section of topical debates and to explore the diverse dynamics in a range of aspects of provincial material culture and society, as well as the reception and significance of the heritage of Roman Greece in the modern age. Following the open call for papers, this deliberately expansive concept resulted in an exceptionally high turnout of proposals, more than we could accommodate with the limited resources and time available for the conference. Still, this fact in itself is a clear reflection of the increased interest in the study of Roman Greece and the rich research potential that this subject area holds for the future. Such a large conference, including the publication of its proceedings, could not have been made pos- sible without the active involvement and support of several institutions and individuals. We wish to thank first and foremost our co-organizing partner, the Institute of Historical Research, National Hellenic Re- search Foundation, and particularly its former Director, Taxiarchis Kolias, and Charikleia Papageorgiadou, Research Director in the Section of Greek and Roman Antiquity and Deputy Director of the Institute, for kindly endorsing from the beginning our idea for this conference, their practical support in various mat- ters, and for including the publication of its proceedings in the ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ series. Our thanks are also due to the American School of Classical Studies at Athens and its then Director, James Wright, for holding a wonderful reception for the conference delegates on the premises of the School and for his continuous interest in our work. We are furthermore grateful to the following distinguished members of the academic community that took over the role of chairing the individual sessions: Nancy Bookidis (Athens), Emanuele Greco (Athens), Chrysanthos Kanellopoulos (Athens), Pavlina Karanastasi (Rhethymno), Yannis Lolos (Volos), Dimitris Plantzos (Athens), Katja Sporn (Athens), Panayotis Tselekas (Thessaloniki), Panos Vala- vanis (Athens), Elena Vlachoyanni (Athens) and Mantha Zarmakoupi (Philadelphia). We also wish to thank the several undergraduate students of the Universities of Athens, Corfu and Ioannina who voluntarily helped out with secretarial tasks and catered for the smooth running of the ses- sions. Graphical design and page layout for the volume was undertaken by Sophia Saltamara, to whom we are grateful for her patience and her speedy and accurate work. The handsome booklet for the conference abstracts was prepared by Lenio Margaritouli. Last, but not least, we are indebted to Julia Engelhardt for de- signing the elegant Roman Seminar logo based on the well-known motif on Hadrian’s cuirassed statue from the Athenian Agora. Finally, our thanks go to the speakers and poster presenters, as well as the audience for making this conference such a successful event; in particular, we wish to thank Susan E. Alcock (Michigan) for generously accepting our invitation to join us for the conference in Athens and for being, in effect, the source of inspiration for the Roman Seminar. We hope that the present volume will provide similar inspira- tion for approaching the material remains of the Roman past in new ways and for making Roman Greece a subject worthy of more attention by Classical archaeologists and students of Greek antiquity. Athens, June 2018 Valentina Di Napoli – Francesco Camia – Vasilis Evangelidis – Dimitris Grigoropoulos – Dylan Rogers – Stavros Vlizos Editors’ Νote: The bibliography and abbreviations of journals and series follow the guidelines of the Deutsches Archäologisches Institut. See https://www.dainst.org/publikationen/publizieren-beim-dai/richtlinien. Περιεχόμενα | Table of Contents V. Di Napoli, F. Camia, V. Evangelidis, D. Grigoropoulos, D. Rogers, S. Vlizos: What’s New in Roman Greece? An Introduction..................................................................................................................................... xiii 1. Πόλεις και Ύπαιθρος | Town and Country Ε. Farinetti: Roman Landscapes of Greece. Issues on Archaeological Visibility and Inter-Regional Variability.................................................................................................................................. 3 A.I. Kωνσταντάκη: Παράλιες οικιστικές θέσεις στην περιφέρεια της Νικόπολης............................................ 21 G.A. Zachos: The City of Opous and its Effect on the Settlement Pattern of Opountian Locris in the Roman Period............................................................................................................. 39 D. Gilman Romano: Pirates, Slaves and Colonies in the Roman Peloponnesos................................................ 55 C. Trainor, D. Grigoropoulos, E. Tzavella, M. Maher: Roman Sikyon: Aspects of Urban Organization, Settlement and Economy................................................................................................ 65 Γ. Γρηγορακάκης, Α. Τσάτσαρης: Από τη σταθερότητα στην αγωνία: Η Κυνουρία στους ρωμαϊκούς χρόνους................................................................................................................................... 79 Μ. Τσούλη, Α. Μαλτέζου, Λ. Σουχλέρης: Η κοιλάδα του Ευρώτα. Αγροτικές εγκαταστάσεις και αρχαίο οδικό δίκτυο κατά τη ρωμαϊκή περίοδο............................................................................................. 91 E. Le Quéré: Was Delos Really Adelos? A Reappraisal of the Delian Solitude in Roman Imperial Times...................................................................................................................................... 111 N. Coutsinas: A Living Countryside: Changes in the Rural Occupation of Eastern Crete from the Hellenistic to the Late Roman Period................................................................................................... 123 2. Οικονομία και Ανταλλαγές | Economy and Exchange A.Δ. Ριζάκης: Η αγροτική οικονομία των ελληνικών πόλεων κατά την αυτοκρατορική εποχή: παράδοση και νεωτερισμοί.................................................................................................................................... 137 Ch. Papageorgiadou: The Coinage of Hadrianic Era in the Helladic Provinces. A Preliminary Essay......... 157 Α. Γαρυφαλλόπουλος: Κεραμική της πρώιμης αυτοκρατορικής περιόδου από τη Θεσσαλονίκη: όψεις της καθημερινότητας μιας ρωμαϊκής μητρόπολης.................................................................................. 165 Σπ. Βασιλείου: Κάνιστρο. Κασσάνδρα Χαλκιδικής. Κεραμική με ερυθρό επίχρισμα και εμπορικοί αμφορείς: 2ος–4ος αι. μ.Χ............................................................................................................. 175 Κ. Γερολύμου: Η σφράγιση κεραμικών οικοδομικών προϊόντων των ρωμαϊκών χρόνων στον ελλαδικό χώρο. Η περίπτωση της Νικόπολης............................................................................................ 189 P. Reynolds, E. Pavlidis: A Fourth-Century Deposit from a Newly Discovered Building behind the Small Nymphaeum at Nicopolis (Preveza, Greece).......................................................................... 195 Chr. Hinker: The Roman Settlement of Aigeira on the Peloponnese: Preliminary Remarks on its Trade and Economy based on the Pottery Evidence............................................ 205 3. Αστικοί χώροι, υποδομές και αρχαιολογία κτηρίων | Urban Spaces, Infrastructures and the Archaeology of Buildings Θ. Στεφανίδου-Τιβερίου: Πολεοδομικά της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης. Ερωτήματα και προτάσεις..................................................................................................................................... 219 Ε. Παυλίδης, Θ. Κύρκου: Η υδροδότηση της Νικόπολης: Παρατηρήσεις σχετικά με το σύστημα διανομής ύδατος εντός της πόλης................................................................................ 237 T. Theurillat, G. Ackermann, S. Zurbriggen: From Hellenistic Loutron to Roman Thermae: The Romanization of Baths at Eretria.................................................................................................................. 249 Γ. Κουρτζέλλης: Η αρχιτεκτονική του αρχαίου Θεάτρου Μυτιλήνης. Παρουσίαση των πρώτων αποτελεσμάτων της μελέτης.................................................................................... 263 M. Bruno, M. Vitti: Sectilia Pavimenta in Athens. From the Imperial Age to Late Antiquity....................... 281 A. Caruso: Lecturing in Athens. Investigation on the ‘Topography’ of the Second Sophistic: An Overview........................................................................................................................................................... 303 Σ.Ε. Κατάκης, Β. Νικολόπουλος, Π. Φωτιάδη: Νέες έρευνες στον αρχαιολογικό χώρο του λεγομένου Ρωμαϊκού Βαλανείου στην Ραφήνα: Ιδιωτικός ή δημόσιος χώρος;......................................... 317 Σ.Α. Φριτζίλας: Θέματα της μνημειακής τοπογραφίας της ρωμαϊκής Μεγαλοπόλης................................... 337 Δ. Σαρρή: Λουτρό των ύστερων ρωμαϊκών χρόνων στο Δερβένι Κορινθίας................................................... 353 4. Πολιτισμός της εικόνας | Visual Culture E. Kountouri, N. Petrochilos, S. Zoumbaki: The Tropaion of Sulla over Mithridates VI Eupator: A First Approach ................................................................................................................................................... 359 C. de Grazia Vanderpool: Julius Caesar and Divus Iulius in Corinth: Man, Memory, and Cult.................. 369 S. Dillon: Portrait Statuary in Roman Athens: Reconsidering the Material from the Athenian Agora......... 379 Δ.Σ. Σούρλας: Ο διάκοσμος της βιβλιοθήκης του Αδριανού: τα γλυπτά......................................................... 391 Π. Θέμελης: Η Μεσσήνη της ρωμαιοκρατίας και η ανακύκλωση του παρελθόντος..................................... 419 Φ. Κοκκίνη: Θέματα καθημερινής ζωής στα μωσαϊκά δάπεδα των τρικλινίων οικιών και επαύλεων του ελλαδικού χώρου κατά τους ρωμαϊκούς αυτοκρατορικούς χρόνους................................ 437 5. Λατρείες, ιερά και ταφικές πρακτικές | Cults, Sanctuaries and Mortuary Practices Ι. Τριάντη, Γ. Σμύρης: Άκτιο. Ο ρωμαϊκός ναός του Ακτίου Απόλλωνα......................................................... 453 F. Lozano: A Provincial Priest for the Province of Achaia? A Reconsideration and an Update Based on Several Recently Found Inscriptions.......................................................................... 467 F. Camia, A. Corcella, M.C. Monaco: Hadrian, the Olympieion, and the Foreign Cities............................. 477 Ν. Σαραγά: Ανάγλυφο με παράσταση Παλμυριακής θεϊκής τριάδας από την ανασκαφή για την ανέγερση του Νέου Μουσείου Ακροπόλεως........................................................ 487 Β. Λάμπρου, Ου. Πάλλη, Α. Αηδόνης: Επώνυμοι και ανώνυμοι: έθιμα ταφής στη ρωμαϊκή Θεσπρωτία....................................................................................................................................... 505 Ε. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου, Α. Παντή, Σπ. Βασιλείου: Ταφικά έθιμα στο ανατολικό νεκροταφείο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης: ΔΕΘ, Βόρεια Πύλη........................................................................ 519 B. Χριστοπούλου, Ν. Δημάκης, Κ. Ξανθόπουλος: Ένας μνημειακός τάφος των αυτοκρατορικών χρόνων στο Ψαλίδι της πόλης Κω: αρχιτεκτονική μορφή, χρήση και έθιμα ταφής........................................ 537 6. Το ρωμαϊκό παρελθόν σήμερα | Τhe Roman Past in the Present Κ.Λ. Ζάχος: Το Αρχαιολογικό Πάρκο Νικόπολης. Η διαχείριση και ανάδειξη ενός εκτεταμένου ερειπιώνα της αυτοκρατορικής και πρωτοβυζαντινής εποχής στην Ελλάδα................... 557 Α. Ψάλτη, Ε. Σπηλιωτοπούλου, Στ. Ροπακά: Η ανάδειξη μνημείων των ρωμαϊκών χρόνων στον αρχαιολογικό χώρο των Δελφών: η περίπτωση του Ηρώου G. Blum και της αγοράς........................... 571 Δ. Ρουμπιέν: Το πρόβλημα της ανάδειξης των ρωμαϊκών μνημείων της Πάτρας μέσα στο σύγχρονο πολεοδομικό ιστό.................................................................................................................. 579 Π.Ν. Μπάρκα: Η ρωμαϊκή Νικόπολη μέσα από την ιστορία κόμικς «Στην πόλη της νίκης». Μια εναλλακτική – ελκυστική προσέγγιση......................................................................................................... 587 Επίλογος | Afterword S.E. Alcock: Graecia Capta Unfettered................................................................................................................ 599 Περιλήψεις | Abstracts........................................................................................................................................ 603 Συγγραφείς | List of Contributors.................................................................................................................... 627 Έγχρωμοι πίνακες | Colour plates......................................................................................................................631 Ελένη Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου – Άννα Παντή – Σπύρος Βασιλείου Ταφικά έθιμα στο ανατολικό νεκροταφείο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης: ΔΕΘ, Βόρεια Πύλη Eισαγωγή την ζωή και την εξέλιξή της με αποκορύφωμα την εγκατάσταση του Γαλερίου κατά την περίοδο της Το 1998 με αφορμή την ανακατασκευή του χώ- Τετραρχίας. ρου της Βόρειας Πύλης της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης (ΔΕΘ) και της ευρύτερης περιοχής Στοιχεία οργάνωσης του νεκροταφείου και ταφι- της ανασκάφηκε τμήμα του ανατολικού νεκροτα- κά έθιμα φείου της αρχαίας πόλης. Τα νεκροταφεία των ρω- μαϊκών χρόνων χωροθετούνται έξω από τα τείχη, Οι τάφοι εκτείνονται σε τρία επάλληλα στρώματα στα Α και Δ και σε άμεση σχέση με τον οικισμό. με πυκνή διάταξη, κυρίως στον ανατολικό και δυτι- Το ανατολικό, κατά μήκος του ανατολικού τείχους, κό τομέα5 (Εικ. 2). Η εναπόθεση των νεκρών, τόσο εκτείνεται σχεδόν από την παράκτια ζώνη έως τις των ενηλίκων όσο και των παιδιών γίνεται στον ίδιο χώρο, πρακτική που εφαρμόζεται στην πλειο- παρυφές της άνω πόλης και την ευρύτερη ζώνη νότητα των νεκροταφείων του ελλαδικού χώρου. του Α.Π.Θ.-Δ.Ε.Θ., ενώ το δυτικό στην ευρύτερη Στα έθιμα ταφής επικρατέστερος, σε ποσοστό 85%, περιοχή του σημερινού σιδηροδρομικού σταθ- είναι ο ενταφιασμός, ενώ οι καύσεις περιορίζονται μού1. Ο χώρος της ανασκαφής καλύπτει 1000 τ.μ. μόλις στο 15%. Ο αριθμός των νεκρών παιδιών (Eικ. 1). Ερευνήθηκαν 376 τάφοι2. Οι δεκατρείς αγγίζει σε ποσοστό το 22%, καταγράφοντας τον από αυτούς ανάγονται στην ελληνιστική περίοδο, δείκτη της παιδικής θνησιμότητας. Οι νεκροί ενα- ενώ οι υπόλοιποι διαγράφουν ένα μεγάλο χρονικό ποτίθενται σε ύπτια θέση (Εικ. 3), ενώ τα βρέφη σε φάσμα από τον 1ο έως και τον 5ο αι. μ.Χ. Στους πλάγια με τα σκέλη λυγισμένα (Εικ. 4). Ο προσανα- πρώιμους ρωμαϊκούς χρόνους, στο χώρο λειτουρ- τολισμός είναι κυρίως ΒΔ-ΝΑ είτε το ανάστροφο γούσε πιθανότατα και ένα εργαστήριο πηλοπλα- με το κρανίο των νεκρών ως επί το πλείστον στη στικής3. Η νεότερη χρήση του τοποθετείται στους δυτική πλευρά. Δε λείπουν οι νεκροί που κατευθύ- βυζαντινούς χρόνους, όπως μαρτυρούν τα κατά- νονται από Α προς Δ. Το κρανίο του νεκρού το- λοιπα μίας κινστέρνας ορθογωνίου σχήματος που ποθετείται συνήθως σε προσκεφάλαιο (Εικ. 5–6), αποκαλύφθηκε στο μέσο περίπου του χώρου4. Η η χρήση του οποίου απαντά σε όλο το μεσογειακό συγκεκριμένη περίοδος είναι πολύ σημαντική για χώρο6. Το υλικό που επιλέγεται για το σκοπό αυτό την αρχαία Θεσσαλονίκη, μια πυκνοκατοικημένη έχει άμεση σχέση με τον τύπο του τάφου, όπως εί- πόλη σε κομβική γεωπολιτική θέση, ένα μεγάλο λι- ναι λ.χ. ένα τμήμα κεράμου, μαρμάρινης πλάκας ή μάνι της Μεσογείου με συνεχή κατοίκιση από την πλίνθου, θραύσμα αμφορέα ή και μάζα ασβεστο- εποχή της ίδρυσής της έως και σήμερα. Οι πρώτοι κονιάματος. Θάβονται ντυμένοι, με τα κοσμήματά χριστιανικοί αιώνες είναι ιδιαίτερα σημαντικοί για τους στις λειτουργικές τους θέσεις. 519 Ταφικά έθιμα στο ανατολικό νεκροταφείο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης: ΔΕΘ, Βόρεια Πύλη Εικ. 1. Τοπογραφικό διάγραμμα του α΄ στρώματος των τάφων (φωτ. αρχείο της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). Εικ. 2. Άποψη του νεκροταφείου: α΄ στρώμα (φωτ. αρχείο της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). Εικ. 3. Τάφος 76 Εικ. 4. Τάφος 79 Εικ. 5. Τάφος 70 Εικ. 6. Τάφος 57 (φωτ. αρχείο της (φωτ. αρχείο της (φωτ. αρχείο της (φωτ. αρχείο της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). 520 Ελένη Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου – Άννα Παντή – Σπύρος Βασιλείου Η πολλαπλή χρήση των τάφων αποτελεί ένα απαντούν κοσμήματα ή σκεύη καλλωπισμού, ενώ μικρό ποσοστό και απαντά αποκλειστικά σε κιβω- άλλες φορές και κάποια αντικείμενα δηλωτικά ίσως τιόσχημους και καμαροσκεπείς. Στις περισσότερες του επαγγέλματος του νεκρού. Αντιπροσωπευτική περιπτώσεις έχουμε δύο ενηλίκους νεκρούς, ενδε- είναι η περίπτωση της ταφής 113, με χαρακτηριστι- χομένως μέλη της ίδιας οικογένειας. Μοναδικός κά ευρήματα που δείχνουν ότι ο νεκρός ήταν πι- είναι ο ενταφιασμός σε έναν τάφο νεκρού ζεύγους θανώς γιατρός (Εικ. 11)12. Λιτά παιδικά παιχνίδια, και παιδιού (Εικ. 7), όπως και τριών επάλληλων όπως κουδουνίστρες (Εικ. 23) και κουδουνάκια νεκρών. Δεν αποκλείονται και περιπτώσεις, όπου συντροφεύουν τα παιδιά13 (Εικ. 12). Τα τελευταία έχουν ενταφιαστεί και οκτώ νεκροί. Από τα ανα- απαντούν και σε τάφους ενηλίκων με αποτροπαϊ- σκαφικά δεδομένα προκύπτουν και ανακομιδές τα- κό ίσως χαρακτήρα, ενώ ο χαρώνειος οβολός14, ως φών, τα συγκεντρωμένα οστά από τις οποίες έχουν επί το πλείστον χάλκινος15 (Εικ. 13) και σπανιότερα βρεθεί σε ορισμένες περιπτώσεις και στις κόγχες αργυρός16 (Εικ. 14), τοποθετείται είτε στην περιοχή των καμαροσκεπών. Συνοδεύονται από νομίσματα του κρανίου, ή στο χέρι, σε ποσοστό 15%. Σε δύο ή από αγγεία πήλινα ή γυάλινα. περιπτώσεις το νεκρό συντροφεύουν χρυσές δανά- Οι ταφές–καύσεις διακρίνονται στις γνωστές κες17 (Εικ. 15) και σε τρίτη ένα αργυρό νόμισμα που κατηγορίες: α. στις πρωτογενείς, που πραγματο- μετατράπηκε σε περίαπτο. Αξίζει να σημειωθεί ότι ποιούνται μέσα στον τάφο (25%) (Εικ. 8), και β. το ποσοστό των ακτέριστων ταφών ανέρχεται σε στις δευτερογενείς, τα καμένα οστά των οποίων ποσοστό 63% και επιπλέον ότι η σύληση των τά- έχουν μεταφερθεί από το χώρο της καύσης στον φων σημειώνεται ήδη από την αρχαιότητα. τάφο (75%). Η μεταφορά γινόταν συνήθως επάνω Σε πολλές περιπτώσεις έχει βρεθεί έξω από σε νεκρικό φορείο, όπως δηλώνουν τα σιδερένια τους τάφους μεγάλος αριθμός λύχνων (Eικ. 16). καρφιά. Δεν απουσιάζει βέβαια και η συγκέντρω- Δεν αποκλείεται να σχετίζεται με προσφορές που ση των καμένων οστών σε αγγεία (βλ. Εικ. 36). Οι τελούνταν μετά την ταφή18. Η αποσπασματική απανθρακωμένοι καρποί πευκοειδών σε διάφορες ανεύρεση λίγων οστών ζώων, κυρίως αιγοπροβά- ταφές μαρτυρούν την διαδικασία που τηρείται. των, στο εσωτερικό των τάφων και στο επίπεδο Από τα ανασκαφικά δεδομένα του συγκεκριμένου απόθεσης των νεκρών, προσδιορίζει μάλλον προ- τμήματος του ανατολικού νεκροταφείου διαφαίνε- σφορά κομματιών κρέατος στους νεκρούς, έθιμο ται, ότι το έθιμο της καύσης απαντά κυρίως στον γνωστό από πρώιμους χρόνους σύμφωνα με ανα- 1ο αι. μ.Χ. Μόνο τέσσερις ταφές επιτόπιας καύσης σκαφικά ευρήματα19. Παράλληλα, δε λείπει και η ανάγονται στο πρώτο μισό του 4ου αι. μ.Χ.7. προσφορά οστρέων. Τα κτερίσματα, τοποθετημένα συνήθως κατά μήκος των πλευρών του τάφου, είναι σε μερικές πε- Τυπολογία των τάφων και ταφικές πρακτικές ριπτώσεις διακριτικά του φύλου των νεκρών. Είναι Κεραμοσκεπείς συνήθως γυάλινα (Εικ. 9)8 ή πήλινα μυροδοχεία, οινοχόες, ληκύθια και κύπελλα (Εικ. 10)9. Είναι αξι- Ο επικρατέστερος τύπος τάφου ήταν ο κεραμοσκε- οσημείωτο ότι απουσιάζουν τα κτερίσματα για στε- πής, ο οποίος κάνει την εμφάνισή του ήδη από την ρεά τροφή, γεγονός που παρατηρείται και στο βό- πρώιμη αρχαιότητα ταυτόχρονα με την εμφάνιση ρειο βαλκανικό χώρο, αλλά δεν ισχύει για το νότιο των κεραμίδων στέγης20 και εξακολουθεί να κατα- ελλαδικό και την Ανατολή10. Η εναπόθεση αγγείων σκευάζεται έως και τους ρωμαϊκούς και βυζαντι- προορισμένων για υγρά, πιθανότατα σχετίζεται με νούς ακόμη χρόνους σε όλο τον ελλαδικό χώρο21 τη συνήθεια να προσφέρει κανείς κρασί ή λάδι στο καθώς και σε όλη τη μεσογειακή λεκάνη22 και τα νεκρό, λίγο πριν το σφράγισμα του τάφου11, πρα- Βαλκάνια23. Οι κεραμοσκεπείς τάφοι διακρίνονται κτική που εξάλλου ασκείται ακόμη. Σπανιότερα σε δύο υποκατηγορίες: α. καλυβίτες και β. απλοί. 521 Ταφικά έθιμα στο ανατολικό νεκροταφείο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης: ΔΕΘ, Βόρεια Πύλη Εικ. 7. Τάφος 67 (φωτ. Εικ. 8. Τάφος 1 (φωτ. Εικ. 9. Γυάλινα μυροδοχεία: ΒΠΕ2149, 2153, αρχείο της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). αρχείο της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). 1992, ακατ. Τ140 (φωτ. Ά. Παντή). Εικ. 10. Πήλινα αγγεία: ΒΠΕ2077, 2088, 2095, 2087, 2148, 2002 (φωτ. Ά. Παντή). Εικ. 11. Ιατρικά εργαλεία: ΒΠΕ1984, Εικ. 12. Χάλκινο Εικ. 13. Το νόμισμα της ταφής 143 (φωτ. 1985 (φωτ. Ά. Παντή). κουδουνάκι: Ά. Παντή). ΒΠΕ2013 (φωτ. Ά. Παντή). Εικ. 15. Η Εικ. 14. Το νόμισμα δανάκη της της ταφής 132 ταφής 244 (φωτ. (φωτ. Ά. Παντή). Ά. Παντή). 522 Ελένη Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου – Άννα Παντή – Σπύρος Βασιλείου Εικ. 16. Αποτμήματα λύχνων από την επίχωση του νεκροταφείου (φωτ. Ά. Παντή). Εικ. 17. Ο κεραμοσκεπής τάφος Εικ. 18. Ο κεραμοσκεπής τάφος 312 με την επιτύμβια 315 (φωτ. αρχείο της στήλη ΜΘ20545 σε β΄ χρήση (φωτ. αρχείο της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). Αναμφισβήτητα, ο τύπος του καλυβίτη (Eικ. του τάφου 312, μας προσφέρει ένα ενδιαφέρον επι- 17), αποτελούμενος από δύο στρωτήρες με καλυ- τύμβιο μνημείο, παράλληλα με την χρονολογική πτήρια κέραμο στο σημείο ένωσής τους, ήταν και ένδειξη, ένα terminus post quem, που προσδιορίζε- ο δημοφιλέστερος24. Αρκετοί φέρουν υπέργεια κα- ται στις αρχές του 3ου αι. μ.Χ.25. Ο καλυβίτης χρη- τασκευή σε συνδυασμό με αγωγό χοών ή και χωρίς σιμοποιείται για νεκρούς όλων των ηλικιών, στην αυτόν. Η εναπόθεση του νεκρού γινόταν συνήθως πλειονότητά τους όμως για ενηλίκους, παιδιά και επάνω στο έδαφος, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις σπανιότερα για βρέφη. Μόλις δεκαοκτώ καλυβίτες μπορούν να χρονολογηθούν με ακρίβεια, δώδεκα χρησιμοποιούνταν ως δάπεδο ένας επιπλέον στρω- από τους οποίους ανάγονται στον 1o – πρώιμο 2ο τήρας. Σε δύο περιπτώσεις ταφής με καύση διαπι- αι. μ.Χ. (Εικ. 19)26 και έξι στα τέλη του 2ου έως και στώνεται η ύπαρξη ξύλινου φορείου. Σε σπάνιες τον 4ο αι. μ.Χ. (Εικ. 20)27. περιπτώσεις ο αβαθής λάκκος στον οποίο τοπο- θετούνταν οι πλάγιες κεραμίδες οριοθετείται από Καλυβίτες Ενηλίκων Παιδικές Βρεφικές μικρούς αργούς λίθους στο περιχείλωμά του. Η περιστασιακή χρήση αυτών των υλικών σε δεύτε- Ενταφιασμοί 109 16 11 ρη χρήση υποδηλώνει την ανάγκη ανεύρεσης μίας Πρωτογενείς 6 - 1 καύσεις άμεσης λύσης, όπως στην περίπτωση των τάφων Δευτερογενείς 312 και 231, όπου συμβάλλουν στην ασφαλή, συ- 27 2 – καύσεις μπληρωματική τους κάλυψη. Η πλακοειδής εξάλ- λου στήλη, ΜΘ 20545 (Eικ. 18), που βρέθηκε με Πίνακας 1. Κατανομή ταφών με βάση την ηλικία και το τον αναγλυφικό πίνακα στραμμένο στο εσωτερικό ταφικό έθιμο στους καλυβίτες 523 Ταφικά έθιμα στο ανατολικό νεκροταφείο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης: ΔΕΘ, Βόρεια Πύλη Ο απλός κεραμοσκεπής τάφος αποτελείται ου- ο τάφος 30, όπου ως καλυπτήρια πλάκα χρησίμευ- σιαστικά από έναν λακκοειδή, η κάλυψη του οποί- σε ένα μαρμάρινο κατώφλι, ενώ ως προσκεφάλαιο ου γίνεται με έναν στρωτήρα. Τα χαρακτηριστικά του ενός από τους δύο ενηλίκους νεκρούς του κι- των ταφών δεν διαφέρουν από εκείνα της προη- βωτιόσχημου, λιθόκτιστου τάφου 309 είχε τοποθε- γούμενης κατηγορίας. Ταφές–καύσεις δεν έχουν τηθεί η μικρή ορθογώνια, ενεπίγραφη στήλη, ΜΘ εντοπιστεί σε απλούς κεραμοσκεπείς. Σύμφωνα με 20546 (Eικ. 22), του τέλους του 2ου ή των αρχών τα ανασκαφικά δεδομένα οι ταφές στους απλούς του 3ου αι. μ.Χ., κοσμημένη και με ιώδες γραμμικό κεραμοσκεπείς είναι ακτέριστες και δεν μπορούν πλαίσιο. Οι αναφερόμενοι στην επιγραφή Φλαυΐα να χρονολογηθούν με ακρίβεια με εξαίρεση μία Ελπίς και Ιούλιος Ουάλης εμφανίζονται για πρώτη μόνο ταφή κτερισμένη με χάλκινο νόμισμα. φορά στην προσωπογραφία της Θεσσαλονίκης αυ- τής της εποχής31. Απλοί Ενηλίκων Παιδικές Βρεφικές Ο τύπος του κιβωτιόσχημου τάφου, όπως κεραμοσκεπείς προκύπτει από τις κτερισμένες ταφές, γίνεται δη- Ενταφιασμοί 6 3 4 μοφιλέστερος μετά τον 3ο αι. μ.Χ. Οι νεκροί συ- Πρωτογενείς νοδεύονται από πήλινα και γυάλινα μυροδοχεία, – – – καύσεις αγγεία για υγρά, κοσμήματα, εργαλεία και χαρώ- Δευτερογενείς νειους οβολούς κ.ά. Στο σύνολο διακρίνεται ο τά- – – – καύσεις φος 367, του οποίου τα κτερίσματα, παιδικό παι- Κενοτάφια 2 χνίδι, αγγείο και λυχνάρι (Eικ. 23), υπαινίσσονται ενδεχομένως μία πρωιμότερη χρονολόγηση στον Πίνακας 2. Κατανομή ταφών με βάση την ηλικία και το 1ο αι. μ.Χ.32 που φαίνεται να εναρμονίζεται και με ταφικό έθιμο στους απλούς κεραμοσκεπείς την κατασκευή του από αργολιθοδομή. Η χρήση των κιβωτιόσχημων τάφων σύμφωνα με το έθιμο Κιβωτιόσχημοι της καύσης είναι εξαιρετικά περιορισμένη, συγκε- Ο επόμενος δημοφιλής τύπος τάφου στη ΔΕΘ εί- κριμένα υπάρχουν μόνο δώδεκα, με προβληματική ναι ο κιβωτιόσχημος, στοιχείο που ισχύει σε όλο χρονολόγηση. τον ελλαδικό χώρο28 και στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων29. Διακρίνονται δύο κατηγορίες: α. Κιβωτιόσχημοι Ενηλίκων Παιδικές Βρεφικές πλινθόκτιστοι, β. λιθόκτιστοι30. Η διάκρισή τους γί- Ενταφιασμοί 78 3 4 νεται με βάση τα υλικά κατασκευής. Στην πλειονό- Πρωτογενείς – – – τητά τους είναι πλινθόκτιστοι (Eικ. 21). Τα εσωτε- καύσεις ρικά τοιχώματα πολλές φορές καλύπτονται με ορ- Δευτερογενείς 12 – – θομαρμάρωση ή με επίχρισμα ασβεστοκονιάματος. Κενοτάφια 1 Το δάπεδο αποτελείται από πλίνθους ή στρωτήρες Πίνακας 3. Κατανομή ταφών με βάση την ηλικία και το κεράμους ή ακόμη σπανιότερα και από αργούς λί- ταφικό έθιμο στους κιβωτιόσχημους θους. Δε λείπουν ωστόσο και προχειρότερες κατα- σκευές: σε αυτές η μία στενή πλευρά είναι δυνατό Εγχυτρισμοί να αποτελείται από μαρμάρινη πλάκα ή στρωτήρα κέραμο σε δεύτερη χρήση. Στην κάλυψή τους χρη- Η πλειονότητα των βρεφικών ταφών συνδέεται με σιμοποιείται είτε ενιαία μαρμάρινη πλάκα ή μικρό- εγχυτρισμούς33 αποκλειστικά σε ακέραιους εμπο- τερες, καθώς και σχιστόπλακες. Χαρακτηριστική ρικούς αμφορείς34, κοινή πρακτική στη λεκάνη περίπτωση χρήσης υλικών σε δεύτερη χρήση είναι της Μεσογείου κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους35. 524 Ελένη Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου – Άννα Παντή – Σπύρος Βασιλείου Εικ. 19. Αγγεία του 1ου–πρώιμου 2ου αι. μ.Χ. (φωτ. Ά. Παντή). Εικ. 20. Αγγεία του τέλους του 3ου– 4ου αι. μ.Χ. (φωτ. Ά. Παντή). Εικ. 21. Τάφος 265 (φωτ. αρχείο Εικ. 22. Η στήλη ΜΘ20546 Εικ. 23. Τα κτερίσματα της ταφής 367 (φωτ. Ά. της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). (φωτ. αρχείο της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). Παντή). Εικ. 24. Κρητικός αμφορέας Εικ. 25. Αμφορέας τύπου LRA 4 (φωτ. Ά. Εικ. 26. Το πινάκιο ΒΠΕ2107 TRC 12 (φωτ. Ά. Παντή). Παντή). (φωτ. Ά. Παντή). 525 Ταφικά έθιμα στο ανατολικό νεκροταφείο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης: ΔΕΘ, Βόρεια Πύλη Εμφανίζονται τρεις τύποι αμφορέων: πρώιμα πα- στο έδαφος. Κατασκευαστική ιδιαιτερότητα πα- ραδείγματα του LRΑ 136, ο κρητικός TRC 12, επι- ρουσιάζουν οι βρεφικοί και παιδικοί τάφοι, όπου το βίωση του προηγούμενου τύπου (Εικ. 24)37 και ο νεκρό παιδί εναποτίθεται πάνω σε στρωτήρα και LRΑ 438 (Εικ. 25). Και εδώ επικρατεί ο ενταφιασμός ένας δεύτερος κατακόρυφα τοποθετημένος ενι- των βρεφών σε ύπτια θέση και σπανιότερα σε πλά- σχύει τη μία μακριά πλευρά (Εικ. 27). Στη συνέχεια για με τα πόδια λυγισμένα, που ενδεχομένως θυ- η κάλυψη γίνεται μόνο με χώμα. Το βαθύ άωτο κύ- μίζει τη στάση του εμβρύου. Στο σύνολο των τρι- πελλο της ταφής 335 (Εικ. 28) ανάγει την παρουσία άντα οκτώ βρεφικών εγχυτρισμών μόνο δύο ταφές του διαφορετικού αυτού τύπου στον 4ο αι. μ.Χ.42. έχουν πραγματοποιηθεί με το έθιμο της καύσης. Οι Στη χρήση νεκρικής κλίνης συμβάλλουν οι δώδεκα ταφές σε αγγεία είναι συνήθως ακτέριστες και ο σιδερένιοι ήλοι που βρέθηκαν γύρω από το νεκρό προσδιορισμός της χρονολόγησής τους επιτυγχά- της ταφής 246. Αξίζει να σημειωθεί η ταφή–καύση νεται μόνο χάρη στον τύπο του ταφικού αμφορέα. 71, έξω από την οποία βρέθηκε αμφορέας κατακό- Οι σπάνια κτερισμένες ταφές–εγχυτρισμοί φέρουν ρυφα τοποθετημένος με κελύφη σαλιγκαριών στο ένα χάλκινο νόμισμα που σε μερικές περιπτώσεις κατώτερο τμήμα του. Τα κελύφη αυτά ίσως σχετί- συνοδεύεται και από ένα κόσμημα, όπως είναι λ.χ. ζονται με προσφορά στους νεκρούς (Εικ. 29). το χρυσό ενώτιο της ταφής 162. Το τεχνητό, εξάλ- Οι λακκοειδείς τάφοι φαίνεται να συνδέονται λου, άνοιγμα για την τοποθέτηση του νεκρού του με τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα. Στην πλειο- αμφορέα του τάφου 54 είχε σφραγισθεί με ένα ερυ- νότητά τους είναι ακτέριστοι ή συνοδεύονται από θροβαφές πινάκιο (Εικ. 26), το οποίο προέρχεται ένα μόνο χάλκινο νόμισμα. Σε κάποιες περιπτώσεις μάλλον από κάποιο μικρασιατικό εργαστήριο και αποκαλύπτονται λιτά κοσμήματα και γυάλινα αγ- ανάγει την ταφή στον πρώιμο 3ο αι.39, χρονική πε- γεία. Δεδομένου ότι πρόκειται για την πιο ταπεινή ρίοδο, άλλωστε στην οποία εντάσσεται και ο αμ- κατασκευή, η χρήση του τύπου αυτού είναι διαρ- φορέας με το ραδινό σώμα και το λαιμό. Άσχετα κής: απαντούν με βεβαιότητα από τον 1ο43 έως και με την κτέριση ή όχι των βρεφών, η μέριμνα των τον 4ο αι. μ.Χ.44. Αξίζει να σημειωθεί ο ενταφιασμός γονέων για την ταφή τους είναι ολοφάνερη40. του παιδιού 189, έξω από τον τάφο του οποίου δι- αμορφώθηκε στρώση από αργούς λίθους και θραύ- Εγχυτρισμοί Ενηλίκων Παιδικές Βρεφικές σματα κεράμων για την τοποθέτηση φλασκόσχη- μου αγγείου που παρέμεινε εκεί μετά το ράντισμα Ενταφιασμοί – – 36 του παιδιού με αρωματικό έλαιο (Εικ. 30). Πρωτογενείς – – – καύσεις Δευτερογενείς – – 2 Λακκοειδείς Ενηλίκων Παιδικές Βρεφικές Ενταφιασμοί 19 5 5 Πίνακας 4. Κατανομή τάφων με βάση την ηλικία και το Πρωτογενείς 1 1 - ταφικό έθιμο στα ταφικά αγγεία καύσεις Δευτερογενείς 2 Λακκοειδείς Πίνακας 5. Κατανομή ταφών με βάση την ηλικία και το Ο κοινός τύπος του λακκοειδούς τάφου στον ανα- ταφικό έθιμο στους λακκοειδείς σκαμμένο χώρο της βόρειας πύλης της ΔΕΘ δεν εκπροσωπείται με πολλά παραδείγματα μετά τον Καμαροσκεπείς τάφοι και ταφικά κτίσματα 1ο αι. μ.Χ.41. Ο αβαθής λάκκος, επιχρισμένος σε κά- ποιες περιπτώσεις με ασβεστοκονίαμα καλύπτεται Μολονότι ο τύπος του καμαροσκεπούς τάφου εί- με σχιστόπλακες. Σε μία μόνο περίπτωση λακκοει- ναι κοινός στα νεκροταφεία της Θεσσαλονίκης45, δούς απαντά και υπέργεια λιθόκτιστη κατασκευή. στην έκταση της βόρειας πύλης έχουν αποκαλυ- Οι ενήλικοι νεκροί τοποθετούνται συνήθως πάνω φθεί μόνο δύο εφαπτόμενοι, δίδυμοι τάφοι46. Η 526 Ελένη Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου – Άννα Παντή – Σπύρος Βασιλείου Εικ. 28. Το κύπελλο της ταφής 338 Εικ. 30. Η ταφή 189 Εικ. 27. Η ταφή 335 (φωτ. αρχείο (φωτ. Ά. Εικ. 29. Η ταφή 71 (φωτ. (φωτ. αρχείο της της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). Παντή). αρχείο της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). Εικ. 31. Ο τάφος 84 (φωτ. Εικ. 32. Κτερίσματα από τους κεραμοσκεπείς Εικ. 33. Ο τάφος 160 (φωτ. αρχείο αρχείο της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). τάφους (φωτ. Ά. Παντή). της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). Εικ. 34. Τομή του τάφου 160 Εικ. 35. Ο οικογενειακός περίβολος Τ396- Εικ. 36. Το αγγείο της ταφής 396 (φωτ. αρχείο της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). 400 (φωτ. αρχείο της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). (φωτ. αρχείο της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). 527 Ταφικά έθιμα στο ανατολικό νεκροταφείο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης: ΔΕΘ, Βόρεια Πύλη τοιχοποιία τους αποτελείται από αργούς λίθους, αφαίρεσε τη ζωή ο αμείλικτος Άδης, σύμφωνα με κονίαμα και λίγα κεραμίδια. Στο βόρειο στενό τοί- το ταφικό επίγραμμα. Ο περίβολος περιέκλειε και χο υπάρχει άνοιγμα που σφραγίζεται από πλίνθο. δύο άβαφα τεφροδόχα αγγεία, σε όρθια θέση στο Πέτρες που εξέχουν από τα πλευρικά τοιχώματα έδαφος, το ένα με εγχάρακτο κυματοειδές κόσμη- χρησίμευσαν μάλλον ως βαθμίδες για την κάθοδο μα στον ώμο (Εικ. 36–37), που ενδεχομένως χρο- στο εσωτερικό. Εσωτερικά στη νότια πλευρά δια- νολογούν το μνημειακό σύνολο στα τέλη του 2ου μορφώνεται είδος θρανίου που ‘στεγάζει’ τοξόσχη- – αρχές του 3ου αι. μ.Χ.50. μες πλινθόκτιστες κόγχες (Εικ. 31)47. Στο πλήθος των ποικίλων τάφων και των Οι καμαροσκεπείς εμφανίζονται το πιθανότε- αντίστοιχων μνημειακών κατασκευών η αποκάλυ- ρο στα μέσα του 3ου αι. μ.Χ., περίοδο που εξάλλου ψη μιας μαρμάρινης οστοθήκης (τάφος 188) ήταν χρονολογούνται και οι τρεις λήκυθοι της ταφής μία ευχάριστη έκπληξη. Αποκαλύφθηκε κάτω από 24748 (Εικ. 32). Το γυάλινο μυροδοχείο (Eικ. 32) στρώση αργών λίθων και κιτρινωπού κονιάματος. της ταφής 84 δείχνει τη χρήση της και στα τέλη του Το υποκείμενο καμένο χώμα της επίχωσής της με 4ου και στον 5ο αι. μ.Χ.49. Η επικράτηση αυτού του τα λείψανα οστών και κάρβουνων, καθώς και με τύπου τάφου σχετίζεται ενδεχομένως με τις θρη- τους σπόρους των κουκουναριών δεν άφηνε καμιά σκευτικές αντιλήψεις της εποχής. Συνήθως αποκα- αμφιβολία για την κατά χώραν καύση νεκρού παι- λύπτονται σε συστάδες ή συγκροτήματα με μεγα- διού ή εφήβου, που είχε πραγματοποιηθεί σε χώρο λύτερο αριθμό. Από το υπόλοιπο ταφικό σύνολο στρωμένο με πλιθιά, καλά προσαρμοσμένα μεταξύ αξίζει να αναφερθεί η ταφική κατασκευή 160 (Eικ. τους (Εικ. 38). Εδώ εδραζόταν και η σχεδόν τετρά- 33–34). Κτισμένη από αργολιθοδομή φέρει επιχρί- γωνη οστοθήκη, κοσμημένη στην κύρια όψη της με σματα εσωτερικά και εξωτερικά και τετράπλευρη ανάγλυφες γιρλάντες δάφνης εξαρτημένες από γω- θήκη στο εσωτερικό, όπου είχαν τοποθετηθεί τα νιακές αντωπές κριοκεφαλές (Εικ. 39)· επιγραφή καμένα οστά μαζί με ένα λυχνάρι, το μοναδικό κτέ- υπάρχει στη βάση του αετωματικού καλύμματος με ρισμα. τον διάκοσμο από φολιδωτές κεραμίδες και ακρω- τήρια51. Είναι προϊόν πιθανότατα τοπικού εργα- Άλλα ταφικά κτίσματα και μνημειακές κατασκευές στηρίου του μακεδονικού χώρου, που έχει πρότυ- πα αντίστοιχα έργα της Εφέσου και χρονολογείται Ένα βέβαιο παράδειγμα οικογενειακού τάφου με στο δεύτερο μισό του 2ου αι. μ.Χ. σύμφωνα με τα περίβολο έχει ανασκαφεί στον ανατολικό τομέα μικρασιατικά παράλληλα52. Η θήκη της ΔΕΘ περι- της Βόρειας Πύλης. Η ανωδομή του περιβόλου είχε τα καμένα οστά νεκρού, κτερισμένου με ληκύ- του, που διατηρήθηκε σχεδόν αδιατάρακτη, ορι- θιο (Εικ. 40), από μεταγενέστερη χρήση της κατά οθετεί έναν σχεδόν τετράγωνο χώρο (Τ. 396-400) το πρώτο μισό του 4ου αι. μ.Χ.53. (Εικ. 35). Κατά μήκος της μίας πλευράς του αποκα- λύφθηκε συμπαγής κατασκευή, ορθογώνιας κάτο- Βωμοειδείς κατασκευές και κενοτάφια ψης, κτισμένη με ισχυρή αργολιθοδομή και επιχρι- σμένη με υδραυλικό κονίαμα, η άνω επιφάνεια της Σε αρκετές περιπτώσεις επάνω από τις ταφές απα- οποίας είναι αμφικλινής. Η καθαίρεσή της έφερε ντούν οι γνωστές, από όλο τον ελλαδικό χώρο, στο φως καλυβίτη, εγκιβωτισμένο σε κιβωτιόσχη- υπέργειες συμπαγείς βωμοειδείς κατασκευές κυβι- μο τάφο, και μαρμάρινη πλάκα (αρ. ευρ. ΜΘ 20548) κού ή ορθογωνίου παραλληλεπιπέδου σχήματος, τοποθετημένη στην επιφάνειά του· διασώζει οκτά- με μία έως τέσσερις βαθμίδες, με ή χωρίς αγωγό στιχο επίγραμμα αποτελούμενο από δύο ελεγειακά χοών (Εικ. 41). Κατασκευάζονταν, είτε με χυτή τοι- τετράστιχα. Στο εσωτερικό του βρέθηκαν άθικτα χοποιία από αργούς λίθους και χονδρό κονίαμα ως τα καμένα οστά νεόνυμφης νέας γυναίκας, που της συνδετικό υλικό, είτε με επιμελημένη κατασκευή 528 Ελένη Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου – Άννα Παντή – Σπύρος Βασιλείου Εικ. 37. Το αγγείο της Εικ. 38. Ο τάφος 188 (φωτ. αρχείο της Εικ. 39. Η οστοθήκη της ταφής 397 (φωτ. αρχείο ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). ταφής 188 (φωτ. αρχείο της της ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). Εικ. 40. Η λήκυθος Εικ. 41. Ο τάφος 321 (φωτ. αρχείο της Εικ. 42. Ακροκέραμα–προσωπεία από ΒΠΕ1937 (φωτ. Ά. ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). τις επιχώσεις (φωτ. Ά. Παντή). Παντή). Εικ. 43. Ο τάφος 180 (φωτ. αρχείο της Εικ. 44. Η στήλη Εικ. 45. Η λήκυθος ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). ΜΘ20544 (φωτ. αρχείο της ΒΠΕ2196 (φωτ. Ά. ΕΦ.Α.ΠΟ.Θ.). Παντή). 529 Ταφικά έθιμα στο ανατολικό νεκροταφείο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης: ΔΕΘ, Βόρεια Πύλη από αργολιθοδομή περιμετρικά και χυτή τοιχο- μαρτυρία προσγράφει για πρώτη φορά επίσης την ποιία στο εσωτερικό. Σε ελάχιστες περιπτώσεις οικογένεια των Πατουλκίων στο κοινωνικό σύνολο διαπιστώθηκε η χρήση επιχρίσματος στην εξωτε- της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης, που εξάλλου αναφέ- ρική επιφάνειά τους. Ακροκέραμα με ανάγλυφο ρονται σπάνια και στον ευρύτερο ελλαδικό χώρο διάκοσμο ανθεμίου ή προσωπείου (Εικ. 42), που της εποχής, λ.χ. στην κρητική Γόρτυνα και στην βρέθηκαν στις επιχώσεις κοσμούσαν μάλλον κά- Επίδαμνο-Δυρράχιο59. ποια από αυτά τα μνημεία54. Τα επιτάφια βωμοειδή Τέλος, κενοτάφια, ενδεικτικά της σημασίας σήματα συνήθως εδράζονταν είτε απευθείας επάνω που έδιναν Έλληνες και Ρωμαίοι στην ίδρυση μνη- στους τάφους είτε με τη μεσολάβηση στρώματος μείων σε ανάμνηση νεκρών που είχαν πεθάνει σε χώματος. Η παρουσία πήλινου αγωγού χοών που ξένους τόπους, έχουν διαπιστωθεί σε λίγες περι- διατρέχει το μνημείο από την επιφάνεια μέχρι και πτώσεις60. Σε αρκετές περιπτώσεις ως κενοτάφιο το εσωτερικό του τάφου μαρτυρά την προσφορά κατασκευάστηκε μόνο το ταφικό σήμα, δηλ. μία αγαθών στερεών ή υγρών. Τα αρχαιότερα από τα υπέργεια βωμοειδής κατασκευή και σε άλλες χρη- μνημεία αυτά στον τομέα της Βόρειας Πύλης χρο- σιμοποιήθηκαν διάφοροι τύποι τάφων, όπως λ.χ. νολογούνται στο δεύτερο μισό του 1ου αι. μ.Χ. και κεραμοσκεπείς και κιβωτιόσχημοι. η παρουσία τους σύμφωνα με τα δεδομένα μας πι- στοποιείται μέχρι τα τέλη του 2ου αι. μ.Χ.55. Επίλογος Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει ο κιβωτι- Η διερεύνηση των νεκροταφείων της ρωμαϊκής όσχημος πλινθόκτιστος τάφος 180 με το ορθογω- Θεσσαλονίκης έχει ως αποτέλεσμα την σύνταξη νίου σχήματος υπέργειο επιτάφιο βωμοειδές κτί- τριών μελετών σε επίπεδο μεταπτυχιακής εργασί- σμα, αρχικά επιχρισμένο με κονίαμα (Εικ. 43)56. Η ας και διδακτορικών διατριβών61. Ωστόσο επειδή βάση του έφερε τέσσερις βαθμίδες στις τρεις πλευ- υπάρχει ένα πλήθος πολυποίκιλτων δεδομένων ρές εκτός από την ανατολική, την πίσω προφανώς είναι εύλογο πως υπάρχουν και ποικίλοι προβλη- όψη· στη δυτική, κύρια πλευρά του, είχε διαμορφω- ματισμοί. Η τυπολογία των τάφων και τα ταφικά θεί κόγχη, ορθογώνιας κάτοψης, για την εντοίχιση έθιμα της περιόδου εμφανίζουν αναμφισβήτητα της ενεπίγραφης μαρμάρινης πλάκας, ΜΘ 2054457 κοινά χαρακτηριστικά ανάμεσα στο δυτικό και (Εικ. 44), και την τοποθέτηση της πήλινης λαγύ- ανατολικό νεκροταφείο της πόλης και της ευρύ- νου, ΒΠΕ 2196 (Εικ. 45), κτερίσματος του υπο- τερης περιοχής62, αλλά και γενικότερα στον χώρο κείμενου κιβωτιόσχημου τάφου. Σύμφωνα με πα- της Κεντρικής και Ανατολικής Μακεδονίας63. Τα ρόμοιο εύρημα από το νεκροταφείο της αρχαίας ταφικά έθιμα σε κάθε νέα περίπτωση καταγράφουν Πύδνας μαζί με χάλκινο νόμισμα Θεσσαλονίκης επί με ποικίλους τρόπους τον σεβασμό στους νεκρούς Μάρκου Αυρηλίου, η λάγυνος και το μνημείο μπο- και την προσπάθεια διατήρησης της μνήμης τους ρούν να χρονολογηθούν με ασφάλεια στο δεύτερο εμπλουτίζοντας το πολιτισμικό επίπεδο της κοινω- μισό του 2ου αι. μ.Χ.58. Πολύτιμη και η επιγραφική νίας της πόλης μας στους ρωμαϊκούς χρόνους. 530 Ελένη Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου – Άννα Παντή – Σπύρος Βασιλείου Β Ι Β Λ Ι Ο Γ ΡΑ Φ Ι Α Anderson-Stojanović – Wiseman 1992 Hägg – Fossey 1980 V.R. Anderson-Stojanović – J. Wiseman, Stobi. Results I. Hägg – J.M. Fossey, Excavations in the Barbouna area of the Joint American-Yugoslav Archaeological Investi- at Asine 4. The Hellenistic nekropolis and later struc- gations, 1970–1981. The Hellenistic and Roman Pottery tures on the middle slopes 1973–77 (Uppsala). (New Jersey). Hayes 1975a Andronikos 1968 J.W. Hayes, Excavations at Saraçhane in Istanbul, vol. 2. M. Andronikos, Totenkult, ArchHom III (Göttingen). The Pottery (Princeton). Arabie-Reynal 1989 Hayes 1975b C. Arabie-Reynal, Céramique et commerce dans le bas- J.W. Hayes, Roman and Pre-Roman Glass in the Royal sin égéen du 4e au 7e siècle, in: V. Kravari – J. Lefort – Ontario Museum (Toronto). C. Morrisson (eds.), Hommes et richesses dans l’empire Hayes 1985 byzantin, Réalités byzantines 1 (Paris) 143–159. J.W. Hayes, Sigillate Orientali, in: ΕΑΑ. Atlante delle Bailey 1975 forme ceramiche II. Ceramica fine romana nel bacino D.M. Bailey, A Catalogue of the Lamps in the British mediterraneo (tardo ellenismo e primo impero) (Roma) Museum, I: Greek, Hellenistic and Early Roman Pottery 1–96. Lamps (London). Heller 1932 Bonifay – Piéri 1995 J.L. Heller, Burial customs of the Romans, The Classical M. Bonifay – D. Piéri, Amphores du Ve au VIIe s. à Mar- Weekly 25, 193–197. seille: nouvelles données sur la typologie et le contenu, Keay 1984 JRA 8, 94–120. S. Keay, Late Roman Amphoras in the Western Medi- terranean. A typology and economic study: The Catalan Catling et al. 1982 Evidence, BAR Int. Ser. 196 (Oxford). H.W. Catling – C. Ridley – J. Carington Smith – D. Smyth – A.W. Dunn, Knossos 1978: Roman Finds at the Leleković 2012 Venezeleion, BSA 77, 59–64. T. Leleković, Cemeteries, in: B. Migotti (ed.), The Ar- chaeology of Roman Southern Pannonia. The state of Chryssanthaki-Nagle 2006 research and selected problems in the Croatian part of K. Chryssanthaki-Nagle, La monnaie funéraire dans les the Roman province of Pannonia, BAR Int. Ser. 2393 nécropoles de Macédoine, in: A.M. Guimier-Sorbets – (Oxford) 313–357. M.B. Hatzopoulos – Y. Morizot (eds.), Rois, cités, ne- cropoles. Institutions, rites et monuments en Macédoine, Monsieur 2006 Actes des Colloques de Nanterre 2002 et d’Athènes 2004 P. Monsieur, Amphora burials and burials with ampho- (Athènes) 89–103. rae: on the reuse of amphorae in the northern necropolis of Potentia (Porto Recanati, Marche), in: B. Croxford – Chrzanovski – Zhuravlev 1998 N. Ray – R. Roth – N. White (eds.), TRAC 2006. Pro- L. Chrzanovski – D. Zhuravlev, Lamps from Chersonesos ceedings of the Sixteenth Theoretical Roman Archaeol- in the State Historical Museum – Moscow (Roma). ogy Conference, Cambridge 2006 (Oxford) 133–149. Coleman 1986 Morris 1987 J. Coleman, Excavations at Pylos in Elis, Hesperia Suppl. Ι. Morris, Burial and Ancient Society. The rise of the 21 (Princeton). Greek city-state (Cambridge). Colin et al. 2007 Opait 2004 M.-G. Colin – L. Schneider – L. Vidal – M. Schwaller, Α. Opait, The Eastern Mediterranean Amphorae in the Roujan-Medilianum (?) de l’Antiquité au Moyen Âge. Province of Scythia, in: J. Eirig – J. Lund (eds.), Trans- De la fouille du quartier des sanctuaires à l’identification port Amphorae and Trade in the Eastern Mediterranean, d’une nouvelle agglomération de la cité de Béziers, Acts of the International Colloquium Athens 2002 (Ath- RANarb 40, 117–183. ens) 293–308. Elks 1972 Portale – Romeo 2001 K.J.J. Elks, Reattribution of the Milan coins of Trajan E.C. Portale – I. Romeo, Contenitori da trasporto, in: Α. Decius to the Rome mint, NumChron 7.12, 111–115. Di Vita (ed.), Gortina V, 3. Lo scavo del Pretorio (1989- 531 Ταφικά έθιμα στο ανατολικό νεκροταφείο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης: ΔΕΘ, Βόρεια Πύλη 1995). I materiali, Monografie della Scuola Archaeolog- Stevens 2013 ica Italiana di Atene e delle Missione Italiane in Oriente S.T. Stevens, Stages of Infancy in Roman Amphora Buri- XII (Padova – Atene) 260–410. al, in: J. Evans Grubbs – T. Parkin (eds.), Childhood and Education in the Classical World (Oxford) 625–643. Poulou-Papadimitriou et al. 2012 N. Poulou-Papadimitriou – E. Tzavella – J. Ott, Burial Sweetman 2013 Practices in Byzantine Greece: archaeological evidence R.J. Sweetman, The Mosaics of Roman Crete: Art, Ar- and methodological problems for its interpretation, chaeology and Social Change (Cambridge). in: M. Salamon – M. Wołoszyn – A. Musin – P. Špehar (eds.), Rome, Constantinople and Newly-Converted Eu- Themos et al. 2009 rope. Archaeological and Historical Evidence (Kraków A. Themos – A. Maltezou – G. Pantou – G. Tsiangouris – – Leipzig – Rzeszów – Warszawa) 377–428. Ch. Phlouris, The Southwest Cemetery of Roman Sparta: A preliminary account of the results of three rescue ex- Prowse – Small 2008 cavations, in: W.G. Cavanagh – C. Gallou – M. Georgi- Τ. Prowse – A. Small, Excavations in the Roman cem- adis (eds.), Sparta and Laconia: From Prehistory to Pre- etery at Vagnari, 2008. Preliminary Report, Fasti On- modern, Proceedings of the Conference Sparta 2005, line Document and Research, www.fastionline.org/ British School at Athens Studies 16 (London) 261–270. docs/FOLDER-it-2009-131.pdf (τελευταία πρόσβαση: Villing 2002 14.05.2017). A. Villing, For whom did the bell toll in ancient Greece? RIC III Archaic and Classical Greek bells at Sparta and beyond, H. Mattingly – E. Sydenham, The Roman Imperial Coin- BSA 97, 223–295. age III, Antoninus Pius to Commodus (London 1930). Zemer 1977 RIC IV.3 A. Zemer, Storage Jars in Ancient Sea Trade (Haifa). H.B. Mattingly – E.A. Sydenham – C.H.V. Suther- Αδάμ-Βελένη – Ιγνατιάδου 2010 land, The Roman Imperial Coinage IV.3, From Gordian Π. Αδάμ-Βέλένη – Δ. Ιγνατιάδου (επιμ.), Γυάλινος Κό- III to Uranius Antoninus (London 1949). σμος, Κατάλογος της Έκθεσης στο Αρχαιολογικό Μου- RIC VII σείο Θεσσαλονίκης 2010 (Θεσσαλονίκη). P.M. Bruun, The Roman Imperial Coinage VII, Constan- Αδάμ-Βελένη – Κωνσταντούλας 1991 tine and Licinius A.D. 313–337 (London 1966). Π. Αδάμ-Βελένη – Κ. Κωνσταντούλας, Ρωμαϊκοί τά- Robinson 1959 φοι σε τμήμα του δυτικού νεκροταφείου Θεσσαλονίκης H.S. Robinson, Pottery of the Roman Period: Chronol- στην οδό Λαγκαδά, AErgoMak 5, 221–234. ogy, Agora V (Princeton). Αναγνωστοπούλου-Χατζηπολυχρόνη 1993 Rubel – Soficaru 2012 Η. Αναγνωστοπούλου-Χατζηπολυχρόνη, Ανασκαφή A. Rubel – A.D. Soficaru, Infant Burials in Roman Do- Παλατιανού 1993, AErgoMak 7, 389–399. brudja. A report of work in progress: The case of Ibida Αντωνάρας 2009 (Slava Rusă), in: R. Kogălniceanu – R.-G. Curcă – M. Α. Αντωνάρας, Ρωμαϊκή και παλαιοχριστιανική υαλουρ- Gligor – S. Stratton (eds.), Homines, Funera, Astra. Pro- γία. Αγγεία από τη Θεσσαλονίκη και την περιοχή της ceedings of the International Symposium on Funerary (Αθήνα). Anthropology Alba Iulia 2011 (Oxford) 163–168. Γραικός 2010 Soren et al. 1999 Ι. Γραικός, Κλειστά σύνολα κεραµικής από τα νεκροτα- D. Soren – T. Fenton – W. Birkby, The Infant Cemetery φεία της Ύστερης Αρχαιότητας στη Νέα Καλλικράτεια at Poggio Gramignano: Description and Analysis, in: D.- Χαλκιδικής, στο: Δ. Παπανικόλα-Μπακιρτζή – Ν. Κου- N. Soren (ed.), A Roman Villa and a Late Roman Infant σουλάκου (επιμ.), Κεραμική της Ύστερης Αρχαιότητας Cemetery (Roma) 477–530. από τον ελλαδικό χώρο (3ος-7ος αι. μ.Χ.), Επιστημονική Συνάντηση Θεσσαλονίκη 2006 (Θεσσαλονίκη) 429–443. Stefanidou-Tiveriou 2014 Th. Stefanidou-Tiveriou, Die lokalen Sarkophage aus Δεσπίνης κ.ά. 1997 Thessaloniki, Sarkophag-Studien 8 (Ruhpolding). Γ. Δεσπίνης – Θ. Στεφανίδου-Τιβερίου – Ε. Βουτυράς, Κατάλογος Γλυπτών του Αρχαιολογικού Μουσείου Stern – Getzov 2006 Θεσσαλονίκης Ι (Θεσσαλονίκη). E.J. Stern – N. Getzov, Aspects of Phoenician burial cus- toms in the Roman period in the light of an excavation Καλλίνη 2010 near El-Kabri (Kabri), Atiqot 51, 91–123. Χ. Καλλίνη, Χρονολογημένα ταφικά σύνολα από την 532 Ελένη Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου – Άννα Παντή – Σπύρος Βασιλείου Πύδνα, 1ος–3ος αι. μ.Χ., στο: Δ. Παπανικόλα-Μπακιρ- Βεριά Ν. Συλλάτων (1991), AErgoMak 5, 288–302. τζή - Ν. Κουσουλάκου (επιμ.), Κεραμική της Ύστερης Αρχαιότητας από τον ελλαδικό χώρο (3ος-7ος αι. μ.Χ.), Πάλλας 1970 Πρακτικά της Επιστημονικής Συνάντησης Θεσσαλονίκη Δ. Πάλλας, Ανασκαφή της βυζαντινής βασιλικής του 2006 (Θεσσαλονίκη) 535–547. Γλυκέο εν Ηπείρω, Prakt, 86–87. Κεραμάρης – Παπαγιάννη 2000 Παντή 2010 Α. Κεραμάρης – Ε. Παπαγιάννη, Υστερορρωμαϊκό Ά. Παντή, Κεραμική της Ύστερης Αρχαιότητας από το νεκροταφείο στη βιομηχανική περιοχή της Σίνδου, ανατολικό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης, στο: Δ. Πα- AErgoMak 14, 145–152. πανικόλα-Μπακιρτζή – Ν. Κουσουλάκου (επιμ.), Κερα- μική της Ύστερης Αρχαιότητας από τον ελλαδικό χώρο Κωνσταντούλας 2010–2012 (3ος-7ος αι. μ.Χ.), Επιστημονική Συνάντηση Θεσσαλο- Κ. Κωνσταντούλας, Δυτική νεκρόπολη Θεσσαλονίκης: νίκη 2006 (Θεσσαλονίκη) 466–487. Παλαιά και νέα ευρήματα, Makedonika 39, 65–82. Παππά 1992 Μ. Παππά, Τούμπα Αγίου Μάμαντος Χαλκιδικής, Μακροπούλου 1989–1990 AErgoMak 6, 475–484. Δ. Μακροπούλου, Ανασκαφή τάφων στο ανατολικό παλαιοχριστιανικό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης, Πέτσας 1974 Makedonika 27, 190–207. Φ. Πέτσας, Χρονικά αρχαιολογικά 1968-1970, Makedonika 14, 212–381. Μακροπούλου 1991 Δ. Μακροπούλου, Δυτικό Νεκροταφείο Θεσσαλονίκης Πούλιος – Μεγγίδης 2006 1991: Αρχαιολογικές έρευνες Λαγκαδά, AErgoMak 5, Β. Πούλιος – Δ.-Δ. Μεγγίδης, Λιθοχώρι Καβάλας. Σω- 221–234. στική ανασκαφή στη σύγχρονη Εγνατία οδό, AErgoMak 20, 150–163. Μακροπούλου 2007 Πούλου-Παπαδημητρίου 2001 Δ. Μακροπούλου, Τάφοι και ταφές από το Δυτικό Νε- N. Πούλου-Παπαδημητρίου, Βυζαντινή κεραμική, από κροταφείο της Θεσσαλονίκης (β΄ μισό 3ου αι.-6ος αι. τον ελληνικό νησιωτικό χώρο και την Πελοπόννησο μ.Χ.). Δομικά χαρακτηριστικά – ταφικές πρακτικές – κι- (7ος-9ος αι.): μία πρώτη προσέγγιση, στο: Ε. Κουντού- νητά ευρήματα (αδημ. διδακτ. διατρ., Αθήνα). ρα-Γαλάκη (επιμ.), Οι σκοτεινοί αιώνες του Βυζαντίου (7ος -9ος) (Αθήνα) 231–266. Μάλαμα – Νταράκης 2008 Π. Μάλαμα – Κ. Νταράκης, Νεκροταφείο ρωμαϊκών Σαββοπούλου 1988 χρόνων στα Νέα Κερδύλλια Σερρών, (Θεσσαλονίκη). Θ. Σαββοπούλου, Νέα στοιχεία από το νεκροταφείο του Παλαιού Γυναικόκαστρου, AErgoMak 2, 219–223. Μαρκή 2006 Ε. Μαρκή, Η νεκρόπολη της Θεσσαλονίκης στους υστε- Σαββοπούλου 1995 ρορωµαϊκούς και παλαιοχριστιανικούς χρόνους (Αθήνα). Θ. Σαββοπούλου, Ευρωπός 1995, AErgoMak 9, 395–404. Ναλπάντης 2003 Σταμπολίδης – Τασούλας 2014 Δ. Ναλπάντης, Ανασκαφή στο οικόπεδο του Μουσείου Ν.Χρ. Σταμπολίδης – Γ. Τασούλας (επιμ.), Ίασις. Υγεία, Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη. Ταφές και Νόσος, Θεραπεία. Από τον Όμηρο στον Γαληνό, Κατά- ευρήματα (Αθήνα). λογος της έκθεσης Αθήνα, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης (Αθήνα). Παζαράς 1994 Στεφανίδου-Τιβερίου 2009 Θ. Παζαράς, Ανασκαφή νεκροταφείου στη θέση «Λιμό- Θ. Στεφανίδου-Τιβερίου, Εντοιχισμένα ταφικά ανάγλυ- ρι» Επανομής (1994), AErgoMak 8, 241–252. φα στη Θεσσαλονίκη. Πρώτες παρατηρήσεις, στο: Σ. Παζαράς 1995 Δρούγου (επιμ.), Κερμάτια Φιλίας. Τιμητικός τόμος για Θ. Παζαράς, Ανασκαφή νεκροταφείου στη θέση «Λιμό- τον Ι. Τουράτσογλου ( Αθήνα) 387–403. ρι» Επανομής (1995), AErgoMak 9, 321–330. Τζαναβάρη 2010 Παζαράς 1997 Κ. Τζαναβάρη, Ταφικά σύνολα κεραμικής των όψιμων Θ. Παζαράς, Ανασκαφή νεκροταφείου στη θέση Λιμόρι αυτοκρατορικών χρόνων από την αρχαία Λητή, στο: Επανωμής (1997), AErgoMak 11, 481–493. Δ. Παπανικόλα-Μπακιρτζή – Ν. Κουσουλάκου (επιμ.), Κεραμική της Ύστερης Αρχαιότητας από τον ελλαδικό Παζαράς – Τσανανά 1991 χώρο (3ος-7ος αι. μ.Χ.), Επιστημονική Συνάντηση Θεσ- Θ. Παζαράς – Αικ. Τσανανά, Ανασκαφικές έρευνες στη σαλονίκη 2006 (Θεσσαλονίκη) 444–465. 533 Ταφικά έθιμα στο ανατολικό νεκροταφείο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης: ΔΕΘ, Βόρεια Πύλη Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1993 μνημεία Θεσσαλονίκης, Μακεδονικά 42, 2016. Ε. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου, Από τις ανασκαφές της Ανατολικής Χαλκιδικής, AErgoMak 7, 413–428. Τσιμπίδου-Αυλωνίτη – Καϊάφα 2003 Μ. Τσιμπίδου-Αυλωνίτη – Α. Καϊάφα, Το ανατολικό νε- Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1999 κροταφείο της Θεσσαλονίκης και πάλι…., AErgoMak Ε. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου, Ανασκαφή στο ανατολι- 17, 233–244. κό νεκροταφείο της αρχαίας Θεσσαλονίκης. ΔΕΘ 1998, AErgoMak 13, 207–218. Χρυσοστόμου 2006 Π. Χρυσοστόμου, Σωστική ανασκαφή στο δυτικό νε- Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου υπό έκδοση κροταφείο της Πέλλας κατά το 2006: οι ρωμαϊκοί τάφοι, Ε. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου, Επιτύμβια ενεπίγραφα AErgoMak 20, 659–672. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Μακροπούλου 2007˙ Κωνσταντούλας 2010–2012. μο 3ο έως και τον 5ο αι. Για το μυροδοχείο ΒΠΕ 2077, 2. Οι τάφοι έχουν αρίθμηση από 1–409, ωστόσο κάποιοι βλ. Μακροπούλου 2007, πίν. 63 ΒΚ4500/8, και Παντή αριθμοί ακυρώθηκαν μετά τη διερεύνησή τους, ενώ άλλοι 2010, 472. 478 αρ. 24 εικ. 2α. Για το μαγειρικό σκεύος αριθμοί εκ παραδρομής δεν δόθηκαν. ΒΠΕ 2088, βλ. Μακροπούλου 1989–1990, 192 πίν. 1α· Μάλαμα – Νταράκης 2008, 106 αρ. 4 (ΜΑ 6435) σχ. 11 3. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1999, 210. Για συγγενικά πίν. 68. 109α· Παντή 2010, 479 αρ. 29 εικ. 4α. Για την οι- ευρήματα βλ. λ.χ. Φ. Πέτσας, ADelt B 21, 1966, 336 πίν. νοχόη ΒΠΕ 2095, βλ. Μακροπούλου 1989–1990, πίν. 12 354β. ΒΚ 4601/2. Για την οινοχοΐσκη ΒΠΕ 2087, βλ. Μάλαμα 4. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1999, 208. – Νταράκης 2008, 118 αρ. 2 (ΜΑ 6468) σχ. 17 πίν. 66, και Γραικός 2010, 432 εικ. 1. Για το κύπελλο ΒΠΕ 2148, βλ. 5. Ίδια εικόνα παρουσιάζει και τμήμα του ανατολικού νε- Παντή 2010, 474. 479 αρ. 32 εικ. 4δ, ενώ για το κύπελ- κροταφείου που ανασκάφηκε βορειότερα στην οδό λο ΒΠΕ 2002, βλ. Robinson 1959, 67 αρ. Κ59 πίν. 14, και Μελενίκου: Τσιμπίδου-Αυλωνίτη – Καϊάφα 2003, 235. Παντή 2010, 478 αρ. 27 εικ. 3θ. 6. Prowse – Small 2008, 6 εικ. 14. 10. Stern – Getzov 2006· Themos et al. 2009, 264. 7. Πρόκειται για τις ταφές με αριθμό 103, 104, 331 και 352. 11. Poulou-Papadimitriou et al. 2012, 380. Η ταφή 103, για παράδειγμα, ήταν κτερισμένη με μία μι- κρή οινοχόη με σχεδόν κυλινδρικό σώμα. Παρόμοια πα- 12. Για αντίστοιχα εργαλεία βλ. Σταμπολίδης – Τασούλας ραδείγματα είναι γνωστά από την περιοχή, βλ. Παζαράς 2014, 301 αρ. 173 (Ε. Ζαχαρίου-Καΐλα). 1997, 486· Μακροπούλου 2007, πίν. 63, ΒΚ4500/32α· 13. Villing 2002· Themos et al. 2009, 265. Τζαναβάρη 2010, 452 εικ. 13 σχ. 5. 14. Για το νόμισμα ως προσφορά στους νεκρούς, βλ. 8. Το ΒΠΕ 2149 χρονολογείται στα τέλη 3ου–αρχές 5ου αι. Chryssanthaki-Nagle 2006, 95–97. μ.Χ., βλ.: Πέτσας 1974, 329 πίν. 24γ· Αντωνάρας 2009, τύπος 51, 192–196 αρ. 248· Αδάμ-Βελένη – Ιγνατιάδου 15. Απεικονίζεται χάλκινος φόλλις του Κωνσταντίνου Α΄ 2010, 289 αρ. 247 (ΜΘ 10923) (Α. Αντωνάρας). Το ΒΠΕ από την ταφή 143, βλ. RIC VII, πίν. 16.82. 1992 χρονολογείται στους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους, 16. Η ταφή 132 περιείχε αργυρό νόμισμα Τραϊανού Δέκιου, βλ. Αδάμ-Βελένη – Ιγνατιάδου 2010, 195 αρ. 41 (ΑΚΕ τιμητική κοπή για τον Τίτο. Στον εμπροσθότυπο απει- 655) (Α. Χρυσοστόμου), και της ταφής 140 στο α΄ μισό κονίζεται προτομή του αυτοκράτορα Τίτου σε κατατομή του 3ου αι., βλ.: Μάλαμα – Νταράκης 2008, 156 αρ. 1 προς τα δεξιά και στον οπισθότυπο βωμός, βλ.: RIC IV.3, (ΜΑ 6592) πίν. 76· Αντωνάρας 2009, τύπος 51, 192–196 117–118· Elks 1972. αρ. 236· Αδάμ-Βελένη – Ιγνατιάδου 2010, 291 αρ. 252 (Α. 17. Για τις δανάκες γενικά, βλ.: Μ. Πωλογιώργη, ADelt A 43, Αντωνάρας). 1988, κτλ. 122–123· Chryssanthaki-Nagle 2006, 98–99. Η 9. Τα παραπάνω αγγεία χρονολογούνται από τον όψι- δανάκη ΒΠΕ2097 της ταφής 244 αποδίδει χρυσό νόμισμα 534 Ελένη Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου – Άννα Παντή – Σπύρος Βασιλείου Μάρκου Αυρήλιου (164–169 μ.Χ.), βλ. RIC III, αρ. 760, 37. Portale – Romeo 2001, 304. 357 πίν. XLIV, g. και Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1999, 213. 38. Zemer 1977, 53· Bonifay – Piéri 1995, 112 εικ. 9. 18. Poulou-Papadimitriou et al. 2012, 379. 39. Hayes 1985, 49–70· Anderson-Stojanovic – Wiseman 19. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1999, 212˙ πρβλ. 1992, 50· Γραικός 2010, 435 εικ. 18. Andronikos 1968, 87. 40. Rubel – Soficaru 2012, 163–168. 20. Hägg – Fossey 1980‚ 113–120. 41. Ο τύπος αυτός υπερτερεί στην ανασκαφή που πραγ- 21. Α. Λιάγκουρας, ADelt B 19, 1964, 249 πίν. 294α· Γ. ματοποιήθηκε στο χώρο του Μακεδονικού Μουσείου Μπακαλάκης, ADelt B 19, 1964, 348 πίν. 409γ–ε· Πάλλας Σύγχρονης Τέχνης, από τα δεδομένα της οποίας επαλη- 1970· Catling et al. 1982, 62 πίν. 3a· Coleman 1986, 151– θεύεται το γεγονός ότι υπερίσχυε σε πρωιμότερους χρό- 153· Sweetman 2013, 303. νους, βλ. Τσιμπίδου-Αυλωνίτη – Καϊάφα 2003, 16. 22. Soren et al. 1999, 478˙ Colin et al. 2007, 143 εικ. 32˙ 42. Παντή 2010, 474. 479 αρ. 31 εικ. 4γ. Prowse – Small 2008, εικ. 10. 43. Αντιπροσωπευτική της περιόδου είναι η ταφή 307, η 23. Leleković 2012, 345. οποία περιείχε γυάλινο μυροδοχείο με κωνικό σώμα. Για αντίστοιχο παράδειγμα, βλ. Αδάμ-Βελένη – Ιγνατιάδου 24. Μακροπούλου 2007, 400–404. 2010, 251 αρ. 147 (Μ. Τσιμπίδου-Αυλωνίτη). 25. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1999, 213· εδώ από παρα- 44. Χαρακτηριστική για αυτή την περίοδο είναι η ταφή 383, δρομή παραλείφθηκε τυπογραφικά το τελικό Σ, στη με δύο γυάλινα αγγεία να συντροφεύουν τη νεκρή. γενική Κοπρίας, με συνέπεια ενδεχόμενη παρανόηση μητέρας-κόρης. Βλ. και Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου υπό 45. Κωνσταντούλας 2010–2012, 73. έκδοση. 46. Πρέπει να συνεξεταστούν με εκείνους που ανασκάφηκαν 26. Για μυροδοχεία με κωνικό σώμα, βλ.: Α. Βαβρίτσας, ADelt επί της οδού Αγγελάκη και είναι ορατοί στο ημιυπόγειο B 26, 1971, 380 κτλ. πίν. 378ζ· Πούλιος – Μεγγίδης 2006, του κτιρίου του ΙΚΑ στην οδό Αγγελάκη 37. Πρβλ. Ε. 159 εικ. 22. Για το γυάλινο σταγονόσχημο μυροδοχείο, Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου, ADelt B 48, 1993, 321–322 βλ. Αδάμ-Βελένη – Ιγνατιάδου 2010, 258 αρ. 169 (ΜΘ πίν. 97α–γ· Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1999, 214. 10792) (Α. Αντωνάρας), και 252 αρ. 151 (ΙΣΤ 1082) 47. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1999, 212. (Μ. Τσιμπίδου-Αυλωνίτη). Για το μόνωτο κύπελλο, βλ. 48. Φ. Πέτσας, ADelt B 21, 1966, 336 πίν. 353δ· ADelt B 22, Robinson 1959, 41 αρ. G182 πίν. 7. Το λυχνάρι ανήκει 1967, 391 πίν. 296β· ADelt B 24, 1969, 300 πίν. 309β· στον τύπο Loeschcke VIII. Για αντίστοιχο παράδειγμα, Μακροπούλου 1991, 260 εικ. 9.16.20· 2007, πίν. 64, ΒΚ βλ. Chrzanovski – Zhuravlev 1998, 99 αρ. 51. 4544/27· Παντή 2010, 476 αρ. 3 εικ. 1γ. 27. Για το μόνωτο κύπελλο, βλ. Robinson 1959, 97 αρ. Μ147 49. Hayes 1975b, 93 αρ. 314 πίν. 21. πίν. 24· Μάλαμα – Νταράκης 2008, 218 αρ. 1 (ΜΑ 6773) σχ. 62 πίν. 64· Παντή 2010, 479 αρ. 28. Για την οινοχοΐσκη 50. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1999, 212· Τρακοσοπούλου- με το απιόσχημο σώμα, βλ. Μακροπούλου 2007, πίν. 63 Σαλακίδου υπό έκδοση. ΒΚ 4500/32α, και Τζαναβάρη 2010, 452 εικ. 13 σχ. 5. Η 51. Ε. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου, ADelt B 53, 1998, 555– μία βρέθηκε με φόλλι Θεσσαλονίκης επί Κωνσταντίνου 556· Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1999, 211. Β΄. Παρόμοια και από το Λιμόρι Επανομής, βλ. Παζαράς 52. Stefanidou-Tiveriou 2014, 49. 122 και 245–246 αρ. κατ. 1997, 486. 151 (P. Nigdelis). Παρόμοια οστοθήκη φυλάσσεται στο 28. Themos et al. 2009, 263. Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, βλ. Δεσπίνης 29. Leleković 2012, 348. κ.ά. 1997, κτλ. αρ. 139 (Θ. Στεφανίδου-Τιβερίου) και Stefanidou-Tiveriou 2014, αρ. κατ. 152. 30. Μακροπούλου 2007, 406–413. 53. Παντή 2010, 469. 31. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου υπό έκδοση. 54. Themos et al. 2009, 263. 32. Bailey 1975, 80–81 αρ. Q134–137 πίν. 20. 55. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1999, 211. Πρβλ. Αδάμ- 33. Η πρακτική του ενταφιασμού σε αγγεία ποικίλου μεγέ- Βελένη – Κωνσταντούλας 1991, 227–228. θους, εμφανίζεται ήδη από την πρωτογεωμετρική περίο- 56. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1999, 211. δο, βλ. Morris 1987, 1–9. 57. Στεφανίδου-Τιβερίου 2009, 389–403, κυρίως 392–397. 34. Stevens 2013, 626–640. 58. Καλλίνη 2010, 539–540 εικ. 7˙ Τρακοσοπούλου- 35. Soren et al. 1999, 449–450· Monsieur 2006· Μακροπούλου Σαλακίδου υπό έκδοση. 2007, 423. 59. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου υπό έκδοση. 36. Hayes 1975a, 64 αρ. 156–157 εικ. 47, όπου και συγκεντρω- μένη βιβλιογραφία. Βλ. επίσης: Keay 1984, 268· Arabie- 60. Heller 1932, 193. Reynal 1989, 95 αρ. 561–565· Πούλου-Παπαδημητρίου 61. Ναλπάντης 2003· Μαρκή 2006· Μακροπούλου 2007. 2001, 241· Opait 2004, 294 εικ. 1. Ανάλογα ευρήματα προ- έκυψαν και σε παλιότερη ανασκαφή στο γειτονικό κτίριο 62. Παζαράς 1994· 1995· 1997· Κεραμάρης – Παπαγιάννη της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ, βλ. Φ. Πέτσας, ADelt 2000. B 21, 1966, 335 πίν. 349γ. 63. Για την περιοχή της Πέλλας, βλ. Χρυσοστόμου 2006. Για 535 Ταφικά έθιμα στο ανατολικό νεκροταφείο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης: ΔΕΘ, Βόρεια Πύλη την περιοχή του Κιλκίς, βλ.: Σαββοπούλου 1988, 219· 1991· Παππά 1992, 478–479· Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου 1995· Αναγνωστοπούλου-Χατζηπολυχρόνη 1993, 391. 1993. Για την περιοχή των Σερρών, βλ. Μάλαμα – Για την περιοχή της Χαλκιδικής, βλ.: Παζαράς – Τσανανά Νταράκης 2008. 536 Συγγραφείς | List of Contributors Αστέριος Αηδόνης Βασιλική Λάμπρου ΑΠΘ, Ιατρική Σχολή ΥΠ.ΠΟ.Α., ΕΦΑ Θεσπρωτίας

(PDF) Ε. Τρακοσοπούλου-Σαλακίδου, Α. Παντή, Σπ. Βασιλείου, Ταφικά έθιμα στο ανατολικό νεκροταφείο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης: ΔΕΘ