(PDF) Ηθική της εργασίας, υποκειμενικές αξίες και επαγγελματική κινητικότητα κατά την περίοδο της κρίσης: Η περίπτωση αλβανών με

ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. ΤΕΥΧΟΣ 116 & 117 ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ REVIEW OF COUNSELLING AND GUIDANCE Ειδικό τεύχος: ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ: «Η ηθική της εργασίας» PROCEEDINGS OF THE SCIENTIFIC CONFERENCE «Ethics of labour» ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. 2019 ΤΡΙΜΗΝΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ –ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Επίσημη Επιστημονική Περιοδική Έκδοση της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ (ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π.) QUARTERLY REVIEW OF COUNSELLING AND GUIDANCE Official journal of the HELLENIC SOCIETY OF COUNSELLING AND GUIDANCE Τεύχος 116 & 117, 2019 Συντακτική Επιτροπή: • Υπεύθυνος Έκδοσης: Ράνυ Καλούρη, καθηγήτρια ΑΣΠΑΙΤΕ,

• Αναπληρωτές Υπεύθυνοι: Παναγιώτης Σαμοϊλης, Σύμβουλος Σταδιοδρομίας,

, Αρχάγγελος Γαβριήλ, τ. Σχολικός Σύμβουλος ΠΕ2, Σύμβουλος Σταδιοδρομίας,

• Μέλη: Φωτεινή Κατσαμπούρη, Σύμβουλος Ε.Π.,

, Θεόδωρος Κατσανέβας, ομ. Καθηγητής Παν/ου Πειραιά,

, Μπότου Αναστασία, Σύμβουλος Ε.Π.,

, Μυλωνά-Καλαβά Νίνα, Σύμβουλος Ε.Π.,

Οι εργασίες για δημοσίευση στο περιοδικό και οι συνδρομές πρέπει να στέλνονται στο e-mail της ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π.

, και στην Πρόεδρο της ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. καθηγ. Ράνυ Καλούρη,

. Δικτυακός τόπος: www.elesyp.gr Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. Πρόεδρος: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ουρανία Καλούρη Αντιπρόεδρος:. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Αικατερίνη Μυλωνά-Καλαβά Γραμματέας: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Φωτεινή Κατσαμπούρη Ταμίας:. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Αναστασία Μπότου Μέλος: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Κωνσταντίνος Μακρόπουλος Επιθεώρηση Συμβουλευτικής και Προσανατολισμού Υπεύθυνοι Έκδοσης Δημητρόπουλος Ευστάθιος, καθηγητής Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε., 1986-1994 Σαμοϊλης Παναγιώτης, Σύμβουλος Σταδιοδρομίας, 1995-2001 Κασσωτάκης Μιχάλης, καθηγητής Παν/ου Αθηνών, 2002-2013 το ΔΣ της ΕΛΕΣΥΠ τους ευχαριστεί θερμά και τους τιμά! (Φθινόπωρο 2013) Επιστημονική Επιτροπή Δημητρίου Λουκία, αναπλ. καθηγήτρια Frederick Καλαβά-Μυλωνά Νίνα, Δρ. Συμβουλευτικής και Επαγγελματικού Προσανατολισμού Καλούρη Ράνυ, Καθηγήτρια ΑΣΠΑΙΤΕ Κανδηλάκη Αγάπη, Καθηγήτρια Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης Κασσωτάκης Mιχάλης, ομ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Κατσαμπούρη Φωτεινή, Δρ. Συμβουλευτικής και Επαγγελματικού Προσανατολισμού Κατσανέβας Θεόδωρος, ομ.. Καθηγητής Πανεπιστημίου Πειραιά Μαρμαρινός Γιάννης, ομ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Μπότου Αναστασία, Δρ. ΕΚΠΑ Μπρούζος Ανδρέας, Καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Παπαβασιλείου Ιωάννα, Επ. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Μακεδονίας Παμουκτσόγλου Αναστασία, Δρ Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης Σιδηροπούλου-Δημακάκου Δέσποινα, Καθηγήτρια Παν/ου Αθηνών Τσέργας Νικόλαος, Επ. Καθηγητής Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης Τα ανυπόγραφα κείμενα εκφράζουν τις θέσεις της Εταιρείας. Τα ενυπόγραφα τις θέσεις των αρθρογράφων οι οποίοι έχουν την ευθύνη της σύνταξης και του περιεχομένου των κειμένων τους (βλ. οδηγίες στο τέλος του τεύχους 2-3, του τεύχους 36-37, του τεύχους 60-61 και του τεύχους 92-93 για τη σύνταξη εργασιών, καθώς και στην ιστοσελίδα της ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. www.elesyp.gr Ποιοι και πώς γίνονται μέλη της Εταιρείας: βλ. καταστατικό στο τ.1 του περιοδικού και στο τ. 60-61. Kαθώς και στο www.elesyp.gr Διάθεση του περιοδικού: 1. Στα μέλη της ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. διατίθεται δωρεάν. 2. Στο εμπόριο και σε συνδρομές διατίθεται από τις εκδόσεις ΠΕΔΙΟ και μετά από επικοινωνία με την ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π.

Λιανική πώληση (για το 2019): τιμή τεύχους 15 ευρώ Αποστέλλεται και ταχυδρομικά. Copyright 2019: ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. Απαγορεύεται η αναδημοσίευση, η αναπαραγωγή ή η μετάδοση όλου ή μέρους του περιοδικού χωρίς την έγγραφη άδεια της ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. ISSN 1105-2449 Εκδόσεις Πεδίο Συνταγματάρχου Δαβάκη 10 & Μυλοποτάμου, 11526, Αθήνα Τηλ.: 210 3390204 • Fax: 210 3390209 e-mail:

http://www.pediobooks.gr/ Κεντρική διάθεση-Βιβλιοπωλείο Στοά του Βιβλίου, Πεσμαζόγλου 5, 10564, Αθήνα Τηλ.: 210-3229620 • Fax: 210-0286560 Ειδικό διπλό τεύχος ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ-ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ με θέμα «Η ηθική της εργασίας» ΕΒΕΑ, Ακαδημίας 7, 2 & 3 Φεβρουαρίου 2019 PROCEEDINGS OF THE SCIENTIFIC CONFERENCE «Ethics of labour» Επιστημονική Επιμέλεια και Επιμέλεια Έκδοσης: Ράνυ Καλούρη, Φωτεινή Κατσαμπούρη, Αικατερίνη Μυλωνά-Καλαβά, Μπότου Αναστασία, Τσέργας Νικόλαος, Μακρόπουλος Κωνσταντίνος, Δρόσος Νικόλαος ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ-ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΕΒΕΑ, Ακαδημίας 7, 2 & 3 Φεβρουαρίου 2019 Θέμα «Η ΗΘΙΚΉ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΊΑΣ» Οργάνωση ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ (ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π.) Επιστημονική Επιτροπή Συνεδρίου: Κασσωτάκης Μιχάλης, ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, Πρόεδρος Καλούρη Ουρανία, καθηγήτρια Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε., Πρόεδρος ΕΛΕΣΥΠ Αντωνίου Αλέξανδρος-Σταμάτιος, αν. καθηγητής ΕΚΠΑ Αντωνοπούλου Αλίκη, Msc, σύμβουλος σταδιοδρομίας Γαβριήλ Άγγελος, σύμβουλος σταδιοδρομίας Γαβριήλ Ευγενία, σύμβουλος σταδιοδρομίας Γαλανάκης Μιχάλης, Δρ, οργανωσιακής ψυχολογίας Δημητρίου Λουκία, αναπλ. καθηγήτρια Πανεπιστημίου Frederick Κανδυλάκη Αγάπη, καθηγήτρια Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης Κασσωτάκη-Μαριδάκη Αικατερίνη, καθηγήτρια Χαροκοπείου Πανεπιστημίου Κατσαμπούρη Φωτεινή, Δρ, σύμβουλος σταδιοδρομίας Κατσανέβας Θεόδωρος, ομότ. καθηγητής Πανεπιστημίου Πειραιώς Κατσίγιαννη Ευγενία, Msc σύμβουλος σταδιοδρομίας Κοντζίνου Ιωάννα, Msc σύμβουλος σταδιοδρομίας Μαρμαρινός Γιάννης, ομ. Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Μαστοράκη Έλενα, σύμβουλος σταδιοδρομίας Μάτσα Κατερίνα, ψυχίατρος Μπότου Αναστασία, Δρ, σύμβουλος σταδιοδρομίας Μπρούζος Ανδρέας, καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Μυλωνά-ΚαλαβάΝίνα, Δρ. συμβουλευτικής και Επ. Προσανατολισμού Παμουκτσόγλου Αναστασία, Δρ Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης Παπαβασιλείου Ιωάννα, επίκουρος καθηγήτρια Πανεπιστημίου Μακεδονίας Παπαστάμος Στάμος, καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου Πολυχρόνη Φωτεινή, αν. καθηγήτρια ΕΚΠΑ Τσέργας Νικόλαος, επίκουρος καθηγητής Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης Ψημμένος Ιορδάνης, καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου Οργανωτική Επιτροπή και Οργανωτική Γραμματεία Συνεδρίου Βακάλογλου Ζωγραφιά Γιώγου Σταματία Κατσαούνη Σταυρούλα Κοψιδάς Οδυσσέας Μακρόπουλος Κωνσταντίνος Μαρσέλλος Πέτρος – Στυλιανός Μαυράκη Μελπομένη Μιντζά Σοφία Ορφανός Ιωάννης Παπαβασιλείου Ιωάννα Ρίζος Χρήστος Σπηλιώτης Αθανάσιος Τσιλιμπώκου Αγάθη Τσίμας Κωνσταντίνος Σχεδιασμός Αφίσας: Αναστασία-Θεοφανώ Αντωνοπούλου Το ΔΣ της ΕΛΕΣΥΠ ευχαριστεί το ΕΒΕΑ, καθώς και τις εκδόσεις ΠΕΔΙΟ και τα super market Σκλαβενίτης για την ευγενή τους χορηγία. Στον παρόντα τόμο ηλεκτρονικής έκδοσης των Πρακτικών του Συνεδρίου με θέμα «Η ηθική της εργασίας» που οργάνωσε η ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. περιλαμβάνονται μόνον οι εισηγήσεις που παρουσιάστηκαν στο συνέδριο και στάλθηκαν στις προθεσμίες που είχαν οριστεί προς δημοσίευση. ΠΑΡΟΡΑΜΑΤΑ -ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ Το Σάββατο 2/2/2019: · η εισήγηση: Νικόλαος Τσέργας, Γιάννης Ορφανός, Νικόλαος Κυριαζής, Αξίες, Εκ- παίδευση και Λήψη Επαγγελματικής Απόφασης θα πραγματοποιηθεί στην Α’ Παράλ- ληλη Συνεδρίαση (αντί της Γ’). · η εισήγηση: Δημήτριος Σιδηρόπουλος, Περιοχές ηθικής ευθύνης των εκπαιδευτικών ηγετών κατά τη λήψη διοικητικών αποφάσεων σύμφωνα με το θεωρητικό μοντέλο του Robert Starratt θα πραγματοποιηθεί στην Γ’ Παράλληλη Συνεδρίαση (αντί της Α’). · Η εισήγηση Ηθική της εργασίας: για μια εργασία πραγματικά ανθρώπινη στην Γ’ ΠΑ- ΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ θα πραγματοποιηθεί μόνο από την κα Παρασκευή Γά- του, Εκπαιδευτικό, DEA, MSc, ΠΕΣΥΠ ΑΣΠΑΙΤΕ · Η εισήγηση Η προσωπική ηθική του ατόμου στην διαμόρφωση της σταδιοδρομίας του, από ψυχοβιολογική σκοπιά στην Γ’ Παράλληλη συνεδρίαση θα πραγματοποιηθεί από την διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέ- ρων» στην οποία αναλυτικά μετέχουν: Κωνσταντίνος Δημουλάς, Φιλόλογος – Νο- μοπολιτικός – Θεολόγος, Ψυχολόγος (Φιλοσοφίας – Παιδαγωγικής – Ψυχολογίας / Ψυχολογίας, [Πειραματικής, Γνωστικής, Εξελικτικής, Σχολικής] και Κοινωνικής-Kλι- νικήςΨυχολογίας), Msc [Ψυχοανάλυσης και] Κοινωνικής – Κλινικής / Kλινικής Ψυ- χολογίας, δρ (I.K.Y.) [Κλινικής Παιδονευροψυχολογίας και] Ψυχιατρικής Kλινικής Ψυχολογίας, Ερευνητής Ψυχοβιοανάλυσης, επί τιμή Α΄ Σχολικός Σύμβουλος Φιλο- λόγων, πρ. αν. Δ/ντής Περιφερειακού Επιμορφωτικού Κέντρου Εκπαιδευτικών Θεσ- σαλίας, Θεοδώρα Παπαδημητρίου, Καθηγήτρια Γαλλικής Φιλολογίας και Γλώσσας. Ευριπίδης Δημουλάς, Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και Μηχανικός Η / Υ / Ενεργεια- κός, MSc Παραγωγή και Διαχείριση Ενεργείας. Έλλη Βέλλιου, Εκπαιδευτικός Εικα- στικός, MA Καλές Τέχνες και Δημόσιος Χώρος. Σταμάτιος Ξαγρεμμενάκος, Οικονο- μολόγος / Λογιστής, MSc 1. Διοίκηση Υγείας, 2. Σπουδές στην Εκπαίδευση. Στυλιανή Θηβαίου, Εκπαιδευτικός Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, φ. Φιλολογίας, MSc Σχολικής / Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας (Συναισθηματικής Αγωγής στο Σχολείο). Χρήστος Πού- ρικας, Εκπαιδευτικός Τεχνολόγος Ηλεκτρολόγος Μηχανικός, MSc σε Συγκινησιακές - Συναισθηματικές Δυναμικές και Εκπαίδευση.  Λάμπρος Ταμπακάς, Νοσηλευτής, Msc Advanced Nursing Practice. Γεώργιος Ζαμπέτογλου, Μηχανικός, Εκπαιδευτικός, Πληροφορικής. Δημήτριος Δημάκας, δρ Γεωπόνος. Νεκταρία – Φιλίτσα Αγραφιώτη, Πτυχιούχος Έργων Υποδομής. Βασιλική Ζησοπούλου, Πτυχιούχος Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων, MSc Οργάνωσης και Διοίκησης Εκπαίδευσης. Δημήτριος Λιόβας Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και Μηχανικός Η / Υ, Πληροφορικός, MSc Σύχρο- νων Περιβαλλόντων Μάθησης και Παραγωγής Διδακτικού Υλικού, υ. δρ. Τεχνολο- γίας και Γλωσσολογίας, υπεύθυνος Κέντρου Πληροφορικής και Νέων Τεχνολογιών Διεύθυνσης Εκπαίδευσης Νομού Λάρισας. Την Κυριακή 3/2/2019: · η εισήγηση της κας Παρασκευής – Βίβιαν Γαλατά, «Ηθική της εργασίας, υποκειμενικές αξίες και επαγγελματική κινητικότητα κατά την περίοδο της κρίσης: Η περίπτωση αλ- βανών μεταναστών εργαζομένων σε υπηρεσίες εστίασης και καθαρισμού στην Ανατολική Αττική» θα πραγματοποιηθεί την Κυριακή στην ΣΤ’ Παράλληλη συνεδρίαση (αντί της Ζ’ Συνεδρίασης). 13 14 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ CONTENTS ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ-ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ Α’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Η επαγγελματική ηθική στην εκπαίδευση 1. Νικόλαος Ζήκος, Μιχαηλίδης Αναστάσιος, Βινατσέλλα Δήμητρa Διδακτικά εργαλεία του σχολικού επαγγελματικού προσανατολισμού στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και ο αντίκτυπος τους στο μέλλον της εργασίας. Εφαρμογή σε μαθητές πειραματικού γυμνασίου. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 2. Ανθή Αγγελάκη, Ειρήνη Βογιατζάκη Η διαφθορά στην εκπαίδευση και τρόποι αντιμετώπισης της. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 3. Ειρήνη Κυριαζή, Αναστασία Σιακαβάρα Ευαισθητοποίηση παιδιών σχολικής ηλικίας στην επαγγελματική αγωγή μέσω Δομημένου εκπαιδευτικού υλικού . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 4. Δημήτριος Σιδηρόπουλος Περιοχές ηθικής ευθύνης των ηθικών εκπαιδευτικών ηγετών στη λήψη διοικητικών αποφάσεων σύμφωνα με το θεωρητικό μοντέλο του Robert Starratt . . . . . . . . . . . . 55 B’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Όψεις της ηθικής της εργασίας σε κοινωνικά ευάλωτες ομάδες 1. Νίκος Δρόσος, Ιωάννα Τσαμπαλάτη- Βακαλοπούλου Διερεύνηση του νοήματος της εργασίας σε άτομα με ψυχική νόσο: είναι η εργασία απλώς ένας τρόπος αύξησης των εισοδημάτων;. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 2. Αγλαΐα Σταμπολτζή, Ευσταθία Βουλκίδου, Αγγελική Τριανταφυλλάκη Ηθικά διλήμματα εκπαιδευτικών ειδικής αγωγής: Από τη θεωρία στην πράξη. . . . 81 3. Λουκία Δημητρίου, Σταύρος Σταύρου Αντιλήψεις και γνώσεις εκπαιδευτικών μέσης εκπαίδευσης στην Κύπρο για την επιληψία και η ηθική διάσταση του ζητήματος. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 4. Δημήτρης Χατζηχαραλάμπους, Κούλλα Ερωτοκρίτου Στάσεις και αντιλήψεις των εργοδοτών για τη ψυχική ασθένεια και για την πρόσληψη ατόμων με ψυχική ασθένεια σε θέσεις εργασίας . . . . . . . . . . . . . . . 102 15 Α’ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ ΟΛΟΜΕΛΕΙΑΣ Αξίες και ηθική στη σύγχρονη αγορά εργασίας 1. Ομιλία καθηγητή Λ. Χυτήρη. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 2. Αλέξανδρος-Σταμάτιος Αντωνίου, Όλγα Κόφα Ζητήματα οργανωσιακών αξιών και εταιρικής κοινωνικής ευθύνης. . . . . . . . . . . . 125 Γ’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Άτομο, εργασία, ηθική: δρόμοι παράλληλοι 1. Παναγιώτης Γαλάνης Σύγχρονες επιχειρήσεις και περιβαλλοντική προστασία μεταξύ πολιτικής και ηθικής φιλοσοφίας, περιβαλλοντικής νομοθεσίας, νομολογίας και οικονομικής ελευθερίας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 2. Ιωάννης Γ. Κούρτης, Κων/νος Δ. Αντωνίου, Ανέστης Καραστεργίου Μαρξικός επαγγελματικός προσανατολισμός: Μια απόπειρα λειτουργικοποίησης της έννοιας «αλλοτρίωση». . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 3. Νικόλαος Τσέργας, Γιάννης Ορφανός, Νικόλαος Κυριαζής Αξίες, εκπαίδευση και λήψη επαγγελματικής απόφασης. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 4. Πανουκλιά Ελένη, δρ. Γλυκερία Π. Ρέππα, δρ. Αναστασία Αθανασούλα H διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού στο πλαίσιο της εκπαίδευσης και η διοικητική πρακτική του διευθυντή με βάση την ηθική και την ίση αντιμετώπιση των εκπαιδευτικών στον νομό Αιτωλοακαρνανίας . . . . . . . . . . . . . . 166 5. Κωνσταντίνος Δημουλάς, Θεοδώρα Παπαδημητρίου, Ευριπίδης Δημουλάς, Έλλη Βέλλιου, Σταμάτιος Ξαγρεμμενάκος, Στυλιανή Θηβαίου, Χρήστος Πούρικας, Λάμπρος Ταμπακάς, Γεώργιος Ζαμπέτογλου, Δημήτριος Δημάκας, Νεκταρία – Φιλίτσα Αγραφιώτη, Βασιλική Ζησοπούλου, Δημήτριος Λιόβας Η προσωπική ηθική του ατόμου στην διαμόρφωση της σταδιοδρομίας του, από ψυχοβιολογική σκοπιά. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 6. Μαρία Κορομπίλια, Ζωή Ιωσηφίδου, Πέτρος Χασιώτης Καλές πρακτικές και νέες ηθικές της εργασίας στις ανθρωπιστικές - κοινωνικές επιστήμες. Πώς καθορίζουν το μέλλον των επαγγελμάτων;. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 7. Γάτου Παρασκευή Ηθική της εργασίας: Για μια εργασία πραγματικά ανθρώπινη . . . . . . . . . . . . . . . . 199 8. Θεόδωρος Αϊβαλιώτης, Ιωάννα Αϊβαλιώτη, Λεμονιά Αϊβαλιώτη, Φωτεινή Κρυσταλλίδου «Η ηθική της διοίκησης και ο ηγετικός προσανατολισμός στις σύγχρονες επιχειρήσεις». . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 16 Δ’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Δεοντολογία και ηθική στον εργασιακό χώρο 1. Μαρία Ευαγγελίου, Μεϊντάση Αθανασία Η αντιμετώπιση της εργασιακής παρενόχλησης (mobbing) στο πλαίσιο της ηθικής της εργασίας. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 2. Λεωνίδας Β. Κατσίρας Ηθική παρενόχληση. Προβλήματα - προοπτικές. Νομική αντιμετώπιση του προβλήματος. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 3. Νικόλαος Μουράτογλου & Κατερίνα Αργυροπούλου Ο κώδικας ηθικής και δεοντολογίας στη συμβουλευτική σταδιοδρομίας με τη χρήση τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνιών . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 4. Ιωάννης Χριστακόπουλος Η «ηθική» των εκπαιδευτικών που διδάσκουν τον μάθημα του σχολικού επαγγελματικού προσανατολισμού (Σ.Ε.Π.) Στα ενιαία ειδικά επαγγελματικά γυμνάσια-λύκεια. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 5. Ειρήνη-Κωνσταντίνα Νικολάτου, Ιωάννα Νταούλη Μισθολογικές διακρίσεις στην αγορά εργασίας των κατόχων διδακτορικού διπλώματος στην Ελλάδα. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 Ε’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Ζητήματα εργασιακών σχέσεων 1. Δημήτριος Δροσάτος Αποτελεσματική συνεργασία στον εργασιακό χώρο. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 2. Ιωάννης Μακρής Οι αντιλήψεις των εκπαιδευτικών για την επιρροή της κακής επικοινωνίας στην εμφάνιση επαγγελματικών συγκρούσεων στο χώρο των ΕΠΑ.Λ.. . . . . . . . . . 289 ΣΤ’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Το μέλλον της εργασίας 1. Κατερίνα Μακριδάκη, δρ. Γλυκερία Π. Ρέππα Ηθική παρενόχληση στους χώρους εργασίας Και σχολικός εκφοβισμός: Απόψεις εργαζομένων και μαθητών στη νήσο Λέρο. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 2. Αναστάσιος Ασβεστάς Άτομα με αναπηρίες ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες και ο ρόλος του συμβούλου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 17 3. Βασιλική Μπάτιου, Ιωάννα Παπαβασιλείου-Αλεξίου Από τη γραμμική σταδιοδρομία σε νέες μορφές σταδιοδρομίας: Η περίπτωση της επαγγελματικής κινητικότητας. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 Γ’ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ ΟΛΟΜΕΛΕΙΑΣ Σύγχρονες αναζητήσεις στο χώρο εργασίας 1. Άγγελος Ευστράτογλου Επαγγέλματα του παρόντος και του μέλλοντος στην ελλάδα. . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 Ζ’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Προβλήματα εργασιακής ηθικής σε περίοδο κρίσης 1. Άρης Ασπρούλης Σιωπηρές συμβάσεις εργασίας την εποχή της κρίσης. Η περίπτωση των εργαζομένων στη δεη. Το παράδειγμα της μεγαλόπολης. . . . . . . . . . . . . . . . . . 340 2. Γραμματίκα Μαρία Κοινωνικοί προσανατολισμοί της επαγγελματικής συμβουλευτικής σε ανέργους: Ο ρόλος των εργασιακών συμβούλων . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345 3. Ιστικόπουλος Ορέστης Οι προσδοκίες εργασίας στα επαγγέλματα χαμηλού κύρους και οι επιπτώσεις στην κοινωνική ζωή του μεταναστευτικού εργατικού δυναμικού σε περίοδο κρίσης: Η περίπτωση της πλανόδιας εργασίας. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355 4. Γιώργος Παπαϊωάννου Κοινωνικά δίκτυα μεταναστών και ηθική της εργασίας: Οι Νιγηριανοί μετανάστες στην Αθήνα. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 362 5. Δρ. Παρασκευή – Βίβιαν Γαλατά Ηθική της εργασίας, υποκειμενικές αξίες και επαγγελματική κινητικότητα κατά την περίοδο της κρίσης: Η περίπτωση Αλβανών μεταναστών εργαζομένων σε υπηρεσίες εστίασης και καθαρισμού στην ανατολική Αττική. . . . . . . . . . . . . . . 365 ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Απολογισμος πεπραγμενων Δ.Σ. ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376 18 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ-ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 21-26 Α’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Η επαγγελματική ηθική στην εκπαίδευση Νικόλαος Ζήκος*, Αναστάσιος Μιχαηλίδης**, Δήμητρa Βινατσέλλα*** ΔΙΔΑΚΤΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΣ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΕ ΜΑΘΗΤΕΣ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Περίληψη Η παρούσα εργασία περιγράφει τα στάδια εφαρμογής στη σχολική τάξη μιας εκπαιδευτικής πρακτικής, σχετική με το θεσμό της συμβουλευτικής και επαγγελματικού προσανατολισμού. Η πρακτική πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια Ομίλου Αριστείας και Δημιουργικότητας σχετικού με το διδακτικό αντικείμενο του Σχολικού Επαγγελματικού Προσανατολισμού σε Πειραματικό Γυμνάσιο το σχολικό έτος 2017-2018. Πιο συγκεκριμένα χρησιμοποιώντας τη Διαδικτυακή Διαδραστική Πύλη Σταδιοδρομίας Εφήβων & Νέων του ΕΟΠΠΕΠ οι μαθητές γνώρισαν τα εργαλεία επαγγελματικού προσανατολισμού που αυτή περιέχει. Στη συνέχεια προχώρησαν στη συμπλήρωση τριών τεστ επαγγελματικού προσανατολισμού (τεστ επαγγελματικών ενδιαφερόντων, τεστ εργασιάκων αξιών και τεστ επαγγελματικών αποφάσεων). Τα τεστ αξιολογήθηκαν από τους υπεύθυνους καθηγητές και σχολιάστηκαν στην ολομέλεια της ομάδας. Λέξεις-κλειδιά: Επαγγελματικός προσανατολισμός, ΕΟΠΠΕΠ. Εισαγωγή της τεχνητής νοημοσύνης, που ολοένα περισσότερο διεισδύουν στους χώρους Σύμφωνα με την έκθεση για το εργασίας και αυτοματοποιούν την «Μέλλον της Εργασίας» που εξέδωσε απασχόληση, μπορούν να δημιουργή- το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ σουν διεθνώς έως το 2025 σχεδόν δι- (World Economic Forum, 2018), τα πλάσιο αριθμό νέων θέσεων εργασίας, ρομπότ, οι κάθε είδους «έξυπνες» μη- σε σχέση με όσες αναμένεται να κα- χανές και γενικότερα οι αλγόριθμοι ταργήσουν. * O Ζ.Ν. είναι καθηγητής Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης (Μsc, Phd, ΜΒΑ, Χημικός ΠΕ 04.02) στο Ζάννειο Πειραματικό Γυμνάσιο Πειραιά. Επίσης είναι απόφοιτος του προγράμματος ΠΕΣΥΠ της ΑΣΠΑΙΤΕ. Επικοινωνία:

** O Μ.Α. είναι καθηγητής Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης (Μsc, Phd, Φιλόλογος ΠΕ 02) στο Ζάννειο Πειραματικό Γυμνάσιο Πειραιά. Επικοινωνία:

*** Η Β.Δ. είναι καθηγήτρια Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης (Μsc Πληροφορικός ΠΕ 86) στη ΔΔΕ Πειραιά (ΚΕΠΛΗΝΕΤ). Επικοινωνία :

21 Επιπρόσθετα, επισημαίνεται ότι τα έφηβους – μαθητές της βαθμίδας του κέρδη από τη νέα «νοήμονα» οικονο- Γυμνασίου και πιο συγκεκριμένα της μία δεν πρέπει να θεωρηθούν δεδομέ- Γ΄ Γυμνασίου, διότι τους υποστηρίζει να, αν δεν γίνουν μεγαλύτερες επεν- στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, δύσεις στην εκπαίδευση, έτσι ώστε οι που αφορούν στις εκπαιδευτικές και εργαζόμενοι να προσαρμοσθούν κα- επαγγελματικές τους επιλογές, απο- τάλληλα στις νέες απαιτήσεις του ερ- φάσεις που επηρεάζουν σημαντικά γασιακού περιβάλλοντος. Σύμφωνα με και το σύνολο της ζωής τους. Οι μαθη- την ίδια έκθεση, «οι μετασχηματισμοί τές, ωστόσο, αν και βρίσκονται σε μια (στην αγορά εργασίας), αν αξιοποιη- κρίσιμη ηλικία, εφόσον θα επιλέξουν θούν κατάλληλα, μπορούν να οδηγή- τον κατάλληλο τύπο Λυκείου που θα σουν σε σταθερότερες και καλύτερα ακολουθήσουν, έχουν ελλιπή ενημέ- αμειβόμενες θέσεις εργασίας και βελ- ρωση για τα διάφορα επαγγέλματα, τα τιωμένη ποιότητα ζωής. Στην αντίθετη προγράμματα σπουδών των ανωτάτων περίπτωση, αν γίνει λανθασμένη δια- ιδρυμάτων, καθώς και για τους προσα- χείριση των αλλαγών, τότε υπάρχει ο νατολισμούς της Β΄ Λυκείου. κίνδυνος να παρατηρηθεί μεγαλύτερη Το φαινόμενο έχει ενταθεί λό- ανισότητα στη διεκδίκηση επαγγελμα- γω της κατάργησης του διδακτι- τικής σταδιοδρομίας από τους μαθητές κού αντικειμένου του Σχολικού και σταδιακά ευρύτερη κοινωνική πό- Επαγγελματικού Προσανατολισμού λωση. από τα προγράμματα σπουδών της Γ΄ Απαιτούνται λοιπόν μεγαλύτερες Γυμνασίου και Α΄ Λυκείου. Μοναδική επενδύσεις στην εκπαίδευση, περισσό- επαφή με τον σχολικό επαγγελματικό τερο αναγκαίο από ποτέ, ώστε η νέα προσανατολισμό αποτελούν τα προ- γενιά, από την εφηβική κιόλας ηλικία, γράμματα αγωγής σταδιοδρομίας, τα να ενημερωθεί, να εκπαιδευτεί και να οποία έχουν ως σκοπό να βοηθήσουν προετοιμαστεί κατάλληλα, προκειμέ- τους μαθητές να συνειδητοποιήσουν νου να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις τις κλίσεις και να αναπτύξουν τις δε- αυτές. Σε αυτή τη μεταβαλλόμενη κα- ξιότητές τους, ώστε να μπορούν οι τάσταση η Ελλάδα δυστυχώς εξακο- ίδιοι να διαχειρίζονται τα θέματα της λουθεί να παραμένει αρνητική πρωτα- προσωπικής και επαγγελματικής τους θλήτρια στην ανεργία των νέων στην ανάπτυξης (Εγκύκλιος προγραμμάτων Ευρωπαϊκή Ένωση, με το ποσοστό να σχολικών δραστηριοτήτων 2017-2018) αγγίζει το 37,9% (Eurostat, 2018). Οι μαθητές επίσης αγνοούν, την ύπαρξη των δομημένων τεστ επαγγελ- ματικού προσανατολισμού, παρόλο Σχολικός Επαγγελματικός που η απόφασή τους αυτή, αναφορι- Προσανατολισμός κά με το Λύκειο στο οποίο θα φοι- τήσουν, θα έχει σημαντικό αντίκτυπο Με βάση τα παραπάνω η συμβο- στη σταδιοδρομία τους. Ως εκ τούτου, λή του Σ.Ε.Π. είναι κομβική για τους κρίνουμε ότι χρειάζεται να προσφέρε- 22 ται στον έφηβο η κατάλληλη ευαισθη- επαγγέλματα, τους τύπους Λυκείου τοποίηση σε θέματα επαγγελμάτων και τους προσανατολισμούς στη Β΄ και σταδιοδρομίας, ώστε να είναι σε τάξη, η ενθάρρυνση συνεργατικών και θέση να γνωρίζει το επαγγελματικό κοινωνικών δεξιοτήτων (θετική στά- του προφίλ και να μπορεί αποφασίσει ση, υπευθυνότητα) καθώς και η καλ- κατά το δυνατόν περισσότερο συνει- λιέργεια κριτικής και δημιουργικής δητοποιημένα. σκέψης, αξιοποιώντας τις δυνατότητες που προσφέρουν οι σύγχρονες ΤΠΕ. Απώτερος σκοπός μας, να αποκτήσει Εκπαιδευτική Δράση ο μαθητής, μια καλύτερη εικόνα του εαυτού του, μαθαίνοντας περισσότερα Στη συγκεκριμένη εργασία παρου- για τις κλίσεις και τις ικανότητές του, σιάζουμε την εκπαιδευτική δράση που ώστε να αξιοποιήσει το πραγματικό υλοποιήσαμε το σχολικό έτος 2017- του δυναμικό και να συνειδητοποιήσει 2018, σε Πειραματικό Γυμνάσιο της τις δυνατότητες και αδυναμίες του, κα- Περιφέρειας Αττικής, αφορώντας κυ- θώς και τα πραγματικά επαγγελματικά ρίως τους μαθητές της Γ΄ Γυμνασίου. Η του ενδιαφέροντα, τις εργασιακές του εν λόγω δράση (συνολικής διάρκειας αξίες, αλλά και τις εργασιακές προο- 10 ωρών) συσχετίζεται με το αντικεί- πτικές, με βάση τα πρόσφατα στατιστι- μενο του Σχολικού Επαγγελματικού κά δεδομένα. Προσανατολισμού, ήταν ενταγμένη Η μέθοδος της δράσης μας στη- στο πλαίσιο του Ομίλου Αριστείας ρίχθηκε στο διαλεκτικό μοντέλο, την και Δημιουργικότητας που υλοποιεί- ομαδοσυνεργατική διδασκαλία και ται στη σχολική μονάδα και είχε ως την ερευνητική μάθηση, αξιοποιώ- κεντρικό διδακτικό άξονα την καλ- ντας τη σύγχρονη τεχνολογία. Ένα λιέργεια της κριτικής σκέψης και την από τα καινοτόμα στοιχεία της δρα- ανάπτυξη της αυτογνωσίας των μαθη- στηριότητας αποτέλεσε η χρήση των τών, ως βασική προϋπόθεση για την διαδραστικών τεστ Επαγγελματικού επιλογή της κατάλληλης επαγγελμα- Προσανατολισμού, που παρέχει η τικής σταδιοδρομίας. Συγκεκριμένα, Διαδικτυακή Πύλη Συμβουλευτικής ο τίτλος του Ομίλου ήταν ο εξής: Επαγγελματικού Προσανατολισμού «Όμιλος Σχολικού Επαγγελματικού Εφήβων & Νέων του Εθνικού Οργα­ Προσανατολισμού. Ανακαλύπτω τον νισμού Πιστοποίησης Προσόντων και Εαυτό μου και Επιλέγω τον Κατάλληλο Επαγγελματικού Προσανατολισμού Προσανατολισμό». Στον όμιλο συμμε- (Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π.) αλλά και τα εργαλεία τείχαν 12 μαθητές και τρεις υπεύθυνοι που προσφέρει η πύλη επαγγελματικού καθηγητές (ειδικότητες χημικός, φιλό- προσανατολισμού www.mysep.gr λογος, πληροφορικός). Αρχικά οι μαθητές στα πλαίσια της Στόχος της δράσης είναι η αντικει- δράσης ενημερώθηκαν για τη θεωρία μενική και πολύπλευρη πληροφόρηση του Holland και τους έξι τύπους προ- των μαθητών γύρω από τα σύγχρονα σωπικότητας, τους οποίους αυτή προ- 23 τείνει: πρακτικός, ερευνητικός, καλλι- σε αυτά. Στο επόμενο στάδιο οι μαθη- τεχνικός, κοινωνικός, επιχειρηματικός τές μέσω των επαγγελματικών μονο- και οργανωτικός-διοικητικός τύπος γραφιών γνώρισαν την περιγραφή αυ- (διάρκεια δυο διδακτικές ώρες). Στη τού, τις συνθήκες εργασίας, τα ιδιαίτε- συνέχεια παρουσιάστηκε η διαδικτυα- ρα χαρακτηριστικά και ικανότητες, τις κή πύλη του ΕΟΠΠΕΠ και οι μαθητές σπουδές και τους τομείς απασχόλησης. δημιούργησαν λογαριασμό σε αυτή. (διάρκεια δυο διδακτικές ώρες). Κατόπιν πραγματοποιήθηκε η συμπλή- ρωση ενός τεστ από κάθε κατηγορία από τους επιβλέποντες καθηγητές (δι- Αποτελέσματα δράσης άρκεια δυο διδακτικές ώρες). Στο επόμενο βήμα, οι μαθητές πραγ- Συνοψίζοντας, η μετάβαση του ματοποίησαν τα τεστ επαγγελματικών εφήβου από το Γυμνάσιο στο Λύκειο ενδιαφερόντων, εργασιακών αξίων απαιτεί άριστη προετοιμασία. Απαιτεί και επαγγελματικών αποφάσεων, ενώ συγκέντρωση, μεθοδική μελέτη και περιηγήθηκαν και αλληλεπίδρασαν με έγκυρη πληροφόρηση, ιδίως εν όψει το διαδικτυακό πολυμεσικό υλικό που των ρηξικέλευθων αλλαγών στο εί- είναι διαθέσιμο. Για πρώτη φορά είχαν δος και στη σύνθεση των μελλοντικών μια σκιαγράφηση του επαγγελματικού επαγγελμάτων. Η εν λόγω δράση που τους προφίλ. (διάρκεια δυο διδακτικές υλοποιήθηκε αποτελεί ένα εύχρηστο ώρες). Στο τελικό στάδιο τα τεστ εκτυ- και προσιτό σε όλες τις ειδικότητες πώθηκαν μοιράστηκαν στους μαθητές εκπαιδευτικό εργαλείο, που βοηθά και έγινε σχολιασμός από τους καθη- ιδιαίτερα την αυτό-ανακάλυψη και γητές του τεστ του κάθε μαθητή με τη αυτό-αντίληψη των μαθητών.  συμμετοχή της ολομέλειας. (διάρκεια Παρατηρήθηκε ότι η εφαρμογή της τέσσερις διδακτικές ώρες). επέφερε υψηλή αίσθηση καινοτομίας, Στον προσωπικό λογαριασμό του καθώς προώθησε τη ενεργητική μάθη- κάθε μαθητή υπάρχουν καταχωρημένα ση για ένα μείζον θέμα που απασχο- τα τεστ και του δίνεται η δυνατότητα λεί έντονα όλα τα μέλη της σχολικής να τασυμπληρώσει ξανά στο μέλλον κοινότητας: μαθητές, εκπαιδευτικούς παρατηρώντας τις αλλαγές, οι οποίες αλλά και γονείς. Την ίδια στιγμή, συ- στη συγκεκριμένη περίπτωση επειδή ντελεί στη δημιουργία κλίματος συ- συνοδεύονται και από τη μετάβαση νεργασίας μεταξύ των μαθητών της των μαθητών από το Γυμνάσιο στο ομάδας. Συνεπακόλουθα, δημιουργεί Λύκειο μπορεί να είναι σημαντικές. θετικό κλίμα και στις σχέσεις με τους Στο τελευταίο στάδιο της δράσης γονείς και αφορμή για γόνιμο διάλο- οι μαθητές περιηγήθηκαν στην πύλη γο με τους εκπαιδευτικούς, με αφορ- επαγγελματικού προσανατολισμού μή την επεξεργασία – αξιολόγηση των (www.mysep.gr) . Αρχικά ενημερώθη- τεστ επαγγελματικού προσανατολι- καν για τα επιστημονικά πεδία και τις σμού και τη συζήτηση που ακολουθεί αντίστοιχες σχολές που εντάσσονται την όλη διαδικασία. 24 Θεωρούμε ότι η συγκεκριμένη Επιπλέον εφαρμόζει τις ίδιες αρχές εκπαιδευτική διαδικασία, όχι μόνο που τα διέππουν και πιο συγκεκριμέ- αναδεικνύει τη σημασία του ΣΕΠ στη να τη μαθητοκεντρική διαδικασία (αυ- σύγχρονη εκπαίδευση, αλλά συνδρά- ξημένη πρωτοβουλία των μαθητών), μει στη διαμόρφωση της προσωπικής τη συνεργατική μάθηση (μέσα στην ταυτότητας των εφήβων, που αποτελεί ομάδα των μαθητών), τη βιωματική διδακτικό στόχο όλων των γνωστικών και ανακαλυπτική μάθηση (κατά την αντικειμένων. Ταυτόχρονα, προωθεί περιήγηση στην διαδικτυακή πύλη του και προβάλλει βασικές αξιακές αρχές ΕΟΠΠΕΠ και στην πύλη επαγγελμα- κάθε δημοκρατικής κοινωνίας, όπως τικού προσανατολισμού). του ισότιμου διαλόγου, της συμμετοχής Επιπρόσθετα, υπάρχει η δυνατότη- και της αλληλεπίδρασης, βάση αναφο- τα να αποθηκευτούν τα συγκεκριμένα ράς για κάθε σύγχρονο σχολείο, το τεστ στον προσωπικό λογαριασμό του οποίο παραμένει ανοιχτό και συνδε- ΕΟΠΠΕΠ που δημιούργησαν οι μαθη- δεμένο με την κοινωνία των ενηλίκων. τές και να τα πραγματοποιήσουν ξανά στο μέλλον, ώστε να παρατηρήσουν μεταβολές, κυρίως όταν θα βρίσκο- Συμπεράσματα νται πλέον στη σχολική βαθμίδα του Λυκείου και κυρίως στη μετάβαση από Η συγκεκριμένη δράση μπορεί να την Α΄ Λυκείου στη Β΄ Λυκείου. επεκταθεί στο σύνολο του μαθητικού Παρέχεται, επιπλέον, η δυνατό- δυναμικού της Γ΄ Γυμνασίου της σχολι- τητα εκτύπωσης των τεστ και η αξι- κής μονάδας. Επιδίωξή μας μελλοντι- ολόγησή τους από τον Υπεύθυνο κή είναι η εμπλοκή όλης της σχολικής, Επαγγελματικού Προσανατολισμού αλλά και της ευρύτερης κοινότητας του αρμόδιου ΚΕΣΥΠ (ΚΕΣΥ με βά- (εκπαιδευτικοί – γονείς) τόσο κατά ση τον νέο νόμο για την εκπαίδευση) την εκπόνησή του όσο και κατά την της Δ.Δ.Ε. που εντάσσεται η σχολική παρουσίασή της. Δράσεις αυτής της μονάδα. μορφής Το μέλλον της εργασίας συσχετί- ειδικά στη βαθμίδα του Γυμνασίου ζεται με τη σωστή ενημέρωση των μα- αποτελούν μια αφορμή να ανιχνευ- θητών σε σχέση με τις επαγγελματικές θούν αρχικά οι προτιμήσεις των μα- τους αποφάσεις και το μέλλον τους. θητών σε σχέση με τους προσανατο- Η ύπαρξη ενεργού επαγγελματικού λισμούς που θα ακολουθήσουν στη προσανατολισμού στη δευτεροβάθμια Β΄ Λυκείου, αλλά και σχετικά με τον εκπαίδευση, μέσω των αντίστοιχων αντίστοιχο τύπο Λυκείου που θα επι- δράσεων, (στη βαθμίδα του γυμνασί- λέξουν να φοιτήσουν. ου αλλά και του λυκείου) μετατρέπει Παράλλα μπορεί να συνδυαστεί με τους σημερινούς μαθητές σε αυρια- Προγράμματα Αγωγής Σταδιοδρομίας νούς ενεργούς πολίτες. στην περίπτωση που υλοποιούνται στη σγκεκριμενη σχολική μονάδα. 25 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Ανάπτυξη σταδιοδρομίας νέων–ενηλίκων. https://www.eoppep.gr/index.php/el/work- guidance-and-consulting/developing-careers-adult Αγνή, Β., & Παπάνης, Ε. (2007, 3 Σεπτεμβρίου). Ελληνική Κοινωνική Έρευνα. Ανακτήθηκε από: http://epapanis.blogspot.com/2007/09/blog-post_7902.html (2018, 1 Οκτωβρίου). Αλαχιώτης, Σ., Αργυροπούλου, Χ., Κυρκίνη, Α., Δάλκος, Γ., Καραγεωργίου, Α., Σακκά, Β., & Χατζηθεοχάρους, Π. (2008). Ανιχνεύοντας το Σήμερα, Προετοιμάζουμε το Αύ- ριο. Πολυθεματικό Βιβλίο Γυμνασίου για την Ευέλικτη Ζώνη Καινοτόμων Δράσεων. ΥΠΑΙΘ/Παιδαγωγικό Ινστιτούτο. Γκιάστας, Ι., Δημητρόπουλος, Ε., Ρέππα, Ε., & Τσέργας, Ν. (2013). Σχολικός Επαγγελμα- τικός Προσανατολισμός. Σχεδιάζοντας το Επαγγελματικό μου Μέλλον. Αθήνα: ΥΠΟ- ΠΑΙΘ/ΙΤΥΕ. Διαδικτυακή πύλη Συμβουλευτικής επαγγελματικού προσανατολισμού εφήβων και νέων. http://www. eoppep.gr/teens/ Εγκύκλιος σχεδιασμός και υλοποίησης προγραμμάτων σχολικών δταστηριοτήτων 2017-2018 EOΠΠΕΠ: Εθνικός οργανισμός πιστοποίησης προσόντων και επαγγελματικού προσανατο- λισμού. http://www.eoppep.gr/index.php/el/ Κοσμίδου, Χ., Μαστοράκη, Ε., Αλεξοπούλου, Ο., Κατσαμάνη, Μ., Πυλορώφ, Ι., Σαλτάς, Κ., & Σαραντόπουλος, Κ. (2008). Σχεδιάζω το μέλλον μου. Σχολικός Επαγγελματικός Προσανατολισμός. Αθήνα: ΥΠΑΙΘ/Παιδαγωγικό Ινστιτούτο. Ματσαγγούρας, Η. (2011). Η Καινοτομία των Ερευνητικών Εργασιών στο Νέο Λύκειο. Αθή- να: ΥΠΑΙΔΒΜΘ/ΟΕΔΒ. Οικονόμου Α., Φωτίου Ν., Ππαραστατίδης Κ., & Καλτσάς Κ. (2018). Προσανατολισμοί μετά το Γυμνάσιο. (Σχολικό έτος 2018-19). Αθήνα:Πύλη Επαγγελματικού Προσανα- τολισμού. Σιδηροπούλου-Δημακάκου, Δ., Μπεζεβέκης, Η., Αργυροπούλου, Α., & Δρόσος, Ν. (2013α). Ανάπτυξη Δεξιοτήτων Διά Βίου Διαχείρισης Σταδιοδρομίας. Ασκήσεις και δραστηριό- τητες για μαθητές, φοιτητές, νέους και ενήλικες. Αθήνα: ΕΟΠΠΕΠ/ΥΠΑΙΘ. Συμβουλευτική και επαγγελματικός προσανατολισμός – ΣΥΕΠ. https://www.eoppep.gr/ index.php/el/work-guidance-and-consulting https://www.weforum.org/reports/the-future-of-jobs-report-2018 https://ec.europa.eu/eurostat/statistics explained/index.php/Unemployment_ statistics#Youth_unemployment http://www.mysep.gr/ 26 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 27-36 Ανθή Αγγελάκη*, Ειρήνη Βογιατζάκη** Η ΔΙΑΦΘΟΡΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ Στόχος της παρούσας μελέτης είναι να εξετάσει τα είδη της διαφθοράς στην εκπαίδευση και τις επιπτώσεις τους προκειμένου να αποτυπωθούν τρόποι αντιμετώπισης της. Είναι σημαντικό ότι η διαφθορά στην εκπαίδευση δεν έχει αποτυπωθεί στο βαθμό που έχει γίνει σε άλλους δημόσιους τομείς αλλά σε πολύ μικρότερο. Λόγω όμως της οικονομικής κρίσης, το φαινόμενο αυτό φαίνεται να έχει αυξητικές τάσεις λόγω των επαγγελματικών και άλλων ευκαιριών που προσφέρει η εκπαίδευση. Η διαφθορά στην εκπαίδευση ξεκινά από την πρόθεση των γονέων κυρίως, να παρέχουν στα παιδιά τους καλύτερη εκπαίδευση. Την πρόθεση αυτή εκμεταλλεύονται και οι εκπαιδευτικοί και τα εκπαιδευτικά ιδρύματα, ευτυχώς όχι στο σύνολο τους. Η μελέτη αποτελεί μία βιβλιογραφική ανασκόπηση εννοιών και ερευνών που σχετίζονται με τη διαφθορά στην εκπαίδευση. Από την ανασκόπηση αυτή αναδείχθηκε ότι τα φαινόμενα διαφθοράς είναι διαφορετικά σε κάθε βαθμίδα εκπαίδευσης αλλά οι αιτίες και οι επιπτώσεις τους είναι ίδιες. Σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης αλλά και σε διαφορετικά εκπαιδευτικά συστήματα, εντοπίζονται κάποια βασικά αίτια που υποδεικνύουν και τους τρόπους αντιμετώπισης του φαινομένου. Ένα από αυτά είναι η διαφθορά του ίδιου του κράτους κάνοντας τους επιμέρους τομείς του να χαρακτηρίζονται από αδιαφάνεια και έλλειψη ελέγχου. Αυτό οδηγεί και στον πρώτο τρόπο αντιμετώπισης του φαινομένου που είναι ο έλεγχος και η επιτήρηση της εκπαίδευσης ώστε να μην μπορούν να εξαπλωθούν φαινόμενα διαφθοράς λόγω του κινδύνου πάταξης τους. Για την καλύτερη αντιμετώπιση δε του φαινομένου ο έλεγχος θα πρέπει να γίνεται από μία ανεξάρτητη αρχή για να εξασφαλίζεται η αξιοπιστία του. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι, τουλάχιστον στην Ελλάδα, οι όποιες καταγγελίες διαφθοράς υπάρχουν αφορούν κυρίως την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Αυτό εγείρει το ερώτημα πως άνθρωποι που έχουν εκπαιδευτεί στο να κάνουν ένα λειτούργημα όπως αυτό της εκπαίδευσης παραβιάζουν κάθε κώδικα προσωπικής και επαγγελματικής ηθικής και φτάνουν στην αντίπερα όχθη. Όχι μόνο δεν προσφέρουν την εκπαίδευση που δικαιούται ο φοιτητής αλλά αντίθετα του στερούν τη δυνατότητα σε αυτήν δεν τους καταβληθεί το αντίτιμο που επιθυμούν. Αυτό είναι ένα θέμα που δεν έχει εξεταστεί καθόλου δεδομένου ότι συχνά περιπτώσεις διαφθοράς στην τριτοβάθμια εκπαίδευση δεν καταγγέλλονται λόγω του φόβου αντιποίνων (π.χ. απώλεια πτυχίου) και αυτές που γίνονται τελικά γνωστές αποδίδονται σε προσωπικά χαρακτηριστικά (απληστία, κ.ά.) και θεωρούνται ως μεμονωμένες περιπτώσεις. Η εξέταση κάποιων τέτοιων περιπτώσεων αναδεικνύουν διαφορετικούς παράγοντες ως κίνητρα παραβίασης της επαγγελματικής ηθικής (απληστία, προσωπικά προβλήματα, κ.ά.). Αυτό οδηγεί στο συμπέρασμα ότι απαιτείται η περαιτέρω διερεύνηση του φαινομένου για να αναδειχθούν όλες οι πτυχές του. Επιπλέον, απαιτεί την *Η Α.Α. είναι εκπαιδευτικός ΠΕ70, Msc, υποδιευθύντρια στο 17ο Δ.Σ. Νίκαιας. Επικοινωνία: Π. Ράλλη 184 Νίκαια, Τ.Κ. 18454, 6944906199,

**Η Ε.Β. είναι αναπληρώτρια εκπαιδευτικός Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ΠΕ87.02, στο 2ο ΕΠΑΛ Ηρακλείου Κρήτης και εκπαιδεύτρια ενηλίκων στο 1ο και 2ο ΔΙΕΚ Ηρακλείου. Επικοινωνία: Κρουσώνας Ηράκλειο Κρήτης, Τ.Κ. 70001, 6937178794,

27 ενεργοποίηση του κρατικού μηχανισμού αλλά και της κοινωνίας προκειμένου από την μία να σταματήσει η διαφθορά στην εκπαίδευση και από την άλλη να ενισχυθεί το εκπαιδευτικό σύστημα με τρόπους που θα αποκλείσει την εκ νέου εμφάνιση ή την ενδυνάμωση τέτοιων φαινομένων στο μέλλον. Ένας τέτοιος τρόπος είναι η ενίσχυση και η ενδυνάμωση των φοιτητών προκειμένου να μην αποδέχονται τέτοιου είδους συμπεριφορές ως αναμενόμενες και η θωράκιση του εκπαιδευτικού συστήματος προκειμένου να εντοπίζονται άμεσα πριν μετατραπούν σε μάστιγα και κατεστημένο. Λέξεις-κλειδιά: Επαγγελματική ηθική, Εκπαιδευτικό σύστημα, Έλεγχος, Διαφθορά Εισαγωγή Με αυτό τον τρόπο, η διαφθορά στην εκπαίδευση μπορεί να λειτουργήσει Η ισότητα των ευκαιριών εκπαί- ως εμπόδιο αφού τοποθετεί τους φοι- δευσης αποτελεί βασικό συστατικό τητές σε μειονεκτική θέση ενώ εκ των μιας κοινωνίας που θέλει να προωθή- πραγμάτων, αποτελεί κατάφορη πα- σει την ανάπτυξη και να αυξήσει την ραβίαση της επαγγελματικής ηθικής κοινωνική κινητικότητα και ισότητα. των εκπαιδευτικών. Αυτό είναι και το Ένα αξιοκρατικό εκπαιδευτικό σύ- θέμα που απασχολεί το παρόν άρθρο, στημα αυξάνει την αποτελεσματικό- με εστίαση στη διαφθορά στην τριτο- τητα της κοινωνίας και ανταμείβει τα βάθμια εκπαίδευση της Ελλάδος που μέλη της σύμφωνα με τις ικανότητες είναι και η μόνη βαθμίδα που έχουν τους. υπάρξει καταγγελίες. Η πρόσβαση στην εκπαίδευση αντι- μετωπίζει πολλά εμπόδια παγκοσμίως που δημιουργούν ανισότητα περιορί- Η διαφθορά στην εκπαίδευση ζοντας την απόκτηση δεξιοτήτων. Το φαινόμενο αυτό είναι πολύ πιο έντονο Γενικά, η διαφθορά αποτελεί μία στην τριτοβάθμια εκπαίδευση που δεν μορφή ατιμωρησίας ή εγκληματι- είναι υποχρεωτική, και που σε αρκε- κής δραστηριότητας που γίνεται από τές περιπτώσεις η φτώχεια και η έλλει- κάποιο πρόσωπο ή οργανισμό που ψη πόρων αποτελούν ένα σημαντικό κατέχει εξουσία, αποκτώντας παρά- εμπόδιο για πολλούς που θέλουν να νομα οφέλη. Η διαφθορά μπορεί να αποκτήσουν επιπλέον μόρφωση. Ένα περιλαμβάνει πολλές δραστηριότητες, πρόσθετο εμπόδιο στην τριτοβάθ- συμπεριλαμβανομένης της δωροδο- μια εκπαίδευση, το οποίο επικρατεί κίας και της υπεξαίρεσης, ενώ ενδέ- κυρίως στις αναπτυσσόμενες χώρες, χεται να περιλαμβάνει και πρακτικές είναι η διαφθορά στην εκπαίδευση, που είναι νόμιμες σε πολλές χώρες συμπεριλαμβανομένων της δωροδο- (Alatas, 1990). Η διαφθορά μπορεί να κίας που λαμβάνουν οι εκπαιδευτικοί εμφανιστεί σε διαφορετικές κλίμακες. για να διευκολύνουν την είσοδο στην Η διαφθορά κυμαίνεται από μικρές εκπαίδευση ή να παρέχουν βαθμούς. ευνοϊκές σχέσεις μεταξύ ενός μικρού 28 αριθμού ανθρώπων μέχρι τη διαφθο- σβαση στην εκπαίδευση είναι εγγυη- ρά που πλήττει μία κυβέρνηση και τη μένη και εξασφαλισμένη, η ποιότητά διαφθορά που είναι τόσο διαδεδομένη της ποικίλλει σημαντικά και μπορεί να ώστε αποτελεί μέρος της καθημερινής αγοραστεί και να πωληθεί με νόμιμους δομής της κοινωνίας (Brown, 2006). και παράνομους τρόπους. Τα υψηλά Παρά τις θεμελιώδεις αξίες της δι- ποσοστά εκπαιδευτικής ευκαιρίας δί- καιοσύνης και της αμεροληψίας που νουν σε εκείνους που παρέχουν εκπαι- τη διέπουν, η εκπαίδευση θεωρείται δευτικές υπηρεσίες μια ισχυρή θέση ως ιδιαίτερα ευάλωτη στη διαφθο- για να αποθαρρύνουν τις υπηρεσίες ρά (Heynemanetal., 2007; Chapman, προκειμένου να αποκομίσουν χρή- 2002).Οι κίνδυνοι της διαφθοράς αυ- ματα. Σε κάθε εκπαιδευτικό επίπεδο ξάνονται από δύο βασικούς παράγο- υπάρχουν πολλοί άνθρωποι της εκπαί- ντες: τα υψηλά ποσοστά συμμετοχής δευσης οι οποίοι λαμβάνουν αποφά- και τα μεγάλα ποσά που διατίθενται σεις με μακροχρόνιες συνέπειες στη για τη χρηματοδότησή της. Η πρώτη ζωή των ανθρώπων και ως εκ τούτου, αιτία των κινδύνων διαφθοράς στην έχουν εξουσία (Chapman, 2002). Πα- εκπαίδευση είναι τα υψηλά ποσοστά ράλληλα, ο κίνδυνος διαφθοράς στην συμμετοχής. Η εκπαίδευση εκτιμάται εκπαίδευση πηγάζει επίσης από τη παγκοσμίως ως διαμορφωτική συν- γενική ιδέα που υπάρχει ότι η αξία θήκη ανθρώπινης και εθνικής ανά- πρέπει να είναι η βάση της εκπαιδευ- πτυξης. Οι γονείς και οι κυβερνήσεις τικής επιτυχίας και η ιδιαίτερη επιθυ- αναγνωρίζουν ότι τα αποτελέσματα μία των γονέων να εξασφαλίσουν το της σχολικής εκπαίδευσης καθορίζουν πλεονέκτημα των δικών τους παιδιών το μέλλον των ατόμων και των εθνών. (Heyneman, 2009). Η τυπική εκπαίδευση είναι ένας ευρέ- Αρκετοί που διαθέτουν την εξου- ως αποδεκτός μηχανισμός για την επι- σία και τους πόρους στην εκπαίδευση, λογή των κατάλληλων ρόλων στην κοι- προσπαθούν να εκμεταλλευτούν τα νωνία και η έλλειψη ή η ανεπάρκεια οφέλη της για τον εαυτό τους και τις της στερεί τους νέους από τα βασικά οικογένειές τους. Οι ελίτ τείνουν να εργαλεία που απαιτούνται για την επί- αναπαράγουν τις υπάρχουσες σχέσεις τευξη ευημερίας, γοήτρου και εξουσί- εξουσίας μέσω της σχολικής φοίτη- ας (Feinberg & Soltis, 2004). σης, συχνά προσφεύγοντας, αν χρει- Λόγω των παραπάνω, η εκπαίδευ- αστεί, σε διεφθαρμένες πρακτικές. ση αποτελεί έναν ελκυστικό στόχο για Η διαφθορά γίνεται ενδημική όταν πολιτικούς χειρισμούς. Πολλά διεθνή οι άνθρωποι ασκούν διεφθαρμένες όργανα έχουν αναγνωρίσει την εκπαί- συμπεριφορές επειδή τις βλέπουν να δευση ως ηθική επιταγή και αναφαί- είναι διαδεδομένες και ως εκ τούτου ρετο ανθρώπινο δικαίωμα, αλλά σε είναι εντάξει να τις υιοθετήσουν και ορισμένα μέρη του κόσμου συνεχίζει αυτοί και αισθάνονται ότι δεν έχουν να παραμένει ένα σπάνιο και περιορι- την οικονομική δυνατότητα να μην το σμένο αγαθό. Ακόμη και όταν η πρό- κάνουν (Fehr & Fischbacher, 2005). 29 Όταν η σχολική εκπαίδευση συνη- ας στον οποίο οι μεγαλύτεροι πόροι θίζει τη νεολαία στη διαφθορά ως κοι- εκταμιεύονται στον μεγαλύτερο αριθ- νωνικό κανόνα, ο κύκλος της ξεκινά εκ μό αποδεκτών σε πολλαπλά επίπεδα νέου σε κάθε γενιά. Η διαφθορά αντι- και ως εκ τούτου, διατρέχουν μεγάλο προσωπεύει έτσι την αποτυχία μιας κίνδυνο διαρροής. Οι κίνδυνοι της δια- κοινωνίας να διαχειριστεί τα ανταγω- φθοράς είναι ιδιαίτερα έντονοι όταν τα νιστικά συμφέροντα των διαφορετι- δημόσια κονδύλια κατακρατούνται μέ- κών ομάδων με δίκαιο και αξιοκρατι- σω πολλαπλών διοικητικών βαθμίδων κό τρόπο. Ο κίνδυνος διαφθοράς στην και περνούν από τα χέρια μιας σειράς εκπαίδευση μεγεθύνεται από τη μεγά- παραγόντων με μικρή ευθύνη. Αυτό λη κλίμακα των εκπαιδευτικών δαπα- συμβαίνει σε πολλά αναπτυσσόμενα νών, τόσο στο δημόσιο όσο και στον κράτη, καθώς οι δαπάνες για την εκ- ιδιωτικό τομέα. Στις περισσότερες χώ- παίδευση τείνουν να εξαντλούνται σε ρες, η εκπαίδευση είναι ο μεγαλύτερος μικρές ποσότητες σε απομακρυσμένες ή ο δεύτερος μεγαλύτερος αποδέκτης τοποθεσίες, γεγονός που επιδεινώνει δημόσιων πόρων και απασχολεί τον το πρόβλημα των ασθενών συστημάτων μεγαλύτερο αριθμό δημοσίων υπαλλή- παρακολούθησης (Chapman, 2002). λων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως Ένας άλλος παράγοντας που στην Αιθιοπία και την Ινδονησία, οι αναδεικνύεται ότι οφείλεται σε ένα δημόσιες δαπάνες για την εκπαίδευ- ποσοστό για τη διαφθορά στην εκ- ση υπερβαίνουν το ένα τέταρτο των παίδευση, είναι ο ιδιωτικός τομέας. δημόσιων δαπανών σε εθνικό επίπεδο Το κόστος της εκπαίδευσης δεν είναι (World Bank, 2010). απλώς εκείνο που μεταφέρεται από το Στις χώρες χαμηλού εισοδήματος, κοινό, αλλά και εκείνα των οικογενει- οι δημόσιες δαπάνες για την εκπαίδευ- ών και των ατόμων που επιλέγουν να ση είναι ιδιαίτερα σημαντικές σε σύ- εγγράψουν τα παιδιά τους σε φροντι- γκριση με άλλα κονδύλια του δημόσιου στήρια, ιδιωτικά σχολεία ή άλλες μορ- προϋπολογισμού. Εκπεφρασμένες ως φές διδασκαλίας εκτός του δημόσιου ποσοστό του συνολικού ΑΕΠ τους, εί- συστήματος. Οι ιδιωτικές μορφές εκ- ναι συνήθως διπλάσιες από αυτές για παίδευσης κυριαρχούν σε πολλά μέ- τη δημόσια υγεία και τέσσερις φορές ρη του κόσμου, τόσο πλούσια όσο και υψηλότερες από αυτές για τις στρατι- φτωχά. Έχουν για παράδειγμα, ιδιαί- ωτικές δαπάνες. Ακόμη και σε χώρες τερα σημαντικό ρόλο στην Ασία, όπου με μικρά ΑΕΠ, οι προϋπολογισμοί η συμπληρωματική διδασκαλία είναι για την εκπαίδευση αντιπροσωπεύουν ευρέως διαδεδομένη και συνεπάγεται υψηλά ποσοστά δημόσιων πόρων (για υψηλό κόστος για τις οικογένειες. Για παράδειγμα, 59 εκατομμύρια δολάρια παράδειγμα, στο Χονγκ Κονγκ, η δευ- ΗΠΑ στην Αϊτή και 104 εκατομμύρια τεροβάθμια αγορά συμπληρωματικής δολάρια ΗΠΑ στο Σουδάν το 2006) εκπαίδευσης που μιμείται το σχολικό (World Bank, 2010). σύστημα ανέρχεται σε 255 εκατομμύ- Η εκπαίδευση είναι συχνά ο τομέ- ρια δολάρια ετησίως(Bray & Lykins, 30 2012).Οι στατιστικές είναι οι πιο εντυ- και μειονεκτούντες (Azfar & Gurgur, πωσιακές για τη Νότια Κορέα, όπου οι 2001). δαπάνες των νοικοκυριών για ιδιωτική Είτε δεν μπορούν να συμμορφω- διδασκαλία το 2006 ανήλθαν στο 80% θούν με τους κανόνες της διαφθοράς, περίπου των δημόσιων δαπανών για είτε δεν μπορούν να καλύψουν το την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια κόστος της διαφθοράς, οι φτωχές και εκπαίδευση (Kim & Lee, 2010). περιθωριοποιημένες ομάδες χάνουν Όταν οι ιδιωτικές δαπάνες για εκπαιδευτικές ευκαιρίες και να υλο- τη συμπληρωματική εκπαίδευση εί- ποιήσουν τις δυνατότητές τους για το ναι απαραίτητες για την επιτυχία της κοινό συμφέρον. Όταν συμβαίνει αυ- σχολικής εκπαίδευσης, υπάρχει αυξη- τό, η εξισορροπητική λειτουργία της μένος κίνδυνος διαιώνισης των κοινω- εκπαίδευσης υπονομεύεται ή χάνεται νικών ανισοτήτων και των πρακτικών τελείως, για το μακροπρόθεσμο ατο- διαφθοράς. Για παράδειγμα, οι εκ- μικό όφελος. Μακροπρόθεσμα, η δι- παιδευτικοί μπορούν να αποκαλύψουν αφθορά στην εκπαίδευση έχει δυσμε- ερωτήσεις εξέτασης σε μαθητές τους νείς συνέπειες για την ποιότητα της οποίους διδάσκουν ιδιωτικά, όπως συ- εκπαίδευσης και τα μαθησιακά απο- νέβη σε μερικές περιοχές του Βιετνάμ τελέσματα. Οι συντάκτες μιας μεγάλης (ΤΤ, 2011). μελέτης που ανατέθηκε από το Διεθνές Από την άποψη της κοινωνικής Νομισματικό Ταμείο διαπίστωσαν ότι ανάπτυξης, η διαφθορά στην εκπαί- η διαφθορά συνδέεται σταθερά με με- δευση είναι ίσως πιο ύπουλη από ό, τι γαλύτερο κόστος και χαμηλότερη ποι- σε άλλους τομείς, διότι τα θύματά της ότητα στην εκπαίδευση (Gupta et al., είναι οι νέοι (Heyneman et al., 2007; 2000).Μια άλλη εμπειρική μελέτη 50 Chapman, 2002). Επίσης, υπάρχει συ- χωρών διαπίστωσε ότι, όσο υψηλότερα ναίνεση ότι η διαφθορά υπονομεύει ήταν τα ποσοστά αντίληψης της δια- τις επενδύσεις μιας κοινωνίας στην φθοράς σε μια χώρα, τόσο χειρότερα εκπαίδευση των μελλοντικών πολι- ήταν τα εκπαιδευτικά αποτελέσματά τών της (Bardhan, 1997). Η κοινωνική της (Huang, 2008). επένδυση αποτυγχάνει όταν ορισμένοι επιτρέπεται να πετύχουν χωρίς ικανό- τητες λόγω της διαφθοράς ενώ άλλοι Η διαφθορά στην εκπαίδευση που τις κατέχουν, δεν έχουν την ίδια στην Ελλάδα ευκαιρία όχι γιατί δεν μπορούν να μάθουν αλλά επειδή δεν μπορούν να Θα πρέπει να σημειωθεί ότι, τουλά- αποκτήσουν τα θεμελιώδη δικαιώματά χιστον στην Ελλάδα, οι όποιες καταγ- τους ή δεν θα συμμορφωθούν με τους γελίες διαφθοράς υπάρχουν αφορούν κανόνες της διαφθοράς. Η διαφθορά κυρίως την τριτοβάθμια εκπαίδευση. στην εκπαίδευση βλάπτει μακροπρό- Επίσης, θα πρέπει να σημειωθεί ότι θεσμα όλα τα μέλη της κοινωνίας και στην Ελλάδα η διαφθορά στην τριτο- ιδιαίτερα εκείνους που είναι ευάλωτοι βάθμια εκπαίδευση δεν είναι ένα νέο 31 φαινόμενο αλλά η ύπαρξη είχε αρχί- παιδευτικών που ο ρόλος τους πλέον σει να αναδύεται εδώ και δεκαετίες. δεν ήταν η αναζήτηση της πνευματικής Το 1999, σχεδόν 20 χρόνια πριν, ο απόλαυσης αλλά η απόκτηση των υλι- καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο κών απολαύσεων (Λιανός, 1999). Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Η διαφθορά στην τριτοβάθμια εκ- Θ.Π. Λιανός, σε άρθρο του αναφέρει παίδευση στην Ελλάδα αλλά και οι βα- φαινόμενα διαφθοράς στο χώρο της θιές ρίζες που έχει, αναδύθηκαν στη τριτοβάθμιας εκπαίδευσης αποδίδο- δημοσιότητα με την περίπτωση της σύλ- ντας ευθύνες στους εκπαιδευτικούς. ληψης ενός καθηγητή ΤΕΙ στις Σέρρες Τα φαινόμενα που αναφέρει είναι δια- και των συνεργατών του τον Οκτώβριο φορετικής φύσεως. Πιο συγκεκριμένα, του 2018. Σύμφωνα με τις καταγγελίες αναφέρει την περίπτωση ενός καθηγη- φοιτητών και φοιτητριών, ο καθηγητής τή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου ζητούσε ανταλλάγματα προκειμένου που παρά το γεγονός ότι ο νόμος το να περνάει στα μαθήματα τους φοι- απαγόρευε δίδασκε παράλληλα σε τητές. Τα ανταλλάγματα που λάμβανε εργαστήρια ελευθέρων σπουδών αλλά ήταν δύο ειδών. Το πρώτο είδος ήταν και την περίπτωση ενός καθηγητή του το χρηματικό. Δεν περνούσε τους φοι- Μαθηματικού τμήματος του Εθνικού τητές στα μαθήματα του και στη συνέ- και Καποδιστριακού πανεπιστημίου χεια τους έστελνε σε ένα φροντιστήριο που είχε δημιουργήσει κύκλωμα απά- στις Σέρρες για προετοιμασία. Από τα της (Λιανός, 1999). δίδακτρα που οι φοιτητές κατέβαλλαν Εκτός όμως από αυτές τις δύο πε- προκειμένου να περάσουν το μάθημα, ριπτώσεις που η διαφθορά ήταν απο- ο ίδιος έπαιρνε το μεγαλύτερο μέρος. τέλεσμα ενός ατόμου, ανέφερε και Άλλους φοιτητές τους ανάγκαζε να ερ- πιο περίπλοκες περιπτώσεις που ήταν γάζονται δωρεάν σε γραφεία συνεργα- σαφές ότι εμπλέκονταν περισσότερα τών του. Το άλλο είδος ήταν το ερω- άτομα. Πιο συγκεκριμένα, ανέφερε τικό, αφού σύμφωνα με καταγγελίες ο την εξαφάνιση 1,5 με 2 δισεκατομμύ- καθηγητής ζητούσε από φοιτήτριες να ρια δραχμές από το Πάντειο πανεπι- συνάψουν ερωτικές σχέσεις μαζί του στήμιο αλλά και την παραβίαση της προκειμένου να τις περάσει στο μάθη- ανωνυμίας των Ελλήνων φοιτητών μα του (https://www.zougla.gr/greece/ στις ετήσιες εξετάσεις της ΚΕΜΕ για article/skandalo-sto-ti-seron). τις μετεγγραφές. Παρά το γεγονός ότι Το αξιοσημείωτο σε αυτή την πε- δεν δήλωσε με σαφήνεια ότι στις δύο ρίπτωση είναι ότι ο καθηγητής συ- τουλάχιστον τελευταίες περιπτώσεις νελήφθη το 2018 αλλά καταγγελίες ήταν σαφές ότι ήταν εμπλεκόμενοι και εναντίον του υπήρχαν από το 2012 πανεπιστημιακοί, εντούτοις θεωρούσε χωρίς όμως να γίνει κάτι. Στον ιστό- το σύνολο των περιπτώσεων ως ενδεί- τοπο «Έδωσα φακελάκι» (http://www. ξεις για την ανάπτυξη διαφθοράς στα edosafakelaki.org/reports/fakelaki- ελληνικά πανεπιστήμια και μεταβολή ston-kathigiti-moy), τον Οκτώβριο του του ρόλου των πανεπιστημιακών εκ- 2012, φοιτητής έκανε καταγγελία ότι 32 έδωσε στο συγκεκριμένο καθηγητή νεται το κενό που υπάρχει στην νομο- 1200 ευρώ για να περάσει το μάθη- θεσία και πολύ πιθανόν να οδηγήσει μα του. Όπως ανέφερε ο φοιτητής, και στην ατιμωρησία του καθηγητή. στο τέταρτο έτος της φοίτησης τους Πιο συγκεκριμένα, οι καθηγητές που είχε περάσει όλα τα μαθήματα εκτός θα κληθούν να καταθέσουν στη δίκη από ένα, αυτό του συγκεκριμένου κα- δεν θα μπορούν να αποκαλύψουν πλη- θηγητή. Επί πέντε χρόνια έδινε κάθε ροφορίες για την υπόθεση διότι αυτό εξάμηνο το μάθημα και δεν περνούσε αυτομάτως θα τους καταστήσει ένοχος γιατί δεν δωροδοκούσε τον καθηγητή. συγκάλυψης αφού γνώριζαν και δεν Αναφέρει δε ότι όταν ζήτησε αναβαθ- προσέφυγαν στις σχετικές αρχές κινώ- μολόγηση του γραπτού του, ο καθηγη- ντας τις απαραίτητες διαδικασίες. Το τής του είπε ότι θα τον κόψει ότι και ίδιο ισχύει και για τους φοιτητές. Αν να κάνει. Αυτό ανάγκασε τον φοιτητή καταθέσουν ότι έδωσαν χρήματα στον μετά από 5 χρόνια προσπάθειας να πε- καθηγητή είναι νομικά ένοχοι δωροδο- ράσει το μάθημα να καταβάλλει 1200 κίας. Αναφορικά με τις φοιτήτριες θα ευρώ στον καθηγητή και να πάρει τε- θεωρηθεί ότι συναίνεσαν. Το πιο ση- λικώς το πτυχίο του. μαντικό είναι ότι ενδεχομένως, τα πτυ- Αυτή η περίπτωση είναι η πιο χα- χία των φοιτητών, παρά τον εκβιασμό ρακτηριστική όχι μόνο γιατί συνελή- που δέχτηκαν θα ακυρωθούν. Αυτό εί- φθη τελικώς ο συγκεκριμένος καθη- ναι μία συνέπεια που για πολλούς από γητής αλλά γιατί φαίνεται ότι αυτό αυτούς είναι δυσβάσταχτη αφού μετά αποτελούσε ένα κοινό μυστικό στην από τόσα χρόνια για κάποιους από πανεπιστημιακή κοινότητα των Σερ- αυτούς ενδεχομένως να σημαίνει και ρών και ίσως όχι μόνο με κίνητρο τις το τέλος της επαγγελματικής τους στα- υλικές απολαύσεις όπως διαφάνηκε διοδρομίας. Αυτό σημαίνει ότι όταν ο από τα ανταλλάγματα που ζητούσε. Η καθηγητής δικαστεί ενδεχομένως πολ- περίπτωση αυτή έχει και έντονες κοι- λά από τα θύματα του να φοβηθούν να νωνικές διαστάσεις και ενδεχομένως καταθέσουν λόγω των συνεπειών που και πολιτικές και ακαδημαϊκές, αφού θα έχουν (Κέζη, 2018). ο καθηγητής λειτουργούσε με αυτό τον τρόπο για περίπου δύο δεκαετίες ατιμώρητος αφού δεν υπήρχαν επώνυ- Συμπεράσματα μες καταγγελίες. Η κοινωνική αποδο- χή της διαφθοράς θα ήταν μία εύλογη Η ηθική συμπεριφορά στη δημό- εξήγηση της ατιμωρησίας του, αλλά σια ζωή θα πρέπει να είναι ο κανόνας αναδεικνύεται από την υπερασπιστι- και συνήθως παραμένει απαρατήρητη, κή του γραμμή ότι ο φόβος ήταν αυ- όταν είναι εξαιρετική. Από την άποψη τός που εμπόδιζε τους φοιτητές του να αυτή, οι πολιτικές ακεραιότητας θα αντιδράσουν και να τον καταγγείλουν. πρέπει να επιδιώκουν να αναγνωρί- Το ίδιο φαίνεται ότι ισχύει και για τους ζουν και να επιβραβεύουν τα υψηλά συναδέλφους του και από αυτό διαφαί- πρότυπα συμπεριφοράς μεταξύ των 33 δημόσιων αξιωματούχων, προκειμέ- σαφή αντίληψη για το τι πρέπει να νου να προβάλλουν την εικόνα που γίνεται ανεκτό και τι δεν πρέπει, ακό- πρέπει να έχει ένας δημόσιος υπάλλη- μη και όταν το σύστημα κανόνων και λος ή δημόσιος λειτουργός. κανονισμών είναι αδύναμο ή ανύπαρ- Η διαφθορά συχνά συμβαίνει με κτο. Ένας τρόπος για να υπάρξει μία ατομικές πράξεις, μεμονωμένα, αλλά γραμμή μεταξύ της δεοντολογικής και αυτές συνήθως προσελκύουν δυσα- μη ηθικής συμπεριφοράς συνεπάγεται νάλογη προσοχή και αρνητική δημο- την αξιολόγηση του αντίκτυπου της σιότητα, προκαλώντας δυσφήμηση σχετικής συμπεριφοράς στο σύστημα. ολόκληρης της δημόσιας υπηρεσίας ή Η ιδιωτική διδασκαλία, για παράδειγ- του θεσμού. Η συστηματική διαφθο- μα, δεν έχει αναγκαστικά αρνητικό ρά, ωστόσο, αντιπροσωπεύει κάτι πιο αντίκτυπο στο εκπαιδευτικό σύστημα. θεμελιώδες: έλλειψη ηθικής της δημό- Μπορεί να δικαιολογηθεί για λόγους σιας υπηρεσίας, παραβίαση τυπικών ποιότητας και ισότητας της εκπαίδευ- κανόνων και αδυναμία εντοπισμού ή σης όταν αντισταθμίζει την αδύναμη λήψης διορθωτικών μέτρων είτε επει- δημόσια εκπαίδευση όπως στην περί- δή οι αιτίες δεν γίνονται κατανοητές, πτωση της Ελλάδας. Επομένως, η ιδι- είτε γιατί οι λύσεις δεν είναι εμφανείς ωτική διδασκαλία δεν είναι απαραι- ή δεν υπάρχουν, είτε γιατί υπάρχει η τήτως ανήθικη πρακτική. Όταν όμως αποδοχή ότι η διαφθορά είναι αναπό- επιβάλλεται όπως στην περίπτωση του σπαστο μέρος της κοινωνίας και ανα- καθηγητή των Σερρών με μοναδικό πόφευκτη. στόχο το προσωπικό όφελος, τότε συνι- Όντως η διαφθορά αποτελεί μέρος στά μία κατεξοχήν ανήθικη πρακτική. της κοινωνίας και είναι αποδεκτή σε Υπάρχει σχέση μεταξύ της δεοντο- κάποιες περιπτώσεις. Για παράδειγμα, λογίας στην εκπαίδευση και της ηθικής οι άνθρωποι είναι συνηθισμένοι να δί- εκπαίδευσης. Πράγματι, σε ένα διε- νουν δώρα, συμπεριλαμβανομένων των φθαρμένο περιβάλλον, η εκπαίδευση δημόσιων αξιωματούχων και των εκ- δεν μπορεί να προωθήσει επιτυχώς παιδευτικών και αυτό θεωρείται μέρος δεοντολογικές αξίες και συμπεριφο- των κοινωνικοπολιτιστικών σχέσεων ρές. Με άλλα λόγια, για να δημιουρ- και δεν θεωρείται ότι έχει καμία σχέ- γηθεί ένα ευνοϊκό περιβάλλον για τη ση με τη διαφθορά. Σε άλλες κοινωνί- διδασκαλία της δεοντολογίας και των ες όμως, απαγορεύεται αυστηρά στους αξιών, είναι σημαντικό να διασφαλι- δημόσιους υπαλλήλους να δέχονται στεί η ακεραιότητα και να περιοριστεί «δώρα». Αυτό θεωρείται δωροδοκία η ανήθικη συμπεριφορά στον εκπαι- και τιμωρείται από τον νόμο. Αυτό το δευτικό τομέα. Για να καταπολεμηθεί παράδειγμα αναφέρεται συχνά για να η διαφθορά, υπάρχει ανάγκη για σαφή υποστηριχθεί ότι η διαφθορά είναι και πρότυπα και κανονισμούς, διαφανείς μια πολιτισμική και κοινωνική έννοια. διαδικασίες και σαφές πολιτικό πλαί- Η εμπειρία δείχνει ότι, σε όλες τις σιο το οποίο να προσδιορίζει, για κάθε κουλτούρες, οι άνθρωποι έχουν μια ένα από τα σχετικά στάδια, την κατα- 34 νομή αρμοδιοτήτων μεταξύ των διαφό- μετώπιση δε του φαινομένου ο έλεγ- ρων φορέων στην κατανομή, τη διανο- χος θα πρέπει να γίνεται από μία ανε- μή και τη χρήση εκπαιδευτικών πόρων. ξάρτητη αρχή για να εξασφαλίζεται η Η διαφθορά στην εκπαίδευση μπο- αξιοπιστία του. ρεί να έχει καταστροφικές επιπτώσεις Οι καταγγελίες που υπάρχουν για στην ευημερία μιας χώρας. Ίσως το την τριτοβάθμια εκπαίδευση δείχνουν υψηλότερο κόστος της διαφθοράς στην πως άνθρωποι που έχουν εκπαιδευτεί εκπαίδευση είναι η απώλεια εμπιστο- στο να κάνουν ένα λειτούργημα όπως σύνης. Αν οι μαθητές ή οι φοιτητές αυτό της εκπαίδευσης παραβιάζουν καταλήξουν να πιστεύουν ότι μπορούν κάθε κώδικα προσωπικής και επαγ- να αγοράσουν τα πτυχία τους, το οι- γελματικής ηθικής και φτάνουν στην κονομικό και πολιτικό μέλλον μιας αντίπερα όχθη. Όχι μόνο δεν προ- χώρας είναι σε κίνδυνο. Σπάζοντας τη σφέρουν την εκπαίδευση που δικαι- σιωπή σχετικά με τη διαφθορά στην ούται ο φοιτητής αλλά αντίθετα του εκπαίδευση δημιουργείται ένα μόνιμο στερούν τη δυνατότητα σε αυτήν αν καθήκον, το οποίο χρειάζεται ένα πα- δεν τους καταβληθεί το αντίτιμο που γκόσμιο ενωμένο μέτωπο, προκειμέ- επιθυμούν. Αυτό είναι ένα θέμα που νου να διασφαλιστεί η εκπλήρωση των δεν έχει εξεταστεί καθόλου δεδομέ- εκπαιδευτικών στόχων και ο καθένας νου ότι συχνά περιπτώσεις διαφθοράς να λαμβάνει τις καλύτερες δυνατές ευ- στην τριτοβάθμια εκπαίδευση δεν κα- καιρίες κατά τη μάθηση. Για να γίνει ταγγέλλονται λόγω του φόβου αντιποί- όμως αυτό θα πρέπει να σταματήσει ο νων (π.χ. απώλεια πτυχίου) και αυτές φόβος που υπάρχει και η αποδοχή ότι που γίνονται τελικά γνωστές αποδίδο- κάτι τέτοιο μπορεί να συμβαίνει. Εάν νται σε προσωπικά χαρακτηριστικά οι πρώτοι φοιτητές που έπεσαν θύματα (απληστία, κ.ά.) και θεωρούνται ως του καθηγητή κατήγγειλαν τη δράση μεμονωμένες περιπτώσεις. Η εξέταση του ή οι συνάδελφοι του και οι αρμό- κάποιων τέτοιων περιπτώσεων ανα- διες αρχές έπρατταν όπως έπρεπε, το δεικνύουν διαφορετικούς παράγοντες φαινόμενο αυτό δεν θα είχε λάβει τις ως κίνητρα παραβίασης της επαγγελ- σημερινές διαστάσεις. ματικής ηθικής (απληστία, κοινωνική Τα παραπάνω αναδεικνύουν και αποδοχή, φόβο, κ.ά.). Αυτό οδηγεί στο τη διαφθορά του ίδιου του κράτους συμπέρασμα ότι απαιτείται η περαιτέ- κάνοντας τους επιμέρους τομείς του ρω διερεύνηση του φαινομένου για να να χαρακτηρίζονται από αδιαφάνεια αναδειχθούν όλες οι πτυχές του. Επι- και έλλειψη ελέγχου. Αυτό οδηγεί και πλέον, απαιτεί την ενεργοποίηση του στον πρώτο τρόπο αντιμετώπισης του κρατικού μηχανισμού αλλά και της φαινομένου που είναι ο έλεγχος και κοινωνίας προκειμένου από τη μία να η επιτήρηση της εκπαίδευσης ώστε να σταματήσει η διαφθορά στην εκπαί- μην μπορούν να εξαπλωθούν φαινό- δευση και από την άλλη να ενισχυθεί μενα διαφθοράς λόγω του κινδύνου το εκπαιδευτικό σύστημα με τρόπους πάταξης τους. Για την καλύτερη αντι- που θα αποκλείσει την εκ νέου εμφά- 35 νιση ή την ενδυνάμωση τέτοιων φαι- συμπεριφορές ως αναμενόμενες και νομένων στο μέλλον. Ένας τέτοιος η θωράκιση του εκπαιδευτικού συστή- τρόπος είναι η ενίσχυση και η ενδυ- ματος προκειμένου να εντοπίζονται νάμωση των φοιτητών προκειμένου άμεσα πριν μετατραπούν σε μάστιγα να μην αποδέχονται τέτοιου είδους και κατεστημένο. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Alatas, H. (1990). Corruption: its nature, causes, and functions. Avebury. Azfar, O. &Gurgur, T. (2001). Does corruption affect health and education outcomes in the Philippines?. College Park, MD: Center for Institutional Reform and the Informal Sector, University of Maryland. Bardhan, P. (1997). Corruption and development: a review of issues. Journal of economic literature, 35(3), 1320-1346. Bray, M. & Lykins, C. (2012). Shadow education: Private supplementary tutoring and its implications for policy makers in Asia. Manila: Asian Development Bank. Brown, A. J. (2006). What are we trying to measure? Reviewing the basics of corruption definition. Measuring corruption, 57-79. Chapman, D. (2002). Corruption in the education sector. Transparency International, Working Paper no. 04/2009. Berlin. Feinberg, W., & Soltis, J. F. (2004). School and society. Teachers College Press. Fehr, E. &Fischbacher, U. (2005). The economics of strong reciprocity. In H. Gintis, S. Bowles, R. Boyd & E. Fehr (eds.). Moral sentiments and material interests: The foundations of cooperation in economic life. Cambridge, MA: MIT Press. Gupta, S., Davoodi, H. & Tiongson, E. (2000). Corruption and the provision of health care and education services. Working Paper no. 00/116. Washington, DC: IMF. Heyneman, S. P. (2009). Buying your way into heaven: Education and corruption in international perspective.Rotterdam: Sense Publishers. Heyneman, S. P., Anderson, K. H., &Nuraliyeva, N. (2007). The cost of corruption in higher education. Comparative Education Review, 52(1), 1-25. Huang, F. L. (2008). Corruption and Educational Outcomes: Two Steps Forward, One Step Back. International Journal of Education Policy and Leadership, 3(9), 1-10. Κέζη, Λ. (2018). Μήπως να ακυρωθούν τα πτυχία Σερρών; Στο https://thecaller.gr/stigma/ lori-keza-mipos-na-akirothoun-ta-ptixia-serron/(Ανάκτηση 25/12/2018). Kim, S., & Lee, J. H. (2010). Private tutoring and demand for education in South Korea. Economic development and cultural change, 58(2), 259-296. Λιανός, Θ.Π. (1999). Η διαφθορά στα ΑΕΙ. Στο https://www.tovima.gr/2008/11/24/opinions/ i-diafthora-sta-aei/(Ανάκτηση 25/12/2018). Towards Transparency (TT) (2011). Forms and effects of corruption on the education sector in Vietnam. Hanoi: TT. World Bank (2010). Public expenditure database. Washington, DC: World Bank. https://www.zougla.gr/greece/article/skandalo-sto-ti-seron (Ανάκτηση 25/12/2018). http://www.edosafakelaki.org/reports/fakelaki-ston-kathigiti-moy (Ανάκτηση 25/12/2018). 36 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 37-54 Ειρήνη Κυριαζή*, Αναστασία Σιακαβάρα** ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΜΕΣΩ ΔΟΜΗΜΕΝΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ Η παρούσα εργασία επιχειρεί να αναδείξει τη σπουδαιότητα διαμόρφωσης ηθικών αξιών στο σχολικό πλαίσιο προκειμένου ο μαθητής να ενδυναμώσει τα γνωστικά και ψυχο-κοινωνικά εκείνα χαρακτηριστικά, που θα του επιτρέψουν την υλοποίηση ηθικών ενεργειών και την αρμονική του προσαρμογή στο ευρύτερο κοινωνικό και μετέπειτα επαγγελματικό περιβάλλον. Τα ιδιαίτερα αναπτυξιακά επιτεύγματα των μαθητών σχολικής ηλικίας δικαιολογούν την εφαρμογή πρώιμων εκπαιδευτικών παρεμβάσεων με στόχο την προαγωγή ηθικής καλλιέργειας και την ενίσχυση εκδήλωσης θετικής κοινωνικής συμπεριφοράς. Υπό αυτό το πρίσμα, δημιουργήσαμε δομημένο εκπαιδευτικό υλικό που μπορεί να αξιοποιηθεί ως εργαλείο για τη δυναμική αλληλεπίδραση των μικρών μαθητών με την έννοια, τη σημασία και τη διαδικασία οικοδόμησης ηθικών αξιών. Οι προτεινόμενες δραστηριότητες επιδιώκουν να βοηθήσουν τους μαθητές να κατανοήσουν τη λειτουργική νοηματοδότηση δέκα αξιών – της φιλίας, της αγάπης, της ευγένειας, του σεβασμού, της αποδοχής, της υπευθυνότητας, της ειλικρίνειας, του αυτοελέγχου, της δικαιοσύνης και της αλληλεγγύης – στο οικογενειακό, κοινωνικό και επαγγελματικό πλαίσιο. Λέξεις-κλειδιά: ηθικές αξίες, εκπαιδευτικό υλικό, πρωτοβάθμια εκπαίδευση 1. Εισαγωγή 2010: 357). Επίσης, οι εκπαιδευτικοί διαπιστώνουν ότι πολλά παιδιά αδια- Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται φορούν για τα μαθήματά τους, εκδη- από σημαντικές κοινωνικές αλλαγές λώνουν ελλειμματικές αντιδράσεις, που έχουν επέλθει τις τελευταίες δεκα- παρουσιάζουν προβλήματα πειθαρχί- ετίες διαμορφώνοντας πολύπλοκες οι- ας και εμφανίζουν συναισθηματικές - κονομικές, πολιτικές και πολιτισμικές συμπεριφορικές δυσκολίες (Τριλίβα & συνθήκες, με σοβαρό αντίκτυπο στις Chimienti, 1998: 15). Στο πλαίσιο αυτό, ανθρώπινες σχέσεις. Είναι γεγονός το εκπαιδευτικό σύστημα καλείται να ότι τα τελευταία χρόνια παρατηρείται υιοθετήσει νέους προσανατολισμούς, αύξηση των προβλημάτων μάθησης οι οποίοι να ευθυγραμμίζονται με τις και ψυχοκοινωνικής προσαρμογής των απαιτήσεις της σύγχρονης κοινωνικής παιδιών και καταγράφονται συχνότε- πραγματικότητας έχοντας ως βασικό ρα φαινόμενα αντικοινωνικής ή επιθε- ζητούμενο ποιοτικότερο και αποτελε- τικής συμπεριφοράς (Χατζηχρήστου, σματικότερο σχολείο (Παληγιάννης & * Η Ε.Κ. είναι Εκπαιδευτικός ΠΕ05, MA. Επικοινωνία:

**Η Α.Σ.. είναι Εκπαιδευτικός ΠΕ05, MA. Επικοινωνία:

37 Μήνας, 2008: 56). Για το σκοπό αυτό, για μαθητές της πέμπτης τάξης του δη- είναι απαραίτητο να υποστηριχθούν οι μοτικού, που αποσκοπεί στη διδασκα- μαθητές ώστε να αναπτύξουν ένα εύ- λία και βίωση αξιών μέσω ασκήσεων, ρος γνώσεων, δεξιοτήτων και στάσε- δραστηριοτήτων, θεατρικών πρακτι- ων, που θα τους βοηθήσουν να γίνουν κών, κουίζ και παιχνιδιών. ενήλικες με ατομική επάρκεια, ψυχική Η παρούσα εργασία διαρθρώνεται ανθεκτικότητα, υπευθυνότητα, προ- σε δύο βασικά μέρη. Αρχικά, οριοθε- σαρμοστικότητα και ενδιαφέρον για τούνται οι έννοιες της ηθικής και της τους άλλους. αξίας. Στη συνέχεια, γίνεται συνοπτι- Η ενίσχυση της ηθικής διάστασης κή αναφορά στα αναπτυξιακά χαρα- της αγωγής και η ενεργοποίηση της κτηριστικά των παιδιών σχολικής ηλι- ικανότητας του ατόμου να συμπεριφέ- κίας δίνοντας έμφαση στα ιδιαίτερα ρεται ηθικά αποτελούν βασικό ζητού- στοιχεία της ηθικής ανάπτυξης όπως μενο της εκπαιδευτικής διαδικασίας. εμφανίζονται κατά την ηλικιακή αυ- Η ηθική σχετίζεται ουσιαστικά με τη τή περίοδο. Παράλληλα, προσδιορί- συμπεριφορά και την ιδιοπροσωπία ζεται ο ρόλος του εκπαιδευτικού στη του ατόμου ενώ στόχος της ηθικής διαδικασία ηθικής συγκρότησης των αγωγής είναι να εφοδιάσει τους μαθη- μαθητών. Στο δεύτερο μέρος, παρου- τές με τις απαραίτητες γνώσεις, ικανό- σιάζεται και αναλύεται το εκπαιδευτι- τητες και προσόντα, προκειμένου να κό μας υλικό, που σχεδιάστηκε για να καταστούν ικανοί να παίρνουν ηθικές εφαρμοστεί στο γενικό εκπαιδευτικό αποφάσεις με συνετό τρόπο (Κογκού- σύστημα. Συγκεκριμένα, επισημαίνο- λης, 2007: 316, 318). Ειδικότερα, μέρι- νται η δομή του εγχειριδίου, ο σκοπός, μνα της εκπαίδευσης είναι να εμπνεύ- ο τρόπος αξιοποίησης και τα προσδο- σει την καλλιέργεια ηθικών εννοιών κώμενα αποτελέσματα. Επίσης, πα- και αξιών (Wilson, 1996), να ενθαρρύ- ρατίθεται μέρος των προτεινόμενων νει τη διάπλαση ηθικού χαρακτήρα και δραστηριοτήτων και γίνονται χρήσι- να ενισχύσει την αλτρουιστική συμπε- μες επισημάνσεις για τη στάση των ριφορά. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, στην εκπαιδευτικών κατά την υλοποίησή εκπαιδευτική πράξη, οι αξίες πρέπει τους. Η εργασία ολοκληρώνεται με τη να μεταλαμπαδεύονται στους μαθητές διατύπωση συμπερασματικών παρατη- δημιουργικά και βιωματικά, με σκοπό ρήσεων. να τις εσωτερικεύσουν και να μάθουν να συμπεριφέρονται σύμφωνα με γε- νικά αποδεκτούς κανόνες. Ωστόσο, η 2. Θεωρητικό πλαίσιο προαγωγή της ηθικής ανάπτυξης δεν αποτελεί ξεχωριστό μάθημα στο σχο- 2.1 Οι έννοιες της ηθικής και λικό πρόγραμμα αλλά καλλιεργείται της αξίας μέσω άλλων γνωστικών αντικειμένων. Βάσει αυτών των δεδομένων, δημιουρ- Η ρίζα της λέξης «ηθική» προέρχε- γήθηκε πρωτότυπο εκπαιδευτικό υλικό ται από το «ήθος» που σχετίζεται με 38 το χαρακτήρα και τη συμπεριφορά του τελικών στόχων, και τις τελικές, τις επι- ατόμου, ενώ στην αγγλική ορολογία η θυμητές δηλαδή τελικές καταστάσεις. αντίστοιχη λέξη «morality» συνδέεται Επίσης, διακρίνει τις αξίες σε προσω- με τη λατινική «mores» που σημαίνει πικές και κοινωνικές. Η ταξινόμησή customs, δηλαδή συνήθειες (Razis, τους διαμορφώνεται ως εξής: 1990). Η ηθική είναι κλάδος της φιλο- σοφίας, που μελετά το σκεπτικό με το οποίο λειτουργεί ο κάθε άνθρωπος και Λειτουργικές Τελικές εξετάζει τον τρόπο επίλυσης ηθικών Ανταγωνιστικές Προσωπικές Προσωπικές ζητημάτων λαμβάνοντας υπόψη τους αξίες τελικές Κοινωνικές κανόνες, τις συνήθειες και τις γενι- Κοινωνικές Ηθικές αξίες τελικές κευμένες μορφές συμπεριφοράς, που κυριαρχούν σε μία κοινωνική ομάδα (Αυγελής, 2012: 119). Ειδικότερα, ο Ο Kirschenbaum (1994) διαχωρίζει Schermerhorn (2011: 134) προσδιο- την εκπαίδευση αξιών σε κοινωνικές ρίζει την ηθική ως «κώδικα ηθικών και ηθικές και επισημαίνει τα ακό- αρχών, ο οποίος θέτει πρότυπα καλού λουθα είδη εκπαίδευσης: i) εκπαίδευ- ή κακού, σωστού ή λάθους στη συμπε- ση χαρακτήρα, ii) κριτική σκέψη, iii) ριφορά του ατόμου», ενώ ως ηθική εκπαίδευση αίσθησης του δικαίου, iv) συμπεριφορά ορίζεται ο σεβασμός ηθική εκπαίδευση, v) εξάσκηση εμπά- απέναντι στους κανόνες όπως υπαγο- θειας, vi) εκπαίδευση δεξιοτήτων συ- ρεύονται από τον ισχύοντα κοινωνικό νεργασίας, vii) δεξιότητες του να είσαι ηθικό κώδικα. πολίτης, viii) δεξιότητες λήψης απόφα- Σχετικά με τις αξίες, αναφέρονται σης, ix) ηθική αιτιολόγηση, x) δεξιότη- σε γνωσιακά σχήματα για το τι είναι τες ζωής, xi) θρησκευτική εκπαίδευση, καλό και τι κακό, τι είναι δίκαιο και xii) αγωγή κατά των ναρκωτικών, xiii) τι άδικο. Συγκεκριμένα, η αξία είναι σεξουαλική αγωγή και xiv) διευκρίνι- μια σαφής ή υπονοούμενη σύλληψη ση αξιών. του επιθυμητού, χαρακτηριστική ενός Συνοψίζοντας, μπορούμε να επιση- ατόμου ή μιας ομάδας, η οποία επη- μάνουμε ότι υπάρχει ένα κοινό σύστη- ρεάζει την επιλογή προτύπων, μέσων μα αξιών μεταξύ των ατόμων μιας κοι- και δράσεων που υπάρχουν στην κοι- νωνίας, όμως η χαρτογράφηση, η ση- νωνία (Kluckhohn, 1951: 395). Οι αξί- μασιοδότηση και η προτεραιοποίηση ες λοιπόν καθορίζουν τον τρόπο και το που ορίζονται από κάθε άτομο διαφο- πλαίσιο σκέψης του ατόμου και ρυθ- ροποιούνται. Οι αξίες λοιπόν επηρε- μίζονται από το κοινωνικό περιβάλ- άζουν την ηθική ανάπτυξη και προσ- λον (Καραφύλλης, 2002). Ο Rokeach διορίζουν την κατεύθυνση και ένταση (1973) σημειώνει δύο τύπους αξιών, τις της συμπεριφοράς του καθενός. Για το λειτουργικές, δηλαδή μορφές συμπερι- λόγο αυτό, κρίνεται επιτακτική ανά- φοράς όπως η ευγένεια, η ειλικρίνεια, γκη ο προσανατολισμός της παιδαγω- η υπακοή που βοηθούν στην επίτευξη γικής πράξης προς τη διδασκαλία ατο- 39 μικών και κοινωνικών αξιών (Loza & βρίσκονται στο στάδιο των συγκεκρι- Derri, 2005), οι οποίες θα καθορίσουν μένων λογικών πράξεων, με κύριο χα- την επιτυχία των παιδιών στην ενήλικη ρακτηριστικό την εφαρμογή λογικών ζωή τους. Ωστόσο, η εκπαίδευση αξι- πράξεων για την επίλυση συγκεκρι- ών στα σχολεία – και ιδιαιτέρως στην μένων προβλημάτων (Feldman, 2009: πρωτοβάθμια εκπαίδευση - παραμένει 368). Αναλυτικότερα, τα παιδιά εμ- απροσδιόριστη (Loza & Derri, 2005) φανίζουν σημαντικές γνωστικές προ- με αποτέλεσμα το αξιακό σύστημα όδους καθώς διαμορφώνουν πιο συ- των μαθητών να μην είναι ιδιαιτέρως στηματικά τη σκέψη τους, κατανοούν αναπτυγμένο. αφηρημένες έννοιες, εξετάζουν εναλ- λακτικές λύσεις και αντιλαμβάνονται 2.2 Η ηθική ανάπτυξη στη σχολική ποικίλες μορφές μιας κατάστασης ή ηλικία ενός φαινομένου (Feldman, 2009: 368- 369). Ο Freud περιγράφει το στάδιο Η σχολική ηλικία ξεκινά από το 6ο αυτό ως περίοδο σταθερότητας, στη έτος και διαρκεί μέχρι το 12ο (Δανασ- διάρκεια της οποίας το οικογενειακό σής-Αφεντάκης, 1996: 355). Θα λέγα- περιβάλλον και οι Σημαντικοί Άλλοι, με λοιπόν ότι αρχίζει με την είσοδο του δάσκαλοι και άτομα του περιβάλ- παιδιού στο σχολείο και ολοκληρώνε- λοντος, συμβάλλουν με καθοριστικό ται με την αποφοίτησή του από το δη- τρόπο στη δημιουργία του συστήματος μοτικό. Η περίοδος αυτή χωρίζεται σε αξιών του παιδιού (Δανασσής-Αφε- δύο υποπεριόδους: την κυρίως παιδική ντάκης, 1998: 103). ηλικία (6ο έως 9ο έτος) και την προεφη- Αναφορικά με τη θεωρία της ηθι- βική (10ο έως 12ο έτος) (Δανασσής-Α- κής ανάπτυξης, όπως διαμορφώθηκε φεντάκης, 1996: 355-356), η οποία και από τον Kohlberg, η σχολική ηλικία αποτελεί την ηλικιακή ομάδα-στόχο συμπίπτει με το επίπεδο της συμβατι- του εκπαιδευτικού μας υλικού. Βασικά κής ηθικής, όπου τα παιδιά ενεργούν στοιχεία του αναπτυξιακού αυτού στα- ως καλά μέλη της κοινωνίας, συμμορ- δίου είναι οι σημαντικές αλλαγές στο φώνονται με τις προσδοκίες της οικο- νοητικό τομέα με την κατανόηση πο- γένειας, του σχολείου και των συνο- λύπλοκων εννοιών και την κατάκτηση μηλίκων ώστε να είναι αρεστά και να σύνθετων δεξιοτήτων, η ανάπτυξη της αποφύγουν την αποδοκιμασία ή την προσωπικότητας, η σταδιακή συγκρό- απόρριψη (Παρασκευόπουλος, 1985: τηση ψυχοκοινωνικών στάσεων, όπου 177). Στη συνέχεια, κυριαρχεί η ηθι- το παιδί εκφράζει συναισθήματα, σέ- κή της «έννομης τάξης», όπου το εν- βεται και ακολουθεί κανόνες και μπο- διαφέρον του παιδιού εστιάζεται στην ρεί να οδηγηθεί σε συνειδητό έλεγχο ευρύτερη κοινωνική ομάδα. Βασικό των εσωτερικών συμπεριφορικών του χαρακτηριστικό είναι η συστηματική αντιδράσεων. ανάπτυξη αισθήματος καθήκοντος Σύμφωνα με την αναπτυξιακή θε- απέναντι στη διατήρηση της υπάρχου- ωρία του Piaget, οι μικροί μαθητές σας κοινωνικής τάξης. Με άλλα λόγια, 40 το παιδί θεωρεί τους νόμους σταθε- τέρου δε, συμβάλλουν στην επιτυχή ρούς και αμετάβλητους και οφείλει προσαρμογή των μαθητών στο σχολικό να τους υπερασπίζεται (Κακαβούλης, και ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον. 1994: 97). Πιο συγκεκριμένα, ο ηθικοπλαστι- Αποστάζοντας το νόημα όσων συ- κός ρόλος των σχολείων εστιάζει σε νοπτικά προαναφέρθηκαν σχετικά δύο βασικές αξίες, το σεβασμό και με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των την υπευθυνότητα (Lickona, 1991). μαθητών σχολικής ηλικίας, διαμορ- Σύμφωνα με τον Macer (2008), οι φώνονται νέες προοπτικές στην εκ- βασικοί στόχοι της βιο-ηθικής εκπαί- παίδευση και υπογραμμίζεται η ανά- δευσης περιλαμβάνουν την ανάπτυξη γκη για εκπαιδευτικό υλικό, που να του αισθήματος σεβασμού απέναντι δρα στοχευμένα στην κατεύθυνση της σε διαφορετικούς ανθρώπους, κουλ- συγκρότησης αξιακού συστήματος. τούρες και αξίες, την καλλιέργεια του Είναι απαραίτητο οι μαθητές να εξοι- αισθήματος προσωπικής ευθύνης για κειωθούν με τη θεμελιώδη έννοια των τη διεκπεραίωση μίας εργασίας, τη αξιών και να εφοδιαστούν με τις κα- διαμόρφωση ικανότητας του ατόμου τάλληλες γνωστικές, ψυχοκοινωνικές να διατηρεί την εσωτερική ειρήνη, κα- και συμπεριφορικές-επικοινωνιακές θώς και την ενθάρρυνση να ενεργεί δεξιότητες, που θα τους επιτρέψουν με ισορροπημένο και συνετό τρόπο σε την ολόπλευρη, αρμονική ανάπτυξη δύσκολες συνθήκες. Συνεπώς, οι νέες των πτυχών της προσωπικότητάς τους. αυτές διδακτικές προκλήσεις ενδυνα- μώνουν τον ήδη πολυσύνθετο και διευ- 2.3 Ο ρόλος του εκπαιδευτικού στη ρυμένο ρόλο του εκπαιδευτικού. διαμόρφωση ηθικής Ο σύγχρονος δάσκαλος καλείται λοιπόν να αναπτύξει όχι μόνο τις γνω- Η εστίαση στην ηθική ανάπτυξη στικές δεξιότητες των μαθητών, αλλά των μαθητών είναι ιδιαιτέρως σημα- να παρέχει και δεξιότητες ζωής με τις ντική καθώς μπορεί να έχει θετική επί- οποίες πρέπει να «συνδιαλέγονται» δραση στην ουσιαστική τους εμπλοκή οι μαθητές με συστηματικό και ενερ- στη μαθησιακή διαδικασία, στην αυ- γητικό τρόπο στο σχολείο. Ο εκπαι- τορρύθμιση, στη δημιουργία κινήτρων δευτικός ως παιδαγωγικά αξιόπιστο και κατ’ επέκταση στην ενεργοποίηση πρότυπο συμπεριφοράς και επίσημος του μηχανισμού ανάγκης της αυτο- εκπρόσωπος της καθολικής μόρφωσης, πραγμάτωσης. Θα λέγαμε λοιπόν ότι μπορεί να μεταλαμπαδεύσει τις αξίες διάσταση της σχολικής κουλτούρας της υπευθυνότητας και του σεβασμού, αποτελεί η καλλιέργεια και απόκτηση συμβάλλοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο δεξιοτήτων και ηθικών, λειτουργικών στη δημιουργία ενός υγιούς κλίματος μοντέλων συμπεριφοράς, που, αφενός τάξης (Haydon, 2006) καθώς και στην μεν, διευρύνουν την προσωπικότητα προαγωγή της συνολικής ευεξίας της των μαθητών εμπλουτίζοντάς την με σχολικής κοινότητας. Επιπλέον, οι παι- ηθικές αξίες (Maslow, 1994: 81), αφε- δαγωγικές πρακτικές, το περιεχόμενο 41 του εκπαιδευτικού υλικού, οι τεχνικές αξιοποίηση της διαφορετικότητας διαχείρισης του μαθητικού κοινού παί- • Να καλλιεργεί και να ενισχύει την ζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφω- ακαδημαϊκή υπευθυνότητα των μα- ση της σκέψης των μαθητών. Δραστη- θητών ριότητες οι οποίες ευνοούν τη συνερ- • Να ενεργοποιεί το ενδιαφέρον για γασία, την ομαδικότητα, το σεβασμό, την αξία της μάθησης και της εργα- την ανάληψη προσωπικής ευθύνης και σίας δράσης και υπογραμμίζουν τη σημασία • Να ενθαρρύνει τον κριτικό ηθικό της υπευθυνότητας των πράξεων και συλλογισμό των καθηκόντων οφείλουν να ενσω- • Να διδάσκει τεχνικές διαχείρισης ματώνονται δυναμικά στην παιδευτική συγκρούσεων και ειρηνικής επίλυ- πράξη, βοηθώντας έτσι τους μαθητές σης διαφορών να δημιουργήσουν στέρεες ηθικές δο- Συμπερασματικά, η σχολική κουλ- μές, που τους είναι χρήσιμες τόσο στη τούρα που αντανακλά τα χαρακτηρι- μαθητική όσο και τη μετέπειτα ζωή στικά της μαθησιακής διαδικασίας, τις τους (Rosenberg, 2017). διαπροσωπικές σχέσεις, τις αρχές και Αναλυτικότερα, η παιδαγωγική αξίες του σχολικού σχηματισμού εξαρ- προσέγγιση προσανατολισμένη στην τάται σε μεγάλο βαθμό από τον εκπαι- καλλιέργεια ηθικών αξιών και κυρίως δευτικό. Οι προθέσεις, οι ενέργειες, στην ανάπτυξη σεβασμού και υπευ- οι παιδαγωγικές και διδακτικο-μεθο- θυνότητας απαιτεί από τον εκπαιδευ- δολογικές επιλογές του εκπαιδευτικού τικό δέσμευση, πίστη και αφοσίωση. διαμορφώνουν τις μαθησιακές, κοινω- Σύμφωνα με τον Lickona (1991 στο νικές και συναισθηματικές στάσεις Μυλώσης & Πατσούρη, 2005: 169), ο των μαθητών, οι οποίες με τη σειρά εκπαιδευτικός καλείται: τους επηρεάζουν την κοινωνικο-γνω- στική τους εξέλιξη. • Να αποτελεί πρότυπο, να συμβου- λεύει και να φροντίζει τους μαθητές • Να διαμορφώνει ένα ηθικό κοινωνι- 3. Παρουσίαση του εκπαιδευτικού κό σύνολο στη σχολική τάξη υλικού • Να εξασκεί ηθική πειθαρχία • Να μεριμνά για τη δημιουργία ενός Στην παρούσα ενότητα καθορίζο- θετικού, δημοκρατικού παιδαγωγι- νται η δομή, ο σκοπός, το μεθοδολο- κού κλίματος στην τάξη γικό πλαίσιο και τα προσδοκώμενα • Να διδάσκει αξίες μέσα από τα γνω- αποτελέσματα από τη χρήση του εκ- στικά αντικείμενα του σχολικού ανα- παιδευτικού υλικού ενώ στη συνέχεια λυτικού προγράμματος παρουσιάζεται μέρος αυτού. Οφείλου- • Να χρησιμοποιεί τη συνεργατική με δε να επισημάνουμε ότι ουσιαστική μάθηση, να ενθαρρύνει την εποικο- μας μέριμνα κατά το σχεδιασμό ήταν δομητική επικοινωνία, τις καλές σχέ- η επιλογή των ηθικών αξιών, το είδος σεις στη ομάδα, την αποδοχή και την και η ροή των δραστηριοτήτων καθώς 42 και ο τρόπος διδασκαλίας, λαμβάνο- τρο του δυνατού – προσωπικό αξιακό ντας υπόψη τις ανάγκες και τα ιδιαί- σύστημα και να συνειδητοποιήσει ότι τερα χαρακτηριστικά του μαθητικού διαφορετικές αξίες οδηγούν σε διαφο- στοχευόμενου κοινού (μαθητές πέ- ρετικές επιλογές. μπτης τάξης δημοτικού). 3.1 Δομή εκπαιδευτικού υλικού 3.3 Μεθοδολογικό πλαίσιο Το υλικό αποτελείται από δέκα ενότητες, η κάθε μια από τις οποίες Όπως προαναφέρθηκε, πρόκειται περιλαμβάνει το στάδιο της αφόρμη- για ένα δομημένο εκπαιδευτικό υλικό σης (κείμενο, εικόνα ή οπτικοακουστι- που αποσκοπεί στην ολόπλευρη ανά- κό υλικό) για την αρχική γνωριμία και πτυξη του παιδιού με την καλλιέργεια προβληματισμό των μαθητών σχετικά νοητικών, ψυχοσυναισθηματικών, με την υπό διαπραγμάτευση αξία κα- ηθικών, κοινωνικών και αισθητικών θώς και έξι δραστηριότητες με στόχο δεξιοτήτων. Οι προτεινόμενες δρα- τη βαθύτερη και αυθεντική κατανόηση στηριότητες υποστηρίζουν τις μαθη- των αξιών και κατ’ επέκταση την «ηθι- σιακές καταστάσεις διερευνητικού, κή ωρίμανση» των μαθητών. Συγκεκρι- ανακαλυπτικού τύπου. Βασικός προ- μένα οι ενότητες είναι οι εξής: σανατολισμός είναι η μαθητοκεντρική διδασκαλία και η ενίσχυση της συνερ- • 1η ενότητα: Φιλία γατικής μάθησης στοχεύοντας σε μια • 2η ενότητα: Αγάπη κινητοποιημένη σχολική τάξη. • 3η ενότητα: Ευγένεια Σε αυτό το πλαίσιο, η προτεινόμενη • 4η ενότητα: Αποδοχή παρέμβαση χωρίζεται σε τρεις άξονες • 5η ενότητα: Σεβασμός για την κάθε ηθική αξία. Ο καθένας από • 6η ενότητα: Υπευθυνότητα αυτούς αποτελείται από δύο δραστηρι- • 7η ενότητα: Ειλικρίνεια ότητες στοχεύοντας στην πληρέστερη • 8η ενότητα: Αυτοέλεγχος προσέγγιση του ηθικού ζητήματος. • 9η ενότητα: Δικαιοσύνη Ειδικότερα, ο πρώτος άξονας απο- • 10η ενότητα: Αλληλεγγύη τελεί το λεγόμενο «πρώτο ερέθισμα» που λαμβάνουν οι μικροί μαθητές, 3.2 Σκοπός εκπαιδευτικού υλικού που επιτυγχάνεται κυρίως μέσα από την προβολή της καθημερινότητας Γενικός σκοπός του εκπαιδευτικού ενός αγαπημένου τους υπερήρωα, δι- υλικού είναι η μελέτη βασικών ηθικών αμορφώνοντας έμμεσα εσωτερικούς αξιών και η παρουσίαση πρακτικών προβληματισμούς σχετικά με τις αξίες εφαρμογών τους στη σχολική, κοινω- που πρέπει να υιοθετούν στη ζωή τους. νική και επαγγελματική ζωή. Ειδικότε- Ο δεύτερος άξονας έχει ένα χαρα- ρα, επιδιώκεται ο μαθητής να είναι σε κτήρα περισσότερο ενεργητικό και βι- θέση να αναγνωρίσει τις ηθικές αξίες, ωματικό περιλαμβάνοντας δραστηριό- να νοηματοδοτήσει συμπεριφορικές τητες ατομικές και ομαδικές, οι οποίες αντιδράσεις, να οικοδομήσει – στο μέ- καθιστούν τα παιδιά «πρωταγωνιστές» 43 υποτιθέμενων προβλημάτων και τα • Να εξοικειωθούν με την έννοια των οδηγούν να δράσουν ώστε να επιτευ- ηθικών αξιών χθεί μία ωφέλιμη λύση για τους ίδιους • Να διερωτηθούν για τα χαρακτηρι- και τους γύρω τους. στικά των ηθικών αξιών και τη θετι- Ο τρίτος και τελευταίος άξονας κή εκδήλωση συμπεριφοράς αφορά στο σύστημα αξιολόγησης • Να καλλιεργήσουν αυτοδύναμο των μικρών μαθητών, επιτρέποντας συνθετικό, κριτικό συλλογισμό για την ενεργό συμμετοχή τους μέσω της την πορεία της σκέψης και της δρά- επιλογής της «αυτο-αξιολόγησης» ως σης μία  απολογιστική διαδικασία. Αυτή η • Να προβληματιστούν δημιουργικά φάση συνοδεύεται από μία τελική ανα- σχετικά με την αλληλεπιδραστική στοχαστική / ανατροφοδοτική συζήτη- σχέση ηθικές αξίες <=> συμπερι- ση, η οποία σχετίζεται με τις σκέψεις φορά <=> συνέπειες και τα συναισθήματα των μαθητών • Να υιοθετήσουν κριτική στάση απέ- μετά την παρέμβαση και στο πλαίσιο ναντι σε ζητήματα ατομικής, σχολι- της οποίας προσδιορίζονται από κοι- κής, κοινωνικής ζωής νού τρόποι ανάπτυξης των ικανοτήτων • Να μοντελοποιήσουν φαινόμενα και τους με τελικό σκοπό τη δημιουργία καταστάσεις από τις προσωπικές μιας ολοκληρωμένης ηθικής προσωπι- τους εμπειρίες αλλά και από τις ανα- κότητας. παραστάσεις που τους προσφέρο- νται μέσω των δραστηριοτήτων 3.4 Εργαλεία – διδακτικό υλικό • Να συνδιαλλαγούν με πρακτικές εφαρμογές των ηθικών αξιών στη Απαραίτητα εργαλεία είναι το εκ- σχολική και κοινωνική πραγματικό- παιδευτικό υλικό και ο ηλεκτρονικός τητα καθώς και να συνειδητοποιή- υπολογιστής με προτζέκτορα. σουν τη σημαντικότητά τους στο ερ- γασιακό περιβάλλον 3.5 Προσδοκώμενα αποτελέσματα • Να αξιοποιήσουν ενεργητικά τη γνώση Μέσα από τη χρήση του εκπαιδευ- • Να ενισχύσουν τις επικοινωνιακές, τικού υλικού επιδιώκεται να βοηθη- συμπεριφορικές και ψυχοκοινωνι- θούν οι μαθητές ώστε: κές δεξιότητες 44 3.6 Παρουσίαση μέρους εκπαιδευτικού υλικού 4η ενότητα: Αποδοχή Άσκηση 1: Κύκλωσε τα χαρακτηριστικά που ταιριάζουν στον Σούπερμαν! Άσκηση 2: Αποδέχομαι τον εαυτό μου, αποδέχομαι τους γύρω μου! Τι σημαίνει αποδοχή για σένα; Συμπλήρωσε τα κενά από το ψαροκόκαλο! Συζήτησε τις απαντήσεις σου στην τάξη! 45 5η ενότητα: Σεβασμός Άσκηση 1: Δείχνω σεβασμό όταν… (σημείωσε Χ στο κουτάκι) • Μιλάω ευγενικά στους φίλους μου • Δεν ξεχνώ να λέω ευχαριστώ στους γονείς και τους φίλους μου • Δεν παραδέχομαι ποτέ τα λάθη μου • Αδιαφορώ για τις ανάγκες των συμμαθητών μου • Προσφέρω τη βοήθειά μου όπου χρειάζεται και μπορώ Άσκηση 2: 46 Μπορείς να σκεφτείς και να ζωγραφίσεις έναν αντίστοιχο διάλογο με δύο εκδοχές; 6η ενότητα: Υπευθυνότητα Άσκηση 1: Μπορείς να σκεφτείς σε ποιά απο τις δύο εικόνες δείχνει υπευ- θυνότητα ο κάθε άνθρωπος στη δουλειά του; • Ο Κώστας είναι μάγειρας και είναι υπεύθυνος για το φαγητό που θα προσφέ- ρει στους πελάτες του. • Η Μαρία είναι κομμώτρια και είναι υπεύθυνη να περιποιείται σωστά τα μαλ- λιά των πελατών της. 47 • Ο Θανάσης είναι γιατρός και έχει ευθύνη να δίνει τις σωστές θεραπείες ώστε να γίνουν καλά οι άρρωστοι. • Η Γεωργία είναι νηπιαγωγός και έχει ευθύνη να προσέχει τα μικρά παιδιά. • Η Κατερίνα είναι γραμματέας και είναι υπεύθυνη να οργανώνει σωστά τα τηλεφωνικά ραντεβού των πελατών. 48 Άσκηση 2: Τι συμβαίνει όταν είσαι υπεύθυνος και οργανωτικός; Ποιες συνήθειες έχεις στην καθημερινότητά σου; Άσκηση 3: Κύκλωσε τον αριθμό που αντιστοιχεί στις προτάσεις! Είμαι υπεύθυνος 0=καθόλου, 1=λίγο, 2=αρκετά, 3=πολύ Μαζεύω τα ρούχα μου μόνο όταν μου το πει η μητέρα μου 0 1 2 3 Διαβάζω και κάνω τις ασκήσεις μου μόλις γυρίσω από το σχολείο 0 1 2 3 Κάποιες φορές ξεχνάω τα τετράδια μου στο σπίτι 0 1 2 3 Επιστρέφω πάντα τα αντικείμενα που έχω δανειστεί 0 1 2 3 Δεν πετάω τα σκουπίδια στον κάδο 0 1 2 3 49 8η ενότητα: Αυτοέλεγχος Άσκηση 1: Σε δύσκολες, προβληματικές καταστάσεις, πως αντιδρώ; Σύγκρινε τις απα- ντήσεις σου με αυτές των συμμαθητών σου! Άσκηση 2: Α. Περιγράψτε τα συναισθήματα που μπορείτε να διακρίνετε! Σε αυτό το μέρος, προτείνεται στον εκπαιδευτικό να χρησιμοποιήσει το μο- ντέλο ανάλυσης έργων τέχνης του Perkins, τεσσάρων σταδίων προσέγγισης της τέχνης στην εκπαίδευση, καλώντας το θεατή-μαθητή να μην μείνει σε μία επι- φανειακή παρατήρηση αλλά να αντιμετωπίσει το έργο ως αισθητική εμπειρία, η οποία θα τον βοηθήσει να ενδυναμώσει τον επιχειρηματολογικό του λόγο και να αναπτύξει την ηθικό-κριτική του σκέψη (Perkins, 1994). 50 ΣΤΑΔΙΑ Χαρακτηριστικά: Πιθανές ερωτήσεις: Πρώτη φάση: o Αυθόρμητη παρατήρηση  Τι βλέπετε ; Χρόνος για o Έκφραση πρώτων πα-  Ποιες είναι οι πρώτες σας παρατηρήσεις, παρατήρηση ρατηρήσεων σκέψεις, απορίες; o Έκφραση πρώτων ερω-  Ποια ενδιαφέροντα στοιχεία εντοπίζετε τημάτων στο έργο; o Χρήση οπτικής νοημο-  Τι σας θυμίζει ο πίνακας; σύνης  Αφήστε τον εαυτό σας να σκεφτεί και o Εντοπισμός κεντρικών επανέλθετε με νέες παρατηρήσεις ερωτημάτων o Απομάκρυνση από το έργο τέχνης o Επιστροφή στην παρα- τήρηση Δεύτερη o Διέγερση προσοχής  Τι νομίζετε ότι δείχνει αυτό το έργο τέ- φάση: Ανοι- o Αναζήτηση εκπλήξεων χνης; κτή και πε- o Αναζήτηση ψυχικής δι-  Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του ριπετειώδης άθεσης έργου; παρατήρηση o Αναζήτηση συμβόλων  Μπορείτε να περιγράψετε ακριβώς τι και νοημάτων υπάρχει στον πίνακα; o Αναζήτηση κίνησης  Ποια αντικείμενα μπορείτε να ξεχωρίσε- o Αναζήτηση τεχνικών τε; εικαστικών στοιχείων  Τι σας προκαλεί έκπληξη; o Αλλαγή κλίμακας παρα-  Μπορείτε να αναγνωρίσετε χρώματα, τήρησης γραμμές, μοτίβα, σχήματα; o Αναζήτηση υπερβολών  Τι ατμόσφαιρα δημιουργούν τα χρώματα, τα μοτίβα;  Η εικόνα είναι ρεαλιστική ή όχι; Αιτιολο- γείστε.  Πώς σας κάνει να νιώθετε αυτή η εικόνα; Τι συναισθήματα σας δημιουργεί;  Ποιο είναι το βασικό μήνυμα του πίνακα;  Υπάρχουν υπερβολές στο έργο;  Υπάρχει κάτι που σας λείπει από το σκη- νικό; 51 Τρίτη φάση: o Επάνοδος στις εκπλή-  Ας θυμηθούμε αυτό που μας δημιούργησε Αναλυτική ξεις και προσπάθεια έκπληξη. Με ποιον τρόπο ο καλλιτέχνης και εις βάθος ερμηνείας τους κατάφερε να σας εντυπωσιάσει; παρατήρηση o Επάνοδος στο αρχικό  Ποια θεωρείται τα πιο έντονα στοιχεία κεντρικό ερώτημα του έργου; o Εντοπισμός και προ-  Ποια είναι η θέση τους στον πίνακα; σπάθεια απάντησης αρ-  Ποια είναι η αξία αυτού του αντικειμένου; χικών προβληματισμών  Εάν δεν υπήρχαν, τι θα άλλαζε στον πί- o Διανοητικές αλλαγές νακα; o Γιατί με εντυπωσιάζουν  Ποιο στοιχείο του πίνακα καταλαμβάνει κάποια στοιχεία του το μεγαλύτερο μέρος; έργου;  Αν τα δέντρα ήταν άνθρωποι, τι θα έκα- o Χρήση άλλων πηγών ναν; o Απάντηση κριτικού  Παρατηρήστε και περιγράψτε ενδιαφέ- ερωτήματος ρουσες δευτερεύουσες λεπτομέρειες που o Συμπεράσματα εμπλουτίζουν το έργο.  Το έργο είναι δυναμικό ή στατικό;  Τι είδους αισθήματα αποπνέει το έργο;  Ποια είναι τα ερωτήματα που σας προκα- λούνται;  Μπορείτε να βρείτε απαντήσεις με βάση τις πληροφορίες που έχετε συγκεντρώσει;  Μπορείτε να βρείτε μια λέξη που να χα- ρακτηρίζει το έργο; Τέταρτη o Ολιστική προσέγγιση  Ποιες είναι οι τελικές μας σκέψεις βλέπο- φάση: Ανα- του έργου ντας το έργο τέχνης; σκόπηση της  Δραματοποίηση: οι μαθητές χωρίζονται σε διεργασίας δύο ομάδες και τους δίνεται ένας πίνακας. Καλούνται να δημιουργήσουν το δικό τους έμψυχο πίνακα με πρωταγωνιστές τους ίδιους. 4. Συμπερασματικές παρατηρήσεις Κατα συνέπεια η ανάπτυξη των ηθικών αξιών κατέχει πρωτεύουσα Η σχολική ηλικία είναι ιδιαίτερα θέση στη διαμόρφωση του ατόμου. σημαντική περίοδος για τη διαμόρ- Το σχολείο οφείλει να καλλιεργήσει φωση της ηθικής συμπεριφοράς του στους μαθητές αξίες και αρετές όπως ανθρώπου. Πρόκειται για το χρονικό – μεταξύ άλλων - η υπευθυνότητα, ο διάστημα κατά το οποίο το παιδί κοι- σεβασμός, η αποδοχή και ο αυτοέλεγ- νωνικοποιείται, χτίζοντας συνήθειες χος. Ο ρόλος των εκπαιδευτικών στη και αντιλήψεις που θα καθορίσουν τον διαμόρφωση της ηθικής συνείδησης τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς στην των παιδιών είναι καθοριστικός και υπόλοιπη ζωή του. μπορεί να συντελέσει θετικά σε αυτήν 52 την κατεύθυνση προσφέροντας στα κάθε δραστηριότητας, αλλά και η ευ- παιδιά ένα εύφορο πεδίο δράσης και ελιξία του εκπαιδευτικού να τροπο- σκέψης. ποιεί τις δραστηριότητες σύμφωνα με Οφείλουμε όμως να υπογραμμί- τις ανάγκες των μαθητών αποτελούν σουμε ότι η ορθά δομημένη οργάνωση απαραίτητες προϋποθέσεις για την μίας τέτοιας παρέμβασης, ορίζοντας επίτευξη μίας τέτοιας προσπάθειας τόσο τους βραχυπρόθεσμους όσο και και καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό την τους μακροπρόθεσμους στόχους της επιτυχία της. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Αυγελής, Ν. (2012). Εισαγωγή στη φιλοσοφία. Θεσσαλονίκη, Σταμούλης. Δανασσής-Αφεντάκης, Α. (1996). Μάθηση και ανάπτυξη. Τόμος Α΄. Αθήνα, εκδ. ιδίου, 3η έκδοση. Δανασσής-Αφεντάκης, Α. (1998). Μάθηση και ανάπτυξη: ψυχαναλυτική θεώρηση. Τόμος Β΄. Αθήνα, εκδ. ιδίου. Feldman, R. (2009). Εξελικτική ψυχολογία: δια βίου ανάπτυξη. Τόμος Α΄. (Η. Μπεζεβέ- γκης, Επιστημ. Επιμ.). (Ζ. Αντωνοπούλου, Μετάφρ.). Αθήνα, Gutenberg. Haydon, G. (2006). Values in education. London, Continuum International Publishing Group. Κακαβούλης, Α. (1994). Ηθική ανάπτυξη και αγωγή. Αθήνα, εκδ. ιδίου. Καραφύλλης, Γ. (2002). Αξιολογία και παιδεία: φιλοσοφική θεώρηση του ζητήματος των αξιών στο χώρο της παιδείας. Θεσσαλονίκη, Βάνιας. Kirschenbaum, H. (1994). 100 ways to enhance values and morality in schools and young settings. Massachusetts, Allyn & Bacon. Kluckhohn, C. (1951). Values and value-orientations in the theory of action: an exploration in definition and classification. In T. Parsons & E. Shils (Eds.), Toward a general theory of action. Cambridge, MA, Harvard University Press, 388-433. Κογκούλης, Ι. (2007). Ηθική Αγωγή. Στο Π. Ξωχέλλης (Επιμ.), Λεξικό της Παιδαγωγικής. Αθήνα, Κυριακίδη, 316-320. Lickona, T. (1991). Educating for character: how our schools can teach respect and responsibility. New York, Bantam Books. Loza, E. & Derri, V. (2005). Physical and sport activities as a means for understanding and developing values. Program Comenius, Action 2.1. “Les activités physiques et sportives: media de la culture générale et scientifique”. Macer, D. (2008). Moral games for teaching bioethics. Haifa, UNESCO Chair in Bioethics. Available on http://www.unesco-chair-bioethics.org/wp-content/uploads/2015/09/Moral- Games-for-Teaching-Bioethics.pdf Maslow, A. (1994). Θρησκείες, αξίες και εκστατικές εμπειρίες. (Α. Ντούργα, Μετάφρ.). Αθήνα, Δίοδος. Μυλώσης, Δ., & Πατσούρη, Σ. (2005). Προγράμματα ανάπτυξης της ατομικής και κοινωνικής υπευ- θυνότητας των μαθητών στο σχολείο. Επιθεώρηση Εκπαιδευτικών Θεμάτων, 10, 156-171. Παληγιάννης, Β., & Μήνας, Α. (2008). Ολοήμερο δημοτικό σχολείο: σημερινή πραγματικό- τητα, διαπιστώσεις, προτάσεις. Επιστημονικό Βήμα, τ.9, 56-64. 53 Παρασκευόπουλος, Ι. (1985). Εξελικτική ψυχολογία: η ψυχική ζωή από τη σύλληψη ως την ενηλικίωση. Σχολική ηλικία. Τόμος 3. Αθήνα, εκδ. ιδίου. Perkins, D. (1994). The intelligent eye: Learning to think by looking at art. Los Angeles, Getty publications. Razis, D.V. (1990). Ethics and the universality of morality. Quality Assurance in Health Care, 2 (3-4), 369-373. Rokeach, M. (1973). The nature of human values. New York, Free Press. Rosenberg, G. R. (2017). Portrait of a moral agent teacher: teaching morally and teaching morality. S.L., Taylor & Francis. Schermerhorn, J. (2011). Εισαγωγή στο management. Λευκωσία, Broken Hill – Πασχαλίδης. Τριλίβα, Σ., & Chimienti, G. (1998). Πρόγραμμα ελέγχου των συγκρούσεων: «Εγώ» και «Εσύ» γινόμαστε «Εμείς». Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα. Wilson, J. (1996). First steps in moral education. Journal of Moral Education, 25(1), 85-91. Χατζηχρήστου, Χ. (2010). Εισαγωγή στη σχολική ψυχολογία. Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 9η έκδοση. 54 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 55-65 Δημήτριος Σιδηρόπουλος* ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΗΘΙΚΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ ΤΩΝ ΗΘΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΗΓΕΤΩΝ ΣΤΗ ΛΗΨΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΩΝ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΤΟΥ ROBERT STARRATT Στην παρούσα εργασία γίνεται μια σύντομη βιβλιογραφική επισκόπηση πέντε (5) περιοχών ηθικής ευθύνης των ηθικών εκπαιδευτικών ηγετών κατά την λήψη διοικητικών αποφάσεων. Ο Robert Starratt υποστήριξε ότι οι εκπαιδευτικοί ηγέτες έχουν την ηθική ευθύνη να ενεργούν ως ανθρώπινα όντα, ως ενεργοί πολίτες/δημόσιοι λειτουργοί, ως εμπειρογνώμονες/ μέντορες-εκπαιδευτές, ως σχολικοί διευθυντές και ως μετασχηματιστικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες προκειμένου να κινητοποιήσουν όλα τα μέλη της σχολικής κοινότητας ώστε αυτά να συνδράμουν οικειοθελώς στην οικοδόμηση ενός περισσότερο ηθικού περιβάλλοντος στις σχολικές τους μονάδες. Στο πλαίσιο του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος χρειάζεται τόσο οι υποψήφιοι, όσο και οι υπηρετούντες διευθυντές να συμμετέχουν σε επιμορφωτικά προγράμματα-βιωματικά εργαστήρια (περιοδικής συχνότητας και/ή μακράς διάρκειας) επάνω σε θέματα ηθικής εκπαιδευτικής ηγεσίας στη βάση των αρχών της ηθικής της φροντίδας, της ηθικής της δικαιοσύνης και της ηθικής της κριτικής. Λέξεις-κλειδιά: ηθική εκπαιδευτική ηγεσία, θεωρητικό μοντέλο Robert Starratt, Ηθική της φροντίδας, ηθική της δικαιοσύνης, ηθική της κριτικής Εισαγωγή της ηθικής της κριτικής(Shapiro, 2006). H ερεύνα ως προς την ηθική διάσταση Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία οι της εκπαιδευτικής ηγεσίας ξεκίνησε ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες χρειάζε- από τα στάδια ηθικής ανάπτυξης του ται να αποφεύγουν να υιοθετούν μια Kohlberg (1969) και από τη θεωρία μονομερή ηθική στάση, και να προσπα- του για την ηθική της δικαιοσύνης και θούν να αντιλαμβάνονται τις πολλα- την ηθική της ισότητας και συνεχίστηκε πλές διαστάσεις της ηθικής. Με αυτόν με τις εργασίες των Gilligan (1982) και τον τρόπο θα δύνανται να λαμβάνουν Noddings (1984) αναφορικά με την ηθι- αποφάσεις έχοντας υπόψη τους μια κή της φροντίδας και την ηθική της κρι- συναινετική σύνθεση των επιμέρους τικής. Ήδη από το 1978 ο Hodgkinson φιλοσοφικών θεωριών της ηθικής στη πρότεινε την επαναφορά της ηθικής βάση των αρχών της ηθικής της φρο- στον πυρήνα των διαφόρων θεωριών ντίδας, της ηθικής της δικαιοσύνης και και τύπων της εκπαιδευτικής ηγεσίας. * Ο Δ.Σ είναι Συντονιστής Εκπαιδευτικού Έργου ΠΕ 70. Επικοινωνία: 1ο ΠΕ.Κ.Ε.Σ Περιφερειακής Διεύθυνσης Π.Ε & Δ.Ε Κεντρικής Μακεδονίας, Σαπφούς 44, 54627, Θεσσαλονίκη, 2310503808,

. 55 Ο Robert Starratt (1991) ήταν ο Με σκοπό την ανεύρεση απαντή- πρώτος ερευνητής, ο οποίος διατύπω- σεων στα αναφερόμενα ερευνητικά σε ένα συνεκτικό θεωρητικό μοντέλο ερωτήματα, έγινε καταρχήν μια προ- προκειμένου να προσδιορίσει με τη σπάθεια να καταγραφούν επιμέρους μεγαλύτερη δυνατή εγκυρότητα και χαρακτηριστικά της ηθικής εκπαιδευ- αξιοπιστία την έννοια της ηθικής εκ- τικής ηγεσίας σε παγκόσμια κλίμακα παιδευτικής ηγεσίας (Langlois, 2010), (Eyal, Berkovich & Schwartz, 2011) αφού διαπίστωσε ότι οποιεσδήποτε ση- και κατά δεύτερο να καταγραφούν τα μαντικές αποφάσεις χρειάζεται να λαμ- πολιτισμικά και κοινωνικά χαρακτη- βάνουν οι εκπαιδευτικοί ηγέτες συνει- ριστικά, τα οποία διευκολύνουν ή πα- δητά ή υποσυνείδητα, έκδηλα ή άδηλα ρακωλύουν την ανάπτυξη της ηθικής εμπεριέχουν είτε την ανάληψη ηθικών εκπαιδευτικής ηγεσίας (Langlois et ευθυνών είτε τη θέση ηθικών προοπτι- al., 2014). Επιπροσθέτως και σε αντί- κών στο μέλλον (Sergiovanni, 1992). θεση με προηγούμενες διεξαχθείσες Στο βαθμό, που ισχύουν οι παραπά- έρευνες στο πεδίο, οι οποίες είχαν ως νω θεωρητικές παραδοχές, ένα πρώτο θεωρητική παραδοχή ότι η λήψη διοι- ερευνητικό ερώτημα που τίθεται είναι κητικών αποφάσεων σχετίζεται με την εάν οι διευθυντές των σχολικών μονά- υιοθέτηση μιας μονοδιάστατης ηθικής δων μπορούν να (ανα)διαμορφωθούν προσέγγισης και στάσης από τους εκ- σταδιακά σε ηθικούς εκπαιδευτικούς παιδευτικούς ηγέτες, τις τελευταίες ηγέτες μέσω της συμμετοχής τους σε δύο δεκαετίες οι ερευνητές τείνουν να προγράμματα επαγγελματικής ανά- υιοθετούν τις πολλαπλές διαστάσεις πτυξης σε θέματα ηθικής εκπαιδευ- της ηθικής, ανεξαρτήτως των προσω- τικής ηγεσίας (Langlois & Lapointe, πικών ηθικών τους αρχών και αξιών 2010). Ένα δεύτερο ερευνητικό ερώ- (Shapiro & Stefkovich, 2016). τημα, το οποίο τίθεται είναι εάν και με ποιους τρόπους το κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο των τοπικών σχο- Η ηθική εκπαιδευτική ηγεσία λικών μονάδων επιδρά τόσο ως προς την εννοιολόγηση όσο και ως προς τις Η ηθική εκπαιδευτική ηγεσία μπο- διοικητικές πρακτικές και συμπεριφο- ρεί να γίνει αντιληπτή ως μια διμερής ρές της ηθικής εκπαιδευτικής ηγεσίας. διαδικασία, που περιλαμβάνει τόσο Τέλος ένα τρίτο ερευνητικό ερώτημα, την ηθική συμπεριφορά των εκπαιδευ- που τίθεται είναι εάν οι ηθικοί εκπαι- τικών ηγετών, όσο και την ηθική επί- δευτικοί ηγέτες έχουν κάποια κοινά δραση των εκπαιδευτικών ηγετών ως χαρακτηριστικά, παρ’ όλο το γεγονός προς τον θετικό μετασχηματισμό των ότι υφίσταται μια ποικιλομορφία ως σχολικών τους μονάδων (Brown & προς το εκπαιδευτικό τους επίπεδο, Treviño, 2006). Οι ηθικοί εκπαιδευτι- το μορφωτικό τους κεφάλαιο και την κοί ηγέτες αναδεικνύουν το σημαντικό κουλτούρα τους (Gerstl-Pepin, Killeen ρόλο της ηθικής στη λήψη διοικητικών & Hasazi, 2006). αποφάσεων στο βαθμό που λαμβάνουν 56 ηθικές αποφάσεις, που επιδεικνύουν δρουν με τη διάσταση της ηθικής της οξύνοια κατά την προσέγγιση ηθικών φροντίδας επιδιώκουν να μετασχημα- διλλημάτων, και που λειτουργούν ως τίσουν τις σχολικές τους μονάδες σε θετικά πρότυπα ηθικής συμπεριφοράς δημοκρατικές και συνεργατικές κοινό- και σκέψης, αφού είναι υπεύθυνοι και τητες προαγωγής της ηθικής μέσω της για τις δράσεις τόσο των εκπαιδευτι- οικοδόμησης και ενίσχυσης στέρεων κών, όσο και των μαθητών των σχολι- και υγιών σχέσεων με όλα τα μέλη της κών τους μονάδων (Greenfield, 2004). σχολικής κοινότητας (Shields, 2010). Γι’ αυτό το λόγο οι ηθικοί εκπαιδευ- Η ηθική της φροντίδας έχει ως κύριο τικοί ηγέτες χρειάζεται να ενεργούν σκοπό την κοινωνική και συναισθη- προληπτικά και προορατικά αναφορι- ματική ευεξία των ατόμων και αντα- κά με την οικοδόμηση ενός περισσό- ποκρίνεται στις έμφυτες ψυχολογικές τερο ηθικού περιβάλλοντος στις σχο- τους ανάγκες για ενδυνάμωση, απο- λικές τους μονάδες (Campbell, 1999). δοχή, και υποστήριξη (Furman, 2012). Ως αποτέλεσμα οι ηθικοί εκπαιδευ- τικοί ηγέτες αναγνωρίζουν στους εκ- Οι πολλαπλές διαστάσεις παιδευτικούς το δικαίωμα στον ηθικό της ηθικής: Η ηθική της φροντίδας, αυτοπροσδιορισμό, αφού καταρχήν η ηθική της δικαιοσύνης, η ηθική επιδιώκουν να αναπτύξουν ισχυρές της κριτικής σχέσεις δέσμευσης, αφοσίωσης και αυθεντικότητας μαζί τους (Starratt, Η υιοθέτηση των πολλαπλών δι- 1994). αστάσεων της ηθικής παρέχει στους Η ηθική της δικαιοσύνης περιλαμ- ηθικούς εκπαιδευτικούς ηγέτες τη δυ- βάνει δυο κύριές θεωρητικές προσεγ- νατότητα να κάνουν χρήση ποικίλων γίσεις. Η πρώτη προσέγγιση εστιάζει ηθικών οπτικών κατά την εκτέλεση των περισσότερο στη διασφάλιση των θε- διοικητικών τους καθηκόντων και ειδι- μελιωδών ατομικών δικαιωμάτων των κότερα κατά τη λήψη κρίσιμων αποφά- πολιτών και/ή μιας ομάδας πολιτών σεων. Στις πολλαπλές διαστάσεις της έναντι των κυβερνήσεων των κρατών ηθικής συμπεριλαμβάνονται: η ηθική τοου (Shapiro & Stefkovich, 2016), ενώ της φροντίδας (Noddings (1984), η η δεύτερη θεωρητική προσέγγιση εστι- ηθική της δικαιοσύνης και η ηθική της άζει περισσότερο στα δικαιώματα της κριτικής (Shapiro & Stefkovich, 2016). πλειοψηφίας των πολιτών στη βάση Πιο αναλυτικά η διάσταση της ηθικής των αρχών του πολιτικού φιλελευθερι- της φροντίδας σχετίζεται πρωτίστως σμού για νομιμότητα, αμεροληψία και με την ποιότητα των διαπροσωπικών ισότητα (McCray & Beachum, 2006). σχέσεων, που αναπτύσσουν οι εκπαι- Η ηθική της κριτικής συνδέεται στενά δευτικοί ηγέτες στη βάση των αξιών με την ηθική της δικαιοσύνης, αφού της αλληλο-δεκτικότητας, του αλληλο- εστιάζει στο φαινόμενο των κοινωνι- σεβασμού και της αλληλοεκτίμησης. κών αδικιών, προτάσσει τις αρχές της Οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες που κοινωνικής δικαιοσύνης και της ατο- 57 μικής αξιοπρέπειας και έχει ως κύριο εκπαιδευτικοί ηγέτες εκδηλώνουν συ- σκοπό να συμβάλλει στην άμβλυνση μπροφορές έγνοιας, ενσυναίσθησης, των υφιστάμενων κοινωνικών ανισο- σεβασμού και φροντίδας για όλα τα μέ- τήτων (DePree & Jude, 2010). Αυτός λη της σχολικής κοινότητας (Noddings, είναι και ο λόγος, για τον οποίο συχνά 2005). Επιπροσθέτως, οι ηθικοί εκπαι- η ηθική της κριτικής έρχεται σε αντι- δευτικοί ηγέτες έχουν ως προτεραιό- παράθεση τόσο με τις επικρατούσες τητα να ενισχύσουν τη δέσμευση, την κοινωνικές νόρμες, όσο και με τους αφοσίωση και την εμπιστοσύνη μεταξύ υφιστάμενους θεσμούς εξουσίας, αφού των μελών της ομάδας των εκπαιδευ- διακρίνει ότι έχουν αμφότερες αρνητι- τικών, παρ’ όλο το γεγονός ότι ενδέ- κές επιπτώσεις στην ατομική και κοι- χεται να καταγράφονται αρνητικές νωνική ζωή των πολιτών (Langloi & προκαταλήψεις και δυσλειτουργικές Lapointe, 2007). Οι ηθικοί εκπαιδευ- συμπεριφορές έναντι συγκεκριμένων τικοί ηγέτες με αρχές της ηθικής κριτι- εκπαιδευτικών από την ομάδα των κής αναλαμβάνουν συχνά πρωτοβουλί- συναδέλφων του (Collier, 2005). Η συ- ες και δράσεις με σκοπό να επιλύσουν γκεκριμένη περιοχή ηθικής ευθύνης κρίσιμα εκπαιδευτικά προβλήματα και σχετίζεται με τον τομέα της λήψης (συ- να εισάγουν ριζοσπαστικές αλλαγές νεργατικών) αποφάσεων από πλευράς στην καθεστηκυία λειτουργία των σχο- των εκπαιδευτικών ηγετών, οι οποίες λικών τους μονάδων (Langlois et al., προάγουν τη δικαιοσύνη, ενισχύουν 2014), καθώς επιδιώκουν να ικανοποι- την αλληλο-υποστήριξη και υποστη- ήσουν τις ανάγκες όλων των μαθητών, ρίζουν την αλληλο-περιχώρηση όλων και πρωτίστως αυτών που ανήκουν των εκπαιδευτικών ανεξαρτήτως της στις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες του όποιας ποικιλομορφίας και ιδιαιτερό- γενικού πληθυσμού (Norberg, 2009). τητάς τους (Caldwell & Sholtis, 2008). Στα επόμενα πέντε κεφάλαια θα Επίσης αντανακλά το βαθμό υιοθέτη- γίνει μια σύντομη βιβλιογραφική επι- σης από τους εκπαιδευτικούς ηγέτες σκόπηση των πέντε (5) περιοχών ηθι- των αρχών της ειλικρίνειας, της ακε- κής ευθύνης, που οι εκπαιδευτικοί ραιότητας και της εντιμότητας κατά ηγέτες θα χρειαστεί κατά περίπτωση την άσκηση του πολύ-επίπεδου διοι- να λάβουν αποφάσεις κατά την καθη- κητικού τους έργου (Noddings, 2006). μερινή άσκηση των διοικητικών τους Τέλος οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες καθηκόντων σύμφωνα με το θεωρητι- έχουν την ευθύνη και τη δέσμευση να κό μοντέλο του Robert Starratt. δημιουργούν ποικίλες ευκαιρίες ώστε να υποστηρίξουν όλους τους εκπαιδευ- τικούς προκειμένου αυτοί σταδιακά να Πρώτη περιοχή ηθικής ευθύνης: αποκτήσουν εσωτερικά κίνητρα για Οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες να λειτουργούν ως κριτικά αναστο- ως ανθρώπινα όντα χαζόμενοι εκπαιδευτικοί και ως δια βίου εκπαιδευόμενοι επαγγελματίες Σε αυτήν την περιοχή ευθύνης οι (Furman, 2004). 58 Δεύτερη περιοχή ηθικής ευθύνης: (Bowen, Bessett & Cham, 2006). Ως Οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες προς αυτό το σκοπό οι ηθικοί εκπαι- ως ενεργοί πολίτες και ως δημόσιοι δευτικοί ηγέτες χρειάζεται να βρίσκο- λειτουργοί νται σε μια συνεχή κοινωνικο-γνωστική εγρήγορση και διαρκή συναισθηματική Οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες ως ετοιμότητα ώστε να αναγνωρίσουν και ενεργοί πολίτες δρουν με σκοπό να να διαχειριστούν εγκαίρως τόσο τους υποστηρίξουν τα ατομικά και κοινω- ποικίλους περιορισμούς αναφορικά με νικά δικαιώματα των εκπαιδευτικών την αυτόνομη λήψη αποφάσεων, όσο και (και των μαθητών), αφού αντιλαμβά- τις πολυεπίπεδες δυσκολίες αναφορικά νονται τις σχολικές τους μονάδες ως με την ανάπτυξη μιας δημοκρατικής κοινωνικά υποσυστήματα της τοπικής σχολικής κουλτούρας, που υπηρετεί τις κοινότητας και του ευρύτερου κοινω- ανάγκες όλων των μελών της σχολικής νικού συστήματος (Easley, 2008). Επί- κοινότητας (Harmon & Schafft, 2009). σης οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες ως δημόσιοι λειτουργοί υπηρετούν το δη- μόσιο συμφέρον, προς όφελος όλων Τρίτη περιοχή ηθικής ευθύνης: των μελών της σχολικής κοινότητας, Οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες και αντίκεινται σε ενέργειες, οι οποί- ως εμπειρογνώμονες και ως ες προτάσσουν το ατομικό συμφέρον, μέντορες-εκπαιδευτές την ιδιοτέλεια, την άνιση μεταχείριση και την κοινωνική αδικία (Theoharis, Οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες 2007). Έτσι οι ηθικοί εκπαιδευτικοί έχουν την ευθύνη να επιβεβαιώνουν ότι ηγέτες δεν υποκύπτουν σε ενδεχόμενες οι εκπαιδευτικοί έχουν επίγνωση τόσο πιέσεις και προκλήσεις προκειμένου των στόχων και του περιεχομένου του μια μερίδα εκπαιδευτικών να τυγχά- προγράμματος σπουδών, όσο και των νει μιας ευνοϊκότερης αντιμετώπισης, τεχνικών μάθησης και αξιολόγησης αφού βάση του θεσμικού τους ρόλου των εκπαιδευτικών αποτελεσμάτων των αναμένεται να παρέχουν σε όλους τους μαθητών. Επίσης χρειάζεται να έχουν εκπαιδευτικούς ίσες ευκαιρίες για θετι- σαφή επίγνωση αναφορικά με το εάν οι κή αλλαγή και και ολιστική προσωπική εκπαιδευτικοί είναι ικανοί να (επι)κοι- και επαγγελματική ανάπτυξη (Brown, νωνήσουν το πρόγραμμα σπουδών με Trevino & Harrison, 2005). πολλαπλούς τρόπους, και ότι έχουν την Επιπροσθέτως οι ηθικοί εκπαιδευτι- παιδαγωγική επάρκεια να παρέχουν κοί ηγέτες χρειάζεται να αναδιαμορφώ- στους μαθητές αυθεντικές και ποιοτι- σουν τις σχολικές τους μονάδες σε ορ- κές μαθησιακές γνώσεις, δεξιότητες γανισμούς μάθησης, όπου θα προάγεται και εμπειρίες, οι οποίες συνδέονται και θα ενισχύεται η ενεργητικότητα, η με τις στάσεις, τις ανάγκες και τα εν- δημοκρατικότητα και η συμμετοχικότη- διαφέροντά τους (Starratt & Leeman, τα των εκπαιδευτικών στην καθημερι- 2011). Ως προς αυτό το σκοπό οι ηθι- νή λειτουργία των σχολικών μονάδων κοί εκπαιδευτικοί ηγέτες χρειάζεται να 59 διακρίνονται από υψηλά επίπεδα αυτο- άζεται να εξασφαλίζουν την εύρυθμη αντίληψης, αυτοεκτίμησης και αυτο-α- και αποτελεσματική λειτουργία των ποτελεσματικότητας και να έχουν ανοι- σχολικών τους μονάδων με σκοπό την χτή σκέψη, ενσυναίσθηση και ευελιξία παροχς ίσων εκπαιδευτικών ευκαιριών αναφορικά με τις ενδεχόμενες αντι- και την επίτευξη ίσων εκπαιδευτικών δράσεις των εκπαιδευτικών έναντι της (ακαδημαϊκών και μη ακαδημαϊκών) δοκιμής και/ή της θέσπισης αλλαγών, αποτελεσμάτων (Jäppinen & Ciussi, πειραματισμών, και καινοτομιών στην 2016). Ως προς αυτό το σκοπό οι ηθι- υφιστάμενη λειτουργία των σχολικών κοί εκπαιδευτικοί ηγέτες ενισχύουν τους μονάδων (Begley, 2006). Επιπρο- την αυθεντική, τη δημιουργική και τη σθέτως οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες βιωματική μάθηση και υποστηρίζουν ως μέντορες-εκπαιδευτές καλούνται να ποικιλοτρόπως τους εκπαιδευτικούς επιδράσουν θετικά στην προσωπική ώστε να εφαρμόζουν πρακτικές διαφο- και επαγγελματική ανάπτυξη των εκ- ροποιημένης διδασκαλίας και εναλλα- παιδευτικών καθ’ όλη τη διάρκεια της κτικής αξιολόγησης (Lewis & Murphy, μεταξύ τους συνεργατικής τους σχέσης 2008). Έτσι οι ηθικοί εκπαιδευτικοί μέσω της παροχής φθίνουσας καθοδή- ηγέτες συμβάλλουν καθοριστικά για να γησης, επισταμένης συμβουλευτικής καταστούν όλοι οι μαθητές ικανοί να και ουσιαστικής ενδυνάμωσης (Useem μαθαίνουν ανεξαρτήτως της σχολικής, Cook & Sutton, 2005). Ως προς αυτό το αναπτυξιακής και κοινωνικοπολιτισμι- σκοπό οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες κής τους αφετηρίας. Συνακόλουθα οι χρειάζεται να έχουν αποκτήσει επι- ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες επιδρούν κοινωνιακές, (μετα)γνωστικές, συναι- σημαντικά στον πυρήνα της διαδικα- σθηματικές και κοινωνικές δεξιότητες, σίας της μάθησης και της διδασκα- να επιδεικνύουν υπομονή, στοχο-προ- λίας στην καθημερινή εκπαιδευτική σήλωση και επιμονή κατά την άσκηση διαδικασία και σχολική ζωή (Starratt, των διοικητικών τους καθηκόντων και 2003). Επιπροσθέτως οι ηθικοί εκπαι- να έχουν στέρεες και σε βάθος γνώ- δευτικοί ηγέτες δραστηριοποιούνται, σεις της παιδαγωγικής, της διδακτικής αναλαμβάνουν το ρίσκο και προβαί- μεθοδολογίας και της γνωστικής, κοι- νουν σε ριζοσπαστικές αλλαγές τόσο νωνικής και αναπτυξιακής ψυχολογί- στην οργάνωση προγραμμάτων αντι- ας των ενηλίκων (Noonan, Walker & σταθμιστικής και χαρισματικής εκπαί- Kutsyuruba, 2008). δευσης, όσο και στη μεντορεία και στη συμβουλευτική υποστήριξη των εκπαι- δευτικών, αφού οι αρμοδιότητές τους Τέταρτη περιοχή ηθικής ευθύνης: δεν περιορίζονται στην καθημερινή δι- Οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες ως αχείριση ζητημάτων γραφειοκρατικής εκπαιδευτικοί διευθυντές φύσης, αλλά διευρύνονται σε θέματα πρωτίστως παιδαγωγικής και κοινωνι- Στην περιοχή αυτή ηθικής ευθύνης, κοποιητικής λειτουργίας των σχολικών οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες χρει- τους μονάδων (Ulf, 2015). 60 Πέμπτη περιοχή ηθικής ευθύνης: σωπικές εμπειρίες και τις κοινωνικές Οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες ως προσδοκίες των μαθητών και των γο- μετασχηματιστικοί ηγέτες νέων τους (Snowden & Boone, 2007). Ως αποτέλεσμα επιτυγχάνουν να ανα- Σε αυτό το υψηλότερο επίπεδο ευ- διαμορφώσουν τις σχολικές τους μο- θύνης, οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες νάδες από γραφειοκρατικούς θεσμούς καθίστανται μετασχηματιστικοί ηγέτες με χαρακτηριστικά συγκεντρωτισμού, στο βαθμό που επιτυγχάνουν να ενδυ- ρυθμίσεων και νορμών σε αυτοδιοι- ναμώσουν και να εμπνεύσουν τους κούμενες κοινότητες με χαρακτηριστι- εκπαιδευτικούς της ομάδας αναφοράς κά αυτορρύθμισης, ανθρωπισμού και ώστε και οι ίδιοι να εμπλακούν ενερ- αλληλεγγύης (Johansson, 2004). γητικά και καθοριστικά στη λειτουργία της σχολικής κοινότητας και λειτουρ- γήσουν ως ηθικοί εκπαιδευτικές ηγέ- Συζήτηση τες των τάξεών τους (Starratt, 2005). Ως προς αυτό το σκοπό οι ηθικοί εκ- Το θεωρητικό μοντέλο του Starratt παιδευτικοί ηγέτες ενεργούν περισσό- περιγράφει τις πέντε (5) περιοχές ηθι- τερο προληπτικά και ενισχυτικά και κής ευθύνης, στις οποίες, οι ηθικοί εκ- λιγότερο παρεμβατικά και ελεγκτικά παιδευτικοί ηγέτες θα χρειαστεί κατά αναφορικά με την οργάνωση και υλο- περίπτωση να λαμβάνουν υπόψη, κάθε ποίηση των διοικητικών τους καθηκό- φορά που καλούνται να λάβουν απο- ντων και αρμοδιοτήτων (Kutsyuruba, φάσεις κατά τη διάρκεια άσκησης του Walker, & Noonan, 2010). Μέσω των διοικητικού τους έργου (Kutsyuruba, παραπάνω διοικητικών πρακτικών Walker & Cherkowski, 2014). Μια και θεωρήσεων οι ηθικοί εκπαιδευ- βασική προϋπόθεση ώστε οι ηθικοί τικοί ηγέτες αναμένουν από όλους εκπαιδευτικοί ηγέτες να λαμβάνουν τους εκπαιδευτικούς να δρουν με με- περισσότερο ηθικές αποφάσεις, που γαλύτερη ευαισθησία, ευσυνειδησία ενδεχομένως να μην είναι τόσο δημο- και ταπεινότητα, να εκδηλώνουν ει- φιλείς, είναι να έχουν προηγουμένως λικρινή έγνοια για τους συναδέλφους εργαστεί στην οικοδόμηση ενός κλί- εκπαιδευτικούς και τους μαθητές και ματος αμοιβαιότητας, εμπιστοσύνης, να συμπεριφέρονται με ιδιαίτερη φρο- συναίνεσης και καλής θέλησης μεταξύ ντίδα έναντι των υπολοίπων μελών της όλων των μελών της σχολικής κοινότη- σχολικής κοινότητας, που χρήζουν τας (Langlois, 2004). πρόσθετης κοινωνικο-γνωστικής και Επιπροσθέτως, οι ηθικοί εκπαιδευ- συναισθηματικής υποστήριξης (Valli, τικοί ηγέτες είναι καλό να αναπτύξουν Stefansk & Jacobson, 2018). Επίσης οι μια κουλτούρα συνεργατικής λήψης ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες σε αυτήν αποφάσεων στις σχολικές τους μονά- την περιοχή ευθύνης, ενισχύουν τη με- δες προκειμένου να απεμπλακούν οι τασχηματιστική μάθηση, ώστε να συν- ίδιοι από συμπεριφορές, που περισ- δεθεί η ακαδημαϊκή γνώση με τις προ- σότερο χαρακτηρίζουν απρόσωπους, 61 συγκεντρωτικούς γραφειοκρατικούς άζεται τόσο οι υποψήφιοι, όσο και οι θεσμούς (Shapiro & Hassinger, 2007). υπηρετούντες διευθυντές των σχολικών Επίσης η βιβλιογραφική επισκόπηση μονάδων να εκπαιδευτούν στις θεμελι- των πέντε περιοχών ευθύνης ανέδειξε ώδεις αρχές της ηθικής εκπαιδευτικής τη σημαντικότητα του θεσμικού ρόλου ηγεσίας και στη λήψη ηθικών αποφά- των ηθικών εκπαιδευτικών ηγετών σεων με τρόπο μεθοδικό, οργανωμένο αναφορικά με την οικοδόμηση μιας και επιστάμενο, τόσο στο ακαδημαϊκό νέας σχολικής κουλτούρας η οποία επίπεδο της βασικής τους εκπαίδευσης, θα προάγει ως θεσμική προτεραιό- όσο και στο ενδο-υπηρεσιακό επίπεδο τητα την ενίσχυση της πολυδιάστατης της επαγγελματικής τους ανάπτυξης ηθικής στη λειτουργία των σχολικών (Rucinski & Bauch, 2006). τους μονάδων (Noonan, Walker, & Στο πλαίσιο του ελληνικού εκπαι- Kutsyuruba, 2008). δευτικού συστήματος χρειάζεται οι Ως προς την επίτευξη των παρα- νυν διευθυντές των σχολικών μονά- πάνω οι ηθικοί εκπαιδευτικοί ηγέτες δων να συμμετέχουν σε επιμορφωτικά χρειάζεται, πέραν της εκδήλωσης μιας προγράμματα-βιωματικά εργαστήρια πρότυπης θετικής ηθικής συμπεριφο- (περιοδικής συχνότητας και/ή μακράς ράς (Normore, 2004), να βρουν τους διάρκειας) επάνω σε θέματα ηθικής κατάλληλους και ποικίλους τρόπους εκπαιδευτικής ηγεσίας. Την επιστη- ώστε να ενδυναμώσουν, να εμπνεύ- μονική ευθύνη της διοργάνωσης των σουν και να εξασκήσουν τους εκ- αναφερομένων προγραμμάτων εκ- παιδευτικούς να ενεργοποιηθούν ως παίδευσής θα αναλάβουν οι αρμόδιοι προς την απόκτηση αρχών και αξιών δημόσιοι επιστημονικοί οργανισμοί της ηθικής της φροντίδας, της ηθι- και ακαδημαϊκοί φορείς της χώρας, κής της δικαιοσύνης και της ηθικής όπως είναι το Ινστιτούτο Εκπαιδευ- της κριτικής (Cherkowski, Walker & τικής Πολιτικής, το Εθνικό Κέντρο Kutsyuruba, 2015). Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκη- σης, τα Πανεπιστήμια και τα προσφά- τως ιδρυμένα Περιφερειακά Κέντρα Προτάσεις Εκπαιδευτικού Σχεδιασμού. Έτσι οι διευθυντές των σχολικών μονάδων Με βάση το θεωρητικό μοντέλο του αναμένεται από την παραπάνω υπο- Robert Starratt κρίνεται καταρχήν ση- στηρικτική εκπαιδευτική διαδικασία μαντικό να έχει επιτευχθεί μια συναι- να μετασχηματιστούν σταδιακά και νετική σύνθεση των επιμέρους φιλο- σε ένα βάθος χρόνου σε περισσότερο σοφικών θεωριών της ηθικής στις θε- ηθικούς εκπαιδευτικούς ηγέτες, αφού μελιώδεις θεωρίες της εκπαιδευτικής θα λαμβάνουν διοικητικές αποφάσεις, ηγεσίας στη βάση των αρχών της ηθι- που θα ικανοποιούν κατά το πλείστο κής της φροντίδας, της ηθικής της δι- και τις πέντε (5) περιοχές ηθικής ευ- καιοσύνης και της ηθικής της κριτικής θύνης του θεωρητικού μοντέλου του (Shapiro, 2006). Επιπροσθέτως χρει- Robert Starratt. 62 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Begley, P. (2006). Self-knowledge, capacity and sensitivity: Prerequisites to authentic leadership by school principals. Journal of Educational Administration, 44(6), 570-589. Bowen, C., Bessett, H., & Cham, T. (2006). Including ethics in the study of educational leadership. Journal of College and Character, 7(7), 1-2. Brown, M., Trevino, L., & Harrison, D. (2005). Ethical leadership: A social learning perspective for construct development and testing. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 97, 117-134. Brown, M., & Trevino, L. (2006). Ethical leadership: Α review and future directions. The Leadership Quarterly, 17(6), 595-616. Caldwell, P., & Sholtis, S. (2008). Developing an ethic of care in the classroom. Kappa Delta Pi Record, 44(2), 85-89. Campbell, E. (1999). Ethical school leadership: Problems of an elusive role. In P. Begley (Ed.), Values and educational leadership (pp. 151–163). Albany, NY: State University of New York Press. Cherkowski, S., Walker, K., & Kutsyuruba, B. (2015). Principals’ moral agency and ethical decision-making: towards a transformational ethics. International Journal of Educational Policy and Leadership, 10(5), 1-17. Collier, M. (2005). An ethic of caring: The fuel for high teacher efficacy. Urban Review, 37, 351-359. DePree, C. & Jude, R. (2010). Daily practice: Ethics in leadership. Contemporary Issues in Educational Research, 3(7), 19-23. Easley, J. (2008). Moral school building leadership. Journal of Educational Administration, 46(1), 25-38 Eyal, O., Berkovich, I., & Schwartz, T. (2011). Making right choices: ethical judgments among educational leaders. Journal of Educational Administration, 49(4), 396-413. Furman, G. (2004). The ethic of community. Journal of Educational Administration, 42(2), 215-235. Furman, G. (2012). Social justice leadership as praxis: developing capacities through preparation programs. Educational Administration Quarterly, 48(1), 191-229. Gerstl-Pepin, C., Killeen, K., & Hasazi, S. (2006). Utilizing an ‘ethic of care’ in leadership preparation. Journal of Educational Administration, 44(3), 250-263. Greenfield, W. (2004). Moral leadership in schools. Journal of Educational Administration, 42(2), 174-196. Harmon, H., & Schaft, K. (2009). Rural school leadership for collaborative community development. The Rural Educator, 30(3), 4-9. Jäppinen, Α., & Ciussi, M. (2016). Indicators of improved learning contexts: a collaborative perspective on educational leadership. International Journal of Leadership in Education, 19(4), 482-504. Johansson, O. (2004). A democratic, learning and communicative leadership. Journal of Educational Administration, 42(6), 697-707. Kohlberg, L. (1969). Stage and sequence: The cognitive-developmental approach to socialization. In D. Goslin (Ed.), Handbook of socialization theory and research. Chicago: Rand McNally. 63 Kutsyuruba, B., Walker, K. & Cherkowski, S. (2014). The grounds and strategies for ethical decision-making in Canadian principalship. Management Education: An International Journal, 13(2), 1-11. Kutsyuruba, B., Walker, K., & Noonan, B. (2010). The ecology of trust in the principalship. Journal of Educational Administration and Foundations, 21(1), 23-47. Langlois, L. (2004). Responding ethically: Complex decision-making by school district superintendents. International Studies in Educational Administration and Management, 32(2), 78-93. Langlois, L., & Lapointe, C. (2007). Ethical leadership in Canadian school organizations: Tensions and possibilities. Educational Management Administration & Leadership, 35(2), 247-260. Langlois, L., & Lapointe, C. (2010). Can ethics be learned? Results from a three-year action research project. Journal of Educational Administration, 48(2), 147-163. Langlois, L., Lapointe, C., Valois, P,. & Deleeuw, A. (2014). Development and validity of the ethical leadership questionnaire. Journal of Educational Administration, 52(3), 310-331. Lewis, P., & Murphy, R. (2008). New directions in school leadership. School Leadership & Management 28(2), 127-146. McCray, C., & Beachum, F. (2006), A critique of zero tolerance policies: an issue of justice and caring. Values and Ethics in Educational Administration, 5(1), 1-8. Noddings, N. (2006). Educational leaders as caring teachers. School Leadership & Management, 26(4), 339-345. Noonan, B., Walker, K., & Kutsyuruba, B. (2008). Trust in the contemporary principalship. Canadian Journal of Educational Administration and Policy, 85, 1-17. Norberg, K. (2009). School leadership for diversity and inclusion: Meeting the multicultural challenge in Sweden. Values and Ethics in Educational Administration, 8(1), 1-8. Normore, A. (2004). Ethics and values in leadership preparation programs: Finding the north star in the dust storm. Values and Ethics in Educational Administration, 2(2), 1-8. Shapiro, J. (2006). Ethical decision making in turbulent time: Bridging theory with practice to prepare authentic educational leaders. Values and Ethics in Educational Administration, 4(2), 1-8. Shapiro, J., & Hassinger, R. (2007). Using case studies of ethical dilemmas for the development of moral literacy: Towards educating for social justice. Journal of Educational Administration, 45(4), 451-470. Shapiro, J., & Stefkovich, J. (2016). Ethical leadership and decision making in education: Applying theoretical perspectives to complex dilemmas (4th ed.). Routledge, New York. Shields, C. (2010). Transformative leadership: Working for equity in diverse contexts. Education Administration Quarterly, 46(4), 558-559. Snowden, D., & Boone, M. (2007). A leader’s framework for decision-making. Harvard Business Review, 85(11), 68-76. Starratt, R. (1991). Building an ethical school: A theory for practice in educational leadership. Educational Administration Quarterly, 27(3), 185-202. Starratt, R. (1994). Building an ethical school: A practical response to the moral crisis in schools. London, UK: Falmer Press. Starratt, R. (2003). Opportunity to learn and the accountability agenda. Phi Delta Kappan 85(4), 298-303. 64 Starratt, R. (2004). Ethical leadership. San Francisco: Jossey-Bass. Starratt, R.J. (2005). Responsible leadership. The Educational Forum, 69(2), 124–133. Starratt, R., & Leeman, Y. (2011). Ethical tensions in the daily work of principals: Finding a still point. Journal of Educational Administration and Foundations, 22(1), 39-53. Rucinski, A., & Bauch, P. (2006). Reflective, ethical, and moral constructs in educational leadership preparation: Effects on graduates’ practices. Journal of Educational Administration, 44(5), 487-508. Theoharis, G. (2007). Social justice educational leaders and resistance: Toward a theory of social justice leadership. Educational Administration Quarterly, 43(2), 221-258. Ulf, L. (2015). Professional norms guiding school principals’ pedagogical leadership. International Journal of Educational Management 29, 4, 461-476. Valli, L., Stefanski, A., & Jacobson, R. (2018). School-community partnership models: implications for leadership. International Journal of Leadership in Education 21(1), 31- 49. 65 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 66-80 Β’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Όψεις της ηθικής της εργασίας σε κοινωνικά ευάλωτες ομάδες Νίκος Δρόσος* & Ιωάννα Τσαμπαλάτη- Βακαλοπούλου** ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΝΟΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΨΥΧΙΚΗ ΝΟΣΟ: ΕΙΝΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΠΛΩΣ ΕΝΑΣ ΤΡΟΠΟΣ ΑΥΞΗΣΗΣ ΤΩΝ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΩΝ; Η διαρκώς αυξανόμενη πολυπλοκότητα της σύγχρονης αγοράς εργασίας, καθώς και οι μεγάλες κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές που έλαβαν χώρα την τελευταία δεκαετία έχουν δημιουργήσει νέες συνθήκες, τις οποίες πρέπει να λαμβάνουν υπόψη οι επαγγελματικοί σύμβουλοι ώστε να παρέχουν ποιοτικές υπηρεσίες συμβουλευτικής και προσανατολισμού. Οι νέες αυτές προκλήσεις δημιουργούν πρόσθετες δυσκολίες στην επαγγελματική επανένταξη των ατόμων από ευάλωτες κοινωνικά ομάδες. Ειδικότερα, τα άτομα που έχουν ψυχικές νόσους απασχολούνται σε έμμισθες θέσεις εργασίας σε ποσοστό κάτω του 20%, μολονότι τα ίδια επιθυμούν να εργαστούν και έχουν τις δυνατότητες να είναι παραγωγικά στην εργασία. Η παρούσα μελέτη στοχεύει στη διερεύνηση του νοήματος που αποδίδουν τα άτομα με ψυχική νόσο στην έννοια της εργασίας. Έγινε ποιοτική έρευνα με τη μέθοδο της ημιδομημένης συνέντευξης και συμμετείχαν 15 άτομα. Τα ευρήματα έδειξαν ότι τα άτομα με ψυχική νόσο δε βλέπουν την εργασία απλώς ως έναν τρόπο αύξησης των εισοδημάτων, αλλά αντίθετα αποδίδουν σε αυτήν πλήθος άλλων νοημάτων. Η ύπαρξη εργασίας σημαίνει για αυτά χαρά, να έχουν μια δομημένη καθημερινότητα και ασχολία, να αισθάνονται χρήσιμα μέλη της κοινωνίας και συνδέεται με τις πεποιθήσεις αυτοαποτελεσματικότητας. Αντίθετα η απουσία εργασίας σημαίνει για τα άτομα αδράνεια και ακινησία, αίσθηση ότι δεν είναι χρήσιμα στην κοινωνία και επιδείνωση της ψυχικής τους υγείας. Η παρούσα μελέτη παρουσιάζει αναλυτικά τα ευρήματα και προσφέρονται εισηγήσεις σε σχέση με την πρακτική αξιοποίηση τους για την παροχή ποιοτικότερων υπηρεσιών επαγγελματικής συμβουλευτικής. Λέξεις-κλειδιά: Επαγγελματική συμβουλευτική σε άτομα με ψυχική νόσο, νόημα της εργασίας, απασχόληση ατόμων με ψυχική νόσο * Ο Ν.Δ. (MSc, PhD) είναι Ψυχολόγος- Επαγγελματικός σύμβουλος, Ταμίας ΔΣ της ΠΕΨΑΕΕ, Μέλος ΔΣ της ΕΛΕΤΥΠΕ και επιστημονικός συνεργάτης του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου και του Εθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Επικοινωνία:

** Η Ι. Τ.-Β. (MSc) είναι Ψυχολόγος- Επαγγελματικός σύμβουλος στην Πανελλαδική Ένωση για την Ψυχοκοινωνική Αποκατάσταση & την Επαγγελματική Επανένταξη (ΠΕΨΑΕΕ). Επικοινωνία:

66 Εισαγωγή χιστον στην πιο έντονη και επίμονη μορφή τους) και τα άτομα που λαμβά- Το μέγεθος του προβλήματος στην νουν κατάλληλη θεραπεία είναι ικανά ψυχική υγεία παγκοσμίως αφορά σε να εργαστούν και να είναι αποδοτικά 450 εκατομμύρια ανθρώπους που πά- στην εργασία τους. σχουν από ψυχική ή συμπεριφορική Όλο και περισσότερα ερευνητικά διαταραχή (Λάβδας, Στυλιανίδης & στοιχεία επισημαίνουν ότι η εργασια- Μαμαλούδη, 2014). Πρόσφατες έρευ- κή δραστηριότητα αποτελεί απαραίτη- νες στην Ελλάδα δείχνουν ότι πάνω τη προϋπόθεση για την για την εξέλιξη από το 10% του πληθυσμού αντιμε- και επανένταξη των ατόμων με ψυχι- τωπίζει τέτοιου είδους ζητήματα. Οι κές ασθένειες, αφού βοηθάει στο να Στυλιανίδης & Χονδρός (2014) αναφέ- αντιμετωπίζουν καλύτερα τα συμπτώ- ρουν ότι περίπου το 16% του γενικού ματα της ασθένειας, να δημιουργούν πληθυσμού της χώρας πάσχει από κά- κοινωνικές σχέσεις με τον περίγυρό ποια ψυχική διαταραχή, ενώ σύμφωνα τους και να παίρνουν μεγαλύτερη με τον Skapinakis και τους συνεργάτες ικανοποίηση από τη ζωή τους (Drake, του (2013) ένας στους έξι Έλληνες Bond, & Becker, 2012. Drosos, & ηλικίας 18-70 ετών έχει αναπτύξει κλι- Theodoroulakis, 2019. Grove, Secker, νικά σημαντική ψυχοπαθολογία και & Seebohm, 2005). Παρά την αυξη- ένας στους δώδεκα σοβαρή ψυχοπα- μένη αναγνώριση της σπουδαιότητας θολογία. της εργασίας για κοινωνική και ψυχο- Οι όροι ψυχική νόσος (mental λογική ευημερία αλλά και την υγεία illness) ή ψυχική διαταραχή (mental συνολικότερα, οι ενήλικες που έχουν disorder) όπως εν γένει χρησιμο- διαγνωστεί με ψυχιατρική νόσο είναι ποιούνται από τις δυτικές κοινωνίες πολύ λιγότερο πιθανό να απασχολού- περικλείουν έναν ευρύ και συνεχώς νται από τους ενήλικες από το γενικό αναπτυσσόμενο αριθμό διαγνώσεων. πληθυσμό (NAMI, 2014). Στην παρούσα εργασία όταν γίνεται Παρόλο που πολλές έρευνες έχουν αναφορά σε άτομα με ψυχική νόσο εν- μελετήσει τα αποτελέσματα της ερ- νοούνται άτομα των οποίων η ζωή έχει γασίας σε αυτόν τον πληθυσμό, κα- επηρεαστεί σε μεγάλο βαθμό από αυ- θώς και την αποτελεσματικότητα των τά τα προβλήματα λόγω σοβαρών δυ- διαφόρων μεθόδων εργασιακής επα- σκολιών σε έναν ή περισσότερους το- νένταξης, έχουν γίνει σχετικά λίγες μείς της λειτουργικότητας τους. Συνη- έρευνες για την υποκειμενική νοημα- θισμένες σοβαρές ψυχιατρικές νόσοι τοδότηση της εργασίας από τα άτομα είναι οι ψυχωσικές διαταραχές, όπως με ψυχική νόσο. Οι ως τώρα ερευνη- η σχιζοφρένεια, καθώς και οι σοβα- τικές προσπάθειες σε διάφορες χώ- ρές μορφές διαταραχών της διάθεσης, ρες (ΗΠΑ: Auerbach, & Richardson, όπως η διπολική διαταραχή. Παρ’ όλα 2005. Dunn, Wewiorski & Rogers, αυτά τα πιο σοβαρά συμπτώματα είναι 2008.Torres Stone, Sabella, Lidz, αρκετά σύντομα σε διάρκεια (τουλά- McKay, & Smith, 2018, Νορβηγία: 67 Borg & Kristiansen, 2008, Σουηδία: Sabella, Lidz, McKay & Smith (2018) Leufstadius, Eklund, & Erlandsson, σε σχέση με το νόημα που αποδίδεται 2009) έδειξαν ότι η απασχόληση προ- στην εργασία σε πληθυσμό νεαρών σφέρει μια αίσθηση ταυτότητας, ενί- ενηλίκων, ηλικιών 18-30 που έχουν σχυση της αυτοπεποίθησης και δομή διαγνωστεί με ψυχική νόσο στη Μα- στην καθημερινότητά των ατόμων. Η σαχουσέτη, τα ευρήματα ομαδοποιή- οικονομική ανταμοιβή και η ανεξαρ- θηκαν σε τέσσερις κύριες κατηγορίες: τησία αποτελούν, επίσης, σημαντικές οικονομική ανεξαρτησία, ψυχολογικές πτυχές του νοήματος που αποδίδουν λειτουργίες, κοινωνικές λειτουργίες στην εργασία οι ενήλικες με ψυχική και ανάκαμψη. Όπως θα ήταν ανα- νόσο (Auerbach, & Richardson, 2005. μενόμενο, η οικονομική ανεξαρτησία Leufstadius et al., 2009. Koletsi et al., σχετίζεται με το γεγονός πως το να έχει 2009. Torres Stone et al., 2018). Ταυ- κανείς εργασία σημαίνει πως είναι τόχρονα, η εργασία διευκολύνει την ικανός να πληρώνει για τις ανάγκες κοινωνική επαφή, δίνει την αίσθηση και τα προσωπικά του αντικείμενα. Η του ανήκειν σε μια ομάδα και προάγει δεύτερη κατηγορία αφορά στα ψυχικά φιλίες και τη σύνδεση με άλλους και οφέλη που προκύπτουν από το να έχει την κοινωνία, ακόμη και σε περιπτώ- κανείς εργασία συμπεριλαμβανομένης σεις όπου τα άτομα αισθάνθηκαν απο- της αίσθησης ενός σκοπού και του να μονωμένα και δυσαρεστημένα στην νιώθει κανείς σημαντικός. Αναφορικά εργασία. Η απασχόληση έχει συνδεθεί με τις κοινωνικές λειτουργίες, πολλοί με υψηλότερο βαθμό λειτουργικότητας εκ των συμμετεχόντων ανέφεραν ότι και θεωρείται ως ένα βήμα προς την η εργασία μπορεί να προάγει την κοι- ανάκαμψη καθώς παρέχει στα άτομα νωνική συνδιαλλαγή που σε άλλη περί- έναν τρόπο να αντιμετωπίσουν την πτωση μπορεί να εκλείπει. Η τέταρτη ασθένεια και λειτουργεί ως μέσο βελ- κατηγορία, η «ανάκαμψη», αναφέρε- τίωσης των συμπτωμάτων τους. Ταυτό- ται στο ότι η εργασία αντιπροσωπεύει χρονα η εργασία δίνει την δυνατότητα περισσότερα από ένα απλό μέσο για να μετακινηθεί το άτομο από την ταυ- κοινωνικότητα και οικονομικές απο- τότητα εκείνου που δέχεται την βοή- λαβές και βοηθάει τα άτομα να ξεπε- θεια (helpee) στην ταυτότητα εκείνου ράσουν τη διάγνωσή τους παρέχοντας που παρέχει βοήθεια (helper) προ- ένα θετικό περιβάλλον. άγοντας έτσι την ανάκαμψη και την Επιπρόσθετα, η έρευνα των Borg αίσθηση της κανονικότητας μέσω ενός & Kristiansen (2008) στη Νορβηγία με τρόπου αποκόλλησης από την ταυτό- 13 συμμετέχοντες άντρες και γυναίκες τητα του ψυχικά ασθενή και της εν- που έχουν μακροχρόνια προβλήματα σωμάτωσης στην ευρύτερη κοινωνία. με την ψυχική τους υγεία (σχιζοφρέ- Αντίθετα, η μη απασχόληση συνδέεται νεια, διπολική διαταραχή) διερεύνησε με ελλιπέστερη ψυχική και σωματική με ποιοτική προσέγγιση τι σημαίνει υγεία (Paul, & Moser, 2009). για τα άτομα να έχουν δουλειά και Στην έρευνα των Torres Stone, να είναι εργαζόμενοι σε κανονικές 68 συνθήκες. Τα ευρήματα δείχνουν ορι- κίνητρο για απόκτηση δεξιοτήτων, σμένους τρόπους με τους οποίους η δημιουργική απασχόληση (απόδραση εργασία υποστηρίζει τη διαδικασία από βαρετή ρουτίνα) και οικονομική της ανάκαμψης. Κεντρικής σημασίας ανεξαρτησία. για όλους ήταν η μετάβαση από το ρόλο του παθητικού ασθενή στο ρό- Η παρούσα έρευνα λο του ενεργού εργαζόμενου. Επίσης, ήταν σημαντική η αίσθηση του «ανή- Η παρούσα έρευνα στοχεύει στη κειν» σε μια κανονική, συνηθισμένη διερεύνηση του προσωπικού νοήμα- εργασιακή ζωή. Απ’ την άλλη πλευρά η τος που αποδίδουν τα άτομα με ψυχική εξεύρεση ισορροπίας μεταξύ ανάπαυ- νόσο στην εργασία. Πιο συγκεκριμένα σης, εργασίας και άλλων καθημερινών διερευνώνται: (α) το νόημα που αποδί- υποχρεώσεων ήταν ένας σημαντικός δουν τα άτομα στο να έχουν εργασία, παράγοντας ανησυχίας για τα άτομα. (β) το νόημα που αποδίδουν τα άτομα Τέλος, ως μια πολύ σημαντική πτυχή στο να μην έχουν εργασία (απουσία αναφέρθηκε το πόσο υποστηρικτικό εργασίας) και (γ) τι θεωρούν σημαντι- και ευέλικτο είναι το περιβάλλον ερ- κό να τους προσφέρει η εργασία τους γασίας, κάτι που περιλαμβάνει και την (επαγγελματικές αξίες). αίσθηση του να εκπέμπονται μηνύματα εμπιστοσύνης, ελπίδας, θετικών πεποι- θήσεων και προσδοκιών από συναδέλ- Μέθοδος φους και προϊσταμένους. Στην ίδια κατεύθυνση αυτή βρίσκο- Συμμετέχοντες νται και τα αποτελέσματα της έρευ- Οι συμμετέχοντες στην έρευνα νας των Dunn, Wewiorski & Rogers, ήταν δεκαπέντε άτομα: πέντε γυναίκες (2008) στη Βοστώνη με 23 συμμετέχο- και δέκα άνδρες, όλοι από την περιοχή ντες. Η έρευνα έγινε με τη μορφή της των Αθηνών. Ο/η κάθε συμμετέχοντας ημιδομημένης συνέντευξης και φάνη- / συμμετέχουσα προσκλήθηκε να συμ- κε ότι οι συμμετέχοντες θεωρούν ότι μετέχει στην έρευνα με τα εξής κριτή- η εργασία ενθαρρύνει την αυτοεκτί- ρια: α) να λαμβάνει υπηρεσίες ψυχι- μηση, προσφέρει οικονομικά οφέλη, κής υγείας αντιμετωπίζοντας κάποια εφοδιάζοντας παράλληλα τα άτομα σοβαρή ψυχιατρική διαταραχή και β) με στρατηγικές αντιμετώπισης των να επιθυμεί να εργαστεί και να ανα- ψυχιατρικών συμπτωμάτων και τελικά ζητά εργασία. διευκολύνει τη διαδικασία της ανά- Τα δημογραφικά στοιχεία των καμψης. Αντίστοιχη έρευνα στο Ιράν συμμετεχόντων ήταν ποικίλα. Ο μέ- (Khalaf Beigi et al., 2015) σε δέκα άτο- σος όρος ηλικίας τους ήταν τα 40 έτη μα με ψυχική νόσο ανέδειξε τέσσερα (εύρος: από 31 έως 53 ετών). Όσον βασικά θέματα: ανάπτυξη προσωπικής αφορά στη βαθμίδα εκπαίδευσης, 3 και κοινωνικής ταυτότητας, αντιμετώ- συμμετέχοντες ήταν απόφοιτοι υπο- πιση συμπτωμάτων ψυχικής νόσου και χρεωτικής εκπαίδευσης, 6 απόφοιτοι 69 δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και 6 • Τι θεωρούν τα άτομα ότι θα ήταν απόφοιτοι τεχνολογικής ή πανεπι- σημαντικό για τα ίδια να τους προ- στημιακής εκπαίδευσης. Το ηλικιακό σφέρει η εργασία τους. εύρος εκδήλωσης της ψυχικής νόσου Το πρώτο ζήτημα (νόημα εργασί- ήταν 16-42 έτη (Μ.Ο.: 26,6 έτη). Από ας) περιελάμβανε τρία ερωτήματα: τους 15 συμμετέχοντες, οι 11 διαβιούν «Τι σημαίνει για σένα εργασία;», «Τι στην κοινότητα και οι 4 σε στεγαστικές είναι αυτό που σε κάνει να θέλεις να δομές. εργαστείς;» και «Αν βρεις εργασία, τι θα σήμαινε αυτό για σένα;». Το δεύ- Μέσα συλλογής δεδομένων τερο ζήτημα (νόημα της απουσίας της εργασίας) διερευνήθηκε με το ερώ- Για τον σχεδιασμό, τη διεξαγωγή και τημα «Τι σημαίνει για σένα το να μην ανάλυση της παρούσας έρευνας επιλέ- εργάζεσαι;» και το τρίτο (επαγγελμα- χθηκε η ποιοτική μεθοδολογία, καθώς τικές αξίες) με δύο επιμέρους ερωτή- η έρευνα ενδιαφερόταν να μελετήσει ματα: «Αν βρεις εργασία, τι θα ήθελες σε βάθος τις προσωπικές νοηματοδο- να σου προσφέρει η εργασία αυτή;» τήσεις των συμμετεχόντων στην έννοια και «Τι από αυτά θεωρείς πιο σημα- της εργασίας. Η συλλογή δεδομένων ντικό;». Τα άτομα ενθαρρύνονταν να έγινε μέσω ημιδομημένων συνεντεύξε- πουν ότι τους ερχόταν αυθόρμητα στο ων, ενώ για την ανάλυση τους επιλέχτη- μυαλό και ακόμη και αν ζητούσαν δι- κε η μέθοδος της θεματικής ανάλυσης. ευκρινίσεις, τους τονιζόταν ότι είναι Η ημιδομημένη συνέντευξη, μολονότι ελεύθερη η απάντηση. περιέχει ένα σύνολο προκαθορισμέ- νων ερωτήσεων που σχετίζονται με τα Διαδικασία/ Δεοντολογικά ζητήματα ερευνητικά ερωτήματα και καθοδηγούν με κάποιο τρόπο τη συζήτηση σε αυτά, Στην προσέγγισή τους σε κάθε συμ- προσφέρουν τη δυνατότητα στους συνε- μετέχοντα/συμμετέχουσα στην έρευνα, ντευξιαζόμενους να μιλήσουν ανοιχτά οι ερευνητές εξασφάλισαν την συγκα- για τα ζητήματα που τίθενται και δεν τάθεσή τους και καταστήθηκε σαφές κατευθύνουν σε συγκεκριμένες απα- ότι η ανωνυμία του ήταν εξασφαλι- ντήσεις. Η συνέντευξη επικεντρώθηκε σμένη σε κάθε στάδιο της έρευνας. Οι στα ακόλουθα ζητήματα: συνεντεύξεις έλαβαν χώρο σε κλειστό χώρο του Εξειδικευμένου Κέντρου • Τι σημαίνει για το άτομο το να ερ- Ημέρας της ΠΕΨΑΕΕ1 προκειμένου γάζεται. να εξασφαλιστεί η ιδιωτικότητα. Οι • Τι σημαίνει για το άτομο το να μην συμμετέχοντες ενημερώθηκαν ότι τα εργάζεται. αποτελέσματα της έρευνας θα περι- 1. Η Πανελλαδική Ένωση για την Ψυχοκοινωνική Αποκατάσταση και την Επαγγελματική Επα- νένταξη (ΠΕΨΑΕΕ) είναι Επιστημονικό - Μη Κερδοσκοπικό Σωματείο που ιδρύθηκε το 1996 και διατηρεί δύο κέντρα ημέρας και ένα οικοτροφείο για ενήλικες με ψυχική νόσο. 70 λαμβάνουν αυτούσια αποσπάσματα πτικά τα θέματα που προέκυψαν σε από τα λεγόμενά τους και εξασφαλί- σχέση με το νόημα που αποδίδει το στηκε η συγκατάθεσή τους. άτομο στην εργασία του, με ενδεικτι- κά παραδείγματα/ αποσπάσματα από τις συνεντεύξεις. Αποτελέσματα / Ευρήματα Χαρά Μετά τη συλλογή των δεδομένων, έγινε η κωδικοποίησή τους και η θεμα- Η χαρά αναδείχτηκε από τους πε- τική ανάλυση ανέδειξε τα θέματα που ρισσότερους συμμετέχοντες ως το κύ- παρουσιάζονται παρακάτω. ριο συναίσθημα που θεωρούν ότι θα βίωναν αν είχαν εργασία. Το συναί- Νόημα που αποδίδεται στην εργασία σθημα αυτό, φάνηκε να βιώνεται ως λαχτάρα από τους συμμετέχοντες να Οι περισσότεροι από τους ερωτώ- αποκτήσουν κι εκείνοι μια εργασία, μενους συσχετίζουν την ύπαρξη εργα- όπως στη περίπτωση ενός 38χρονου σίας με ένα θετικό συναίσθημα, τη χα- συμμετέχοντα: ρά, καθώς και με τον προγραμματισμό «Θα αισθανόμουν χαρά! Δε θα της καθημερινότητας. Επίσης, πολλοί έβλεπα την ώρα να αρχίσω!» συμμετέχοντες συνδέουν ευθέως το Αντίστοιχα, μια 39χρονη συμμετέ- να έχουν εργασία με την αίσθηση ότι χουσα δήλωσε: υπάρχει δική τους προσωπική συνει- «Αν είχα εργασία, θα ήμουν χαρού- σφορά στην κοινωνία. Ένας σημα- μενη!!!» ντικός αριθμός απαντήσεων, επίσης, Για τους συμμετέχοντες το συναί- συνδέει άμεσα την εργασία με την σθημα της χαράς από την απόκτηση ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης και της εργασίας συνδέεται με τη προσδοκία αυτοαποτελεσματικότητα του ατόμου. για τα πλεονεκτήματα που θα έχουν Από την άλλη πλευρά, αρκετοί δίνουν στη ζωή τους αν έχουν μια εργασία και έμφαση στις κοινωνικές λειτουργίες συνδέονται με μια «επιστροφή στην της εργασίας θεωρώντας ότι η εργα- κανονικότητα». σία σημαίνει κοινωνικοποίηση, κινη- τοποίηση και κοινωνική ένταξη. Επί- Προγραμματισμός καθημερινότητας σης, κάποιοι θεωρούν ότι η εργασία σημαίνει για τους ίδιους «αυτονομία/ Πολλοί συμμετέχοντες τόνισαν ότι ανεξαρτησία», καθώς θα έχουν δικά η εργασία θα τους προσφέρει τη δυνα- τους χρήματα και δε θα χρειάζεται να τότητα να έχουν ένα δομημένο καθημε- βασίζονται αποκλειστικά στην οικο- ρινό πρόγραμμα δραστηριοτήτων και γένεια τους ή στα κρατικά επιδόματα. να ξεφύγουν από την αδράνεια. Ένας Τέλος, δόθηκαν και άλλες απαντήσεις 40χρονος συμμετέχοντας δήλωσε: όπως ψυχική υγεία και νόημα ζωής. «Θα είχα καθήκοντα, υποχρεώσεις Ο πίνακας 1.1 παρουσιάζει συνο- και ένα σταθερό πρόγραμμα ημέρας. 71 Επιτέλους θα αποκτούσα και εγώ μια «Εργασία σημαίνει συμμετοχή στην «ρουτίνα» » κοινωνική ζωή και κινητοποίηση» Στο ίδιο πλαίσιο σκέψης ένας Επίσης, αρκετοί θεωρούν ότι η ερ- 30χρονος συμμετέχοντας τόνισε ότι θα γασία σηματοδοτεί και την πλήρη επα- είχε όχι μόνο δραστηριότητες για να νένταξη τους στην κοινωνία παρά τις γεμίσει τη μέρα του αλλά και πράγμα- δυσκολίες της ψυχικής ασθένειας: τα υπό τη δική του ευθύνη. «Εργασία σημαίνει συμμετοχή στην «Θα άλλαζε η καθημερινότητα μου κοινωνία» και θα είχα πράγματα υπ’ ευθύνη μου!» Αυτονομία/ Οικονομική Ανεξαρτη- Είμαι χρήσιμος στην κοινωνία και σία μπορώ να καταφέρω πράγματα Η εργασία θεωρήθηκε από αρκε- Η εργασία θεωρήθηκε από αρκε- τούς συμμετέχοντες ως ένας τρόπος να τούς ως μια αναγνώριση ότι μπορούν πετύχουν την οικονομική ανεξαρτησία να προσφέρουν στην κοινωνία και εί- και κατ’ επέκταση την αυτονομία τους ναι χρήσιμα μέλη της. Ένας 38χρονος από τις οικογένειες τους ή έναν τρόπο συμμετέχοντας δήλωσε: να σταματήσουν να βασίζονται απο- «[Εργασία σημαίνει] Προσφέρω κλειστικά σε κρατικά επιδόματα. Μια στην κοινωνία! Γίνομαι χρήσιμος!» 39χρονη συμμετέχουσα δήλωσε χαρα- Ένας άλλος 40χρονος συμμετέ- κτηριστικά: χοντας συνέδεσε την εργασία με μια «Να έχω οικονομική ανεξαρτησία αίσθηση προσωπικής αξίας και την – να μη ζητάω λεφτά από τη μητέρα κοινωνική αναγνώριση: μου» «Θα ένιωθα ότι αξίζω και με ανα- γνωρίζει η οικογένειά μου! Θα σταμα- Ψυχική υγεία και νόημα ζωής τούσα να νιώθω άχρηστος!» Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι Κοινωνικοποίηση και κοινωνική κάποιοι συμμετέχοντες θεωρούν την ένταξη εργασία ως βασικό στοιχείο για να νιώθουν ολοκληρωμένοι ως προσωπι- Η δυνατότητα αλληλεπίδρασης με κότητες και τη συνδέουν άμεσα με τη άλλα άτομα θεωρήθηκε από αρκετούς διαδικασία της ανάκαμψης της ψυχι- ως σημαντικός παράγοντας που συν- κής τους υγείας. Ένας 52χρονος συμ- δέεται με την εργασία. Είναι χαρα- μετέχοντας δήλωσε χαρακτηριστικά: κτηριστική η δήλωση ενός 53χρονου «Με ολοκληρώνει ως προσωπικότη- συμμετέχοντα: τα, μου δίνει νόημα και σκοπό ζωής». 72 Πίνακας 1.1. Νόημα που αποδίδεται στην εργασία Αριθμός Νόημα εργασίας Ενδεικτικές/ χαρακτηριστικές απαντήσεις ατόμων «Αν είχα εργασία, θα ήμουν χαρούμενη!!!», Γυναίκα, 39 ετών Χαρά 9 «Θα αισθανόμουν χαρά! Δε θα έβλεπα την ώρα να αρχίσω!», Άντρας, 38 ετών «Θα είχα καθήκοντα, υποχρεώσεις και ένα σταθερό πρόγραμμα ημέ- Προγραμματισμός ρας. Επιτέλους θα αποκτούσα και εγώ μια «ρουτίνα», Άντρας, 40 ετών 9 καθημερινότητας «Θα άλλαζε η καθημερινότητα μου και θα είχα πράγματα υπ’ ευθύνη μου!», Άντρας, 30 ετών «Θα ένιωθα ότι αξίζω και με αναγνωρίζει η οικογένειά μου! Είμαι χρήσιμος 8 Θα σταματούσα να νιώθω άχρηστος!», Άντρας, 53 ετών στην κοινωνία «Προσφέρω στην κοινωνία! Γίνομαι χρήσιμος!», Άντρας, 38 ετών Μπορώ να «Σημαίνει ότι είμαι ικανός και μπορώ να ανταπεξέλθω στην ζωή και καταφέρω 7 στην καθημερινότητα» , Άντρας, 30 ετών πράγματα «Εργασία σημαίνει συμμετοχή στην κοινωνική ζωή και κινητοποίηση», Άντρας, 53 ετών Κοινωνικοποίηση 7 «Να γίνω πιο κοινωνική, ίσως να αποκτήσω και κάποιους φίλους, να έχω μεγαλύτερη συναναστροφή με τον κόσμο», Γυναίκα, 39 ετών «Θα σταματήσω να εξαρτώμαι από τους άλλους», Άντρας, 43 ετών Αυτονομία/ 6 «Να έχω οικονομική ανεξαρτησία – να μη ζητάω λεφτά από τη μητέρα Ανεξαρτησία μου», Γυναίκα, 39 ετών «Με την εργασία θα βρεθώ σε δραστηριότητες και θα κινητοποιηθώ – Κινητοποίηση 6 θα ξεφύγω από την αδράνεια», Άντρας, 43 ετών Κοινωνική ένταξη 5 «Εργασία σημαίνει συμμετοχή στην κοινωνία», Άντρας, 53 ετών Οικονομικές 5 «Να μπορώ να συμβάλλω οικονομικά στο σπίτι», Γυναίκα, 42 ετών απολαβές Ψυχική υγεία 5 «Σημαίνει βελτίωση της ψυχικής μου διάθεσης», Άντρας, 51 ετών «Με ολοκληρώνει ως προσωπικότητα, μου δίνει νόημα και σκοπό Νόημα ζωής 4 ζωής», Άντρας, 52 ετών «Με κάνει να νιώθω σημαντικός και ότι έχω ύπαρξη», Άντρας, 33 ετών Αξιοποίηση των δυνατοτήτων και 3 «Η μόρφωση και τα πτυχία μου πιάνουν τόπο», Γυναίκα, 32 ετών γνώσεων μου Κοινωνική ένταξη 5 «Εργασία σημαίνει συμμετοχή στην κοινωνία», Άντρας, 53 ετών Οικονομικές 5 «Να μπορώ να συμβάλλω οικονομικά στο σπίτι», Γυναίκα, 42 ετών απολαβές Ψυχική υγεία 5 «Σημαίνει βελτίωση της ψυχικής μου διάθεσης», Άντρας, 51 ετών «Με ολοκληρώνει ως προσωπικότητα, μου δίνει νόημα και σκοπό Νόημα ζωής 4 ζωής», Άντρας, 52 ετών «Με κάνει να νιώθω σημαντικός και ότι έχω ύπαρξη», Άντρας, 33 ετών Αξιοποίηση των δυνατοτήτων και 3 «Η μόρφωση και τα πτυχία μου πιάνουν τόπο», Γυναίκα, 32 ετών γνώσεων μου 73 Νόημα που αποδίδεται στην έλλειψη Επιδείνωση της ψυχικής υγείας εργασίας Αρκετοί συμμετέχοντες ανέφεραν ότι η έλλειψη εργασίας συνδέεται με Φαίνεται ότι τα άτομα συνδέουν επιδείνωση της ψυχικής τους υγείας την απουσία εργασίας με αδράνεια και δυσχεραίνει την προσπάθεια τους και ακινησία, επιδείνωση της ψυχικής για ανάκαμψη. Ένας 40χρονος συμμε- τους υγείας, αλλά και την αίσθηση ότι τέχοντας δήλωσε: δεν προσφέρουν στην κοινωνία και «Είναι πραγματικά καταστροφή δεν είναι χρήσιμοι. Επιπρόσθετα, κά- της ψυχικής μου υγείας» ποιοι συμμετέχοντες έδωσαν έμφαση Κάποιοι άλλοι συμμετέχοντες θε- στην αβεβαιότητα που νιώθουν και ώρησαν ότι εμποδίζει την κοινωνική την αδυναμία να θέσουν στόχους για επανένταξη: το μέλλον όταν δεν υπάρχει σταθερή «Αφήνω πίσω τα θέλω μου και βρί- εργασία. σκομαι έξω από την κοινωνία» Ο πίνακας 1.2 παρουσιάζει συνο- πτικά τα θέματα που προέκυψαν σε Δεν είμαι χρήσιμος / ικανός σχέση με το νόημα που αποδίδει το Η απουσία εργασίας θεωρήθηκε άτομο στην έλλειψη εργασίας, με εν- από αρκετούς ως μια ένδειξη ότι δε δεικτικά παραδείγματα/ αποσπάσμα- μπορούν να προσφέρουν και να εί- τα από τις συνεντεύξεις. ναι χρήσιμα και παραγωγικά μέλη της κοινωνίας. Ένας 52χρονος συμμετέ- Αδράνεια/ ακινησία χοντας δήλωσε: «Βάσανο! Στο τέλος του μήνα, παίρ- Η αδράνεια αναδείχτηκε από τους νω τη σύνταξη αλλά δεν είναι το ίδιο. περισσότερους συμμετέχοντες ως ο Δεν επαρκεί και, επίσης, νιώθω ότι δεν κύριος παράγοντας που συνδέεται με τα έχω «βγάλει». Νιώθω ανεπαρκής» την έλλειψη εργασίας. Αυτό συνδέεται Μια 42χρονη συμμετέχουσα συ- άμεσα με την απουσία ενός δομημένου νέδεσε την έλλειψη εργασίας με την καθημερινού προγράμματος δραστη- αδυναμία να είναι αυτόνομη και οικο- ριοτήτων. Ένας 31χρονος συμμετέχο- νομικά ανεξάρτητη: ντας δήλωσε χαρακτηριστικά: «Νιώθω ότι μονή μου δε μπορώ να «Βαριέμαι και δεν έχω τι να κάνω» κάνω πράγματα και είμαι εξαρτημένη από τη μητέρα και τον αδελφό μου» 74 Πίνακας 1.2. Νόημα που αποδίδεται στην απουσία εργασίας Νόημα απουσίας Αριθμός Ενδεικτικές/ χαρακτηριστικές απαντήσεις εργασίας ατόμων Αδράνεια/ «Νιώθω σαν να είμαι «τεμπέλα», ενώ δεν είμαι», Γυναίκα, 42 ετών 7 Ακινησία «Βαριέμαι και δεν έχω τι να κάνω», Άντρας, 31 ετών «Νιώθω σα να μου λείπει ένα κομμάτι της ζωής μου», Άντρας, 30 ετών «Είναι πραγματικά καταστροφή της ψυχικής μου υγείας», Επιδείνωση ψυχι- 7 Άντρας, 40 ετών κής υγείας «Αφήνω πίσω τα θέλω μου και βρίσκομαι έξω από την κοινωνία», Άντρας, 53 ετών «Βάσανο! Στο τέλος του μήνα, παίρνω τη σύνταξη αλλά δεν είναι το ίδιο. Δεν επαρκεί και, επίσης, νιώθω ότι δεν τα έχω «βγάλει». Νιώθω Δεν είμαι χρήσι- ανεπαρκής», Άντρας, 52 ετών 6 μος/ ικανός «Νιώθω ότι μονή μου δε μπορώ να κάνω πράγματα και είμαι εξαρτημέ- νη από τη μητέρα και τον αδελφό μου», Γυναίκα, 42 ετών «Αποτυχία στη ζωή! Νιώθω ανεπαρκής!», Άντρας, 53 ετών Αβεβαιότητα/ «Αστάθεια, απουσία οργάνωσης και αβεβαιότητα», Άντρας, 31 ετών Αδυναμία να 5 «Αν δεν έχω δουλειά δε μπορώ να θέσω στόχους για το μέλλον», Γυναί- τεθούν στόχοι κα, 32 ετών Επαγγελματικές αξίες Ο πίνακας 1.3 παρουσιάζει συνο- πτικά τα θέματα που προέκυψαν σε Αναφορικά με τις επαγγελματικές σχέση με τις σημαντικές για τα άτομα αξίες, η πλειονότητα των ατόμων απά- επαγγελματικές αξίες με ενδεικτικά ντησε ότι θεωρεί σημαντικό η εργασία παραδείγματα/ αποσπάσματα από τις να προσφέρει έναν ικανοποιητικό μι- συνεντεύξεις. σθό, θεωρώντας το μισθό ως αναγνώ- ριση της αξίας της προσφερόμενης Ικανοποιητικός μισθός εργασίας αλλά και ως έναν τρόπο αυτονομίας και διακοπής της οικονο- Η πλειονότητα των συμμετεχόντων μικής εξάρτησης από την οικογένεια. θεώρησε τον ικανοποιητικό μισθό ως Επίσης, πολλοί συμμετέχοντες τόνισαν σημαντικό στοιχείο μιας εργασίας. Τα ότι επιθυμούν η εργασία να τους προ- χρήματα θεωρήθηκαν ως ένας τρόπος σφέρει ένα καλό εργασιακό περιβάλ- ανεξαρτητοποίησης από την οικογένεια λον, το οποίο θα είναι υποστηρικτικό και απόκτησης αυτονομίας, αλλά και ως και θα λαμβάνει υπόψη τις δυσκολίες απόδειξη ότι η εργασία που προσφέ- που αντιμετωπίζουν. Τέλος, κάποιοι ρουν τα άτομα εκτιμάται και η προσφο- συμμετέχοντες δήλωσαν ότι θα ήθελαν ρά τους αναγνωρίζεται. Ένας 31χρονος η εργασία να τους δίνει την αίσθηση συμμετέχοντας δήλωσε χαρακτηριστικά: σταθερότητας, αλλά και να νιώθουν «Σταθερό μισθό γιατί θα ξέρω ότι ότι υπάρχει κοινωνική αναγνώριση μετά την ολοκλήρωση της εργασίας, και αξιοποιούνται οι γνώσεις και δε- θα έχω να περιμένω τη συγκεκριμένη ξιότητες τους. ανταμοιβή ως επιβράβευση» 75 Πίνακας 1.3. Επαγγελματικές αξίες των συμμετεχόντων Επαγγελματικές Αριθμός Ενδεικτικές/ χαρακτηριστικές απαντήσεις αξίες ατόμων «Θα ήθελα τις προβλεπόμενες αμοιβές με βάση το νόμο», Γυναίκα, 38 Ικανοποιητικός ετών μισθός για την 11 «Σταθερό μισθό γιατί θα ξέρω ότι μετά την ολοκλήρωση της εργασίας, προσφερόμενη θα έχω να περιμένω τη συγκεκριμένη ανταμοιβή ως επιβράβευση», εργασία Άντρας, 31 ετών «Ένα καλό περιβάλλον – αν χρειαστώ βοήθεια στην αρχή Καλό εργασιακό να με βοηθήσουν», Γυναίκα, 38 ετών 9 περιβάλλον «Να είναι ανθρώπινη εργασία. Αν κάτι με δυσκολεύει να υπάρχει κά- ποιος που θα μπορούσε να με βοηθήσει», Άντρας, 31 ετών Σταθερότητα/ «Να έχω εργασιακή σταθερότητα και μόνιμη απασχόληση. Να μη με 5 μονιμότητα απασχολεί αν θα χάσω τη δουλειά μου», Γυναίκα, 39 ετών Σεβασμός/ εκτί- «Αναγνώριση της εργασίας μου και της αξίας μου τόσο από συναδέλ- μηση/ Κοινωνική 4 φους όσο και από την οικογένεια μου», Άντρας, 53 ετών αναγνώριση «Θα ανέβω κοινωνικά», Άντρας 43 ετών Αξιοποίηση 3 «Να ταιριάζει με τις γνώσεις και τις δεξιότητες μου», Άντρας, 52 ετών γνώσεων Καλό εργασιακό περιβάλλον τη διερεύνηση του νοήματος που απο- δίδουν τα άτομα με ψυχική νόσο στην Η πλειονότητα των συμμετεχόντων εργασία. Πιο συγκεκριμένα διερευνή- δήλωσε ως σημαντικό στοιχείο μιας θηκαν τόσο το νόημα που αποδίδουν εργασίας το να υπάρχει καλό εργασι- τα άτομα στο να έχουν εργασία όσο ακό περιβάλλον. Θεωρήθηκε ιδιαίτερα και το νόημα που αποδίδεται στην έλ- σημαντικό να υπάρχει υποστηρικτικό λειψη εργασίας, αλλά και οι επαγγελ- κλίμα από τους συναδέλφους και τους ματικές τους αξίες, δηλ. τι θεωρούν ως εργοδότες και να λαμβάνονται υπόψη σημαντικό να τους προσφέρει η πιθα- οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν. Μια νή εργασία τους. 38χρονη συμμετέχουσα δήλωσε: Τα ευρήματα δείχνουν ότι η ερ- «Ένα καλό περιβάλλον – αν χρεια- γασία αποτελεί έναν βασικό θεσμό στώ βοήθεια στην αρχή να με βοηθήσουν» της κοινωνίας μας, ο οποίος επιτε- Στο ίδιο πλαίσιο σκέψης ένας 31χρο- λεί πολλαπλές λειτουργίες στη ζωή νος συμμετέχοντας δήλωσε: των ανθρώπων και δεν αφορά μόνο «Να είναι ανθρώπινη εργασία. Αν στην απόκτηση εισοδήματος. Πέραν κάτι με δυσκολεύει να υπάρχει κάποιος των άμεσων λειτουργιών που έχει η που θα μπορούσε να με βοηθήσει» εργασία, όπως είναι οι οικονομικές απολαβές, υπάρχει πληθώρα «λανθα- νόντων» λειτουργιών όπως η ύπαρξη Συζήτηση δομημένου καθημερινού προγράμμα- τος, η συμμετοχή σε κοινωνικές δρα- Η παρούσα μελέτη είχε ως στόχο στηριότητες, η αίσθηση της ενεργούς 76 συμμετοχής στην ευρύτερη κοινωνία, νωνική απομόνωση. Επιπρόσθετα, το η απόκτηση ταυτότητας και γενικό- να εργάζονται θεωρήθηκε από αρκε- τερο ψυχολογικό ευ ζην (Gill, 1999. τούς συμμετέχοντες ως απόδειξη των Jahoda, 1982). Ενδεχομένως για τον ικανοτήτων τους και συνδέθηκε με την παραπάνω λόγο η πλειονότητα των ανάπτυξη αυτοεκτίμησης και αυτοα- συμμετεχόντων συνέδεσε την ύπαρξη ποτελεσματικότητας, καθώς παρά την εργασίας με ένα θετικό συναίσθημα, ασθένεια ανταποκρίνονται στις προσ- τη χαρά, προσδοκώντας ενδεχομένως δοκίες και επιταγές της κοινωνίας για όλα τα πλεονεκτήματα που θα έχουν εργασία (Torres Stone et al., 2018). Η στη ζωή τους αν έχουν μια εργασία. εργασία και οι συνεπακόλουθες οι- Σε γενικές γραμμές τα ευρήμα- κονομικές απολαβές συνδέονται από τα της παρούσας μελέτης φαίνεται τους συμμετέχοντες με τη δυνατότητα να συμφωνούν σε μεγάλο βαθμό με οικονομικής ανεξαρτητοποίησης και αποτελέσματα αντίστοιχων ερευνών αυτονομίας. Παρόλο που οι συμμετέ- σε πληθυσμό ατόμων με ψυχική νόσο χοντες ήταν ενήλικες εξαρτιόνταν οι- στο εξωτερικό. Η εργασία συνδέθη- κονομικά από τις οικογένειες τους ή κε από πολλούς συμμετέχοντες με την τα κρατικά επιδόματα και η επίτευξη ύπαρξη ενός δομημένου καθημερι- αυτονομίας αποτελεί βασικό στόχο. νού προγράμματος που «γεμίζει» τη Αντίστοιχα ευρήματα υπάρχουν σχε- ζωή των ατόμων με δραστηριότητες. δόν σε όλες τις έρευνες που έχουν Αντίστοιχα ευρήματα υπήρχαν σε άλ- αναφερθεί. Τέλος, χρειάζεται να ση- λες έρευνες (λ.χ. Borg & Kristiansen, μειωθεί ότι κάποιοι συμμετέχοντες 2008. Khalaf Beigi et al., 2015. Torres θεώρησαν την εργασία ως απαραίτητο Stone et al., 2018). Επιπλέον, οι συμμε- στοιχείο για να νιώσουν ολοκληρωμέ- τέχοντες, δήλωσαν ότι η εργασία τους νοι ως προσωπικότητες, γεγονός που δίνει τη δυνατότητα να αισθανθούν αναδεικνύει τον κεντρικό ρόλο που χρήσιμα και παραγωγικά μέλη της έχει η εργασία στην κοινωνία μας αλ- κοινωνίας, εύρημα, επίσης, αντίστοι- λά και τη σύνδεση της με την ανάπτυξη χο με ευρήματα άλλων ερευνών (λ.χ. της ταυτότητας του ατόμου. Koletsi et al., 2009. Strickler, Whitley, Η έρευνα μας μελέτησε, επίσης, το Becker, & Drake, 2009. Torres Stone νόημα που αποδίδουν τα άτομα στο et al., 2018). Ακόμη, η εργασία συνδέ- να μην έχουν εργασία. Κάποια από θηκε με τη δυνατότητα για κοινωνικές τα ευρήματα συνδέονται άμεσα με το συναναστροφές και επικοινωνία με νόημα που αποδόθηκε στην ύπαρξη άλλους ανθρώπους. Αυτό βρίσκεται εργασίας: η έλλειψη εργασίας συνδέ- σε συμφωνία με άλλες έρευνες (Torres θηκε με την αδράνεια και ακινησία, Stone et al., 2018). Είναι σημαντικό να καθώς δεν υπάρχει ένα δομημένο κα- αναφερθεί ότι αρκετά άτομα με ψυχι- θημερινό πρόγραμμα δραστηριοτήτων, κή νόσο σταματούν το σχολείο ή την και με την αίσθηση του ατόμου ότι δεν εργασία τους όταν εκδηλωθεί η ασθέ- είναι χρήσιμο και παραγωγικό μέλος νεια με αποτέλεσμα να υπάρχει κοι- της κοινωνίας. Ένα πολύ ενδιαφέρον, 77 όμως, εύρημα ήταν ότι η πλειονότητα οικονομικές απολαβές συνδέεται άμε- των συμμετεχόντων συνέδεσε ευθέως σα με τον τρόπο που τα άτομα έχουν την έλλειψη εργασίας με την επιδεί- νοηματοδοτήσει την έννοια της εργα- νωση της ψυχικής τους υγείας. Η συ- σίας. Από την άλλη πλευρά το καλό σχέτιση της ανεργίας με επιδείνωση εργασιακό περιβάλλον σχετίζεται με της ψυχικής υγείας έχει βρεθεί από την ανάγκη των ατόμων να βρίσκονται πολλές έρευνες (Paul, & Moser, 2009). σε ένα υποστηρικτικό περιβάλλον, Φαίνεται, λοιπόν, ότι τα ίδια τα άτομα στο οποίο θα υπάρχει κατανόηση για αντιλαμβάνονται ότι η εργασία βοη- τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν. Ως θάει στην καλύτερη αντιμετώπιση των «καλό εργασιακό περιβάλλον» ορί- συμπτωμάτων της ασθένειας, και στη στηκε από τους ερωτώμενους όπως και μεγαλύτερη ικανοποίηση από τη ζωή στην έρευνα των Borg & Kristiansen τους, ενώ η έλλειψη της οδηγεί σε με- (2008) στη Νορβηγία, το υποστηρι- γαλύτερο αριθμό υποτροπών (Drake, κτικό περιβάλλον, εκείνο στο οποίο Bond, & Becker, 2012. Drosos, & οι συνάδελφοι θα παρείχαν βοήθεια Theodoroulakis, 2019. Grove, Secker, όποτε και εφόσον αυτό χρειαζόταν. & Seebohm, 2005). Ενδεχομένως, αρνητικές εμπειρίες πι- Πέραν του νοήματος που αποδί- θανές απορρίψεις που έχουν δεχθεί τα δουν τα άτομα στην εργασία και στην άτομα στο παρελθόν έχουν συντελέσει έλλειψη της, η παρούσα μελέτη διε- στη σημασία που αποδίδεται στο εργα- ρεύνησε τις επαγγελματικές τους αξί- σιακό περιβάλλον. ες, δηλαδή τι θεωρούν ως σημαντικό Τα ευρήματα της έρευνας δείχνουν να τους προσφέρει η ενδεχόμενη ερ- τη σημασία της εργασίας για την ανά- γασία που θα αποκτήσουν. Η πλειο- καμψη των ατόμων με ψυχική νόσο νότητα των συμμετεχόντων θεωρεί ότι και την επανένταξη στην κοινωνία. η εργασία πρέπει να τους προσφέρει Οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας οφεί- έναν ικανοποιητικό μισθό (ανάλογο λουν να λαμβάνουν υπόψη το γεγονός με τις υπηρεσίες που παρέχουν) και αυτό και να παρέχουν στα άτομα την να υπάρχει ένα καλό εργασιακό πε- κατάλληλη υποστήριξη για την επαγ- ριβάλλον. Ο ικανοποιητικός μισθός γελματική τους επανένταξη. Καθώς η έχει διττό ρόλο για τα άτομα: (α) απο- εργασία επιτελεί πλήθος λειτουργιών τελεί έμπρακτη αναγνώριση από τους για τα άτομα, τα προγράμματα παρέμ- άλλους της αξίας της δουλειάς που βασης και οι υπηρεσίες απασχόλησης παρέχουν τα άτομα και συντελεί στην δε θα πρέπει να στοχεύουν απλώς ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης τους και στην τοποθέτηση του ατόμου σε μια της αίσθησης ότι είναι χρήσιμα και πα- θέση εργασίας, αλλά στην υποστή- ραγωγικά μέλη της κοινωνίας και (β) ριξη του να σχεδιάσει τη μελλοντική δίνει τη δυνατότητα για αυτονομία και του σταδιοδρομία και να αρχίσει να οικονομική ανεξαρτητοποίηση από τα κάνει τα βήματα που απαιτούνται μέλη της οικογένειας τους. Η μεγάλη προς την κατεύθυνση αυτή (Drosos, & σημασία, λοιπόν, που αποδίδεται στις Theodoroulakis, 2019). 78 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Auerbach, E. S., & Richardson, P. (2005). The long-term work experiences of persons with severe and persistent mental illness. Psychiatric Rehabilitation Journal, 28, 267–273. Borg, M., & Kristiansen, K. (2008).Working on the edge: The meaning of work for people recovering from severe mental distress in Norway.Disability & Society, 23 (5), 511–523. Drake, R.E., Bond, G.R., & Becker, D.R. (2012). Individual Placement and Support: An evidence-based approach to supported employment. USA: Oxford University Press. Drosos, N., & Theodoroulakis, M. (2019). Employment as an integral part of social inclusion: The case of mental health patients in Greece. In K. Scorgie & C. Forlin (Eds.) Promoting Social Inclusion:   Co-creating Environments that Foster Equity and Belonging. UK: Emerald Group Publishing LTD. Dunn, E. C., Wewiorski, N. J., & Rogers, E. S. (2008). The meaning andimportance of employment to people in recovery from serious mental illness: Results of a qualitative study. Psychiatric Rehabilitation Journal, 32 (1), 59–62. Gill, F. (1999). The meaning of work: Lessons from sociology, psychology, and political theory. The Journal of Socio-Economics, 28, 725–743. Grove, B. Secker, J. & Seebohm, P. (Eds.) (2005). New thinking about mental health and employment. UK: Radcliffe Publishing Ltd. Jahoda, M. (1982). Employment and unemployment: A social-psychological analysis. New York, NY: Cambridge University Press. Khalaf Beigi, M., Mohammadi Shahbolaghi, F., Rassafiani, M., Haghgoo, H. A., & Taherkhani, H. (2015). The meaning of work in people with severe mental illness (SMI) in Iran. Medical journal of the Islamic Republic of Iran, 29, 179. Koletsi, M., Niersman, A., van Busschbach, J. T., Catty, J., Becker, T., Burns, T., . . . the EQOLISE Group. (2009). Working with mental health problems: Clients’ experiences of IPS, vocational rehabilitation and employment. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 44, 961–970. Λάβδας, Μ., Στυλιανίδης, Σ. & Μαμαλούδη, Χ. (2014). Παγκόσμια Ψυχική Υγεία (Global Mental Health), Στο Σ. Στυλιανίδης (Επιμ.) Σύγχρονα θέματα κοινωνικής και κοινοτικής ψυχιατρι- κής: Για μια κριτική ανθρωποκεντρική ψυχιατρική. (σελ.109-138) Αθήνα: Εκδόσεις Τόπος. Leufstadius, C., Eklund, M., & Erlandsson, L. K. (2009). Meaningfulness in work: Experiences among employed individuals with persistent mental illness. Work: Journal of Prevention, Assessment & Rehabilitation, 34, 21–32. Μαδιανός, Μ. (2000). Εισαγωγή στην Κοινωνική Ψυχιατρική. Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη. NAMI (2014). Road to Recovery: Employment and Mental Illness. Virginia-USA: National Alliance on Mental Illness (NAMI). Downloaded from: https://www.nami.org/work Παλαιολόγου, Γ., Φραγκούλη, Α., Νιαμούρη, Μ. &Σακελλαρόπουλος, Π. (2010). Συνε- ταιρισμός «Πυξίδα», Μοντέλο Κοινωνικής Επιχειρηματικότητας για την υποστήριξη ατόμων με ψυχικά προβλήματα. Στο Φίτσιου, Π. Θεμέλιο της Ψυχιατρικής ο συναισθη- ματικός δεσμός θεραπευτή- θεραπευόμενου. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση. Paul, K. I., & Moser, K. (2009). Unemployment impairs mental health: Meta-analyses. Journal of Vocational Behavior, 74, 264–282. Skapinakis, P., Bellos, S., Koupidis, S., Grammatikopoulos, I., Theodorakis, P. N., & Mavreas V. (2013). Prevalence and sociodemographic associations of common mental 79 disorders in a nationally representative sample of the general population of Greece. BMCphychiatry, 13 (1), 163. Strickler, D. C., Whitley, R., Becker, D. R., & Drake, R. E. (2009). First person accounts of long-term employment activity among people with dual diagnosis. Psychiatric Rehabilitation Journal, 32, 261–268. Στυλιανίδης, Σ., & Χονδρός, Π. (2014). Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα. Στο Σ. Στυλιανίδης (Επιμ.) Σύγχρονα θέματα κοινωνικής και κοινοτικής ψυχιατρικής: Για μια κριτική ανθρωποκεντρική ψυχιατρική. (σελ. 163-184) Αθήνα: Εκδόσεις Τόπος. Torres Stone, R. A., Sabella, K., Lidz, C. W., McKay, C., & Smith, L. M. (2018).The meaning of work for young adults diagnosed with serious mental health conditions. Psychiatric Rehabilitation Journal, 41 (4), 290–298. 80 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 81-91 Αγλαΐα Σταμπολτζή*, Ευσταθία Βουλκίδου**, Αγγελική Τριανταφυλλάκη*** ΗΘΙΚΑ ΔΙΛHΜΜΑΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ Ο ρόλος του εκπαιδευτικού Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης (ΕΑΕ) είναι πολυσύνθετος. Καλείται πρωτίστως να προστατεύει τα δικαιώματα των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες και να ενεργεί ευσυνείδητα σύμφωνα με τους νόμους. Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι να διερευνήσει αν οι εκπαιδευτικοί ΕΑΕ έρχονται αντιμέτωποι με «ηθικά διλήμματα» στην καθημερινή πρακτική και με ποιο τρόπο τα αντιμετωπίζουν. Το δείγμα της έρευνας αποτέλεσαν 40 εκπαιδευτικοί ΕΑΕ δημοσίων σχολείων εκ των οποίων 11 ήταν άντρες και 29 γυναίκες, 28 ήταν εκπαιδευτικοί πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, 11 εκπαιδευτικοί δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και 1 με ελλιπή στοιχεία. Στους συμμετέχοντες δόθηκε ερωτηματολόγιο με μια γενική ερώτηση και τρία ρεαλιστικά σενάρια με «ηθικά διλημματικές καταστάσεις». Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, οι εκπαιδευτικοί ΕΑΕ έρχονται συχνά αντιμέτωποι με ηθικά διλήμματα και στηρίζονται στον άγραφο ηθικό κώδικα που τους υπαγορεύει να λειτουργούν προς όφελος των μαθητών τους. Η ύπαρξη κώδικα ηθικής δεοντολογίας θα παρείχε το πλαίσιο για επίλυση προβλημάτων με στόχο την ικανοποίηση των αναγκών των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες και παράλληλα την προστασία των εκπαιδευτικών από αθέμιτες ενέργειες. Λέξεις-κλειδιά: ηθική, ηθικά διλήμματα εκπαιδευτικών, ειδική αγωγή και εκπαίδευση, επαγγελματική δεοντολογία, κώδικας ηθικής δεοντολογίας Εισαγωγή κές εκπαιδευτικές ανάγκες (Kieltyka- Κάθε επάγγελμα διέπεται από δι- Gajewsky, 2012· Τζιβινίκου, 2013). κούς του ηθικούς κανόνες και κώδικα Το ζήτημα των ηθικών διλημμάτων δεοντολογίας. Ο εκπαιδευτικός ειδι- στην εκπαίδευση έχει απασχολήσει κής αγωγής (ΕΑΕ) έχει έναν πολυσύν- τους ερευνητές, οι οποίοι έχουν κατα- θετο ρόλο και οφείλει να ακολουθεί λήξει πως όσοι εκπαιδευτικοί έχουν ηθικές αρχές και επιλογές που σέβο- ασχοληθεί με μαθήματα ηθικής και δε- νται και προστατεύουν τα ιδιαίτερα οντολογίας στο πρόγραμμα σπουδών χαρακτηριστικά των μαθητών με ειδι- του βασικού τους πτυχίου, παρουσιά- *Αγλαΐα Σταμπολτζή, Eργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό (Ε.ΔΙ.Π), Παιδαγωγικό Τμήμα, Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε, Σταθμός Ειρήνης, Ηράκλειο Αττικής, 141 21 Αθήνα, email:

**Ευσταθία Βουλκίδου, Εκπαιδευτικός Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Αλεξανδρούπολης, Μακε- δονίας 120, 54248 Θεσσαλονίκη, e-mail:

***Αγγελική Τριανταφυλλάκη, Ακαδημαϊκή Υπεύθυνη Μεταπτυχιακού Ειδικής Αγωγής Mediterranean College, 28ης Οκτωβρίου & Πελλήνης 8, 112 51 Αθήνα, e-mail:angeliki.triant@ gmail.com 81 ζουν στατιστικά σημαντικά υψηλότερα ωμα στην εκπαίδευση είναι για όλους αποτελέσματα ηθικής συμπεριφοράς τους μαθητές (Sileo et al., 2008). και είναι εφοδιασμένοι με περισσό- Σύμφωνα με τους ερευνητές, ο μεγα- τερες δεξιότητες ώστε να παίρνουν λύτερος προβληματισμός των εκπαιδευ- σωστές ηθικές αποφάσεις για τους μα- τικών ΕΑΕ δεν έγκειται στην πολυπλο- θητές τους (Kieltyka-Gajewsky, 2012· κότητα του έργου του, αλλά στο γεγονός Rice & Stein, 2009). ότι πολλές φορές έρχονται αντιμέτωποι Το γεγονός ότι η προστασία και η με καταστάσεις οι οποίες παραβιά- υπεράσπιση των παιδιών με ειδικές εκ- ζουν τις ηθικές τους αρχές (Kieltyka- παιδευτικές ανάγκες είναι πρωτίστης Gajewsky, 2012), και πολλές φορές κα- σημασίας για τον εκπαιδευτικό ΕΑΕ λούνται να πάρουν κάποιες αποφάσεις, καθιστά επιτακτική την ανάγκη διερεύ- τις οποίες δεν ενστερνίζονται, αλλά φαί- νησης του βαθμού που οι ίδιοι αναγκά- νεται ότι εξαιτίας άλλων παραγόντων ζονται να πάρουν αποφάσεις που δεν αναγκάζονται να ενεργήσουν με έναν εστερνίζονται υπακούοντας σε εντολές διαφορετικό τρόπο από αυτόν που θα του διευθυντή ή εφαρμόζοντας απαρέ- ήθελαν (Berkeley & Ludlow, 2008). γκλειτα τους προβλεπόμενους νόμους (Καδέρογλου και συν., 2012). Οι ηθικές aρχές και τα ηθικά διλήμ- ματα Ο ρόλος του εκπαιδευτικού ΕΑΕ Σύμφωνα με τον Αραβανή (1997) Το έργο του εκπαιδευτικού είναι το επάγγελμα του εκπαιδευτικού πρέ- σύνθετο, καθώς καλείται να διεκπε- πει να διέπεται από τέσσερις θεμελι- ραιώσει ταυτόχρονα πολλούς ρόλους. ώδεις αρχές: αυτονομία στην άσκηση Ένας από αυτούς είναι να συμβάλλει των καθηκόντων ώστε να υπερασπί- στην κοινωνικοποίηση των παιδιών ζεται τα δικαιώματα των προσώπων στα πλαίσια του γενικού σχολείου τα οποία υπηρετεί, δικαιοσύνη ώστε και οφείλει να βρει τον τρόπο, ώστε να αποτρέπεται η κατάχρηση εξουσί- να μεταδώσει το μήνυμα πως όλοι ας, υπεύθυνη φροντίδα για να πράτ- οι μαθητές μπορούν να μάθουν στα τει το καλό και ειλικρίνεια προς τους πλαίσια της γενικής εκπαίδευσης. Για άλλους και τον εαυτό του. Οι αρχές την επίτευξη αυτού του σκοπού είναι αυτές έχουν διατυπωθεί από το Συμ- απαραίτητο να προωθηθεί η συνεργα- βούλιο για τα Εξαιρετικά Παιδιά και σία μεταξύ των εκπαιδευτικών, ώστε αποσκοπούν στη διαλεύκανση των οι μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές πραγματικών καθηκόντων και αρμο- ανάγκες να αποκτήσουν όλα τα απα- διοτήτων ενός εκπαιδευτικού ως προς ραίτητα εφόδια για το μέλλον τους. τη διεκπεραίωση του έργου του, χωρίς Κατά αυτόν τον τρόπο προσδίδεται να διαπράττει ενέργειες, οι οποίες δεν στα σχολεία ένας δημοκρατικός και θεωρούνται ηθικά σωστές (Council for κοινωνικά δίκαιος χαρακτήρας και Exceptional Children, 2003, 2015). υποστηρίζεται έμπρακτα ότι το δικαί- Ο εκπαιδευτικός που επιθυμεί να 82 ακολουθήσει τον δρόμο της επαγ- Μεθοδολογία της έρευνας γελματικής ηθικής, πρέπει να είναι προετοιμασμένος ότι πρόκειται να Σκοπός της έρευνας είναι να διε- αντιμετωπίσει, εκτός από προσωπι- ρευνήσει τον βαθμό που οι εκπαιδευ- κές δυσκολίες, και ένα εκπαιδευτικό τικοί ειδικής αγωγής στη χώρα μας έρ- σύστημα με αυστηρά οριοθετημένα χονται αντιμέτωποι με «ηθικά διλήμ- πλαίσια, που πολλές φορές οδηγούν σε ματα» και πώς τα αντιμετωπίζουν. Η μια εσωτερική ρήξη ανάμεσα σε αυτό έρευνα ήταν πιλοτική και χρησιμοποι- που πρέπει να κάνει για το καλό του ήθηκε «βολική δειγματοληψία». Στό- μαθητή και σε αυτό που τον υποχρεώ- χος δεν ήταν ένα μεγάλο δείγμα αλλά νει ο νόμος του εκάστοτε συστήματος να συμπληρωθεί το ερωτηματολόγιο (Γκόρτζης, 2017). από επαγγελματίες με κάποια έτη Η προσωπική και επαγγελματική προϋπηρεσίας ώστε να έχουν εμπει- ανάπτυξη των εκπαιδευτικών επηρε- ρία από τυχόν ηθικά διλήμματα. Αυτό άζεται σημαντικά από το βαθμό στον σαφώς επηρεάζει τη γενικευσιμότητα οποίο οι εκπαιδευτικοί εσωτερικεύουν των αποτελεσμάτων, ωστόσο, κρίνεται θεμελιώδεις αξίες ηθικής και επαγγελ- πως οι απαντήσεις που δόθηκαν παρέ- ματικής δεοντολογίας. Η επαγγελματι- χουν μια σε βάθος εικόνα μιας περιο- κή δεοντολογία πρέπει να είναι σαφής χής που χρήζει περαιτέρω έρευνα. και γνωστή όχι μόνο στην εκπαιδευτι- κή κοινότητα αλλά και στην ευρύτερη Συμμετέχοντες κοινωνία, για αυτό το λόγο είναι ανα- γκαία η ύπαρξη ενός κώδικα επαγγελ- Στην έρευνα συμμετείχαν 40 εκπαι- ματικής δεοντολογίας του εκπαιδευτι- δευτικοί ειδικής αγωγής, εκ των οποί- κού (Ματσαγγούρας, 2004). ων 11 ήταν άντρες και 29 γυναίκες. Ως Ο κώδικας της ηθικής δεοντολογί- προς την ηλικία, 30 άτομα ήταν στην ας είναι ένα σύστημα που αποτελείται ηλικιακή ομάδα 21-35 έτη και 10 άτομα από ηθικές αρχές και αξίες σχετικά άνω των 35 ετών. Ως προς τη βαθμίδα με την ανθρώπινη συμπεριφορά και εκπαίδευσης που υπηρετούσαν, 28 ήταν τις ενέργειες του ανθρώπου όταν αυ- εκπαιδευτικοί ΕΑΕ πρωτοβάθμιας, 11 τός έρχεται αντιμέτωπος με κάποιες εκπαιδευτικοί ΕΑΕ δευτεροβάθμιας, καταστάσεις που μπορεί να παραβιά- και 1 δεν είχε δηλώσει βαθμίδα εκπαί- ζουν τις πεποιθήσεις και τις αξίες του δευσης. Ως προς τα χρόνια υπηρεσίας (Sileo et al., 2008). Ιδιαίτερα, η Ειδική τους στην ΕΑΕ, 31 άτομα είχαν προϋπη- Αγωγή και Εκπαίδευση αποτελεί ένα ρεσία 1-5 έτη, 5 άτομα είχαν 6-15 έτη, 2 πεδίο στο οποίο θα πρέπει να διασφα- άτομα είχαν 16-25 έτη και 2 άτομα είχαν λιστεί η ηθική δεοντολογία ενισχύο- άνω των 25 ετών προϋπηρεσία. ντας την πεποίθηση ότι αυτή θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ισότιμα και ισάξια Ερευνητικό εργαλείο με την γενική εκπαίδευση (Rude & Whetstone, 2008). Το ερευνητικό εργαλείο ήταν ένα 83 ερωτηματολόγιο με δημογραφικά οι εκπαιδευτικοί ΕΑΕ έχουν έρθει στοιχεία, μια αρχική ερώτηση και τρία αντιμέτωποι/ες με ηθικά προβληματι- ρεαλιστικά σενάρια με «διλημματι- κές καταστάσεις στο σχολείο. Οι απα- κές καταστάσεις», τις οποίες μπορεί ντήσεις τους κατανέμονται σε όλες τις να αντιμετωπίσει ο/η εκπαιδευτικός κατηγορίες με το 37,50% να δηλώνει ειδικής αγωγής στην επαγγελματική «μερικές φορές», ενώ το 35% «συχνά» του πορεία. Η διατύπωση των σενα- (Γράφημα 1). ρίων έγινε από καταγεγραμμένες πε- Στη συνέχεια δόθηκε το Σενάριο 1 ριπτώσεις και ήταν αποτέλεσμα της στους εκπαιδευτικούς: Ο Νίκος είναι μέχρι τώρα επαγγελματικής εμπειρίας 10 ετών και παρουσιάζει σωματική των συγγραφέων. Το πρώτο σενάριο αναπηρία και μέτρια νοητική ανεπάρ- περιλάμβανε πέντε κλειστές ερωτή- κεια. Ο Ν. φοιτά στο δημοτικό σχολείο σεις, ενώ τα άλλα δύο σενάρια περι- της γειτονιάς του όπου υπάρχει ένας λάμβαναν δύο κλειστές ερωτήσεις και εκπαιδευτικός και δύο βοηθοί. Το συ- μία ανοιχτού τύπου ερώτηση, όπου οι γκεκριμένο σχολείο παρουσιάζει έλλει- συμμετέχοντες είχαν τη δυνατότητα να ψη προσωπικού και βρίσκεται σε μια απαντήσουν με βάση την εμπειρία και απομακρυσμένη περιοχή, με αποτέλε- τις ηθικές τους αξίες. σμα να μην υπάρχει φυσιοθεραπευτής, ώστε να παρέχει την κατάλληλη θερα- πεία στον Ν. Γι’ αυτό, η διοίκηση έχει Αποτελέσματα υπογράψει σύμβαση με έναν φυσιοθε- ραπευτή που εργάζεται στο γειτονικό Η πρώτη ερώτηση ήταν γενικής νοσοκομείο να παρέχει για 3 μήνες φύσης και αφορούσε στο κατά πόσο οδηγίες και συμβουλές στους εκπαι- Γράφημα 1: Αντιμετώπιση ηθικών διλημμάτων από τους εκπαιδευτικούς Ε.Α.Ε. 84 δευτικούς για τον τρόπο της φυσιοθε- κός πρέπει να δείξει καλή διάθεση και ραπείας. Ο φυσιοθεραπευτής δείχνει πίστη για το καλό του μαθητή. Εδώ η κάποιες κινητικές ασκήσεις στον δά- πλειοψηφία (62,50%) απαντά θετικά, σκαλο μαζί με κάποιες άλλες τεχνικές, ενώ λιγότεροι (το 17,50%) είναι αυτοί παρέχοντας έτσι την καθοδηγούμενη που θα θέσουν τη λογική πάνω από το διδασκαλία και παρακολουθώντας ηθικό δίλημμα. Τέλος, ένα 10% των την επίδοση του Ν. Ο εκπαιδευτικός συμμετεχόντων δε μπορεί ή δε θέλει έθεσε τον μαθητή σε μια καθημερινή να απαντήσει στο ερώτημα. εξάσκηση μέσα από ένα πρόγραμμα Το τρίτο ερώτημα αν «έπρεπε ο/η φυσιοθεραπείας, με αποτέλεσμα οι γο- εκπαιδευτικός να διαφωνήσει κάθετα νείς να παρατηρήσουν στο σώμα του με το πρόγραμμα φυσιοθεραπείας» μαθητή κάποιες ανεξήγητες μελανιές θέτει σε προβληματισμό τους ερωτώ- και σημάδια, υποστηρίζοντας ότι φταί- μενους με το 57,50% να απαντά πως ει ο εκπαιδευτικός. Έτσι, σχεδιάζουν δεν έπρεπε να απορριφθεί εντελώς η να κάνουν μήνυση κατά του σχολείου ιδέα της παροχής φυσιοθεραπείας από και της διοίκησης. το δάσκαλο, ενώ το 30% θεωρεί πως Στο πρώτο ερώτημα σχετικά με το έπρεπε. Επιπλέον, αναποφάσιστοι αν ήταν ο/η εκπαιδευτικός υποχρεω- φαίνεται να είναι το 12,50% των εκ- μένος να ακολουθήσει το πρόγραμμα παιδευτικών. φυσιοθεραπείας, η πλειοψηφία (80%) Το επόμενο ερώτημα έχει να κάνει απαντά «όχι», ενώ ένα ποσοστό 12,5% με την απόφαση που πήρε το σχολείο απαντά «ναι» και 7,5% των εκπαιδευ- ως προς το «συνεργατικό μοντέλο» τικών απαντά «δε ξέρω/δεν απαντώ». φυσιοθεραπείας. Οι απαντήσεις είναι Το δεύτερο ερώτημα θέτει ένα ηθι- σχετικά ισομοιρασμένες όπως φαίνε- κό δίλημμα κατά πόσο ο/η εκπαιδευτι- ται από τον Γράφημα 2. Το ποσοστό Γράφημα 2: Απόψεις εκπαιδευτικών ΕΑΕ για την αποδοχή του «συνεργατικού μοντέλου» φυσιοθεραπείας. 85 των εκπαιδευτικών που δεν απαντούν Στο πρώτο ερώτημα αν η εκπαιδευ- ή δε ξέρουν τι να απαντήσουν είναι τικός έπρεπε να ακολουθήσει τις οδη- μεγαλύτερο σε αυτή την ερώτηση σε γίες του διευθυντή, το 72,50% διαφω- σύγκριση με τις προηγούμενες ερωτή- νεί γιατί δε θεωρεί ηθική και δίκαιη σεις. μια τέτοια απόφαση. Αντίθετη άποψη Στο τελευταίο ερώτημα σχετικά εκφράζει το 17,50% των εκπαιδευτι- με το πόσο λογικό είναι να μηνύσουν κών που θεωρεί ότι πρέπει ο εκπαι- οι γονείς το σχολείο, η πλειοψηφία δευτικός να συνταχθεί με την άποψη (72,50%) διαφωνεί, το 17,50% συμφω- του ανώτερου ιεραρχικά ατόμου και νεί θεωρώντας δικαίωμα των γονέων μόνο ένα 5% δεν απαντά. να προστατέψουν το παιδί τους όπως Το δεύτερο ερώτημα που τίθεται νομίζουν εκείνοι, κι ένα ποσοστό του στους εκπαιδευτικούς είναι αν έπρεπε 10% δεν απαντά. η δασκάλα να αλλάξει τα αποτελέσμα- Το 2ο Σενάριο σχετίζεται με θέμα- τα. Εδώ έχουμε ακριβώς τις ίδιες απα- τα αξιολόγησης μαθητών και είναι το ντήσεις με την προηγούμενη ερώτηση, εξής: Η κ. Μαρία είναι καθηγήτρια ει- γεγονός που δείχνει πως οι εκπαιδευ- δικής αγωγής σε Γυμνάσιο και διδάσκει τικοί στην πλειοψηφία τους θεωρούν για πρώτη χρονιά. Κατά τη διάρκεια ανήθικη μια αλλοίωση αποτελεσμάτων των σπουδών της έμαθε για τους διαφο- ενός τεστ για οποιοδήποτε λόγο. ρετικούς τύπους αξιολόγησης που μπο- Η επόμενη ερώτηση ζητά από τους ρεί να εφαρμόσει κανείς σε έναν μαθη- εκπαιδευτικούς να προτείνουν τι θα τή, την τυπική και την άτυπη μορφή της έκαναν αν βρίσκονταν στη θέση της αξιολόγησης. Στο τέλος της χρονιάς, η κ. δασκάλας. Απάντησαν οι 36 εκπαιδευ- Μ. αξιολόγησε όλους τους μαθητές της τικοί (90%), οι οποίοι διαφωνούν στην με μία σειρά από τυπικά τεστ αξιολόγη- αλλοίωση των αποτελεσμάτων του τεστ σης. Έτσι, χορήγησε ένα τεστ μαθημα- και προτείνουν άλλες εναλλακτικές (Γ: τικών, στο οποίο ένας μαθητής συγκέ- Γυναίκα, Α: Άντρας): ντρωσε πολύ χαμηλή βαθμολογία. Η κ. Μ. έδωσε τα αποτελέσματα στον διευ- Γ8: Δεν θα άλλαζα σε καµία περί- θυντή και αυτός ανήσυχος την κάλεσε πτωση τα αποτέλεσµατα. Θα επιχει- στο γραφείο του. Τότε, ο διευθυντής, ρούσα να εξηγήσω στον διευθυντή τη επειδή δεν ήθελε να δυσαρεστήσει τους σηµασία του τεστ για τον εντοπισµό γονείς του μαθητή και τον ίδιο, ζήτησε των δυσκολιών του παιδιού. Τέλος, θα από την κ. Μ. να αναγνωρίσει ποιες από πρότεινα τρόπους βελτίωσης των δυ- τις ερωτήσεις θα μπορούσε ο μαθητής σκολιών του μαθητή. να τις απαντήσει σωστά αλλά τις απά- Α9: Θα φρόντιζα να ετοιµαστεί ένα ντησε λάθος στο τεστ. Η κ. Μ. γνωρίζει τροποποιηµένο τεστ που θα βασίζο- ότι αυτό είναι κάτι που θα οδηγήσει σε νταν στις δυνατότητες και τις αδυναµί- μη έγκυρα αποτελέσματα και πιστεύει ες του παιδιού τα αποτελέσµατα όµως ότι η αλλαγή των αποτελεσμάτων δεν θα ήταν συµφωνα µε τις απαντήσεις είναι ηθικά σωστή. του παιδιού. 86 Γ20: Τις περισσότερες φορές οι ίδιοι δευτικοί που θεωρούν πως η αλλαγή οι µαθητές γνωρίζουν τις αδυναµίες της βαθμολογίας είναι θεμιτή αν έχει τους κι ένας ψεύτικος βαθµός µπορεί στόχο να βοηθήσει ένα μαθητή με ει- να αποτελέσει κοροϊδία για τους ίδιους δικές εκπαιδευτικές ανάγκες. και αντί να ενισχύσει την αυτοπεποιθη- Α15: Θα άλλαζα τις βαθµολογίες σή τους να το εισπράξουν ως λύπηση για να ενισχύσω ένα µαθητή µε ειδικές και να έχει αντίθετα αποτελέσµατα. ανάγκες εις βάρος της τυπικής αξιολό- Επιπλέον, δεν είιναι καλό να δηµιουρ- γησης γούµε ψεύτικες εντυπώσεις στους γο- Α36: Θα προσάρµοζα εξ αρχής το νείς και να συντηρούµε ένα ψέµα. Θα τεστ αλλά εφόσον δεν έγινε αυτό θα βα- απαντούσα µε ειλικρίνεια και θα έλε- θµολογούσα αφαιρώντας τις ερωτήσεις γα σε ποιο επίπεδο βρίσκεται γνωστι- που κατά την άποψη µου ο µαθητής κά ο µαθητής για να µπορέσουμε να δεν ήταν σε θέση να απαντήσει. βοηθηθεί! Και θα το εξηγούσα και στο Σημαντικό είναι να αναφερθούμε διευθυντή προτείνοντας έναν εύσχηµο και στις απαντήσεις που αφορούν στη τροπο για να εξηγήσουµε στους γονείς στάση της δασκάλας απέναντι στο δι- τις δυσκολίες του µαθητή. ευθυντή του σχολείου. Α21: Στο συγκεκριµένο τεστ που δόθηκε σε ολους η βαθµολογία του Γ39: Θα συζητούσα µε το διευθυντή µαθητή δε θα πρέπει να αλλάξει. Στο αλλά δε θα άλλαζα τα αποτελέσµατα. µέλλον θα έδινε ένα πιο σταθµισµένο Γ14: Θα προσπαθούσα να εξηγήσω τεστ στις ανάγκες του µαθητή, ώστε να το σκεπτικό µου στον διευθυντή και θα έχει και καλυτερα αποτελέσµατα που επέµενα στη θέση µου. θα ανταποκρίνονται στο επίπεδό του. Γ22: Δεν θα δεχόµουν σε καµιά πε- Γ25: Εξατοµικευµένα διαγωνίσµα- ρίπτωση την πρόταση του διευθυντή. τα, όπου ο καθε µαθητής θα µπορού- Θα χορηγούσα µάλιστα και µια άτυπη σε να γράψει καλύτερα. Όσον αφορά δοκιµασία για να βγάλω πιο ασφαλή στην αντίθετη άποψη του διευθυντή θα συµπεράσµατα για το συγκεκριµένο του αιτιολογούσα το βαθµό ή θα έκανα µαθητή. άλλη µία προφορική εξέταση για να δι- Γ27: Θα εξηγούσα στο διευθυντή τις ορθώσει το βαθµό του. πεποιθήσεις µου σχετικά µε το θέµα Γ22: Δεν θα δεχόµουν σε καµιά πε- προσπαθώντας να καταλάβει ότι κάτι ρίπτωση την πρόταση του διευθυντή. τέτοιο δεν µου επιτρέπεται. Θα χορηγούσα µάλιστα και µια άτυπη δοκιµασία για να βγάλω πιο ασφαλή Το επόμενο Σενάριο (Αρ.3) που συµπεράσµατα για το συγκεκριµένο δόθηκε στους εκπαιδευτικούς αφο- µαθητή. ρούσε στο δίλημμα αν πρέπει να πα- Γ4: Θα συζητούσα το θέµα µε τους ραπέμπουν οι εκπαιδευτικοί τα παιδιά γονείς για να βρεθεί µια λύση που δεν για αξιολόγηση σε ιδιωτικούς φορείς: θα στεναχωρέσει το παιδί. Η Ελένη είναι μαθήτρια Δ΄ Δημοτικού Ωστόσο, υπάρχουν και δύο εκπαι- και η παιδίατρος που την πήγαιναν 87 όταν ήταν πιο μικρή είχε επιστήσει την Το πρώτο ερώτημα αφορά στη στά- προσοχή των γονέων στις ωτίτιδες της ση που πρέπει να κρατήσει το σχολείο Ελένης, γιατί μπορεί να είχαν επίπτω- (διευθυντής και εμπλεκόμενοι εκπαι- ση στην ανάπτυξη του λόγου της. Φέτος δευτικοί). Από τις απαντήσεις βλέπου- στην Δ΄ Δημοτικού η δασκάλα της, έχει με το δίλημμα που προκύπτει αφού οι παρατηρήσει μαθησιακές δυσκολίες σε απαντήσεις τους κατανέμονται προς συγκεκριμένους τομείς γι αυτό και ζή- όλες τις επιλογές. Οι εκπαιδευτικοί τησε τη γνώμη της ειδικής δασκάλας καλούνται να αποφασίσουν αν θα πα- του σχολείου και στη συνέχεια έκαναν ρακάμψουν ή όχι το νόμο που ορίζει όλοι μαζί μια συνάντηση με τους γονείς ότι οι διαγνώσεις γίνονται από δημό- παρουσία του διευθυντή του σχολείου σιους φορείς και θα προτείνουν ιδιωτι- για να ενημερώσουν τους γονείς. Στη κούς φορείς προκειμένου να διερευνη- συνάντηση, αφού εξήγησαν στους γο- θούν άμεσα οι μαθησιακές δυσκολίες νείς τις δυσκολίες που βλέπουν στην της μαθήτριας. Ε., εκείνοι συμφωνούν και ρωτούν τι Στο ερώτημα κατά πόσο ο/η εκπαι- να κάνουν. Η ειδική δασκάλα και η δα- δευτικός ΕΑΕ πρέπει να κατευθύνει σκάλα της Ε. τηλεφωνούν στο δημόσιο και να καθοδηγήσει τους γονείς πιο διαγνωστικό φορέα που ανήκει η πε- συγκεκριμένα πού να πάνε στον ιδιω- ριοχή και πληροφορούνται ότι η λίστα τικό τομέα, οι μισοί σχεδόν εκπαιδευ- αναμονής για διάγνωση μαθησιακών τικοί (47,50%) διαφωνούν, ένα ποσο- δυσκολιών είναι περίπου 14 μήνες. Η στό του 35% συμφωνεί κι ένα ποσοστό άλλη επιλογή που έχουν οι γονείς της Ε. του 17,50% δεν ξέρει ή δεν απαντά. είναι να απευθυνθούν σε ιδιωτικό κέ- Από τις απαντήσεις των ερωτώμε- ντρο για διάγνωση πληρώνοντας από νων (87,5%) στην ανοιχτή ερώτηση τι την τσέπη τους. θα έκαναν αν η μαθήτρια του σεναρί- Γράφημα 3: Απόψεις εκπαιδευτικών ΕΑΕ για τη διάγνωση μαθησιακών δυσκολιών από ιδιωτικούς φορείς. 88 ου ήταν στην τάξη τους, παρατηρούμε ενδεχόµενο την πρόταση του ιδιωτικού συμφωνία απόψεων ως προς τη στή- κέντρου. Εντούτοις, δε θα έπαιρνα θέ- ριξη και βοήθεια της μαθήτριας εντός ση για να µην επηρεάσω την απόφαση του σχολείου άσχετα αν δεν έχουν δι- των γονέων. αγνωστεί επίσημα οι μαθησιακές της Γ20: Θα τους παρότρυνα να απευ- δυσκολίες. Στην περίπτωση αυτή το θυνθούν στο δηµόσιο φορέα πιέζοντας συμφέρον του/της μαθητή/τριας είναι και λίγο. Επιπλέον, λαµβάνοντας υπό- πάνω από το τι ορίζει ο νόμος. Ωστό- ψην την οικογενειακή και οικονοµική σο, οι εκπαιδευτικοί προτείνουν διά- κατάσταση της οικογένειας της µαθή- φορες εναλλακτικές λύσεις δίνοντας τριας θα ανέφερα ότι υπάρχει και η όμως στους γονείς την ευθύνη για την εναλλακτική του ιδιωτικού φορέα για τελική απόφαση. να το γνωρίζουν σαν επιλογή και από κει και πέρα δε θα πίεζα. Γ1: Θα ακολουθούσα ένα εξατοµι- Γ26: Θα έδινα και τις δυο επιλο- κευµένο πρόγραµµα παρέµβασης χω- γές στους γονείς της μαθήτριας και θα ρίς να περιµένω άµεση διάγνωση. άφηνα τους ίδιους να αποφασίσουν για Γ3: Θα τους παρέπεµπα σε ιδιω- το παιδί τους. τικό κέντρο εκφράζοντας τη σηµασία της έγκαιρης διάγνωσης. Ως προς τα δημογραφικά χαρα- Γ5: Σε συνεργασία µε την δασκάλα κτηριστικά των εκπαιδευτικών, έγιναν της ειδικής αγωγής και σύµφωνα µε αναλύσεις με το κριτήριο χ 2 για να τις συγκεκριµένες δυσκολίες της µα- δούμε την επίδραση του φύλου, των θήτριας µετά από άτυπη αξιολόγηση, χρόνων υπηρεσίας και της βαθμίδας θα καταρτιζόταν ένα εξατοµικευµέ- εκπαίδευσης στις αντιλήψεις τους για νο πρόγραµµα για παρέµβαση τόσο τα ηθικά διλήμματα. Επειδή το δείγμα στο τµήµα της µαθήτριας όσο και στο είναι μικρό, δεν πληρούνταν όλες τις Τµήµα Ένταξης προϋποθέσεις του κριτηρίου χ2, κι επο- Γ8: Θα φρόντιζα να προσαρµόζω μένως δεν μπορέσαμε να βρούμε στα- την διδασκαλία µου ώστε να ανταπο- τιστικά σημαντικές διαφορές ακόμα κι κρίνεται στις ανάγκες όλων των µαθη- αν υπάρχουν. τών. Όσον αφορά τους γονείς θα τους έκανα αναφορά και στην ύπαρξη ιδιω- τικών φορέων για αξιολόγηση. Ωστόσο Συζήτηση η απόφαση θα ήταν καθαρά δική τους Γ22: Θα έκανα µια άτυπη αξιολό- Η παρούσα έρευνα είναι πιλοτική γηση της μαθήτριας και στη συνέχεια και εξετάζει τις αντιλήψεις και από- θα όριζα στόχους και θα σχεδίαζα πα- ψεις εκπαιδευτικών ΕΑΕ απέναντι ρέµβαση προσαρµοσµένη στις δυσκο- στα ηθικά διλήμματα που αντιμετω- λίες που αντιµετωπίζει µέχρι να γίνει η πίζουν στην καθημερινή εκπαιδευ- διάγνωση από τον δηµόσιο φορέα. τική διαδικασία. Τα αποτελέσματα Α13: Θα παρουσιαζα απλά σαν ένα δείχνουν πως οι ηθικά προβληματι- 89 κές καταστάσεις απασχολούν συχνά απόψεις από μέρους των εκπαιδευτι- τους εκπαιδευτικούς ΕΑΕ χωρίς να κών, γεγονός που δείχνει πως σε ένα υπάρχει επίσημος κώδικας ηθικής ηθικό δίλημμα δεν υπάρχει πάντα μια και επαγγελματικής δεοντολογίας στη εύκολη ή άμεση λύση. Επομένως, ένας χώρα μας, όπως συμβαίνει σε άλλες εκπαιδευτικός πολλές φορές μπορεί χώρες (CEC, 2003, 2015). Ένας τέ- να χρειαστεί να παραβιάσει κάποιες τοιος κώδικας παρέχει ένα ασφαλές από τις ηθικές του αρχές προκειμένου πλαίσιο για «επίλυση προβληματικών να υπακούσει σε εντολές του διευθυ- καταστάσεων», λαμβάνοντας υπόψη ντή ή κανόνες της σχολικής μονάδας τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των (Berkeley & Ludlow, 2008.). Γι’ αυτό, ενεργειών του εκπαιδευτικού ώστε σύμφωνα με τους Rude & Whetsone να απολαμβάνει το σεβασμό και την (2008) σε μια τέτοια περίπτωση σημα- εμπιστοσύνη γονέων, μαθητών και συ- ντικό είναι να υπάρχει διαπραγμάτευ- ναδέλφων. ση και συναίνεση εκπαιδευτικών και Από τις απαντήσεις των εκπαιδευ- γονέων στην τελική απόφαση. τικών ΕΑΕ στις ερωτήσεις των Σενα- Εν κατακλείδι, οι εκπαιδευτικοί ρίων 1 και 3 εξάγεται το συμπέρασμα ΕΑΕ της παρούσας έρευνας, αν και πως δείχνουν αφοσίωση στο μαθητή νεότεροι ηλικιακά και με μικρή προϋ- και στο ρόλο τους και στηρίζονται πηρεσία στην πλειοψηφία τους, έχουν στον άγραφο ηθικό κώδικα που τους επίγνωση της αποστολής τους και προ- υπαγορεύει να λειτουργούν προς όφε- σπαθούν να εκπληρώσουν όσο καλύτε- λος του μαθητή. Η συμπεριφορά τους ρα μπορούν το σύνθετο ρόλο τους. Η είναι περισσότερο από απλή εφαρμο- ύπαρξη ενός κώδικα ηθικής δεοντολο- γή των νόμων, καθώς λειτουργούν με γίας μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στόχο τους τη μέγιστη δυνατή βοήθεια στην διαλεύκανση των αρμοδιοτήτων και προώθηση των ικανοτήτων των και των καθηκόντων τους, προσφέρο- μαθητών τους. Έτσι, διαπιστώνεται ντας υπηρεσίες σε μαθητές και γονείς, και η πολυπλοκότητα του ρόλου τους, χωρίς να παρεκκλίνουν από τις ηθικές αφού οι εκπαιδευτικοί φαίνεται να κα- τους αρχές και αξίες (Γκόρτζης, 2017). ταβάλλουν ουσιαστικές προσπάθειες, Η ανάλυση σεναρίων από την κα- προκειμένου να υποστηρίξουν έμπρα- θημερική εμπειρία μπορούν να βοηθή- κτα το δικαίωμα στην παροχή ίσης και σουν τους εκπαιδευτικούς να πάρουν δωρεάν εκπαίδευσης για όλους τους σωστές αποφάσεις σε παρόμοιες δι- μαθητές (Sileo, et al., 2008). λημματικές καταστάσεις που θα συνα- Σχετικά με το Σενάριο 2 όπου το ντήσουν στην καθημερινή πρακτική. ηθικό δίλημμα προκύπτει από την έλ- Τα υποθετικά σενάρια παρέχουν ευ- λειψη κατάλληλου προσωπικού για την καιρίες για ανάπτυξη ενσυναίσθησης ικανοποίηση των ιδιαίτερων αναγκών και διορατικότητας και εξάσκηση σε του μαθητή, φαινόμενο αρκετά συχνό στρατηγικές επίλυσης προβλημάτων στα εκπαιδευτικά πράγματα, παρα- (Bucholz & Brady, 2007). τηρούμε πως υπάρχουν διαφορετικές 90 Συμπεράσματα πρακτική. Η δημιουργία ενός κώδικα ηθικής δεοντολογίας που θα διδάσκε- Με την παρούσα έρευνα αναδει- ται στις προπτυχιακές σπουδές του/της κνύεται η σημασία των θεμάτων ηθικής φοιτητή/τριας μαζί με σχετικά μαθήμα- και δεοντολογίας στην εκπαίδευση, τα θα ενδυναμώσει την επαγγελματική και πιο συγκεκριμένα στον ευαίσθητο ταυτότητα του εκπαιδευτικού ώστε να τομέα της συμπεριληπτικής εκπαίδευ- είναι κατάλληλα προετοιμασμένος/η σης. Η έρευνα βρίσκεται σε εξέλιξη για να παίρνει σωστές ηθικές αποφά- με σκοπό να εντοπίσει παράγοντες σεις για τους μαθητές του με στόχο την προσωπικούς και δημογραφικούς που ισότιμη παροχή ευκαιριών για όλους πιθανώς επηρεάζουν τις απαντήσεις τους μαθητές και ιδιαίτερα όσους των εκπαιδευτικών στα ηθικά διλήμ- αντιμετωπίζουν ειδικές εκπαιδευτικές ματα που συναντούν στην καθημερινή ανάγκες. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Αραβανής, Γ., (1997). Αυθεντία και εκπαίδευση – Παιδαγωγική και κοινωνιολογική προσέγ- γιση. Αθήνα: Γρηγόρη. Berkeley, T. R., & Ludlow, B. L. (2008). Ethical dilemmas in rural special education: A call for a conversation about the ethics of practice. Rural Special Education Quarterly, 27(1-2), 3-9. Buchoiz J., Keller, C. & Brady, M.P (2007). Teachers’ethical dilemmas: What would you do? Teaching Exceptional Children, 40(2), 60-64. Council for Exceptional Children, (2003). What every special educator must know: Ethics, standards, and guidelines for special educators. Reston, VA: CEC. Council for Exceptional Children. (2015). What every special educator must know: Professional ethics and standards. Arlington, VA: CEC. Γκόρτζης, Ε. (2017). Το επαγγελματικό ήθος του Έλληνα εκπαιδευτικού κατά την άσκηση των καθηκόντων του. Αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή. Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Καδέρογλου, Ε., Δαρβούδης, Α., Τσοβίλη, Θ., Σταυρόπουλος, Β., Παπαδόπουλος, Α. Κώ- δικας Ηθικής και Δεοντολογίας του Ειδικού Παιδαγωγού, διαθέσιμο. Στο http://www. specialeducation.gr/frontend/articles.php?cid=117&scid=118 Kieltyka-Gajewsky, A. (2012). Ethical challenges and dilemmas in teaching students with special needs in inclusive classrooms: Exploring the perspectives of Ontario Teachers. Doctoral thesis. University of Toronto. https://tspace.library.utoronto.ca/handle/1807/34081 Ματσαγγούρας, Η. (2004). Κώδικας Επαγγελματικής Δεοντολογίας των εκπαιδευτικών: Προ- ϋπόθεση της επαγγελματικής αυτονομίας τους. Επιστήμες Αγωγής, 1, 8-12. Rice C. & Stein C. (2009). Measuring the ethical levels of special education teachers. The Open Ethics Journal, 3, 13-19. Rude, H. A., & Whetstone, P. J. (2008). Ethical considerations for special educators in rural America. Rural Special Education Quarterly, 27(1-2), 10-18. Sileo, N. M., Sileo, T. W., & Pierce, T. B. (2008). Ethical issues in general and special education teacher preparation: An interface with rural education. Rural Special Education Quarterly, 27(1-2), 43-54. 91 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 92-101 Λουκία Δημητρίου*, Σταύρος Σταύρου** ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΚΑΙ ΓΝΩΣΕΙΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΗΨΙΑ ΚΑΙ Η ΗΘΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΖΗΤΗΜΑΤΟΣ Η επιληψία είναι μια νευρολογική διαταραχή με σοβαρό αντίκτυπο στην ποιότητα ζωής του ατόμου, ενώ πολλές φορές οι κοινωνικές της επιπτώσεις είναι πολύ σοβαρότερες από την ίδια τη φύση της. Η παρούσα μελέτη αποσκοπεί στην εξέταση των αντιλήψεων και των γνώσεων των εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης στην Κύπρο, ως μια πρώτη προσέγγιση του ζητήματος στα πλαίσια μιας μεγαλύτερης έρευνας. Οι εκπαιδευτικοί απάντησαν σε ερωτηματολόγιο βασισμένο στο ΑΤΡΕ (Attitudes Towards Persons with Epilepsy) και η ανάλυση των δεδομένων περιλαμβάνει t-test για ανεξάρτητα δείγματα και ανάλυση διακύμανσης μονής κατεύθυνσης. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα υπάρχουν σοβαρές παρανοήσεις για την επιληψία και μεγάλα κενά στην ενημέρωση και την εκπαίδευση, ενώ τίθενται και ζητήματα ηθικής στην εκπαίδευση. Λέξεις-κλειδιά: επιληψία, γνώσεις, αντιλήψεις, εκπαιδευτικοί, ηθική Εισαγωγή Σύμφωνα με στοιχεία, περίπου 9 στα 1000 άτομα πάσχουν από επιλη- Η επιληψία είναι μια χρόνια διατα- ψία στις χώρες της Ευρωπαϊκής ένω- ραχή του εγκεφάλου, η οποία χαρακτη- σης, ενώ στις υπανάπτυκτες χώρες, ο ρίζεται από ξαφνική και έντονα αφύσι- αριθμός ενδέχεται να είναι μεγαλύτε- κη εκκένωση των εγκεφαλικών νευρώ- ρος (WHO, 2005). Περισσότερες από νων. Αυτό οδηγεί σε άμεση διατάραξη 45 000 περιπτώσεις παιδιών διαγιγνώ- των αισθήσεων, απώλεια συνείδησης, σκονται κάθε χρόνο, ενώ ένας στους σπασμούς ή συνδυασμό τους. Σύμφωνα δέκα ανθρώπους θα έχει τουλάχιστον με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας μια κρίση στη ζωή του. Σύμφωνα με τον (2005) πρόκειται για μια ιατρική και Κυπριακό Σύνδεσμο Στήριξης Ατόμων κοινωνική κατάσταση-διαταραχή ή με Επιληψία, στην Κύπρο υπάρχουν ένα σύνολο διαταραχών, με μοναδικά περίπου 8000 ασθενείς με επιληψία, χαρακτηριστικά. Η επιληψία είναι μια ενώ 2500 από αυτούς πάσχουν από την πανάρχαια διαταραχή, η οποία πάει πί- φαρμακοανθεκτική μορφή της νόσου. σω μέχρι τις πρώτες γραπτές πηγές της Η επιληψία επιφέρει πολύ ισχυρό ανθρωπότητας. κοινωνικό στιγματισμό (Thacker et al. *Η Λ. Δ. είναι Αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Frederick. Επικοινωνία: luciad61@ gmail.com **Ο Σ. Σ. είναι υποψήφιος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Frederick. Επικοινωνία: stavros.a.stavrou@ gmail.com 92 2007). Πολλές φορές, μάλιστα, το στίγ- προ, ενώ ελάχιστα είναι γνωστά γύρω μα του επιληπτικού είναι χειρότερο από τις αντιλήψεις των εκπαιδευτικών και προσβάλλει σε μεγαλύτερο βαθμό απέναντι στα άτομα με επιληψία (και τον ψυχισμό, από ότι η ίδια η ασθέ- κατ’ επέκταση τους/τις μαθητές/τριες). νεια (Mc Lin et al, 1995), ενώ έρευνες καταδεικνύουν ότι οι ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις της επιληψίας είναι σο- Εργαλεία - Μεθοδολογία βαρότερες από την ίδια την ασθένεια (Pal, 2003). Ο τρόπος, λοιπόν, που Στην έρευνα έλαβαν μέρος εκπαι- αντιμετωπίζουμε τα άτομα με επιλη- δευτικοί διορισμένοι σε δημόσιο σχο- ψία μπορεί να επηρεάσει βαθιά το λείο μέσης εκπαίδευσης, ανεξαρτήτου άτομο και την ποιότητα ζωής του και ειδικότητας. Στην ελεύθερη επαρχία να αναστατώσει την καθημερινότητά Αμμοχώστου και σύμφωνα με τα επί- του. Στην περίπτωση των παιδιών, αυ- σημα στοιχεία των ίδιων των σχολεί- τή η καθημερινότητα περιλαμβάνει και ων, εργάζονται 410 περίπου εκπαιδευ- το σχολείο. τικοί κάθε ειδικότητας, εμπειρίας και Είναι γεγονός ότι το στίγμα που επιπέδου σπουδών. Οι εκπαιδευτικοί επιφέρει μια ασθένεια μπορεί να μην αυτοί προέρχονται και προσέρχονται σχετίζεται τόσο με τα χαρακτηριστικά από διάφορες πόλεις και χωριά της της αλλά περισσότερο με τα κοινωνι- Κύπρου και όλα αυτά τα στοιχεία κά στερεότυπα που δημιουργούνται εξυπηρετούν την έρευνα σε πολύ με- εξαιτίας της άγνοιας, των παρανοή- γάλο βαθμό. Τονίζεται ότι δεν έχει σεων και των φόβων που προέρχονται επιδιωχθεί στο παρόν στάδιο αυστηρή και τρέφονται από αυτά. Είναι επίσης εκπροσώπηση του γενικότερου πληθυ- γεγονός το ότι πολλές από αυτές τις σμού των διορισμένων εκπαιδευτικών αντιλήψεις μπορεί να μην είναι εξο- μέσης εκπαίδευσης στην Κύπρο, παρά λοκλήρου παρανοήσεις, όμως όταν μόνο ένα ικανοποιητικό δείγμα για μια γίνονται στερεότυπα τότε οδηγούν σε πρώτη διερεύνηση του ζητήματος στο προκαταλήψεις, θέτοντας (και) ζητή- πλαίσιο μιας μεγαλύτερης έρευνας. ματα ηθικής. Η παρούσα έρευνα αποτελεί μέρος Πίνακας 1. Δημογραφικά στοιχεία του δείγματος (Ν=148) Φύλο Ν % μιας μεγαλύτερης και πολυπλοκότερης Μ 51 34,5 έρευνας σχετικά με τις χρόνιες ασθέ- F 97 65,5 Σχολ. Βαθμ. νειες στην Κύπρο. Πρόκειται για μια Λυκ. 125 84,5 πρώτη διερεύνηση του ζητήματος και Γυμν. 23 15,5 Ειδικ. μια συμβολή στη συμπλήρωση του κε- Γ.Ε 119 80,4 νού που υπάρχει σχετικά με τη μελέτη Ε.Ε. 7 4,7 Φ.Α. 22 14,9 της επιληψίας και των χρόνιων ασθε- Σχολ.Εμπ. νειών από κοινωνική και ψυχολογική 1-5 22 14,9 6-10 18 12,2 σκοπιά. Πράγματι, το ζήτημα έχει μό- 11-20 65 43,9 21+ 43 29,9 νο ακροθιγώς προσεγγιστεί στην Κύ- 93 Το τελικό δείγμα της έρευνας το ρο ενδιαφέρον για την παρούσα έρευ- αποτέλεσαν 148 εκπαιδευτικοί από να (Q1, Q8, Q12, Q14, Q15, Q23, Q25, σχολεία μέσης εκπαίδευσης της επαρ- Q27) και περιλαμβάνονται στον Πίνα- χίας Αμμοχώστου. Από τα 148 άτομα, κα 4. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να τα 51 (34,5%) ήταν άντρες και τα 97 τοποθετηθούν πάνω σε κλίμακα 6 ση- (65,5%) γυναίκες. Το 84,5% (125 άτο- μείων, η οποία κυμαινόταν από το δι- μα) είναι διορισμένα σε Λύκειο, ενώ αφωνώ πάρα πολύ μέχρι το συμφωνώ το 15,5% (23 άτομα) σε γυμνάσιο και πάρα πολύ. Οι αποκρίσεις των εκπαι- οι ειδικότητές τους είναι: Γενική παι- δευτικών αξιολογήθηκαν ως θετικές δεία (80,4%, 119 άτομα), ειδική εκ- ή αρνητικές με βάση τις τοποθετήσεις παίδευση (4,7%, 7 άτομα) και φυσική τους στην κλίμακα και το περιεχόμενο αγωγή (14,9%, 22 άτομα). Τα χρόνια των αντικειμένων και παρουσιάζονται υπηρεσίας κυμαίνονταν από 1 έτος συνοπτικά σε πίνακες. μέχρι πάνω από 21. Στον Πίνακα 1 Τα ερωτηματολόγια μοιράστηκαν παρουσιάζονται τα δημογραφικά στοι- στους καθηγητικούς συλλόγους και στα χεία του δείγματος. γραφεία των βοηθών διευθυντών/τρι- Το εργαλείο που έχει χρησιμοποι- ών, εξηγώντας τα απαραίτητα για την ηθεί είναι ένα ερωτηματολόγιο βασι- έρευνα και τοποθετώντας ειδικό κουτί σμένο στην Κλίμακα Αντίληψης προς στον κάθε σύλλογο, όπου οι συμμετέ- τα Άτομα με Επιληψία (ΑΤΡΕ), το χοντες τοποθέτησαν τα συμπληρωμένα οποίο σχεδιάστηκε και αναπτύχθηκε ερωτηματολόγια. Το γραμματειακό από τον Richard F. Antonak. Πρόκει- προσωπικό των σχολείων παραχώ- ται για ένα σχετικά απλό, εύκολο στη ρησε στον ερευνητή γενικό κατάλογο συμπλήρωση και δοκιμασμένο εργα- των εκπαιδευτικών, έτσι που να γνω- λείο, σκοπός του οποίου είναι η μέτρη- ρίζει πόσοι εκπαιδευτικοί βρίσκονται ση των γνώσεων και των αντιλήψεων σε κάθε σχολείο και πόσα ερωτηματο- απέναντι στα άτομα με επιληψία. Το λόγια πρέπει να μοιραστούν σε κάθε ερωτηματολόγιο που χορηγήθηκε απο- περίπτωση για την έρευνα. τελούνταν από 28 μεταφρασμένα και προσαρμοσμένα αντικείμενα, εκ των οποίων τα 17 αφορούν τις αντιλήψεις Αποτελέσματα (Q1-3, Q5-9, Q11-15, Q17-21, Q24-25, Q27) και τα 7 τις γνώσεις (Q3-4, Q7, Αντιλήψεις των εκπαιδευτικών για Q10, Q13, Q16, Q18, Q22-23, Q26, τα παιδιά με επιληψία Q28). Τέσσερα αντικείμενα είναι κοι- νά και αφορούν τόσο αντιλήψεις όσο Ο Πίνακας 2 παρουσιάζει συνοπτι- και γνώσεις (Q3, Q7, Q13, Q18) απέ- κά και σε ποσοστά τις θετικές ή αρ- ναντι στα άτομα με επιληψία. Οκτώ νητικές αντιλήψεις των εκπαιδευτικών ερωτήσεις από το σύνολο αφορούν τα σχετικά με τα άτομα με επιληψία, εκ παιδιά με επιληψία αποκλειστικά και των οποίων τα αντικείμενα Q1, Q8, είναι αυτές που παρουσιάζουν ιδιαίτε- Q12, Q14, Q15, Q25 και Q27 αφορούν 94 ξεκάθαρα τα παιδιά με επιληψία. Στην Στη δήλωση ότι οι γονείς παιδιών ερώτηση κατά πόσον τα σχολεία πρέ- με επιληψία πρέπει να αναμένουν από πει να τοποθετούν παιδιά με επιλη- αυτά ό,τι και από τα υπόλοιπα παιδιά ψία σε συνηθισμένες τάξεις (Q1), οι (Q15), το 87,2% έχει θετική αντίληψη, εκπαιδευτικοί παρουσιάζουν κάθετα ενώ το 12,8% αρνητική. αρνητική αντίληψη, υποστηρίζοντας το Τέλος, οι συμμετέχοντες/ουσες αντίθετο, παρότι πιστεύουν ότι τα άτο- υποστηρίζουν ότι οι οικογένειες παι- μα με επιληψία πρέπει να πηγαίνουν διών με επιληψία δεν πρέπει να τυγχά- σε συνηθισμένα σχολεία (Q8). νουν υποστήριξης από υπηρεσίες κοι- Ένα ποσοστό της τάξης του 20,4% νωνικής πρόνοιας (Q25), ίσως επειδή των εκπαιδευτικών πιστεύει ότι η εκ- δεν θεωρούν την επιληψία ως ιδιαίτε- παίδευση των παιδιών με επιληψία δεν ρα σοβαρή ασθένεια. αφορά την κοινότητα (Q12), σε αντί- θεση με το 69,6% το οποίο θεωρεί την Γνώσεις των εκπαιδευτικών για τα εκπαίδευση των παιδιών αυτών ευθύ- άτομα με επιληψία νη της κοινότητας. Στην ερώτηση κατά πόσον τα παι- Όσον αφορά τις γνώσεις των εκ- διά πρέπει να προστατεύονται από παιδευτικών σχετικά με τα άτομα με συμμαθητές τους που πάσχουν από επιληψία, αυτές παρουσιάζονται συ- επιληψία (Q14), όλοι οι συμμετέχο- νοπτικά στον Πίνακα 3 ως θετικές ή ντες συμφωνούν ότι πρέπει. Η ίδια αρνητικές, ανάλογα με τις τοποθετή- αντίληψη/στάση παρουσιάζεται και σεις και το περιεχόμενο των αντικει- στην ερώτηση κατά πόσον τα παιδιά μένων του ερωτηματολογίου. Κάποιες με επιληψία που φοιτούν σε κανονική τοποθετήσεις σχετικά με την επιληψία τάξη έχουν αρνητική επίδραση στα άλ- παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον λα παιδιά (Q27), όπου και πάλι όλοι και αυτές έχουν επιλεγεί για αναφορά συμφωνούν ότι αυτό συμβαίνει στην και συζήτηση. πραγματικότητα. Το 100% των συμμετεχόντων/ουσων στην έρευνα πιστεύει ότι τα άτομα με Πίνακας 2. Αντιλήψεις των εκπαιδευτικών επιληψία δεν έχουν το σύνηθες προσ- γ ια τα άτομα με επιληψία. N + (%) - (%) N + (%) - (%) Q 1 148 0 100 Q 14 148 0 100 Πίνακας 3. Γνώσεις των εκπαιδευτικών γ ια τα άτομα με επιληψία. Q 2 148 100 0 Q 15 148 87,2 12.8 Q 3 148 74,3 25,6 Q 17 148 0 100 N + (%) - (%) N + (%) - (%) Q 5 148 100 0 Q 18 148 100 0 Q 3 148 74,4 25,6 Q 18 148 100 0 Q 6 148 100 0 Q 19 148 85,1 14,9 Q 4 148 0 100 Q 22 148 0 100 Q 7 148 0 100 Q 20 148 0 100 Q 8 148 100 0 Q 21 148 100 0 Q 7 148 0 100 Q 23 148 77 23 Q 9 148 0 100 Q 24 148 0 100 Q 10 148 0 100 Q 26 148 100 0 Q 11 148 0 100 Q 25 148 0 100 Q 13 148 0 100 Q 28 148 77,1 22,9 Q 12 148 69,6 20,4 Q 27 148 0 100 Q 16 148 27,7 72,3 Q 13 148 0 100 95 δόκιμο ζωής (Q4), τοποθέτηση η οποία τιστικά σημαντικές διαφορές στους σχετίζεται άμεσα με την πίστη ότι είναι μέσους όρους ανάμεσα στα φύλα και αναμενόμενο πως η κατάσταση του στα χρόνια εμπειρίας των εκπαιδευ- ατόμου με επιληψία θα χειροτερεύει τικών, όσον αφορά τις αντιλήψεις και με την πάροδο του χρόνου (Q22). τις γνώσεις τους για τα άτομα με επι- Στη δήλωση ότι πρέπει να απα- ληψία. Σύμφωνα με τα αποτελέσμα- γορεύεται στα άτομα με επιληψία να τα, στατιστικά σημαντική διαφορά ως οδηγούν (Q7), υπάρχει απόλυτη συμ- προς το φύλο υπάρχει στα αντικείμε- φωνία και σχετίζεται με την ιδέα ότι να Q2, όπου t(146) = -2,787, p=0.006, τα άτομα με επιληψία είναι επιρρεπή Q6 όπου t(146) = -2,454, p=0.015, στα ατυχήματα (Q13). Φαίνεται ότι η Q13 όπου t(146) = 3,178, p=0.002 και πίστη πως τα άτομα με επιληψία είναι Q18 όπου t(146) = -2,115, p=0.036. και πνευματικά καθυστερημένα (Q10) Οι μέσοι όροι των δυο φύλων για κά- επηρεάζει την κρίση και τις τοποθετή- θε αντικείμενο παρουσιάζονται στον σεις σχετικά με την ασθένεια, σε βαθ- Πίνακα 4. Όσον αφορά την εμπειρία μό μάλιστα που το 100% των ερωτώμε- των εκπαιδευτικών, έγινε μετατρο- νων θεωρεί ότι τα άτομα με επιληψία πή των ετών υπηρεσίας και διαχωρι- είναι πιθανότερο να αναπτύξουν και σμός σε δυο ομάδες: η πρώτη ομάδα να εκδηλώσουν εγκληματικές τάσεις περιλαμβάνει τους εκπαιδευτικούς (Q17) ή ότι τα άτομα με επιληψία απο- που συμπλήρωσαν μια δεκαετία στην τελούν κίνδυνο για το κοινό (Q11). εκπαίδευση και η δεύτερη ομάδα πε- ριλαμβάνει τους εκπαιδευτικούς που T-test για ανεξάρτητα δείγματα έχουν πάνω από μια δεκαετία υπηρε- και ανάλυση διακύμανσης μονής κα- σίας στην εκπαίδευση. Ο διαχωρισμός τεύθυνσης στις δυο αυτές ομάδες δεν έγινε αυ- θαίρετα, εφόσον η δεκαετία στην εκ- Διενεργήθηκαν τρία T-test για παίδευση θεωρείται σημείο τομής για ανεξάρτητα δείγματα με σκοπό την την εμπειρία του εκπαιδευτικού. Στα- εξέταση κατά πόσον υπάρχουν στα- τιστικά σημαντική διαφορά ανάμεσα Πίνακας 4. Group Statistics Πίνακας 5. Group Statistics Sex N Mean T _EXPERIENCE N Mean Q2 male 51 5.6078 Q5 1-10 40 5.775 woman 97 5.8144 11+ 108 5.5833 Q6 male 51 5.6078 Q9 1-10 40 5.85 woman 97 5.7938 11+ 108 5.6574 Q13 male 51 4.8627 Q19 1-10 40 5.65 woman 97 4.5155 11+ 108 5.2778 Q18 male 51 5.6471 Q27 1-10 40 5.675 woman 97 5.8041 11+ 108 5.8426 96 στους μέσους όρους που αφορούν την Q28 (τα άτομα με επιληψία μπορούν εμπειρία των εκπαιδευτικών φαίνεται να τα βγάλουν πέρα με το συνηθισμέ- ότι υπάρχει στα αντικείμενα Q5 όπου νο 40ωρο εβδομαδιαίο ωράριο), όπου t(146) = 2,171, p=0.032 , Q9 όπου F(2,145)=4,268, p=0.016, με τη δια- t(146) = 2,318, p=0,022, Q19 όπου φορά να εστιάζει ανάμεσα στη γενική t(146) = 2,193, p=0,030 και Q27 όπου εκπαίδευση και τη φυσική αγωγή. t(146) = -2,028, p=0,044. Οι μέσοι όροι των δυο ομάδων παρουσιάζονται στον Πίνακα 5. Συζήτηση Πέρα από τον έλεγχο t-test για ανε- ξάρτητα δείγματα, διενεργήθηκε και Ορισμένες έρευνες καταδεικνύουν έλεγχος κατά πόσον υπάρχει στατιστικά ότι υπάρχει μια πιο θετική στάση απέ- σημαντική επίδραση της ειδίκευσης στις ναντι στα άτομα με επιληψία, σε σχέση αντιλήψεις και τις γνώσεις των εκπαι- με το παρελθόν. Οπωσδήποτε, σημα- δευτικών σχετικά για τα άτομα με επι- ντικό ρόλο σ’ αυτό διαδραματίζει η ευ- ληψία. Τα αποτελέσματα της ANOVA κολότερη πρόσβαση στην εκπαίδευση, μονής κατεύθυνσης έδειξαν ότι: η ανάπτυξη και διάδοση της τεχνολο- Υπάρχει στατιστικά σημαντική επί- γίας και μέσω αυτής της γνώσης και η δραση της ειδίκευσης στη μεταβλητή ενημέρωση. Βέβαια, το επίπεδο και η Q2 (τα άτομα με επιληψία έχουν τα έκταση αυτής της αλλαγής δεν είναι ίδια δικαιώματα με όλους τους ανθρώ- εύκολο να καθοριστεί, όμως η ουσία πους), όπου F(2,145)=7,102, p=0.001, είναι πως υπάρχει μια θετική αλλαγή. με τη διαφορά να εστιάζει ανάμεσα Η παρούσα εργασία αποτελεί μια στη γενική και την ειδική εκπαίδευση. πρώτη διερεύνηση των αντιλήψεων και Υπάρχει στατιστικά σημαντική επί- των γνώσεων των εκπαιδευτικών Μέ- δραση της ειδίκευσης στη μεταβλητή σης Εκπαίδευσης στην Κύπρο σχετικά Q10 (τα άτομα με επιληψία είναι και με την επιληψία, ως ένα μικρό μέρος πνευματικά καθυστερημένα), όπου μιας πιο εκτεταμένης μελέτης του ζη- F(2,145)=4,048, p=0.019, με τη δια- τήματος. Η χρησιμότητα της δεν αφορά φορά να εστιάζει ανάμεσα στη γενική μόνο σκοπούς προσέγγισης και ενημέ- και την ειδική εκπαίδευση. ρωσης αλλά μπορεί να εξυπηρετήσει Υπάρχει στατιστικά σημαντική επί- και στον γενικότερο προβληματισμό δραση της ειδίκευσης στη μεταβλητή περί ηθικής και ηθικής της εργασίας, Q26 (τα παιδιά με επιληψία και που καθώς και στον σχεδιασμό προγραμ- φοιτούν σε συνηθισμένες τάξεις, έχουν μάτων ενημέρωσης σχετικά με την επι- αρνητική επίδραση στα άλλα παιδιά), ληψία και άλλων χρόνιων ασθενειών όπου F(2,145)=9,946, p=0.000, με τη που επιφέρουν το ίδιο στίγμα. διαφορά να εστιάζει ανάμεσα στη γε- Ορισμένα από τα ευρήματα της νική και την ειδική εκπαίδευση. έρευνας προκαλούν ιδιαίτερη εντύπω- Υπάρχει στατιστικά σημαντική επί- ση κυρίως λόγω της έντονα αρνητικής δραση της ειδίκευσης στη μεταβλητή τους διάστασης. Για παράδειγμα οι 97 συμμετέχοντες/ουσες θεωρούν ότι τα διαχείρισης των παιδιών με επιληψία. άτομα με επιληψία είναι και πνευμα- Σε επίπεδο ηθικής φιλοσοφίας, τα τικά καθυστερημένα, ότι τα άτομα με ζητήματα ηθικής στον χώρο εργασίας επιληψία είναι πιθανότερο να αναπτύ- έχουν συζητηθεί και συζητούνται σε ξουν και να εκδηλώσουν εγκληματικές βάθος στις περισσότερες προηγμένες τάσεις ή ότι αποτελούν κίνδυνο για το χώρες του κόσμου και ιδιαίτερα στην κοινό. Επιπλέον, ιδιαίτερη εντύπωση Ευρώπη. Είναι όμως προφανές ότι προκαλεί η άποψη ότι τα άτομα αυτά όσον αφορά το σχολείο ζητήματα ηθι- πρέπει να πηγαίνουν σε κανονικά σχο- κής στον χώρο εργασίας δεν τίθενται λεία αλλά να μην βρίσκονται σε κανο- μόνο για τους εκπαιδευτικούς αλλά νικές τάξεις, ενώ τα υπόλοιπα παιδιά και για τα παιδιά. πρέπει να προστατεύονται από τους Πέρα από την τεχνική πτυχή της συμμαθητές τους με επιληψία και ότι ηθικής της εργασίας, η οποία αφορά επηρεάζονται από αυτούς αρνητικά. τις σχέσεις εργοδότη – εργοδοτούμε- Τα συγκεκριμένα ευρήματα δεν νου, προϊστάμενου – υφιστάμενου και υποδεικνύουν μόνο την ύπαρξη σοβα- μεταξύ συναδέλφων, υπάρχει και μια ρών παρανοήσεων και μεγάλων κενών άλλη ηθική της εργασίας. Αφορά την στις γνώσεις των εκπαιδευτικών για ηθική στην εργασία, όπου οι δυο πα- την επιληψία αλλά και ιδιαίτερα αρ- ράγοντες δεν σχετίζονται άμεσα αλλά νητική στάση απέναντι στα άτομα με έμμεσα και αφορά τη σχέση εκπαιδευ- επιληψία, στάση η οποία προφανώς τικού – μαθητή/τριας. Αυτή η ηθική απορρέει από αυτές τις παρανοήσεις αφορά την ηθική της ανθρωπιστικής και την άγνοια, όπως υπέδειξαν και εκπαίδευσης, η οποία υπαγορεύει τις άλλες έρευνες (Diamantopoulos et al., ηθικές αρχές που πρέπει να διέπουν 2006· Kobau & Price, 2003· Jacoby et αυτή τη σχέση η οποία λαμβάνει χώρα al., 2004). στον χώρο εργασίας των πρώτων. Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία Όσον αφορά στην περίπτωση της όμως είναι η θεματολογία της μελέτης, επιληψίας και γενικότερα των χρόνιων η οποία σε συνδυασμό με τις άλλες ασθενειών των παιδιών που πηγαίνουν διεθνείς έρευνες γύρω από το ζήτη- σχολείο, μπορούμε να πούμε ότι οι μα της επιληψίας και των χρόνιων έρευνες που έχουν διεξαχθεί μέχρι τώ- ασθενειών, καθώς και τις γνώσεις και ρα καταδεικνύουν την ύπαρξη άγνοιας αντιλήψεις των εκπαιδευτικών, θέτουν και προκατάληψης σε μεγάλο βαθμό, ένα επιπλέον ζήτημα: αυτό της ηθικής. απέναντι στα παιδιά αυτά. Ακόμα κι Συγκεκριμένα, είναι φανερό ότι υπάρ- αν πρόκειται για ακούσια στάση ή χουν μεγάλα κενά όσον αφορά την απλώς προκαταλήψεις οι οποίες απορ- ενημέρωση και την εκπαίδευση, ενώ οι ρέουν ακριβώς από την άγνοια και όχι όποιες παρανοήσεις οδηγούν σε σοβα- από την προσωπική κοσμοθεωρία και ρότατες προκαταλήψεις. Προκύπτουν, τη φιλοσοφία του κάθε ατόμου, δεν επομένως, ζητήματα ηθικής στο σχο- παύει να αποτελεί έμμεση διάκριση λείο και στον τρόπο αντιμετώπισης και απέναντι στα άτομα αυτά. 98 Κρίνεται επομένως αναγκαίο να το σχολείο ή δεν κατέστη δυνατό να διερευνηθεί περεταίρω το ζήτημα εντοπιστούν μέσα στον σχολικό χώρο, των παιδιών με χρόνιες ασθένειες με αποτέλεσμα να μην έχουν την ευ- στα σχολεία, ως ζήτημα πρωτίστως καιρία να συμμετέχουν στη διαδικα- ανθρωπιστικό και να προωθηθούν σία. Όσον αφορά τους περιορισμούς άμεσα προγράμματα ενημέρωσης και της έρευνας, αυτοί εστιάζουν πρώτα υποστήριξης τόσο των εκπαιδευτικών στη φύση του θέματος, το οποίο είναι όσο και των παιδιών αυτών. Στο κά- ένα ιδιαίτερα λεπτό ζήτημα το οποίο τω-κάτω, είναι ζήτημα ηθικής. είναι εξαιρετικά δύσκολο να μετρηθεί και έπειτα στο ζήτημα του μεγέθους του δείγματος και της δειγματοληψίας. Περιορισμοί Βέβαια, πρέπει να σημειωθεί ότι δεν επιδιώχθηκε αντιπροσωπευτικό δείγ- Στα θετικά της διαδικασίας αξίζει μα, εφόσον πρόκειται για μια πρώτη να αναφερθεί η επίτευξη με τον τρό- προσέγγιση του ζητήματος στα πλαί- πο αυτό πολύ ικανοποιητικού αριθμού σια μεγαλύτερης και πολυπλοκότερης συμμετεχόντων, ενώ στους περιορι- έρευνας, με μοναδικό σκοπό μια πρώ- σμούς, σημειώνεται το γεγονός ότι κά- τη ιδέα της παρούσας κατάστασης στα ποιοι εκπαιδευτικοί απουσίαζαν από σχολεία. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Abulhamail et al. (2014). Primary school teachers knowledge and attitudes toward children with epilepsy. Seizure 23, 280-283. Beslan et al. (1982). Psychological distress in mothers of disabled children. American Journal of Diseases of Children, 138(8). Bishop, M., & Boag, E. M. (2005). Teachers’ knowledge about epilepsy and attitudes toward students with epilepsy: results of a national survey. Epilepsy & Behavior, 8, 397-405. Bradbury, A. J., & Smith, C. S. (1983). An assessment of the diabetic knowledge of school teachers. Archive of Disease in Childhood, 58, 692-696. Brady, A. M., Deighton, J., & Stansfeld, S. (2017). Psychiatric outcomes associated with chronic illness in adolescence: A systematic review. Journal of Adolescence, 59, 112-123. Carter, J. S., Martinez, W., & Legato, L. J. (2012). Response to commentary: Social competence in children with chronic illness: Moving the field forward. Journal of Pediatric Psychology, 37(9), 967-971. Casey et al. (2013). Chronic health conditions and school performance among children and youth. Annals of Epidemiology, 23, 179-184. Contel, J. (2018). Integrated care and the challenge of chronic illness. Enfermeria Clinica, 28(1), 1-4. Diamantopoulos et al. (2006). A survey of public awareness, understanding and attitudes toward epilepsy in Greece. Epilepsia, 47(12), 2154-2164. 99 E.E. (2007). Major and chronic diseases report. E.E. Directorate General for Health and Consumen. Eiser, C. (1997). Effects of chronic illness on children and their families. Advances in Psychiatric Treatment, 3, 204-210. Fernandes et al. (2007). Teachers’ perception about epilepsy. Arq. Neuropsiquiatr, 65, 28-34. Hainault, B. (2013). Children with chronic illness. Northern Michigan University. Jacoby, A. (2002). Stigma, epilepsy and quality of life. Epilepsy Behavior, 3(2), 10-20. Joachim, G., & Acorn, S. (2000). Living with chronic illness: The interface of stigma and normalization. Canadian Journal of Nursing Research, 32(3), 37-48. Kampra et al. (2016). Teachers’ knowledge about epilepsy in Greece: Information sources and attitudes towards children with epilepsy during school time. Epilepsy & Behavior, 60, 218-224. Kobau, R., & Price, P. (2003). Knowledge of epilepsy and familiarity with this disorder in the US population: results from the 2002HealthStyler Survey. Epilepsia, 44, 1449-1454. Kourkoutas, E., Stavrou, P. D., & Loizidou, N. (2017). Exploring teachers’ views on including children with special educational needs in Greece: Implications for inclusive counselling. American Journal of Educational Research, 5(2), 124-130. Mecarelli et al. (2006). A questionnaire study on knowledge of and attitudes toward epilepsy in schoolchildren and university students in Rome, Italy. Seizure, 16, 313-319. Pinquart, M., & Shen, Y. (2011). Depressive symptoms in children and adolescents with chronic physical illness: an updated meta-analysis. Journal of Pediatric Psychology, 36(4), 375-384. Pliskova, B., & Snopek, P. (2017). Primary school teachers’ awarness of chronic diseases of children. Acta Educationis Generalis, 7(15), 3. Rankin et al. (2014). Parents’ information and support needs when their child is diagnosed with type 1 diabetes: a qualitative study. Health Expectations, 19(580-591). Shabbo et al. (2014). A comparative study on knowledge, attitudes and believes of epilepsy among communities of Egypt and Kingdom of Saudi Arabia. Lournal of Nursing and Helath Science, Vol. 3, Issue 5, 97-107. Sharma et al. (2012). Effectiveness of structured teaching programs on knowledge regarding epilepsy in children among school teachers. Journal of nursing and health science, Vol. 2, Issue 6, 7-13. Shaw et al. (2010). Responding to students with chronic illnesses. Principal Leadership. Shaw, S. R., & MacCabe, P. C. (2008). Hospital-to-school transition for children with chronic illness: meeting the new challenges of an evolving health care system. Psychology in the Schools, 45(1). Thacker et al. (2008). Knowledge awarness and attitude about epilepsy among schoolteachers in India. Seizure, 17, 684-690. Thies, K. M. (1999). Identifying the educational implications of chronic illness in school children. Journal of School Health, 69(10). Tsuchie et al. (2006). What about us? Siblings of children with epilepsy. Seizure, 15, 610-614. Tumer, J. (2000). Emotional dimensions of chronic disease. West J. Med, 172, 124-128. Vila et al. (2003). Psychology and quality of life for adolescents with asthma and their parents. Psychosomatics, 44, 319-328. Wideman, T. (2015). A self-study of my life with a chronic illness. Journal of Unschooling and Alternative Learning, 9(17). 100 Wijlars, L., Gilbert, R., & Hardelid, P. (2016). Chronic conditions in children and young people: learning from the administrative data. ADC On Line First. Βαλαματοπούλου, Χ., & Μαλαμουτοπούλου, Μ. (2014). Η κρίση στη χρόνια σωματική ασθένεια του παιδιού και οι δυσκολίες προσαρμογής της οικογένειας του. Το Βήμα του Ασκληπιού, 13(1). Μπρούμου, Μ. (2011). Ψυχολογική υποστήριξη παιδιού και οικογένειας με χρόνια ασθέ- νεια. Π. Λ, 15(659). Σταύρου, Σ. (2015). Η ανάγκη συμπερίληψης της Συμβουλευτικής στα προγράμματα επιμόρ- φωσης των εκπαιδευτικών Α-Βάθμιας εκπαίδευσης για παιδιά με χρόνιες ασθένειες στο σχολείο. Frederick University-ΕΛΕΣΥΠ. 101 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 102-110 Δημήτρης Χατζηχαραλάμπους*, Κούλλα Ερωτοκρίτου** ΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΤΩΝ ΕΡΓΟΔΟΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΑΣΘΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΙΚΗ ΑΣΘΕΝΕΙΑ ΣΕ ΘΕΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Στην παρούσα έρευνα, διερευνήθηκαν οι αντιλήψεις και οι στάσεις των εργοδοτών της Επαρχίας Λευκωσίας και Λεμεσού για την ψυχική ασθένεια και την πρόθεση τους να προσλάβουν άτομα με ψυχική ασθένεια σε διάφορες θέσεις εργασίας. Το δείγμα της παρούσας μελέτης ήταν 135 επιχειρήσεις. Επιλέχθηκε η ποσοτική μέθοδος και η συλλογή των δεδομένων έγινε με τη χρήση ερωτηματολογίου, μέσω τυχαίας δειγματοληψίας από τον ηλεκτρονικό επαγγελματικό κατάλογο των επιχειρήσεων της Κύπρου (Χρυσός Οδηγός). Διαπιστώνεται ότι οι γνώσεις, οι στάσεις και οι αντιλήψεις τόσο της κοινωνίας όσο και των εργοδοτών όσον αφορά την ψυχική ασθένεια παίζουν καθοριστικό ρόλο στην απόφαση τους αν θα προσλάμβαναν ένα άτομο με ψυχική ασθένεια στην επιχείρηση τους και γι’ αυτό το λόγο οι ψυχικά ασθενείς είναι σχεδόν αδύνατον να βρουν εργασία πράγμα το οποίο έχει αρνητική επίδραση στη σωματική και ψυχική τους υγεία, καθώς αυτές οι στάσεις και οι προκαταλήψεις συντείνουν στην περιθωριοποίηση και στον κοινωνικό τους αποκλεισμό. Λέξεις-κλειδιά: ψυχική υγεία, στάσεις, αντιλήψεις, επαγγελματική αποκατάσταση, ένταξη, προκατάληψη, στίγμα. 1. Εισαγωγή κοινωνίας. Η επαγγελματική αποκα- τάσταση του ατόμου επηρεάζεται από Τα άτομα τα οποία ανήκουν στις διάφορους παράγοντες, όπως το είδος ευάλωτες κοινωνικές ομάδες του πλη- και ο βαθμός της ψυχικής ασθένειας, θυσμού, όπως οι ψυχικά ασθενείς, τα κοινωνικά ψυχολογικά χαρακτη- έχουν ελάχιστες μέχρι μηδαμινές ευ- ριστικά του ατόμου, το φύλο, η κοι- καιρίες απασχόλησης και συνήθως νωνική και πολιτισμική προέλευση, πλήττονται από την ανεργία. Η επαγ- το επίπεδο της εκπαίδευσης, οι επαγ- γελματική τους αποκατάσταση θεω- γελματικές και κοινωνικές γνώσεις ρείται πολύ σημαντική για την κοινω- και δεξιότητες που κατέχει, αλλά και νική τους επανένταξη στο σύνολο της ο τύπος του εργοδότη. Ο κοινωνικός *Δημήτρης Χατζηχαραλάμπους (BSW, Msc, ΜΒΑ, PhD), Κοινωνικός Λειτουργός, Ειδικό Διδακτικό Προσωπικό, Τμήμα Κοινωνικής Εργασίας & Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Frederick, Ελευσίνος 8 4188 Ύψωνας Λεμεσός, Κύπρος,

**Κούλλα Ερωτοκρίτου (BSW, MSW), Κοινωνική Λειτουργός, Ειδικό Διδακτικό Προσωπικό, Τμήματος Κοινωνικής Εργασίας & Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Frederick, Δικαιοσύνης 24 7060 Λειβάδια Λάρνακα, Κύπρος,

102 αποκλεισμός των ατόμων με ψυχικές 2. Στάσεις των εργοδοτών για τα άτο- διαταραχές είναι πολυδιάστατος και μα με ψυχική ασθένεια δεν οφείλεται μόνο στον οικονομικό 3. Απόψεις των εργοδοτών για την ερ- τομέα αλλά κυρίως στην ανυπαρξία γασιακή απόδοση των ατόμων με δυνατοτήτων κοινωνικής ένταξης και ψυχική ασθένεια ένταξης στην κοινότητα (Μαρτινάκη 4. Προϋποθέσεις πρόσληψης ατόμων & Μπουρίκος, 2014). με ψυχική ασθένεια Η επιτυχία της επαγγελματικής 5. Γνώσεις ή όχι των εργοδοτών για τοποθέτησης εξαρτάται από: το είδος επιδοτούμενα προγράμματα πρό- και ο βαθμός της ψυχικής ασθένειας, σληψης ατόμων σε θέσεις εργασίας τα κοινωνικά ψυχολογικά χαρακτη- ριστικά του ατόμου, το φύλο, την κοι- 2.2. Πληθυσμός και δείγμα έρευ- νωνική και πολιτισμική προέλευση, το νας – Δειγματοληψία επίπεδο εκπαίδευσης του ατόμου, τις επαγγελματικές γνώσεις και δεξιότη- Το δείγμα της παρούσας μελέτης τες που κατέχει το άτομο και ο τύπος αποτελείται από 135 επιχειρήσεις του εργοδότη. (βιομηχανία, κατασκευές, εμπόριο, Η απασχόληση θεωρείται μεγάλης παροχή υπηρεσιών) της επαρχίας σημασίας τόσο στο κοινωνικό περι- Λεμεσού και Λευκωσίας . Η διαδι- βάλλον του ατόμου, όσο και στο ίδιο κασία ανεύρεση τους έγινε με τυχαία το άτομο και αποτελεί βασική προϋ- δειγματοληψία και επιλέγοντας ανά πόθεση για την ένταξη και αποκατά- τέσσερις επιχειρήσεις από τον ηλε- σταση του. κτρονικό Χρυσό Οδηγό  OnCyprus. com. Η έρευνα βασίστηκε στις αρχές και στους κανόνες της ποσοτικής έρευ- 2. Μεθοδολογία Έρευνας νας γι’ αυτό η συλλογή των δεδομένων έγινε μέσω δομημένου ερωτηματολο- Σκοπός της έρευνας ήταν η διε- γίου. Στη συνέχεια το ερωτηματολόγιο ρεύνηση των στάσεων και αντιλήψεων στάλθηκε σε όλες τις επιχειρήσεις που εργοδοτών για την ψυχική ασθένεια επιλέχθηκαν μέσω ηλεκτρονικού τα- και την πρόσληψη ατόμων με ψυχική χυδρομείου, δίνοντας τους χρόνο μία ασθένεια σε θέσεις εργασίας. βδομάδα για τη συμπλήρωση του και μετά ξαναστάλθηκε υπενθύμιση. 2.1. Ερευνητικά ερωτήματα 2.3. Αποτελέσματα Τα ερευνητικά ερωτήματα που τέ- θηκαν είναι: Όσον αφορά τα ευρήματα που αφορούν τα δημογραφικά στοιχεία 1. Κ ατά πόσο εργοδοτούνται ή όχι των συμμετεχόντων, παρατηρείται ως άτομα με ψυχική ασθένεια σε θέ- προς το φύλο περισσότερη συμμετοχή σεις εργασίας γυναικών. Ως προς την ηλικιακή ομά- 103 δα των συμμετεχόντων παρατηρείται ται αυτή η ευάλωτη ομάδα ατόμων, μέσος όρος 39 ετών + (Τ.Α 7.64). αφού ήδη ο αριθμός των εργαζομένων Η πλειοψηφία των ερωτηθέντων είναι μειωμένος. Επίσης στα κριτήρια του δείγματος της έρευνας (42%) εί- επιλογής τους για πρόσληψη προσω- ναι κάτοχοι μεταπτυχιακού τίτλου πικού κατατάσσεται πρώτο οι γνώσεις σπουδών, το 33% είναι απόφοιτοι τρι- του ατόμου για το αντικείμενο εργασί- τοβάθμιας εκπαίδευσης, το 17% από- ας της επιχείρησης. φοιτοι Λυκείου και το 8% είναι από- Οι επιχειρήσεις που συμμετείχαν φοιτοι γυμνασίου. Είναι ενδιαφέρον στην έρευνα διαπιστώθηκε ότι δεν το γεγονός ότι οι συμμετέχοντες είναι έχουν εργοδοτήσει ποτέ άτομα με ψυ- ιδιοκτήτες ή διευθυντές προσωπικού χική ασθένεια και οι λόγοι που ανέφε- των επιχειρήσεων. ραν είναι ότι «δεν έτυχε», σημαντικό Ως προς τον αριθμό των εργαζομέ- είναι να αναφερθεί ότι τελικά ήταν μία νων στις επιχειρήσεις που συμμετεί- βολική απάντηση για τους ερωτηθέ- χαν παρατηρείται η πλειονότητα να ντες η οποία δεν προσδιορίζει ένα πιο απασχολούν μέχρι 8 άτομα. Αυτό είναι προσωπικό λόγο. Αυτό έχει διαπιστω- ένα πολύ σημαντικό στοιχείο για την θεί και σε άλλες παρόμοιες έρευνες εργοδότηση ή όχι ατόμων με ψυχική και θα ήταν σημαντικό να αποφευχθεί ασθένεια αφού οι πλείστες επιχειρή- ως επιλογή απαντήσεις σε μελλοντικές σεις έχουν μικρό αριθμό εργαζομένων έρευνες. και ίσως να αποτελούν οικογενειακές Οι ίδιοι ερωτηθέντες χαρακτηρί- επιχειρήσεις, καθώς στην πλειονότητα ζουν το ενδιαφέρον τους για θέματα τους το είδος του προσωπικού είναι ψυχικής ασθένειας μέτριο στην πλει- μόνιμο. Επομένως ένα ακόμη στοιχείο οψηφία τους καθώς ο κυριότερος προστίθεται στην ανεργία που υφίστα- τρόπος επαφής με άτομα με ψυχική Γράφημα 1: Συναισθήματα εργοδοτών για την ψυχική ασθένεια. 104 ασθένεια είναι το φιλικό περιβάλλον, τοί από αυτούς που δικαιολόγησαν την δεύτερο η γειτονιά, τρίτο ισοβάθμη- απάντησή τους θεωρούν ότι ανάλογα σαν το συγγενικό περιβάλλον και ο με το βαθμό αναπηρίας και το είδος εργασιακός χώρος. της εργασίας, θα πρέπει να δίνονται Σύμφωνα με τα συναισθήματα που περισσότερες ευκαιρίες, ώστε να επι- τους προκαλούνται φαίνεται να νιώ- τευχθεί η πλήρης ένταξη τους στην κοι- θουν περισσότερο κατανόηση, φρο- νωνία και την εργασία. Στην παρούσα ντίδα, προστατευτικότητα και θλίψη έρευνα απαντούν με πιο σιγουριά ότι οι απέναντι στα άτομα με ψυχική ασθέ- ψυχικά ασθενείς θα πρέπει να αμείβο- νεια καθώς πιστεύουν ότι η ζωή των νται όσα και οι υπόλοιποι υπάλληλοι, ατόμων αυτών επηρεάζεται αρκετά αλλά δεν απαντούν με σιγουριά στο σε όλα τα επίπεδα αρχικά με τις κοι- αν θα πρέπει να έχουν περισσότερες νωνικές τους σχέσεις, έπειτα με την διευκολύνσεις από τους υπόλοιπους εργασία και την συντροφικότητα, η όπου η πλειοψηφία απάντησε «μάλλον οικονομική τους κατάσταση, η εκπαί- συμφωνώ». δευση, οι οικογενειακές τους σχέσεις Επίσης σε παρόμοιες έρευνες σε και η ατομική τους ευημερία και τέλος ερωτήσεις που τέθηκαν για το τι είναι η καθημερινότητά τους γενικότερα. αναπηρία συνήθως οι ερωτηθέντες Στην έρευνα της Μητσοπούλου φαίνεται να δυσκολεύονται να δώσουν (2015) όσον αφορά τα δικαιώματα των ένα πλήρη ορισμό, είτε δεν απαντούν ατόμων για εργασία και ίσες ευκαι- καθόλου. Άλλοι παρομοιάζουν την ρίες, η πλειοψηφία των ερωτηθέντων αναπηρία με απώλεια, βλάβη ή από- συμφώνησε ότι τα άτομα με αναπηρία κλιση από τις κανονικές ψυχολογικές, πρέπει να έχουν ίσες ευκαιρίες και με- κινητικές ή βιολογικές λειτουργίες ταχείριση, αλλά υπό όρους, ενώ αρκε- του ανθρώπινου σώματος. Έτσι στην Γράφημα 2: Κριτήρια Επιλογής Εργοδότησης ψυχικά ασθενών. 105 παρούσα έρευνα ζητήθηκε από τους στην επιχείρησή τους είναι τα ατυχή- ερωτηθέντες να απαντήσουν σε ποιο ματα (33%), η ανάρμοστη συμπεριφο- βαθμό συμφωνούν ή όχι, αν η ψυχι- ρά (33%), η μη αποδοχή από πελάτες κή ασθένεια είναι μια ασθένεια σαν (33%), η ανάγκη από επιτήρηση (33%) όλες τις άλλες. Οι απαντήσεις τους και η δυσκολία συνεργασίας με συνα- στην πλειοψηφία τείνουν να συμφω- δέλφους (33%), μειωμένη απόδοση νούν αλλά οι μισοί από αυτούς δεν (25%), κανένα πρόβλημα (17%) και το δηλώνουν με βεβαιότητα και επι- να τους φαίνεται δύσκολη η φύση της πλέον το 1/3 περίπου του δείγματος εργασίας (8%). δεν συμφωνεί ότι η ψυχική ασθένεια Αναλύοντας τις απαντήσεις των ερ- είναι μια ασθένεια σαν όλες τις άλλες. γοδοτών για τις απόψεις τους σχετικά Επομένως διαπιστώνεται και πάλι ότι με το αν οι ψυχικά ασθενείς μπορούν δεν υπάρχει επαρκής ενημέρωση ή να ανταπεξέλθουν στα εργασιακά τους και σχετικό ενδιαφέρον για την ψυχι- καθήκοντα, στην παρούσα έρευνα η κή ασθένεια. Σημαντικό ποσοστό που πλειοψηφία με 66% δηλώνει ότι οι ψυ- ανέρχεται στο 60% θεωρεί ότι οι ψυχι- χικά ασθενείς μπορούν να ανταπεξέλ- κά ασθενείς επιθυμούν να εργαστούν θουν στην εργασία «ικανοποιητικά», το οποίο έρχεται σε αντιθέσει με την ενώ υψηλό ποσοστό στο 25% δήλωσε άποψη που έχει εδραιωθεί γενικότε- «λίγο ικανοποιητικά». Στην έρευνα ρα θεωρώντας ότι οι ψυχικά ασθενείς της Μητσοπούλου (2015) η πλειοψη- προτιμούν να μην εργάζονται και να φία των συμμετεχόντων πιστεύει ότι παίρνουν επιδόματα από το κράτος. τα άτομα με αναπηρία μπορούν να Σύμφωνα με τον Παπάνη (2007), ανταπεξέλθουν από ικανοποιητικά οι εργοδότες θεωρούν εκ των προ- έως και πολύ ικανοποιητικά στα ερ- τέρων ότι η ψυχική διαταραχή συνε- γασιακά τους καθήκοντα, καθώς επί- πάγεται ανικανότητα για εργασία, σης οι περισσότεροι από τους μισούς καθώς επίσης η εξωτερική εμφάνιση ερωτηθέντες πιστεύουν ότι οι ψυχικά και η διαφορετικότητα από τα «μέσα ασθενείς (π.χ. με σχιζοφρένεια) δεν φυσιολογικά» πρότυπα επηρεάζουν μπορούν να ανταπεξέλθουν ικανοποι- το αν θα προσλάβουν ένα άτομο με ητικά στα εργασιακά τους καθήκοντα. ψυχική ασθένεια. Επίσης πιστεύεται Αυτό μπορεί να ερμηνευθεί καθώς η ότι ένα τέτοιο άτομο θα δυσαρεστήσει διεθνής βιβλιογραφία φαίνεται να τους υπόλοιπους εργαζομένους της αξιολογεί θετικότερα την ικανότητα επιχείρησης, όπως επίσης τους πελά- για εργασία των ατόμων με σωματικές τες ή ακόμα χειρότερα θα θεωρείται αναπηρίες σε αντίθεση με άλλα είδη επικίνδυνο άτομο γι’ αυτούς. Όλα αυ- αναπηριών. Συγκεκριμένα τα άτομα τά έρχονται να συμφωνήσουν με τα με ψυχιατρικές αναπηρίες χαρακτη- αποτελέσματα της έρευνάς όπου στην ρίζονται ως ανίκανα, παρέχοντας μία πλειονότητά τα προβλήματα που κα- περιορισμένη ποσότητα και ποιότητα τά την άποψη των συμμετεχόντων θα εργασίας. αντιμετώπιζε ένας ψυχικά ασθενείς Αναφορικά με τα κριτήρια επιλο- 106 γής ατόμου με ψυχική ασθένεια σε νο, συνεπή και χαρισματικό άνθρωπο, εργασία στην επιχείρηση των ερω- ιδιότητες που δεν τους λείπουν, υπάρ- τώμενων, στο ερώτημα σε ποιο βαθ- χουν βαθιά μέσα τους και με την πρώ- μό θεωρούν σημαντικά τα ακόλουθα τη ευκαιρία θα αποδείξουν το εύρος προσόντα/ικανότητες ώστε να προ- των ικανοτήτων τους. Δεν θα πρέπει, σφέρουν εργασία οι εργοδότες/ διευ- βέβαια, να λησμονηθούν οι ανάγκες θυντές του δείγματός μας, σε άτομα των εργοδοτών, από τη στιγμή μάλι- με ψυχική ασθένεια, η πλειοψηφία με στα που οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας ποσοστό 80% θεωρεί σημαντικό το που ασχολούνται με το θέμα της επαγ- άτομο να μην έχει ανάγκη από περαι- γελματικής αποκατάστασης απευθύ- τέρω επιτήρηση και με 70% να μπο- νονται σε ιδιώτες που εκπροσωπούν ρεί να τηρεί τα ωράρια εργασίας. Με την ελεύθερη αγορά εργασίας. Για το ποσοστό 60% αντίστοιχα να δουλεύει λόγο αυτό, σωστό θα είναι να παραπέ- το ίδιο με τους άλλους εργαζόμενους, μπονται άτομα για εργασία, τα οποία να έχει την κατάλληλη εκπαίδευση, θα μπορούν να ανταποκρίνονται στις να μην είναι εμφανής η ασθένεια του προκλήσεις της εργασίας τους. Επίσης και να είναι συνεπείς στις εργασιακές πάνω από τους μισούς ερωτηθέντες του υποχρεώσεις. Επίσης με ποσοστό της έρευνάς μας απάντησαν ότι είναι 40% αντίστοιχα, σημαντικά προσόντα αρκετά έως πολύ σημαντικό η ύπαρξη και ικανότητες θωρείται το άτομο να ενός ατόμου που να εκπαιδεύει και να αποδίδει στην εργασία, να μπορεί να καθοδηγεί το άτομο με ψυχική ασθέ- μαθαίνει νέες δεξιότητες, να είναι εμ- νεια μέχρι να προσαρμοστεί στα καθή- φανίσιμος και να έχει καλές σχέσεις κοντά του, όπως επίσης να υπάρχουν με τους συναδέλφους. παροχές από το κράτος σχετικά με την Επίσης οι εργοδότες της έρευνας πρόσληψη ενός ατόμου. φαίνεται να θεωρούν «πολύ σημαντι- Στο ερώτημα αν θα προσλάμβαναν κό» να γνωρίζουν το είδος και το βαθ- ένα ψυχικά ασθενή στην επιχείρησή μό της ψυχικής ασθένειας όπως επί- τους η πλειοψηφία στο 67% θα προ- σης το να υπάρχει μια υπηρεσία που σλάμβανε «αν είχε επίσημη βεβαίωση να μπορούν να απευθύνονται για κάθε ότι το άτομο είναι ικανό να εργασθεί». πρόβλημα. Σύμφωνα με Χριστοδού- Έπειτα στο 33% θα προσλάμβανε λου, Τομαράς, & Οικονόμου (2005) «δοκιμαστικά για μικρό χρονικό δι- κρίνεται αναγκαία η επαφή των φορέ- άστημα», ενώ το 33% απάντησε ότι ων ψυχικής υγείας με όσο το δυνατόν «ναι, θα το προσλάμβανα». περισσότερους κοινωνικούς φορείς, Στην έρευνα του Γαλάνη (1994), για να επιτευχθεί η απασχόληση των Στάσεις και αντιλήψεις εργοδοτών της νοσούντων, όπως και η ενημέρωση των επαρχίας σχετικά με την ψυχική ασθέ- εργοδοτών για την ψυχική ασθένεια νεια και την πρόσληψη σε θέσεις ερ- και η προσπάθεια να μεταβληθεί η πι- γασίας ατόμων με ψυχικές διαταραχές, θανή αρνητική τους στάση, παρουσιά- στην ίδια ερώτηση απαντούν το ίδιο ζοντας τον ψυχικά ασθενή ως υπεύθυ- στην πλειοψηφία τους ότι θα προσλάμ- 107 βαναν υπό όρους αν είχαν βεβαίωση 92% δεν γνωρίζουν για τα επιδοτούμε- ικανότητας, δοκιμαστικά και αν είχαν να προγράμματα πρόσληψης ατόμων οικονομικό όφελος. Η μόνη διαφο- με αναπηρία από το κράτος καθώς ρά είναι ότι στην έρευνα Γαλάνη ένα επίσης το 58% δεν συμμετείχε ποτέ σε σημαντικό ποσοστό 29,1% απάντησαν οποιοδήποτε επιδοτούμενο πρόγραμ- κατηγορηματικά, ότι ποτέ δε θα προ- μα πρόσληψης. Απογοητευτικό όμως σλάμβαναν ένα τέτοιο άτομο. Συνε- είναι το αποτέλεσμα όπου η πλειοψη- πώς παρατηρούμε ότι με το πέρας του φία δήλωσε ότι θα ενδιαφερόταν ελά- χρόνου δειλά-δειλά το δικαίωμα των χιστα να συμμετέχουν σε ένα τέτοιου ψυχικά ασθενών για εργασία να ανα- είδους πρόγραμμα, όπου όμως δε γνω- γνωρίζεται, παρά το γεγονός ότι δεν ρίζουμε τους επακριβή λόγους. Αυτό υλοποιείται τελικά. Επίσης φαίνεται που γνωρίζουμε είναι ότι σε περίπτω- να υπάρχει «φόβος» για την πρόσλη- ση που θα συμμετείχαν δηλώνουν στην ψη ενός ψυχικά ασθενή στην εργασία, πλειοψηφία τους ότι θα είχαν κυρίως καθώς η βεβαίωση από τον ειδικό φαί- κοινωνικά και συναισθηματικά οφέλη. νεται να δημιουργεί στους εργοδότες Αν και θα μπορούσαμε να πούμε ότι αίσθημα ασφάλειας. τα επιδοτούμενα προγράμματα είναι Οι περισσότεροι εργοδότες του ένας τρόπος παρακίνησης των εργο- δείγματός μας φαίνεται ότι αν είχαν τη δοτών να προβούν σε προσλήψεις των σχετική ενημέρωση για την απασχόλη- ατόμων με ψυχική ασθένεια, ο Παπά- ση των ατόμων με ψυχική ασθένεια θα νης αναφέρει ότι τα περισσότερα κρα- δημιουργούσαν μια διαφορετική στά- τικά προγράμματα επαγγελματικής ση και συμπεριφορά στην εργοδότηση αποκατάστασης ψυχικά πασχόντων των ατόμων. Επίσης, μεγάλο ποσοστό αποτυγχάνουν, γιατί είναι επιδομα- Γράφημα 3: Στάση εργοδοτών για πρόσληψη ψυχικά ασθενών. 108 τικού χαρακτήρα και δεν αξιοποιούν Πιο συγκεκριμένα, το κράτος σε ολόπλευρα τις δυνατότητες του επαγ- συνεργασία με αρμόδιες υπηρεσίες, γελματικού προσανατολισμού και τα κρίνεται απαραίτητο να αναλάβει την πορίσματα των ερευνών περί αλλαγής ενημέρωσή τους γύρω από την έννοια των στάσεων. αυτή με την διοργάνωση σεμιναρίων ή προγραμμάτων εξειδίκευσης των εργοδοτών σε συνδυασμό με τα επι- 3. Προτάσεις δοτούμενα προγράμματα και δίνοντας κάποια επιπλέον κίνητρα στους εργο- Ένας από τους βασικούς περιορι- δότες. Η περιορισμένη γνώση των ερ- σμούς της παρούσας έρευνας είναι ότι γοδοτών σχετικά με τα επιδοτούμενα το δείγμα μας περιορίστηκε σε επιχει- προγράμματα αλλά και του γενικότε- ρήσεις δυο Επαρχιών. Επιπλέον, τα εί- ρου τρόπου πρόσληψης των ατόμων με δη των επιχειρήσεων που συμμετείχαν ψυχική ασθένεια, αποτελεί ανασταλ- στην έρευνα προέκυψαν από τυχαία τικό παράγοντα για την ενσωμάτωση δειγματοληψία, με αποτέλεσμα να μην των ατόμων αυτών στην ανοιχτή αγορά είναι αντιπροσωπευτικός ο αριθμός εργασίας. των επιχειρήσεων αναφορικά με το εί- Σύμφωνα με την έρευνα, η προ- δος τους (π.χ. εμπόριο, παροχή υπηρε- ώθηση της αληθινής εικόνας για την σιών κ.ά.). Θα ήταν πολύ ενδιαφέρον ψυχική ασθένεια και τις ικανότητες μελλοντικές έρευνες να εστιάσουν σε των ψυχικά ασθενών όπως επίσης ένα συγκεκριμένο τύπο επιχείρησης. και η ύπαρξη μίας συμβουλευτικής – Άλλος ένας περιορισμός είναι ότι υποστηρικτικής υπηρεσίας όπου θα τα αποτελέσματα της έρευνας δε μας μπορούν να απευθύνονται οι εργο- πληροφορούν στο πώς και γιατί μετα- δότες για τα ζητήματα που αφορούν βάλλονται οι αντιλήψεις και οι στάσεις εργαζόμενους κρίθηκε αναγκαία και των εργοδοτών απέναντι στα άτομα βοηθητική από την πλειοψηφία των με ψυχική ασθένεια. Για την επίτευξη ερωτηθέντων. Για το λόγο αυτό, θα αυτού του σκοπού προτείνεται μια δι- μπορούσε μία τέτοια υπηρεσία που αχρονική μελέτη σε βάθος. Όσον αφο- θα λειτουργούσε και ως εξωτερικός ρά τις προτάσεις της παρούσας έρευ- συνεργάτης της επιχείρησης να πα- νας, αυτές εστιάζονται κατά κύριο λό- ρέχει τις κατάλληλες πληροφορίες γο στο κομμάτι του Κράτους. Πρωταρ- στους εργοδότες γύρω από θέματα χικό παράγοντα στη διαμόρφωση μίας της ψυχικής ασθένειας, καθώς και να σωστής κοινωνικής πολιτικής για την εποπτεύει την επιχείρηση που θα είχε ενσωμάτωση των ατόμων που πάσχουν ανάγκη. από κάποια ψυχική ασθένεια στην Τέλος, θα βοηθούσε πολύ για την ανοιχτή αγορά εργασίας αποτελεί η επαγγελματική αποκατάσταση των σωστή και πλήρης ενημέρωση των ερ- ψυχικά ασθενών η δημιουργία εκ- γοδοτών πάνω στο θέμα της ψυχικής παιδευτικών ιδρυμάτων, τα οποία θα ασθένειας. παρέχουν εξειδικεύσεις σε διάφορους 109 κλάδους εργασίας, δίνοντας έτσι με- αποτελεί για τους εργοδότες σημαντι- γαλύτερη έμφαση στα απαραίτητα κό παράγοντα πρόσληψης των ατόμων προσόντα του εργαζομένου, κάτι το αυτών, ακόμα περισσότερο και από οποίο φαίνεται και από την έρευνα ότι την προϋπηρεσία. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Αντωνίου, Α. (2007) Ψυχολογία Υγείας στο χώρο εργασίας. Αθήνα. Εκδόσεις: Πασχαλίδης. Γαλάνης, Γ. & Τριανταφυλλίδου, Σ. (1994). Η γνώμη των εργοδοτών σχετικά με την Ψυχική ασθένεια σε δύο νομούς της Ελλάδας: Αχαΐας και Ιωαννίνων (Μία συγκριτική εμπει- ρική έρευνα). από http://olympias.lib.uoi.gr/jspui/handle/123456789/6017 Γαλανης, Γ. (1994) Στάσεις και αντιλήψεις εργοδοτών της επαρχίας σχετικά με την ψυχι- κή ασθένεια και την πρόσληψη σε θέσεις εργασίας ατόμων με ψυχικές διαταραχές (εμπειρική έρευνα). http://olympias.lib.uoi.gr/jspui/handle/123456789/6033 Ζήση, Α. (2002) Επανένταξη Χρόνιων Ψυχικά Πασχόντων. Αθήνα. Εκδόσεις: Τυπωθήτω. Καπούση, Ν., Κουρλέτη, Π., Φονιά, Μ. (2010) Η διερεύνηση των αντιλήψεων και των στά- σεων των εργοδοτών για τους ανάπηρους στο Δήμο Ηρακλείου». Ανάρτηση 12/09/2017 από https://apothesis.lib.teicrete.gr/handle/11713/1026 Μαδιανός, Μ. (1994) Η ψυχοκοινωνική αποκατάσταση από το Άσυλο στην Κοινότητα. Αθή- να. Εκδόσεις: Ελληνικά Γράμματα. Μαδιανός, Μ. (2005). Ψυχιατρική και Αποκατάσταση. Αθήνα. Εκδόσεις: Καστανιώτη. Μαρτινάκη, Σ. & Μπουρίκος, Δ., (2014). Κοινωνική εργασία και ψυχική υγεία. Αθήνα. Εκ- δόσεις: Βήτα. Μητσοπούλου, Ξ. (2015). Απόψεις & στάσεις των εργοδοτών για την απασχόληση των ατό- μων με αναπηρίες στην ανοιχτή αγορά εργασίας. Μελέτη περίπτωσης: Οι επιχειρήσεις της Κ. Μακεδονίας. Ανάρτηση 2/10/17 από http://ir.lib.uth.gr Παπάνης, Ε. (2007). Επαγγελματικός προσανατολισμός ατόμων με ψυχικές διαταραχές: Πιλοτικό πρόγραμμα Iδρύματος Κοινωνικής Πρόνοιας Αγιάσου «Η Θεομήτωρ» Πα- νεπιστήμιο Αιγαίου. Επιθεώρηση Εκπαιδευτικών Θεμάτων Σιδέρη, Α. (2000). Άτομα με Ειδικές Ανάγκες και η ένταξή τους. Αθήνα. Εκδόσεις: Ελλη- νικά Γράμματα. Χριστοδούλου, Γ.Ν. & Τομαράς, Δ. Οικονόμου, Μ.Π. (2005). Από το ψυχιατρείο στην κοι- νότητα. Εκδόσεις Βήτα. Χριστοδούλου, Γ.Ν., Τομαράς, Δ., & Οικονόμου, Μ.Π., (2002). Από το ψυχιατρείο στην Κοινότητα. Αθήνα. Εκδόσεις: ΜΕΠΕ 110 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 111-124 Α’ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ ΟΛΟΜΕΛΕΙΑΣ Αξίες και ηθική στη σύγχρονη αγορά εργασίας ΟΜΙΛΙΑ Καθηγητή Λ. ΧΥΤΗΡΗ Χαιρετισμός. Κυρίες και Κύριοι, Καλημέρα σας. Κυρία Πρόεδρε και Μέλη του Δ.Σ. της ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π., σας ευχαριστώ για την τιμητική πρόσκληση να είμαι ομιλητής στο συνέδριό σας. Θέλω να σας πω όμως ότι από όταν μου έγινε η αρχική πρόσκληση (στην ουσία ανίχνευση προθέσεων) από τον αγαπητό και σεβαστό Καθηγητή κ. Κατσανέβα, αντιμετώπισα ηθικό δίλημμα: είναι σωστό ή λάθος, εγώ ως μη ειδικός σε θέματα ηθικής φιλοσοφίας να μιλήσω σχετικά; Το δίλημμα λύθηκε ως εξής: 1ον: Μέσω ετεροκαθορισμού της ηθικής μου. Άλλοι (δηλαδή η ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π., στο πλαίσιο των αξιών, αρχών και πλαισίου λειτουργίας της) θεώρησαν σωστό και μου ζήτησαν να προβώ σε συγκεκριμένη ενέργεια – ομιλία, τότε καλώς θα πράξω. 2ον: Μέσω αυτοκαθορισμού της ηθικής μου. Ως καθηγητής Management, θεωρώ ότι έχω τις κατ΄ ελάχιστον απαιτούμενες γνώσεις και ικανότητες για να μιλήσω για το θέμα της ηθικής στον εργασιακό χώρο. Και να ‘μαι λοιπόν ενώπιον σας, ελπίζοντας ότι πέρα από το ηθικόν της προθέσεώς μου να κάνω ομιλία, η πράξη μου αυτή θα κριθεί και εκ του αποτελέσματος ως ηθική – δηλαδή σωστή. Σε αυτή τη λογική, θα σας πω πώς θεωρώ την ηθική. Η ηθική, κατά τη γνώμη μου, είναι τα ποιοτικά χαρακτηριστικά μίας σχέσης. Όπου υπάρχει σχέση – οποιαδήποτε σχέση – ανακύπτει πάντα θέμα ηθικής. Σχέση μεταξύ συγγενών, φίλων, συζύγων, συναδέλφων, προϊσταμένου και υφισταμένου, εργοδότη και εργαζομένου, κ.ο.κ. Στον πυρήνα της κάθε σχέσης υπάρχει η έννοια της αξίας. Δηλαδή το κάθε μέρος – πλευρά καταβάλλει ή συνεισφέρει μία αξία κόστους (π.χ. εγχρήματη ή υλική ή σωματική, πνευματική, ψυχική προσπάθεια) και γι’ αυτήν λαμβάνει ή προσδοκά να λάβει μία ισοδύναμη αξία οφέλους (π.χ. υπηρεσίες, μισθό, εμπράγματο αγαθό, έπαινο, προαγωγή, αναγνώριση, κτλ.). Αν οι ανταλλασσόμενες αξίες είναι ισοδύναμες υπάρχει ισορροπία στη σχέση και χαρακτηρίζεται ως ηθική η συμπεριφορά της μίας πλευράς προς την άλλη. Αν όχι, αυτό σημαίνει ότι η μία πλευρά βλάπτει την άλλη, δηλαδή συμπεριφέρεται ανήθικα. Η σχέση μου, για παράδειγμα, με την ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. θα είναι ηθική αν εγώ ανταποκριθώ στο κανονιστικό της πλαίσιο (δηλαδή κάνω μία ενδιαφέρουσα ομιλία, για συγκεκριμένο χρόνο, παραδώσω το κείμενο της εισήγησής μου βάσει των προδιαγραφών της, κ.λπ.,) αυτά όλα συνιστούν μία αξία – κόστος για εμένα. Από την πλευρά της, η ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. «καταβάλλει» μία ισοδύναμη αξία σε μένα μέσω της τιμητικής πρόσκλησης, της προβολής μου σε συγκεκριμένο κοινό, της συμπερίληψης του ονόματός μου στον κατάλογο εισηγητών, της έκδοσης της εισήγησής μου στα πρακτικά του συνεδρίου, κ.ά. Πολύ συνοπτικά και αναφερόμενος στα στοιχειώδη, τα οποία μάλλον γνωρίζετε, θα αναπτύξω το θέμα της εισήγησής μου, το οποίο είναι «Αξίες & Ηθική στον εργασιακό χώρο». 111 Λεωνίδας Χυτήρης*, Μαρία Μαλαγκονιάρη** ΑΞΙΕΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΣΤΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΧΩΡΟ Περίληψη: Η εργασιακή ηθική είναι μέρος της εταιρικής/ επιχειρησιακής ηθικής και αφορά στα ηθικά προβλήματα/ διλήμματα και τις εφαρμοζόμενες πρακτικές ηθικής, στο εργασιακό περιβάλλον της (συγκεκριμένης) επιχείρησης. Η σύμπτωση εργασιακών αξίων μεταξύ εργοδοτών/ στελεχών και εργαζομένων είναι αρχικό και διαρκές ζητούμενο. Ουσιαστική συμβολή σε μία τέτοια σύμπτωση αξιών (από την πλευρά των εργαζομένων τουλάχιστον) μπορούν να έχουν οι φορείς – σύμβουλοι επαγγελματικού προσανατολισμού και σταδιοδρομίας. Σε πρακτικό επίπεδο, η ηθική μπορεί να οριστεί ως τα ποιοτικά χαρακτηριστικά μίας σχέσης. Η ανάπτυξη και εφαρμογή καλών πρακτικών ηθικής είναι ευθύνη όλων όσων συναποτελούν την επιχείρηση (εργοδότες, διευθυντικά στελέχη, απλοί εργαζόμενοι), σε επίπεδο λήψης αποφάσεων, πράξεων και συμπεριφορών. Καθοριστική όμως είναι η ευθύνη των ασκούντων διοίκηση, για τη δημιουργία και διατήρηση ενός εργασιακού περιβάλλοντος με καλές πρακτικές ηθικής. Λέξεις-κλειδιά: εργασία, εργασιακή ηθική, αξίες, πρακτικές ηθικής 1. Εισαγωγή απαξία, ανάλογα του οφέλους ή της βλάβης – ζημίας, που αυτή επιφέρει 1.1.Έννοια και ορισμός της εργα- ή προκαλεί, σε ατομικό ή ομαδικό ή σίας εθνικό επίπεδο. Ως τέτοια είναι αντι- κείμενο ηθικής (θεώρησης), δηλαδή Με τον όρο εργασία νοείται η συ- εξέτασης, χαρακτηρισμού και αξιολό- νειδητή καταβολή ανθρώπινης, σω- γησης αν παράγει αξία/ αγαθό ή απα- ματικής ή πνευματικής, ατομικής ή ξία/ κακό. Και η εξέταση αυτή αφορά ομαδικής, μισθωτής ή άμισθης (εθελο- τόσο στην αγαθή ή κακή βούληση του ντικής), προσπάθειας η οποία έχει ως πράττοντος – εργαζόμενου όσο και τα απώτερο σκοπό την παραγωγή επιθυ- αποτελέσματα αυτής καθ’ αυτής της μητού ή επιβεβλημένου έργου (Porter, πράξης – εργασίας. 2004. Μπαμπινιώτης, 2002). Είναι ένα Μία εργασία χαρακτηρίζεται ως μέσο – μία δραστηριότητα για το ζην ή/ ηθική, αν είναι προϊόν της ηθικής συ- και το ευ ζην. νείδησης του πράττοντος – εργαζο- Άρα η εργασία έχει μία αξία ή μένου ή είναι σύμφωνη με τον ηθικό *Ο Λ.Χ. είναι Καθηγητής του Πανεπιστημίου Πειραιώς στο Τμήμα Οργάνωσης & Διοίκησης Επιχειρήσεων, Καραολή – Δημητρίου 80, 185 34, Πειραιάς, 210 – 4142213,

**Η Μ.Μ. είναι Υποψήφια Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Πειραιώς στο Τμήμα Οργάνωσης & Διοίκησης Επιχειρήσεων, Καραολή – Δημητρίου 80, 185 34, Πειραιάς, 210 – 4142213, maria92mal@ unipi.gr 112 νόμο (κανονιστικές αρχές). Όταν δη- • το φυσικό περιβάλλον, λαδή προκαλεί θετικά αισθήματα (ευ- • την κοινωνία (π.χ. στη λειτουργία αρέσκεια) στον ίδιο τον εργαζόμενο της, στην ασφάλειά της, στη συνύ- αλλά και στους άλλους, και παράγει παρξη των μελών της, κτλ.). οφέλη όπως, για παράδειγμα: 1.2.Έννοια και ορισμός της ηθικής • Πνευματικά (π.χ. καλλιέργεια κρι- τικής και δημιουργικής σκέψης, Η ετυμολογία του όρου «ηθική» απόκτηση οργανωτικών, επικοινω- βρίσκεται στην αρχαία ελληνική λέξη νιακών και διαχειριστικών δεξιοτή- ἠθικός, η οποία σχετίζεται με το χαρα- των, δυνατότητα ολοκλήρωσης ως κτήρα του ανθρώπου και προέρχεται προσωπικότητα) από τη λέξη ἦθος1, η οποία αναφέρε- • Ηθικά (π.χ. καλλιέργεια αξιών, ται στην προσωπική ηθική (ιδιοσυ- όπως η ειλικρίνεια, η ευγενής άμιλ- γκρασία), τη συμπεριφορά του και λα, η επιμονή κι η υπομονή, η μεθο- στις καθιερωμένες μορφές κοινωνικής δικότητα, η προσήλωση στο στόχο, του στάσης. ο σεβασμός) Η ηθική (ethics) είναι κλάδος της • Ψυχολογικά (π.χ. ψυχική πληρότη- φιλοσοφίας ο οποίος περιλαμβάνει τα, αυτοπεποίθηση) την κατηγοριοποίηση και την αποσα- • Κοινωνικά (π.χ. κοινωνικότητα, φήνιση εννοιών ορθής και λανθασμέ- φιλία, συνέργεια, κλπ.) νης πράξης/ συμπεριφοράς, όπως «το • Πολιτικά (π.χ. απόκτηση πολιτικής καλό και το κακό», «το σωστό και το συνείδησης, συμμετοχή σε οργανώ- λάθος», «η δικαιοσύνη και η αδικία» σεις/ συλλόγους, κλπ.) (περιγραφική ηθική), αλλά και ορίζει • Οικονομικά (π.χ. δημιουργία κανόνες ορθής συμπεριφοράς (κα- πλούτου, απόκτηση αγαθών) νονιστική ηθική) (Armstrong, et al., • Εθνικά (π.χ. εθνικό προϊόν, αντα- 2017). Ως πεδίο έρευνας σχετίζεται γωνιστικότητα), (Nordin, 2015). άμεσα τόσο με την ψυχολογία όσο και με τις αξίες και τη συμπεριφορά των Αντιθέτως μία εργασία είναι ανή- ανθρώπων και έχει ένα χαρακτήρα: θικη, απαξιώνεται δηλαδή από το ίδιο το άτομο, την ομάδα ή την κοινωνία, 1) Δεοντολογικό, ο οποίος προ- όταν βλάπτει, π.χ.: βάλλει μία θεωρητική προσέγγιση των πραγμάτων και μελετά πώς θα μπο- • οικονομικά, ρούσαν να προσδιοριστούν ιδανικά • τον ίδιο τον εργαζόμενο σωματικά αλλά και να είναι οι αξίες, οι πράξεις και ψυχικά, και η συμπεριφορά των ανθρώπων. 1. Η λέξη ἦθος προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη ἔθος που σημαίνει συνήθεια, συνήθεις τρόποι. 113 2) Κανονιστικό, ο οποίος παρουσι- «ο ενάρετος άνθρωπος κάνει το σωστό, άζει τα πρακτικά μέσα ή τους τρόπους την κατάλληλη στιγμή και με τον ορ- για ηθική πράξη και ηθική συμπεριφο- θό τρόπο». Η ηθική λοιπόν κατά τον ρά. Αριστοτέλη είναι αρετή και (πρέπει 3) Εφαρμοστικό, ο οποίος δείχνει να) είναι η (συνήθης) πρακτική για τι είναι υποχρεωμένο το άτομο να κά- να γίνει καλός ο άνθρωπος. Επίσης, νει σε μία συγκεκριμένη κατάσταση ή ισχυρίστηκε ότι η ηθική συμπεριφορά σε ένα δεδομένο τομέα δράσης. εξαρτάται από τις λεπτομέρειες μιας Η ηθική συμπεριφορά εκδηλώνε- συγκεκριμένης κατάστασης, παρά ται σε ατομικό επίπεδο και σε επίπε- από την απλή και τυπική εφαρμογή δο ομάδων ανθρώπων (κυρίως) και ενός νόμου. προκύπτει από τον τρόπο ζωής τους, Στην εποχή του Μεσαίωνα και τις αντιλήψεις και τις αξίες τους, την της Αναγέννησης, ιδιαίτερα, ασχολή- ιστορία και τις παραδόσεις τους. Η θηκαν με τη φιλοσοφία της ηθικής ο ηθική συνεπώς προσδιορίζει ένα σύ- Αυγουστίνος, ο Θωμάς Ακινάτης, ο στημα κανόνων, αρχών και προτύπων, René Descartes, ο Gottfried Wilhelm ενώ ρυθμίζει τόσο τις ενέργειες όσο Leibniz, ο Baruch Spinoza, Immanuel και τις στάσεις του κοινωνικού συνό- Kant, ενώ ένα μόνο αποτύπωμα φι- λου σε μία δεδομένη χρονική περίοδο λοσοφικής ηθικής έχουν αφήσει ο Sir (Porter, 2004). Francis Bacon, ο John Locke, ο Jean Με τη φιλοσοφική μελέτη της ηθι- Jacques Rousseau, ο John Stuart Mill, κής, όπως είναι γνωστό, ασχολήθηκαν ο Thomas Hobbes και ο David Hume. στην αρχαιότητα οι προσωκρατικοί φι- Στον 19ο αιώνα, ο Charles Robert λόσοφοι, ο Σωκράτης και ο Πλάτων, οι Darwin, ο Karl Heinrich Marx, ο σοφιστές, οι στωικοί και οι επικούρει- Friedrich Wilhelm Nietzsche έδωσαν οι φιλόσοφοι. τη δική τους θεώρηση στην ηθική. O Αριστοτέλης, 2.300 και πλέον Στα έργα όλων των παραπάνω φι- χρόνια πριν, χρησιμοποίησε για πρώ- λοσόφων αντιμετωπίζονται θεωρητικά τη φορά τον όρο «ηθική» όταν υπο- θέματα/ ερωτήματα όπως, για παρά- στήριζε ότι «το ήθος δεν είναι παρά η δειγμα: συνήθεια (έξις) ενός αγαθού κι η ηθική αφορά στην επιλογή του που στη συ- α. ο ηθικός νόμος (ηθική συνείδηση) νέχεια ακολουθείται έμπρακτα στη συ- αυτοκαθορίζεται από το ίδιο το άτο- μπεριφορά» (Μακρυδημήτρης, 2004). μο ή ετεροπροσδιορίζεται; Ο ίδιος τόνισε τη σημασία και β. η ηθική είναι έμφυτη ή προϊόν την ανάγκη της (ύπαρξης) αριστείας εμπειρίας; (ή πιο καλά, αρετής) στο χαρακτήρα γ. ποια κίνητρα (νοητικά – ορθολογικά ενός ανθρώπου, για να επιτευχθεί μία ή συναισθηματικά) ωθούν τον άν- εξαιρετική συμπεριφορά και στάση θρωπο σε ηθικές ή μη ηθικές ενέρ- ζωής. Όπως έγραψε άλλωστε στο δεύ- γειες και συμπεριφορές; και τερο βιβλίο του «Ηθικά Νικομάχεια»: δ. κατά πόσο βαρύνει στο χαρακτηρι- 114 σμό μίας πράξης/ συμπεριφοράς το μούν ότι οι αξίες είναι συνέπεια της αποτέλεσμά (της) ή οι προσπάθειες εμπειρίας και της συναναστροφής του και οι σκοποί του πράττοντος ατό- ανθρώπου με άλλους. Είναι άρα απο- μου ή ομάδας; τέλεσμα πολιτισμικής μάθησης και Σε επίπεδο οργανισμού ή επιχείρη- αφορούν τόσο τα επιδιωκόμενα (τέ- σης η απάντηση σε τέτοια ερωτήματα λος – σκοπός, τελικές αξίες) όσο και αποτελεί τη βάση για τον προσδιο- στα μέσα επίτευξής του (λειτουργικές ρισμό και την οριοθέτηση της έννοι- αξίες). Οι αξίες του καθενός καθορί- ας και του μοντέλου (προτύπου) της ζουν τις επιλογές του, την κρίση του, εταιρικής και της εργασιακής ηθικής, ποια εργασία θα κάνει, πόσο χρόνο και κατ’ επέκταση, την ανάπτυξη και θα αφιερώσει σε τι, πόση ενέργεια θα εφαρμογή των πρακτικών ηθικής. ξοδέψει σε κάτι άλλο (κάθε κοινωνία εκτιμά – δίνει αξία – σε διαφορετικά πράγματα και σε διαφορετικό βαθμό). 2. Αξίες και εργασιακή ηθική Αυτό το πολιτισμικό περιβάλλον δημι- ουργεί – διαμορφώνει (γενικές) αξίες Τα στοιχεία/ παράγοντες τα οποία οι οποίες διαμορφώνονται επίσης και καθορίζουν την ηθική της εργασίας κατά τη διάρκεια της οικογενειακής, θα μπορούσαν να ενταχθούν σε ένα κοινωνικής και σχολικής εκπαίδευσης. εννοιολογικό – περιγραφικό μοντέ- Ως διαμορφωτές αξιών θεωρού- λο, όπως το Σχήμα 1. Οι Gelfand, et νται οι γονείς, η ευρύτερη οικογέ- al. (2011) και ο Hofstede, (2001) εκτι- νεια, οι φίλοι, οι δάσκαλοι, τα μέσα Σχήμα 1: Σχέση αξιών – εργασιακής ηθικής 115 μαζικής ενημέρωσης, το διαδίκτυο. αντιληπτή ως μια μορφή εφαρμοσμέ- Οι γενικές αξίες και ιδιαίτερα οι λει- νης ή επαγγελματικής δεοντολογίας. τουργικές (για το τι το άτομο θεωρεί Εξετάζει τις ηθικές αρχές και τα ηθικά ως το κατάλληλο μέσο για να επιτύχει προβλήματα/ διλήμματα που προκύ- τους στόχους του – π.χ. εργατικότητα, πτουν σε ένα συγκεκριμένο εργασια- εντιμότητα, συνέπεια, υπευθυνότητα, κό περιβάλλον και τις εφαρμοζόμενες/ συνεργατικότητα, κ.ά.) αποτελούν τη δέουσες πρακτικές και συμπεριφορές βάση για τη διαμόρφωση των εργασια- σε κάθε τομέα της εταιρικής λειτουρ- κών του αξιών. Στο συγκεκριμένο κά- γίας/ συμπεριφοράς. Δηλαδή ένας θε φορά εργασιακό περιβάλλον (π.χ. κώδικας δεοντολογίας, όπως π.χ. των δημόσιος ή ιδιωτικός τομέας, επιχεί- γιατρών, των συμβούλων επαγγελμα- ρηση παροχής υπηρεσιών, οικογενει- τικού προσανατολισμού, της ιδιωτικής ακή ή πολυεθνική επιχείρηση, κ.ο.κ.) η επιχείρησης Hilton, κ.ο.κ. επικρατούσα γενικά νοοτροπία και το Η εταιρική ή επιχειρηματική ηθι- σύστημα εταιρικών αξιών αλλά και οι κή (business ethics) είναι ο πλέον συ- συνάδελφοι διαμορφώνουν την εργα- νήθης- χρησιμοποιούμενος όρος, όταν σιακή ηθική μέσα από καλές και κακές συζητούνται ή ερευνώνται θέματα ηθι- πρακτικές. Αυτές οι εργασιακές αξίες κής συμπεριφοράς των επιχειρήσεων. μετασχηματίζονται σε πεποιθήσεις, Αναφορικά με την εργασιακή ηθική, αντιλήψεις, γνώμες, στάσεις, στόχους, όμως, είναι σκόπιμο να τονισθούν τα προκαταλήψεις, στερεότυπα, προτιμή- εξής: Η εταιρική ηθική σχετίζεται με σεις, φόβους, ανάγκες, κ.ά. και καθο- τους στόχους, πράξεις, επιδιώξεις, ρίζουν την εργασιακή ηθική στον συ- χρησιμοποιούμενα μέσα και συμπερι- γκεκριμένο χώρο (Χυτήρης, 2017). φορά όλης της επιχείρησης, νοουμένης Το πεδίο της ηθικής στο οποίο ως νομικού προσώπου, απέναντι προς εφαρμόζεται η θεωρία ορίζεται ως όλους, με τους οποίους έχει οποιαδή- εφαρμοσμένη ηθική (applied ethics). ποτε σχέση (π.χ. εργαζόμενοι, πελά- Υπάρχουν πολλά εξειδικευμένα και τες, προμηθευτές, δημόσιο, μέτοχοι, επιμέρους πεδία, όπως η ιατρική ηθι- και βεβαίως απέναντι στην κοινωνία κή, η βιοηθική, η ηθική των δημόσι- και στο φυσικό περιβάλλον στο οποίο ων υπηρεσιών (public service ethics), λειτουργεί). Άρα είναι προφανές ότι η η επιχειρηματική ηθική (business κάθε επιχείρηση έχει τη δική της (επι- ethics), κ.ο.κ. χειρηματική ή εταιρική) ηθική, μέρος Η εργασιακή ηθική (work ethics) της οποίας είναι η εργασιακή ηθική, η αφορά την ηθική αυτής καθ’ αυτής της οποία (πρέπει να) την υπηρετεί. εργασιακής σχέσης και τα στοιχεία Η εταιρική ηθική υπηρετεί τις αξί- που την ορίζουν (π.χ. αντικείμενο και ες όλων των ανθρώπων που την συνα- διαδικασίες εργασίας, προϊστάμενοι, ποτελούν και ιδίως των διευθυντικών εργαζόμενοι, εργοδότες, όροι απασχό- της στελεχών. Τέτοιες αξίες είναι π.χ. λησης, πελάτες/ πολίτες, προμηθευτές η αξιοπιστία, η εμπιστοσύνη, η ίση με- κλπ.). Συνήθως γίνεται ευκολότερα ταχείριση, η δικαιοσύνη, η διαφάνεια, 116 η υπευθυνότητα, η λογοδοσία, ο σεβα- αίσθημα του «ανήκειν», η αποδοχή, σμός στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η κ.ά. τήρηση των νόμων της πολιτείας, κ.ο.κ. Βάσει ερευνών (Kaasa, 2011), έχει Οι αξίες αυτές αποτελούν την ηθική διαπιστωθεί ότι οι εξωγενείς αξίες εί- βάση των εταιρικών και διαπροσωπι- ναι πιο σημαντικές σε χώρες με χαμη- κών σχέσεων. Η πιο διαδεδομένη τα- λότερο επίπεδο κοινωνικής-οικονομι- ξινόμηση των ηθικών αξιών στον ερ- κής ή βιοτικής ανάπτυξης. Είναι φανε- γασιακό χώρο είναι η εξής (Twenge, ρό ότι οι πολιτισμικές διαφορές κι οι et al, 2010, Ros, et al., 1999, Elizur, et διαφορές μεταξύ των χωρών διαδρα- al, 1991): ματίζουν σημαντικό ρόλο στο πλαίσιο του προσδιορισμού της έννοιας των • Ε ν δ ο γ ε ν ε ί ς α ξ ί ε ς ( i n t r i n s i c αξιών και της εργασιακής ηθικής (βλ. values): αποτελούν άυλες ανταμοι- σχετικά ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ). βές που σχετίζονται με τη φύση και Σε επίπεδο επιχείρησης, οι γενι- τη διαδικασία της εργασίας, όπως κές αξίες και κατ’ επέκταση οι εργα- για παράδειγμα, μία ενδιαφέρουσα σιακές αξίες του εργοδότη και των δουλειά, το αίσθημα της αυτονομί- διευθυντικών στελεχών/ managers ας, οι προκλήσεις στις εργασιακές επηρεάζουν άμεσα την αποδοτικότη- δραστηριότητες, η δημιουργική ερ- τα, την αποτελεσματικότητα και την γασία, η αναγνώριση από τους συ- παραγωγικότητα των εργαζομένων. ναδέλφους, κ.ά.. Έτσι, όταν ο εργαζόμενος διαπιστώ- • Εξωγενείς αξίες (extrinsic values): νει μια γνήσια και ουσιαστική ευθυ- αποτελούν απτά αποτελέσματα γράμμιση μεταξύ των προσωπικών ή οφέλη σχετικά με την εργασία, του αξιών κι εκείνων του εργοδότη όπως για παράδειγμα, οι όροι απα- του, δημιουργείται μια ισχυρή σχέση σχόλησης, η αμοιβή της εργασίας, μεταξύ τους. Η σύνδεση αυτή φαί- τα υλικά αγαθά, ένα συνταξιοδο- νεται με πολλούς τρόπους, όπως την τικό ή ασφαλιστικό πρόγραμμα, οι πίστη και τον σεβασμό, την εμπιστο- ημέρες των αδειών, κ.ά.. Αυτά τα σύνη, τη στήριξη των αποφάσεων σε οφέλη είναι διαφορετικά για το αξίες κι όχι σε προσωπικές/ υποκει- κάθε άτομο και εξαρτώνται τόσο μενικές πεποιθήσεις, τη συμμετοχή σε από την ποσότητα και την ποιότητα ομάδες, την πίστη στο όραμα της εται- των παρεχόμενων υπηρεσιών του ρείας και την έμπνευση. Άρα τα οφέ- καθενός όσο και από τα καθήκοντά λη παρουσιάζονται τόσο σε ατομικό του εν γένει. όσο και σε ομαδικό και οργανωσιακό • Συναισθηματικές ή κοινωνικές επίπεδο (Deen, 2008). αξίες (affective or social values): Οι αξίες των managers είναι αυτές θεωρούνται όσες σχετίζονται με οι οποίες αποτελούν τη βάση πάνω τις διαπροσωπικές σχέσεις, όπως στην οποία οικοδομείται το οργανω- για παράδειγμα η εκτίμηση, η δί- σιακό κλίμα κι η ηθική ολόκληρης της καιη μεταχείριση, ο σεβασμός, το επιχείρησης. Άρα, είναι αυτοί οι οποί- 117 οι έχουν την ευθύνη επιλογής εργαζο- • Γενικές εργασιακές αξίες: μένων με αντίστοιχο σύστημα αξιών 1. Ισορροπία μεταξύ προσωπικής και και ανάπτυξης-διαμόρφωσης συγκε- επαγγελματικής ζωής. κριμένων εργασιακών αξιών στους ερ- 2. Δυνατότητα λήψης αποφάσεων. γαζόμενους-υφισταμένους τους. Είναι 3. Δυνατότητα άσκησης επιρροής. ακόμη δική τους ευθύνη να αναγνωρί- 4. Α κεραιότητα, ειλικρίνεια, σεβα- ζουν και να αξιολογούν τις αξίες όλων σμός. των εργαζομένων, να ελέγχουν εάν 5. Αναγνώριση ικανοτήτων, γνώσεων, αυτές ταιριάζουν με το σύνολο των δουλειάς (του). αξιών του ή του τμήματος στο οποίο 6. Ε λάχιστο ή καθόλου στρεσογόνο απασχολούνται κι εάν συμβάλλουν εργασιακό περιβάλλον (π.χ. από στην επιτυχία των στόχων που έχουν άποψη χρόνου και περιεχομένου τεθεί (Torrington, et al., 2017, Parking, εργασίας). 2007). Σύμφωνα με έρευνα, οι δέκα πρώ- • Αξίες σχετικές με το εργασιακό τες εργασιακές αξίες που αναζητούν περιβάλλον: οι εργοδότες, στους υπαλλήλους τους, 1. Ευέλικτο περιβάλλον. είναι (Loretto, 2018): 2. Καλή αμοιβή και ευκαιρίες ανέλιξης. 3. Ευκαιρίες για εκπαίδευση και ανά- 1. Όρεξη και ενδιαφέρον για δουλειά πτυξη. 2. Αυτό-παρακίνηση 4. Ποιοτικό περιβάλλον εργασίας (π.χ. 3. Αξιοπιστία και υπευθυνότητα υγιεινό, ασφαλές). 4. Κίνητρα προσωπικής ανάπτυξης και μάθησης • Αξίες σχετικές με τις αλληλεπι- 5. Θετική στάση απέναντι στους συνα- δράσεις με τους συναδέλφους: δέλφους και τη διοίκηση 1. Σ υναγωνισμός και όχι ανταγωνι- 6. Ισχυρή αυτοπεποίθηση σμός. 7. Προσαρμοστικότητα και ευελιξία 2. Ικανή ηγεσία. στις αλλαγές 3. Σεβασμός στη διαφορετικότητα. 8. Επαγγελματισμός 4. Κοινωνικοποίηση - Επικοινωνία. 9. Ειλικρίνεια και ακεραιότητα 5. Αναγνώριση – Υποστήριξη. 10. Αφοσίωση στη δουλειά 6. Ομαδικό πνεύμα. Από την άλλη πλευρά, οι αξίες 7. Εμπιστοσύνη και ειλικρίνεια. που θεωρεί ο εργαζόμενος ως ση- μαντικές και βάσει αυτών, δραστη- • Αξίες σχετικές με την ίδια την ριοποιείται στον εργασιακό χώρο εργασία: του και αλληλεπιδρά με τους συνα- 1. Δ ημιουργική και ενδιαφέρουσα δέλφους του (McKay, 2018, Θανό- (challenging) εργασία. πουλος, 2009, Ucanok, 2008) είναι 2. Υποστήριξη σε τεχνικό επίπεδο. (ενδεικτικά): 3. Ποικιλία στη καθημερινή εργασία και όχι μονοτονία. 118 4. Σ αφείς – συγκεκριμένες οδηγίες (career anchors) είναι η αυτονομία/ εκτέλεσης εργασίας. ανεξαρτησία στη δουλειά, ή η άσκηση 5. Ενημέρωση/ ανατροφοδότηση από ηγεσίας – εξουσίας, ή εξασφάλιση μό- τους ανώτερους (feedback). νιμης εργασίας, ή η ισορροπία μεταξύ Όσον αφορά, τόσο τους νεοεισερ- επαγγελματικής, οικογενειακής και χόμενους στην αγορά εργασίας (για προσωπικής ζωής, ή η προσφορά στην επιλογή επαγγέλματος και εργοδότη), κοινωνικά, κτλ. όσον και τους ήδη εργαζόμενους, οι Η δημιουργία ενός εργασιακού οποίοι επιδιώκουν την επαγγελματική περιβάλλοντος στο οποίο οι αξίες των και ιεραρχική τους εξέλιξη, είναι σκό- δύο πλευρών θα μετουσιωθούν σε πιμο και αναγκαίο οι ίδιοι να προσπα- πολιτικές, συστήματα και πρακτικές θήσουν για τη σύμπτωση των δικών θα κάνει δυνατή την υπόσταση της τους αξιών με εκείνες των εργοδοτών επιχείρησης σε ηθική οντότητα, θα τους. Αυτό μπορεί να γίνει με δύο βα- ενισχύσει τις ηθικές αντιστάσεις των σικούς τρόπους: εργαζομένων και κυρίως θα προάγει την ηθική (συμπεριφορά) μεταξύ επι- Α) τ ο ίδιο το άτομο, στη βάση των χείρησης και εργαζομένων. Συνεπώς η εμπειριών, γνώσεων και πληρο- αυτοκριτική (όλων, των εργαζομένων φοριών που έχει, να προσδιορίσει ιδίως και των managers) και η συνεχής την ταυτότητά του (ποιος είναι, τι ή τουλάχιστον περιοδική αξιολόγηση θέλει να επιτύχει στην επαγγελμα- των εφαρμοζόμενων πρακτικών ηθι- τική του ζωή, τι ξέρει, τι μπορεί να κής είναι αναγκαία για την υιοθέτηση κάνει, ποια τα προσόντα του) και ή βελτίωση των πρακτικών (εργασια- ανάλογα να επιλέξει επάγγελμα, κής) ηθικής. Αυτό θα συντελούσε και εργοδότη, πορεία μέσα στην επι- στη βελτίωση των σχέσεων εργοδότη χείρηση. – εργαζομένων, την προώθηση των Β) να χρησιμοποιήσει τις υπηρεσίες εταιρικών συμφερόντων (προς όφελος συμβούλων επαγγελματικού προ- όλων) και την απάλειψη συνθηκών σύ- σανατολισμού και σταδιοδρομίας. γκρουσης συμφερόντων. Οι τελευταίοι αφού διαγνώσουν και αξιολογήσουν τις επαγγελματι- κές τους αξίες (σε τι πράγματα δί- 3. Προτάσεις για υιοθέτηση καλών νει αξία, τι επιθυμεί επαγγελματι- πρακτικών ηθικής στον εργασιακό κά – εργασιακά, δηλαδή) μπορούν χώρο να συμβάλλουν στη σύμπτωση των παραπάνω αξιών των δύο πλευρών. Ένα υγιές, από άποψη διαπρο- Για παράδειγμα, διαφορετική εί- σωπικών σχέσεων, παραγωγικό και ναι η επιλογή επαγγέλματος, εργοδό- δημιουργικό εργασιακό περιβάλλον, τη και πορείας μέσα στην επιχείρηση, η υψηλότερη παραγωγικότητα της αν οι κύριες επαγγελματικές προτιμή- εργασίας, η προσωπική ανέλιξη των σεις και προτιμήσεις σταδιοδρομίας εργαζομένων, η ανάπτυξη της επιχεί- 119 ρησης και η απόκτηση καλής φήμης σμός εργασίας και ευθύνης/ εξου- αποτελούν τα βασικά οφέλη των κα- σίας, λών πρακτικών ηθικής σε μία επιχεί- • ενέργειες εποικοδομητικής ανα- ρηση. τροφοδότησης (feedback), (Ali, Αντίθετα, περιπτώσεις κακών 2013). πρακτικών ηθικής σε μία επιχείρηση (όπως π.χ. κλοπές, εκβιασμοί, δωρο- δοκίες, παράλειψη διεργασιών ή πα- 4. Συμπέρασμα ράβλεψη κανόνων, κατάχρηση συμφω- νιών εμπιστευτικότητας, παρακράτηση Συχνά, στην αναζήτηση της ηθικής ή παραποίηση πληροφοριών, λήψη συμπεριφοράς, του μέτρου, το άτομο αποφάσεων με στόχο το προσωπικό ή η ομάδα (επιχείρηση) βρίσκεται σε κέρδος, έλλειψη ουσιαστικής επικοι- δίλημμα, δηλαδή σε μία κατάσταση νωνίας μεταξύ των εργαζομένων, χα- αμηχανίας, όταν πρέπει να διαλέξει μηλή ποιότητα παρεχόμενων υπηρε- ανάμεσα σε δύο δύσκολες αποφάσεις σιών προς τους πελάτες, κατάχρηση ή και δεν μπορεί εύκολα να διακρίνει το παραβίαση εργασιακών δικαιωμάτων, σωστό από το λάθος. σεξουαλική παρενόχληση, προσβολή Για να πάρει τη σωστή απόφαση προσωπικότητας κτλ.), συνεπάγονται το άτομο ή ομάδα (επιχείρηση) ή την ένα ανεπιθύμητο εργασιακό περιβάλ- ηθική απόφαση – αφού ό, τι είναι σω- λον, μειωμένη παραγωγικότητα της στό, λελογισμένο είναι και ηθικό – θα εργασίας, απώλεια θέσεων εργασίας ή πρέπει να χρησιμοποιεί ορισμένα κρι- το οριστικό κλείσιμο της επιχείρησης, τήρια, τέτοια όπως: απόκτηση κακής φήμης, διαπροσωπι- κές συγκρούσεις, απουσίες, αποχωρή- 1. Το κριτήριο του οφέλους για σεις, χαμηλό ηθικό, κτλ. τους πολλούς (π.χ. απόλυση μικρού Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, οι αριθμού εργαζομένων, προκειμένου καλές πρακτικές εργασιακής ηθικής οι περισσότεροι να διατηρήσουν τις προάγονται και ενθαρρύνονται με: θέσεις τους). 2. Το κριτήριο της εξυπηρέτησης • δίκαιη μεταχείριση και διαφάνεια ατομικών συμφερόντων, το οποίο στη- μεταξύ των εργαζομένων, ρίζεται στη λογική ότι αν όλοι επιδιώ- • αναγνώριση της προσπάθειας – κουν το καλύτερο δικό τους συμφέρον, συνεισφοράς του κάθε μέλους της τότε όλοι τελικά ωφελούνται (μακρο- ομάδας, χρόνια επέρχεται η υψηλότερη δυνατή • προώθηση της συστηματικής και ισορροπία). σαφούς επικοινωνίας, 3. Το κριτήριο της αναγνώρισης • υλοποίηση προγραμμάτων εκπαί- των δικαιωμάτων και της ελευθερίας δευσης (σε επίπεδο εργασίας) και του άλλου. Το άτομο ή η ομάδα λαμ- ανάπτυξης στελεχών, βάνει τις αποφάσεις του, αναγνωρίζο- • δίκαιος και ανάλογος καταμερι- ντας: 120 • Το δικαίωμα της ελεύθερης προσω- ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ πικής ζωής – δραστηριότητες εκτός δουλειάς -, για τους εργαζομένους. Παραδείγματα εργασιακής ηθικής/ • Το δικαίωμα της άρνησης από τον συμπεριφοράς ή Μελέτες Περιπτώσε- εργαζόμενο εκτέλεσης εργασίας ων (από Maznevski, M., 2016) επειδή είναι αντίθετη με θρησκευ- τικές αξίες ή προσωπικές ηθικές Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, του αξίες. καθώς η παγκοσμιοποίηση προάγεται • Το δικαίωμα της ελεύθερης άσκη- και η αλληλεπίδραση μεταξύ των χω- σης κριτικής από τους υφισταμέ- ρών αυξάνεται, καθίσταται ολοένα νους. και πιο σημαντικό να εντοπίσουμε τις • Την υποχρέωση της μη σεξουαλι- διαφορές στην εργασιακή ηθική και κής παρενόχλησης. τη κουλτούρα των εργαζομένων. Αν 4. Το κριτήριο της δικαιοσύνης . Το και όλοι χρησιμοποιούν τα ίδια ηλε- άτομο ή η ομάδα λαμβάνει αποφάσεις κτρονικά εργαλεία, χρησιμοποιούν με βάση τις αρχές της ισότητας, αμερο- την ίδια ορολογία/ ακρωνύμια, ανα- ληψίας, ίσης μεταχείρισης και δίκαιης γνωρίζουν τα ίδια εμπορικά σήματα, εφαρμογής νόμων, κανονισμών εργα- για παράδειγμα, γιατί οι Αμερικάνοι σίας και κώδικα δεοντολογίας. διαφωνούν έντονα με τους ανωτέρους Η ηθική του κάθε εργαζομένου τους; Γιατί οι Γερμανοί εντυπωσιάζο- (ανεξαρτήτως βαθμίδας) έχει δυναμι- νται περισσότερο από τους τίτλους και κό χαρακτήρα, δηλαδή δεν είναι κάτι επιδιώκουν την άνοδο στη διοικητική στατικό, αλλά αλλάζει στο χρόνο και ιεραρχία; Γιατί οι προϋπολογισμοί στο περιβάλλον. Οι αρχικοί διαμορ- έχουν διαφορετική έννοια στην Ιταλία φωτές αξιών (όπως αναφέρθηκαν απ’ ότι στη Βραζιλία; Στην Ευρώπη, τη προηγουμένως) θέτουν τα θεμέλια της Βόρεια Αμερική και την Ασία, γιατί οι ηθικότητας του ατόμου-εργαζόμενου, εργαζόμενοι σε μεγάλες εταιρίες άν- αλλά στη διαμόρφωση της εργασιακής δρες φορούν σκούρα κουστούμια, κυ- του ηθικής παίζουν σπουδαίο ρόλο και κλοφορούν με Bluetooth και Laptops οι ειδικοί παράγοντες της κάθε επιχεί- και στις ίδιες περιοχές, οι εργαζόμε- ρησης, όπως: η εταιρική κουλτούρα, τα νες σε αντίστοιχες εταιρίες γυναίκες στελέχη (ως προσωπικότητες-ηθικές είναι ντυμένες με παντελόνια και ανοι- οντότητες), οι εφαρμοζόμενες πρακτι- κτόχρωμες μπλούζες είναι εμφανώς λι- κές, ο κανονισμός εργασίας, οι πολι- γότερες; τικές.και τα συστήματα ανταμοιβών, τα συστήματα προστασίας – φροντί- 1. Γιατί οι Αμερικάνοι διαφωνούν δας για τον εργαζόμενο και οι τρόποι έντονα με τους ανωτέρους τους; άσκησης ηγεσίας και λήψης αποφάσε- Οι Αμερικάνοι δίνουν έμφαση ων. στον έλεγχο και την κυριαρχία, ενώ οι Κινέζοι ασχολούνται περισσότε- ρο με τη διατήρηση της ισορροπίας 121 και τη διασφάλιση της εναρμόνισης η Γερμανία, η Ρωσία, η Ιταλία, η Βρα- του εργασιακού περιβάλλοντος. Τα ζιλία, προτιμώνται οι σαφώς καθορι- meetings αποτελούν ένα καλό παρά- σμένοι ρόλοι μεταξύ των ατόμων μίας δειγμα για να γίνει κατανοητή η δια- ομάδας, εφαρμόζεται η ανατροφοδό- φοροποίηση. Στις ΗΠΑ, αφού τεθούν τηση 360 μοιρών (από ανωτέρους, συ- τόσο το πρόβλημα όσο κι όλα τα επι- ναδέλφους, υφισταμένους) και δεσμεύ- χειρήματα – πιθανοί τρόποι αντιμετώ- ονται να βοηθούν με την προϋπόθεση πισης στο τραπέζι, λαμβάνονται απο- ότι θα ανταμειφθούν ατομικά. φάσεις. Εάν ένας εργαζόμενος δεν 3. Γιατί οι Γερμανοί εντυπωσιάζο- εκφράσει την άποψή του, έχει αρνητι- νται περισσότερο από τους τίτλους και κή αντιμετώπιση στη πορεία από τους επιδιώκουν την άνοδο στη διοικητική ανωτέρους του. Ακόμη, εάν ένας ερ- ιεραρχία; γαζόμενος διαφωνεί με το αφεντικό, Η Γερμανία και η Ιταλία βλέπουν οφείλει να το πει κι αυτό δείχνει θάρ- την διοικητική ιεραρχία με εντελώς ρος κι έχει θετική αντιμετώπιση στη διαφορετικό τρόπο κι αυτό γιατί θε- πορεία διότι έτσι συμβάλλει στη λήψη ωρούν ότι οι τίτλοι είναι ένα σημάδι μίας απόφασης. Σε αντιδιαστολή τίθε- εμπειρίας, κάτι που είναι πολύτιμο. ται ο ρόλος των meetings στην Ασία. Συχνά, ο έμπειρος εργαζόμενος έχει Εκεί, οι συμμετέχοντες ήδη γνώστες υψηλή θέση οπότε θεωρούν ότι η του ζητήματος κι οι αποφάσεις είναι εξουσία προέρχεται ένεκα αυτής της ειλημμένες, δεν γίνεται καμία συζή- θέσης. Οι εργαζόμενοι άλλων χωρών, τηση διότι η διαφωνία με ένα άτομο οι οποίοι τυχαίνει να συνεργάζονται μεγαλύτερης ηλικίας ή ανώτερο στην με τους Γερμανούς, κάνουν συχνά διοικητική ιεραρχία δείχνει ασέβεια αυτό το λάθος κι έχουν διαπιστώσει και είναι ακατάλληλη. προοδευτικά ότι η εξουσία τους δεν 2. Γιατί η έννοια της ομάδας δια- αναγνωρίζεται επειδή δεν έχουν απο- φέρει; δείξει την εμπειρία τους. Στην Ιταλία, Η ομαδοσυνεργατική δράση έχει από την άλλη πλευρά, η υψηλή θέση ή διαφορετικό τρόπο προσέγγισης από ο τίτλος έρχεται αυτόματα με επίσημη χώρα σε χώρα. Για παράδειγμα, στην εξουσία. Κίνα ή την Ινδία, οι ρόλοι στις ομάδες 4. Γιατί οι προϋπολογισμοί έχουν μοιράζονται και μεταβάλλονται ανά διαφορετική έννοια στην Ιταλία απ’ τακτά χρονικά διαστήματα. Ακόμη, οι ότι στη Βραζιλία; εργαζόμενοι προτιμούν να διανέμο- Φυσικά, όλα τα διευθυντικά στελέ- νται οι ανταμοιβές ισάξια σε όλα τα χη ηγούνται των επιχειρήσεων, αλλά ο μέλη των ομάδων και να εφαρμόζεται ρόλος και οι αρμοδιότητές τους διαφέ- η ανατροφοδότηση 360 μοιρών με τη ρουν από χώρα σε χώρα. Μία διαφορά μορφή του εσωτερικού διαλόγου – επι- μπορεί να φανεί, εάν εξετάσουμε το κοινωνίας ώστε να βοηθιούνται κάποια ρόλο των προϋπολογισμών. Οι διευθυ- άτομα και να αναπτύσσονται εντός της ντές μεγάλων εταιρειών συχνά απογο- επιχείρησης. Αντίθετα, σε χώρες, όπως ητεύονται, όταν επιχειρηματικές μονά- 122 δες της Ρωσίας, της Ινδίας ή της Βρα- Ωστόσο, για τους CFO σε αυτά τα μέ- ζιλίας καθυστερούν να υποβάλουν τις ρη, η κατάρτιση ενός προϋπολογισμού προβλέψεις τους κι εν συνεχεία, δεν εξυπηρετεί έναν σκοπό: ευκαιρία για συμμορφώνονται πλήρως με τις πα- μια πιο προσεκτική ματιά στην τρέχου- ραμέτρους που έχουν τεθεί. Αντίθετα, σα επιχειρηματική κατάσταση, ενώ για οι Αμερικανοί κι οι Δυτικοευρωπαίοι τους Αμερικανούς, τους Ιταλούς και τείνουν να θεωρούν ως τεμπελιά ή έλ- τους Γερμανούς, από την άλλη πλευ- λειψη επαγγελματικής συνείδησης την ρά, ο εγκεκριμένος προϋπολογισμός καθυστέρηση ενός παραδοτέου ή τη ορίζει τις υποχρεώσεις της εταιρείας μη συμμόρφωση με κάποιο κανονισμό. για το επόμενο έτος. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ 1. Ali, A.J. (2013). Rethinking work ethics, International Journal of Commerce and Manage- ment, 23 (3), 180 – 183. 2. Armstrong, M., Taylor, S. (2017). Armstrong’s Handbook of Human Resource Management Practice, NY, Kogan Page, 14th Edition, Chapter 14, 122 - 123. 3. Deen, K.W. (2008). Values – based leadership: How our personal values impact the work- place, e-Journal of values -based leadership, 1(1), Art.9. 4. Elizur, D., Borg, I., Hunt, R., Beck, I.M. (1991). The structure of work values: A cross cultural comparison, Journal of Organizational Behavior, 12, 21 – 38. 5. Gelfand, M.J. et al. (2011). Differences between tight and loose cultures: A 33 nation study, Science, 1100-1104. 6. Hofstede, G. (2001). Culture’s consequences: International differences in work related values, 2nd Edition, Sage, Beverly Hills. CA. 7. Kaasa, A. (2011). Work values in European countries: Empirical evidence and explana- tions, Review of international comparative management, 12 (5), 852 –861. 8. Loretto, P. (2018). Top 10 work values employers look for, The Balance Careers, διαθέσιμο στο: https://www.thebalancecareers.com/top-work-values-employers- look-for-1986763 9. Maznevski, M. (2016). Different countries, different work cultures, διαθέσιμο στο: h t t p : / / blog.condecosoftware.com/different-countries-different-work- cultures 10. McKay, D.R. (2018). Clarifying your work values leads to job satisfaction, The Balance Careers, available at: https://www.thebalancecareers.com/identifying- your-work-val- ues-526174 11. Nordin, M. (2015). The importance of work στο Supporting Sleep: The importance of social relations at work, Palgrave Pivot, London, 2 – 11. 12. Parking, L.E., Perry, J.L. (2007). Values management, Aligning employee values and organization goals, The American Review of Public Administration, 24 (3), 351 – 389. 13. Porter, G. (2004). Work, work ethic, work excess, Journal of Organizational Change Man- agement, 17 (5), 424 – 439. 14. Ros, M., Schwartz, S.H., Surkiss, S. (1999). Basic individual values, work values and the meaning of work, Applied Psychology: An international review, Vol. 48, No. 1, pp. 49 – 71. 123 15. Torrington, D., Hall, L., Taylor, St., Atkinson, C. (2017). Human Resource Management, London, Pearson, 10th Edition, Chapter 29, 577, 587. 16. Twenge, J.M., Campbell, S.M., Hoffman, B.J., Lance, C.E. (2010). Generational differ- ences in work values: Leisure and extrinsic values increasing, social and intrinsic values decreasing, Journal of Management, 36 (5), 1117 – 1142. 17. Ucanok, B. (2008). The effects of work values, work – value congruence and work cen- trality on organization citizenship behavior, Work academy of science, engineering and technology, 46, 156 – 169. 18. Θανόπουλος , Γ.Ν. (2009). Επιχειρηματική Ηθική και Δεοντολογία: Στην εποχή της εταιρικής διακυβέρνησης, Εκδόσεις Interbooks, 43-44, 170, 167 - 169. 19. Μακρυδημήτρης, Αντ. (2004). Προσεγγίσεις στη θεωρία των οργανώσεων, Εκδόσεις Καστανιώτη, 425. 20. Μπαμπινιώτης, Γ. (2002). Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Κέντρο Λεξικολογίας, Αθήνα. 21. Χ υτήρης, Λ. (2017). Οργανωσιακή συμπεριφορά: έννοιες, θεωρία και τρόποι συμπεριφοράς για αποτελεσματική διοίκηση, Εκδόσεις Μπένου, Αθήνα, 116 –118. 124 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 125-136 Αλέξανδρος-Σταμάτιος Αντωνίου* & Όλγα Κόφα** Ζητήματα Οργανωσιακών Αξιών και Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης Οργανωσιακό αξιακό σύστημα αμοιβή και ασφάλεια (Jin & Rounds, 2012). Διαχρονικές μελέτες στα αποτε- Οι οργανωσιακές αξίες θεωρού- λέσματα των εργασιακών αξιών έχουν νται καθοριστικές για τη διαμόρφωση καταδείξει ότι αμφότερα τα προα- των ορθών δράσεων των σύγχρονων ναφερθέντα είδη εργασιακών αξιών οργανισμών. Οι αξίες ασκούν σημα- «προβλέπουν» το είδος της ανταμοι- ντική επίδραση στην προσωπικότητα βής που λαμβάνουν τα άτομα από την των ανθρώπων μορφοποιώντας τις πε- εργασία τους (Johnson & Monserud, ποιθήσεις, τις επιθυμητές συμπεριφο- 2010). Πιο συγκεκριμένα, οι εσωτε- ρές καθώς επίσης και τη σημασία του ρικές αξίες συνδέονται κυρίως με τρόπου συμπεριφοράς και του τρόπου εσωτερικές ανταμοιβές, όπως είναι η επιδίωξης καθορισμένων στόχων. Οι ενασχόληση με ένα ενδιαφέρον επάγ- οργανωσιακές αξίες για την πλειονό- γελμα, η δυνατότητα αυτονομίας και οι τητα των μελών των επιχειρήσεων συ- παρεχόμενες ευκαιρίες μάθησης. Από νιστούν πολλές φορές σταθερά κα ισχυ- την άλλη πλευρά, οι εξωτερικές αξίες ρά κριτήρια διαμόρφωσης της επαγ- σχετίζονται με εξωτερικές ανταμοιβές, γελματικής τους σταδιοδρομίας αλλά όπως είναι η επαγγελματική ασφάλεια και την επιλογή επαγγέλματος ακόμη και το υψηλό εισόδημα (Johnson & (Balsamo, Lauriola, & Saggiino, 2013). Mortimer, 2011). Η πλέον συνήθης κατηγοριοποίηση Σύμφωνα με τη θεωρία του αυτο- των οργανωσιακών/εργασιακών αξιών προσδιορισμού (Ryan & Deci, 2000), αναφέρεται στις εσωτερικές και εξω- οι εσωτερικές και εξωτερικές εργα- τερικές. Τα άτομα με εσωτερικές ερ- σιακές αξίες παρέχουν διαφορετικές γασιακές αξίες εστιάζουν στις ευκαι- πηγές κινητοποίησης για την επιτυχή ρίες για αξιοποίηση των ικανοτήτων μετάβαση ενός νεαρού ατόμου από τις τους, στην αυτοδιάθεση και στην επαγ- σπουδές προς την εργασία. Τα εσωτε- γελματική ικανοποίηση, ενώ τα άτομα ρικά κίνητρα αντανακλούν μεγαλύτε- με εξωτερικές εργασιακές αξίες επι- ρα επίπεδα αυτονομίας και, κατ’ επέ- κεντρώνονται στις εξωτερικές αμοιβές κταση, εργασιακής δέσμευσης ενθαρ- της εργασίας τους, επί παραδείγματι, ρύνοντας την ενίσχυση της επαγγελ- *Αναπλ. Καθηγητής Π.Τ.Δ.Ε.-ΕΚΠΑ

**Εκπαιδευτικός, MSc Ειδικής Αγωγής Π.Τ.Δ.Ε.-ΕΚΠΑ

125 ματικής ικανοποίησης. Επιπρόσθετα, Βάσει της γνωστικής προσέγγισης η εσωτερική παρώθηση σχετίζεται με έχουν συσχετισθεί μεμονωμένες αξί- την αυτόνομη διαχείριση της επαγγελ- ες με επαγγελματικές επιλογές καθώς ματικής σταδιοδρομίας από τον εργα- και διοικητικές αξίες με οργανωσια- ζόμενο και την εκτέλεση προληπτικών κές στρατηγικές. δράσεων (Quigley & Tymon, 2006). Η πολιτισμική προοπτική των αξι- Αντίθετα, τα εξωτερικά κίνητρα ών εστιάζει στον ρόλο των επιχειρημα- συνδέονται με υψηλότερα επίπεδα τιών και των στελεχών και στην εγκα- άγχους και επαγγελματικής εξουθέ- θίδρυση των προσωπικών τους αξιών νωσης και με χαμηλότερα επίπεδα στην επιχείρηση μέσω μιας ιεραρχικής ευζωίας. Στα πλαίσια της εργασίας, ο διαδικασίας. Ωστόσο, η μετάδοση των προσανατολισμός βάσει εξωτερικών αξιών από την ηγεσία προς τους υφι- εργασιακών αξιών σχετίζεται αρνητι- στάμενους συνιστά δυσχερή διαδικα- κά με τη βιωσιμότητα του οργανισμού, σία δεδομένων των ανοικτών, διάφα- την επαγγελματική ικανοποίηση και νων και εικονικών μορφών οργάνωσης την εργασιακή δέσμευση και θετικά με (Cha & Edmondson, 2006). το κοινωνικό φαινόμενο της σύγκρου- Οι οργανισμοί είναι κοινωνικά σης εργασίας-οικογένειας (van Beek, συστήματα που επηρεάζονται από τις Taris, & Schaufeli, 2011). ηθικές αξίες των ατόμων που τα στελε- Σύμφωνα με τη γνωστική προσέγγι- χώνουν. Επομένως, μέσα από την προ- ση, ως αξίες ορίζονται οι αφηρημένες οπτική του πολιτισμού, οι αξίες ερμη- αντιλήψεις του επιθυμητού (Rohan, νεύονται, αξιολογούνται και εφαρμό- 2000). Έχει επισημανθεί ότι οι άνθρω- ζονται ποικιλοτρόπως και αναλόγως ποι διαφέρουν περισσότερο ως προς προς τα συμφέροντα, τις εμπειρίες και τον καθορισμό των αξιακών προτε- τις ευθύνες εκάστου μέλους του οργα- ραιοτήτων τους και λιγότερο ως προς νισμού. Η ηθική, όπως και η ηγεσία, την υιοθέτηση ή όχι ορισμένης συ- εξαρτώνται από την κουλτούρα της γκεκριμένης αξίας. Μια διαφορετική χώρας, όπου εφαρμόζονται. Οι Sarros ερευνητική κατεύθυνση αντιμετωπίζει και Santora (2001) διαπίστωσαν ότι ο τις ατομικές και συλλογικές αξίες ως προσωπικός προσανατολισμός σε αξί- διακριτά φαινόμενα υποστηρίζοντας ες (π.χ. εντιμότητα και φιλανθρωπία) με τον τρόπο αυτό ότι και οι οργανι- συνδέεται στενά με συμπεριφορές με- σμοί διέπονται από αξίες (Gehman, τασχηματιστικής ηγεσίας. Treviño, & Garud, 2013). Οι ατομικές Σύμφωνα με την προοπτική της και οι οργανωσιακές αξίες διαφορο- πρακτικής εφαρμογής των αξιών, ποιούνται σημαντικά ως προς τη δομή κρίνεται αναγκαία η εστίαση στις δι- τους. Ο βαθμός συμφωνίας τους κα- αδικασίες μέσω των οποίων εφαρμό- θορίζει μεταβλητές, όπως την επαγ- ζονται οι αξίες στη συμπεριφορά και γελματική ικανοποίηση, την εργασια- τη δράση των εργαζόμενων. Ορισμένα κή δέσμευση και την αποχώρηση των οργανωσιακά φαινόμενα όπως στρα- υπαλλήλων (Edwards & Cable, 2009). τηγικές, ρουτίνες, βιωσιμότητα, καινο- 126 τομία και τεχνολογίες της πληροφορί- θήκες. Η ανάπτυξη του συστήματος ας προσεγγίζονται υπό το πρίσμα της αξιών σε έναν οργανισμό ακολουθεί εν λόγω θεώρησης των αξιών (Garud, ορισμένη σταθερή αλληλουχία (ήτοι: Gehman, & Kumaraswamy, 2011). Η επιβίωση, ασφάλεια, ενέργεια και πρακτική εφαρμογή των αξιών εκδη- ισχύς, επιτυχία, κοινότητα και συνερ- λώνεται με παρόμοια δυναμική τόσο γασία), ενώ κάθε νέο σύστημα αξιών για την επίτευξη επιθυμητών αποτε- αφομοιώνει και υπερβαίνει τα προγε- λεσμάτων ή φιλοδοξιών όσο και για νέστερα αυτού μορφοποιώντας με τον την αποφυγή των αρνητικών καταστά- τρόπο αυτό μία νέα ιεραρχική δομή σεων. Οι δύο αυτοί προσανατολισμοί (van Marrewijk, 2004). συνήθως λειτουργούν παράλληλα και Το πρωταρχικό στοιχείο των ορ- μέσω μιας ενδεχόμενης σύγκρουσής γανισμών που βασίζονται σε αξίες τους μπορούν να ανακύψουν νέες αξί- εντοπίζεται στη σημαντικότητα της ες. Εντούτοις, η πρόσφατη έρευνα των ανταλλαγής, δηλαδή της δέσμευσης να Howard-Grenville, Golden-Biddle, διαχέεται η αξία μέσω της μετάθεσης. Irwin και Mao (2011) κατέληξε στο Η μετάθεση αξίας είναι η επιδίωξη συμπέρασμα ότι οι ανησυχίες για τη συνεχούς ανταλλαγής ίσης αξίας με- βιωσιμότητα ενός οργανισμού δεν ταξύ προμηθευτή και υπαλλήλου. Η αποτελούν αντίδραση στα προβλήμα- αξία της μετάθεσης παραμένει στα- τα του οργανισμού αλλά, κυρίως, στα θερή και μπορεί να μεταβάλει την οράματα και τις φιλοδοξίες των εργα- αξία του εργαζόμενου μέσα στον ορ- ζόμενων. γανισμό. Στους οργανισμούς που βα- σίζονται στις αξίες, η μετάθεση αξίας εδράζεται επί της αγαθής βούλησης Εφαρμοσμένη ηθική στους (Αντωνίου, 2016). Οι εργαζόμενοι οργανισμούς προσδοκούν καθημερινή επικοινωνία, σεβασμό, ειλικρίνεια και θετική στάση Όλοι οι οργανισμοί οφείλουν να ανταποκρινόμενη προς την αξία τους, ανταποκρίνονται στις εκάστοτε προ- η οποία εκτείνεται πέραν των στενών κλήσεις του κοινωνικού πλαισίου εντός ορίων του μισθού τους. του οποίου δραστηριοποιούνται κα- Οι οργανισμοί που βασίζονται στις θώς σε διαφορετική περίπτωση τίθεται αξίες δεν τείνουν προς την υιοθέτηση σε σοβαρή διακινδύνευση η φήμη τους μοντέλου αυστηρής ιεραρχίας η οποία αλλά και η ίδια τους η υπόσταση. Κατά να προχωράει σε διάκριση μεταξύ καιρούς, οι οργανισμοί επιβάλλεται να όσων εργάζονται και εκείνων που εί- ακολουθούν διαδικασίες επαναπροσ- ναι επιφορτισμένοι με τη διοίκηση του διορισμού του αξιακού τους συστήμα- ανθρώπινου κεφαλαίου. Έτσι, στο τος και αναθεώρησης των υφιστάμε- σύνολό του ο οργανισμός διευθύνεται νων οργανωσιακών θεσμών με σκοπό και οργανώνεται από την ίδια ομάδα την πλέον αγαστή προσαρμογή τους ανθρώπων οι οποίοι ασχολούνται με ι προς τις τρέχουσες κοινωνικές συν- τη διοίκησή και επιβίωσή του. Σύμφω- 127 να με τους Hoag & Cooper (2006), οι Οργανωσιακές αξίες και ατομικές οργανισμοί που βασίζονται σε αξίες φιλοδοξίες εγκολπώνονται ιδιοκτησιακού και όχι εταιρικού τύπου οργανωσιακή μορ- Οι σημαντικότερες θεωρίες επαγ- φή. Αν και υπάρχει ορισμένος βαθ- γελματικής ανάπτυξης προσδίδουν μός αυτονομίας, οι εταιρικές μορφές στις οργανωσιακές αξίες έναν κεντρι- απασχολούν τους εργαζόμενους στις κό ρόλο ως προς τη διαμόρφωση των εγκαταστάσεις των εργοδοτών τους. επαγγελματικών επιλογών και προτι- Στην ιδιοκτησιακή δε μορφή, οι ερ- μήσεων. Η διερεύνηση των οργανω- γαζόμενοι απολαμβάνουν υψηλότερα σιακών αξιών των νέων ανθρώπων επίπεδα αυτονομίας και επιδεικνύουν λειτουργεί προβλεπτικά, όσον αφορά συμπεριφορά προσιδιάζουσα προς τις επιχειρηματικές τους φιλοδοξίες ιδιοκτήτες. Επιπροσθέτως, η έμφαση και το όραμά τους προς ενδεχόμενη μετακυλίεται από τις δραστηριότητες άσκηση ηγεσίας. Αξίζει να σημειωθεί προς τις σχέσεις που αναπτύσσονται ότι στις γυναίκες παρατηρούνται χα- εντός του δικτύου. μηλότερα επίπεδα κινητοποίησης εν Από την άλλη πλευρά, ο οργανω- συγκρίσει προς τους άνδρες συναδέλ- σιακός κυνισμός αναφέρεται στην πε- φους τους ως προς την ανάληψη ηγετι- ποίθηση ότι ο οργανισμός στερείται κών θέσεων (Elprana, Felfe, Stiehl, & ακεραιότητας, η οποία συχνά οδηγεί Gatzka, 2015). στην υιοθέτηση αρνητικής στάσης. Η Οι επιχειρηματικές φιλοδοξίες προσέγγιση του κυνισμού συνίσταται αναφέρονται στην πρόθεση του ατό- στο ότι οι αξίες της ειλικρίνειας, της μου να ιδρύσει τη δική του επιχεί- δικαιοσύνης και της εντιμότητας «θυσι- ρηση, ενώ οι φιλοδοξίες για άσκηση άζονται» ώστε να προωθηθούν τα συμ- ηγεσίας σχετίζονται με την αναζήτηση φέροντα του οργανισμού μέσω «κρυ- ηγετικών ρόλων σε μία επιχείρηση, η φών» κινήτρων και εξαπάτησης των οποία δεν αποτελεί απαραίτητα ιδιο- εργαζόμενων. Αξίζει να αναφερθεί ότι κτησία του ατόμου. Οι επιχειρηματι- ο οργανωσιακός κυνισμός έχει αυξηθεί κές φιλοδοξίες συνιστούν σημαντικό κατά τα τελευταία έτη (Bommer, Rich, υποκινητή των πραγματικών επαγγελ- & Rubin, 2005). Ως πρώτος βασικός ματικών επιλογών του ατόμου (Ashby προβλεπτικός παράγοντας κυνισμού & Schoon, 2010). Ομοίως, οι φιλοδο- στα πλαίσια ενός οργανισμού έχει επι- ξίες για άσκηση ηγετικού ρόλου απο- σημανθεί η αντίληψη των εργαζόμενων δεικνύονται ισχυρός προβλεπτικός για τη σύγκρουση μεταξύ προσωπι- παράγοντας της ηγετικής συμπεριφο- κών και οργανωσιακών αξιών. Στην ράς, του εισοδήματος και του επαγ- περίπτωση μιας τέτοιας σύγκρουσης, γελματικού κύρους του ατόμου (Judge συνήθως οι προσωπικές αξίες είναι αυ- & Kammeyer-Mueller, 2012. Stiehl, τές που καταστρατηγούνται καθώς οι Felfe, Elprana, & Gatzka, 2015). οργανωσιακές τείνουν να κυριαρχούν Έχει επισημανθεί ότι οι επιχει- (Naus, van Iterson, & Roe, 2007). ρηματικές φιλοδοξίες σχετίζονται με 128 μακρά σειρά παραμέτρων όπως χαρα- τέπειτα επαγγελματική ικανοποίηση κτηριστικά προσωπικότητας, πεποι- και εργασιακή τους δέσμευση. θήσεις, στάσεις, πρώιμες μαθησιακές Στην έρευνα των Lechner, Sortheix, εμπειρίες, διαχείριση κινδύνου, παρα- Obschonka και Salmela-Aro (2018), γωγικότητα και αυτοαποτελεσματικό- οι εργασιακές αξίες νέων ατόμων, οι τητα. Επίσης, ο βαθμός κοινωνικοποί- οποίες μετρήθηκαν στην ηλικία των ησης της οικογένειας και το ευρύτερο 21 ετών φάνηκε να συνιστούν προ- κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο βλεπτικούς παράγοντες για τις μετά συμβάλλουν στη διαμόρφωση του έξι έτη επιχειρηματικές και ηγετικές επιχειρηματικού οράματος (Kibler, τους φιλοδοξίες, όταν οι περισσότεροι 2013). Έχει φανεί ακόμη ότι η εξω- συμμετέχοντες είχαν ήδη βιώσει την στρέφεια, η αυτοαποτελεσματικότητα πρώτη τους επαγγελματική εμπειρία. και η άσκηση ηγετικού ρόλου κατά το Στην ίδια έρευνα, οι ισχυρότεροι προ- παρελθόν σχετίζονται με υψηλότερα βλεπτικοί παράγοντες του επιχειρη- κίνητρα για ανάληψη ηγετικού ρόλου. ματικού και ηγετικού οράματος ανα- Η φιλοδοξία για ανέλιξη σε ηγετική δείχθηκαν οι εξωτερικές ανταμοιβές θέση έχει προκύψει να εμφανίζει συ- και η επαγγελματική ασφάλεια. Επι- νάφεια με υψηλότερα επίπεδα ευσυ- πρόσθετα, οι διαφυλικές διαφορές ως νειδησίας, γνωστικής ικανότητας και προς την υιοθέτηση των εργασιακών οικογενειακού κοινωνικοοικονομικού αξιών συνδέθηκαν με το χάσμα μεταξύ status αφενός και με χαμηλότερα επί- των δύο φύλων ως προς την επιδίωξη πεδα νευρωτισμού αφετέρου (Jugdge ανάληψης ηγετικού ρόλου. & Kammermeyer-Mueller, 2012). Πιο συγκεκριμένα, οι γυναίκες, κα- Αρκετά συχνά, τα άτομα επιλέγουν τά μέσο όρο, αποδίδουν μεγαλύτερη επαγγέλματα που τους επιτρέπουν την αξία στις εξωτερικές ανταμοιβές και έκφραση του προσωπικού τους επαγ- την ασφάλεια που παρέχει το επάγ- γελματικού προσανατολισμού. Οι επι- γελμά τους και αξιολογούν ως λιγότε- λογές τους διαμορφώνονται ανάλογα ρο ελκυστικούς επαγγελματικούς ρό- με τα ενδιαφέροντα, την προσωπικότη- λους εκείνους που σχετίζονται με τη τα, τα χαρακτηριστικά, τις δεξιότητες διαχείριση κινδύνων, την ανασφάλεια και κυρίως τις εργασιακές τους αξίες. και την ανεξαρτησία. Οι διαφορές στις Κατά την επιλογή ενός επαγγέλματος, εργασιακές αξίες ανάμεσα στα δύο τα άτομα επιδιώκουν την ελαχιστοποί- φύλα αντικατοπτρίζουν ενδεχομένως ηση των αποκλίσεων μεταξύ του επαγ- την επίδραση των εμπειριών κοινωνι- γελματικού τους προσανατολισμού κοποίησης, των στερεότυπων του ρό- και των αναμενόμενων ανταμοιβών λου των δύο φύλων και των γενετικών από την εργασία (Porfeli & Mortimer, προδιαθέσεων σε άνδρες και γυναίκες 2010). Συνεπώς, ο βαθμός σύγκλισης (Wood & Eagly, 2012). του επαγγελματικού τους προσανατο- Οι μη ευνοϊκές προς τις γυναίκες λισμού και των χαρακτηριστικών του διαδικασίες πρόσληψης, οι πρακτικές επαγγέλματός τους καθορίζουν τη με- προαγωγής που θέτουν φραγμούς στην 129 ανέλιξή τους στην «κορυφή» του οργα- Οι εργασιακές αξίες αποτελούν νισμού και οι υψηλότερες οικονομικές ένα μέσο προσδιορισμού της συχνότη- απολαβές των ανδρών δύνανται να συ- τας των τακτικών επιρροής της ηγεσί- ναριθμούνται στις πρακτικές οργανω- ας. Πιο συγκεκριμένα, οι μετασχημα- σιακών διακρίσεων (Αντωνίου, 2016). τιστικοί ηγέτες διαθέτουν ένα προφίλ Παρά την ισχύουσα, ακόμη εν πολλοίς, που εδράζεται στις αξίες και ωθούνται κοινωνική τάση για σύνδεση της ηγε- από ηθική ωριμότητα, η οποία σκοπό σίας με το ανδρικό φύλο, ευρήματα έχει να αναβαθμίσει ηθικά και τους πρόσφατων μελετών επιβεβαιώνουν υφιστάμενούς τους. Οι χαρισματικοί το γεγονός ότι τα κορίτσια στην εφη- ηγέτες διαθέτουν την ικανότητα τρο- βεία εκδηλώνουν φιλοδοξίες στον ίδιο ποποίησης της αυτοαντίληψης των ή και μεγαλύτερο βαθμό σε σύγκριση οπαδών τους, η οποία διαμορφώνεται με τα αγόρια στην ίδια ηλικία ως προς βάσει προσωπικών αξιών, προκειμέ- το να επιδιώξουν και να διεκδικήσουν νου να ταυτιστούν με την ομάδα και μία ηγετική θέση που προϋποθέτει τις συλλογικές αξίες του οργανισμού την κατοχή ακαδημαϊκών προσόντων (Fry, 2003). (Mello, 2008). Κατ΄ αναλογίαν και οι Επίσης, προβάλλουν τη σημασία εργαζόμενες γυναίκες φαίνονται εξί- της οργανωσιακής δικαιοσύνης και σου πρόθυμες με τους άνδρες να ανα- της εντιμότητας και αποφεύγουν συ- λάβουν ηγετικούς ρόλους. στηματικά τακτικές ευνοιοκρατίας και δωροδοκίας (Krishnan, 2001). Η κοινωνία αναμένει από τους ηγέτες Ηθική οργανωσιακή ηγεσία να ενσωματώνουν στους βασικούς πυλώνες των οργανισμών, εκτός του Η ηγεσία βρίσκεται στον πυρήνα εμπνευσμένου οράματος και τις αξίες. κάθε κοινωνικής ομάδας και η ηθική Άλλωστε, έχει φανεί ότι ο ηθικός τρό- κατέχει καθοριστικό ρόλο στην άσκη- πος συμπεριφοράς στα πλαίσια ενός ση της ηγεσίας. Η υπεροχή της ηγεσί- σύγχρονου οργανισμού αυξάνει τις ας διατηρείται μέσω της δημιουργικής πιθανότητές του για μεγαλύτερη επι- ικανότητας του ηγέτη, η οποία μεταγ- τυχία και μακροημέρευση. γίζει γνήσιο πνεύμα δημιουργικότητας Ο ηθικός ηγέτης οφείλει να εξα- και σε όσους υπάγονται στην εξουσία σφαλίσει ότι όλες οι ενδοοργανωσια- του. Η ηθική ηγεσία συνδέεται και κές σχέσεις διαπροσωπικού χαρακτή- εξαρτάται από το αξιακό σύστημα το ρα αναπτύσσονται βάσει πνεύματος οποίο ενστερνίζονται ή αποδοκιμά- δικαιοσύνης. Επιπροσθέτως, λαμβά- ζουν όσοι ακολουθούν τις ηγετικές νει υπ’ όψιν τα συναισθήματα όλων φυσιογνωμίες (Αντωνίου, 2008). Κατά των μελών που επηρεάζονται από τις συνέπεια, η μετακένωση των ηθικών αποφάσεις του και δεν θέτει σε δια- αξιών στους υφιστάμενους αποτελεί κινδύνευση την ανθρώπινη υπόσταση την ύψιστη, ενδεχομένως, λειτουργία μίας ομάδας εις βάρος μίας άλλης επί της ηγεσίας. τη βάσει της απλής αριθμητικής υπε- 130 ροχής. Οι υφιστάμενοι, κατ’ αυτό τον αφού η μη ηθική συμπεριφορά μπορεί τρόπο, ενθαρρύνονται να εμπλέκονται να αποδειχθεί αποτελεσματική στους ενεργά και ισότιμα στη διαδικασία λή- οργανισμούς καθώς οι ηγέτες ακο- ψης των αποφάσεων (Bowie, 2000). λουθούν συχνά διαφορετικά κριτήρια ηθικής αποτίμησης από εκείνα των υφισταμένων τους. Ηθικά ατοπήματα της ηγεσίας Παραδόξως, κορυφαία στελέχη επιχειρήσεων αναμένεται να διατηρή- Τα ηθικά ατοπήματα της ηγεσίας σουν τις υφιστάμενες αξίες του οργα- ερείδονται επί της πεποίθησης ότι δεν νισμού τους παρά την ανάγκη αέναης υφίστανται γενικώς παραδεδεγμένες προσαρμογής του σε έναν διαρκώς αλήθειες και αντικειμενική γνώση εν και τάχιστα μεταβαλλόμενο κόσμο. γένει. Στην περίπτωση μιας αμοραλι- Η ευημερία του οργανισμού καθίστα- στικής ηγεσίας θεωρείται δεδομένη η ται δυνατή υπό την προϋπόθεση ότι ανηθικότητα της πολιτικής, των δράσε- οι αξίες παραμένουν σταθερές και ων και αποφάσεών της. Αρκετά συχνά, δεδομένες για το σύνολο των μελών. στους ηγέτες εντοπίζονται κίνητρα για Άλλωστε, σύμφωνα και με τον Stark την μη ορθές επιλογές στη συμπερι- (2009), οι αξίες δεν επιβάλλονται από φορά τους. Επισημαίνεται ότι τα ηθι- την ηγεσία του οργανισμού προς τους κά ολισθήματα από πλευράς ηγεσίας υφιστάμενους. Αντίθετα, η ισχύς τους μπορούν να ερμηνευτούν βάσει της διαφυλάσσεται από τις σχέσεις αλλη- βουλητικής ή γνωσιακής ερμηνείας λεξάρτησης των μελών, τα οποία ανα- (Price, 2000). λαμβάνουν συλλογικά και αμοιβαία Σύμφωνα με τη βουλητική εξήγηση, την εξουσία, την ευθύνη και τον έλεγ- η ανθρώπινη φύση είναι εγωκεντρική, χο του οργανισμού. Η συγκεκριμένη οπότε η ηθική συμπεριφορά βρίσκεται μορφή διοίκησης ονομάζεται «ετε- σε διαρκή αντιπαράθεση με το προσω- ραρχία» και στην ετεραρχική δομή του πικό συμφέρον του ανθρώπου και η οργανισμού, η «ανθεκτικότητα» και η όποια μη ηθική στάση δύναται να προ- ισχύς των αξιών εξαρτώνται από το κύπτει μετά την εξάντληση των ηθι- δίκτυο των κοινωνικών σχέσεων των κών μέσων του ατόμου. Από την άλλη μελών του. πλευρά, η γνωσιακή εξήγηση υποστη- ρίζει ότι οι γνωσιακές προκλήσεις της συμπεριφοράς αποτελούν σφάλματα Εταιρική κοινωνική ευθύνη σχετικά με το τι είναι ηθικά αποδεκτό και επιτρεπτό. Το ηθικό ατόπημα συ- Ο τρόπος με τον οποίο κατανέμο- νεπάγεται την άρνηση συμμόρφωσης νται οι πόροι εντός του κοινωνικού στους ηθικούς κανόνες (Αθηναίου & συνόλου συνιστά την οικονομική δι- Αντωνίου, 2008). Αξίζει να αναφερ- άσταση της κοινωνικής ευθύνης των θεί ότι η μετασχηματιστική ηγεσία δε επιχειρήσεων. Η έννοια της εταιρι- σχετίζεται κατ’ ανάγκην με την ηθική, κής κοινωνικής ευθύνης (Corporate 131 Social Responsibility-CSR) –η οποία και το περιβάλλον. Οι όποιες αρνητι- συνήθως εκτείνεται πέραν των οργα- κές επιδράσεις που ενδέχεται να εμ- νωτικών, νομικών και οικονομικών φανιστούν λόγω της επιχειρηματικής υποχρεώσεων (McWilliams & Siegel, λειτουργίας θα πρέπει να εντοπίζο- 2002)– αναφέρεται στην οργανωτική νται εγκαίρως και να αποκαθίστανται οδηγία που εκ των προτέρων ενσω- άμεσα (Perrini, Poguzt, & Tencati, ματώνει τις ανάγκες και τις προσδο- 2006). Επίσης, η έννοια της εταιρικής κίες όσων ομάδων επηρεάζονται από κοινωνικής ευθύνης περιλαμβάνει την τις ενέργειες και τις αποφάσεις των ικανότητα των επιχειρήσεων να προ- επιχειρήσεων (Heugens et al., 2002. ωθούν τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις Hosmer, 1994. Vandekerckhove, 2007). δημοκρατικές διαδικασίες, την κοινω- Έχει ορισθεί και ως «η ηθική υποχρέ- νική ευημερία και την αειφόρο ανά- ωση η οποία μεγιστοποιεί τη θετική πτυξη σε διεθνές επίπεδο. επίδραση της εταιρείας στο κοινωνικό Η ηγεσία μιας επιχείρησης θεω- της περιβάλλον και ελαχιστοποιεί την ρείται υπεύθυνη για τη διαμόρφωση αρνητική». Παρόλο που τα ερευνητι- και την εφαρμογή της εταιρικής κοι- κά ευρήματα είναι αντιφατικά, γενικά νωνικής ευθύνης. Πιο συγκεκριμένα, υποδεικνύουν ότι οι ενέργειες εται- οι προσωπικές αξίες, οι ηθικές νόρμες ρικής κοινωνικής ευθύνης έχουν θε- και το πολιτισμικό υπόβαθρο της ηγε- τικό αντίκτυπο στους επενδυτές, στη σίας τείνουν να επιδρούν σε όλα τα συμπεριφορά των καταναλωτών και μέλη του οργανισμού δημιουργώντας στους αιτούντες εργασία. Έχει φανεί κίνητρα για την υιοθέτηση της οργα- ότι οι πελάτες και οι επενδυτές, συχνά, νωσιακής κουλτούρας εκείνης που τείνουν να ενδιαφέρονται για εταιρεί- αναγνωρίζει και ικανοποιεί τις ανά- ες που επιδεικνύουν κοινωνικά υπεύ- γκες και τις φιλοδοξίες της κοινωνίας θυνη συμπεριφορά (Ferrell, 1992). (Hemingway & Maclagan, 2004). Το Επειδή οι επιχειρήσεις συχνά δι- επιχειρηματικό όραμα του χαρισμα- ατηρούν δεσμούς με τις εθνικές κυ- τικού ηγέτη, το οποίο βασίζεται στις βερνήσεις, οι πολίτες πιστεύουν ότι οι ηθικές αξίες, ωθεί τους υφιστάμενους επιχειρήσεις έχουν κοινωνική ευθύνη στην αναζήτηση και την εύρεση καινο- έναντι της ευρύτερης κοινότητας. Η τόμων λύσεων σε μείζονα κοινωνικά εταιρική κοινωνική ευθύνη καλύπτει προβλήματα. Συνεπώς, η χαρισματική τις οικονομικές, νομικές, ηθικές και ηγεσία ενισχύει την εμπιστοσύνη και ανθρωπιστικές προσδοκίες που ορί- τα εσωτερικά κίνητρα των μελών, αυ- ζονται από την κοινωνία για τις επι- ξάνει την αποδοτικότητα των οργανι- χειρήσεις σε ένα δεδομένο χρονικό σμών. και συμβάλλει στην αναβάθμι- διάστημα. Μια υπεύθυνη και βιώσιμη ση του κοινωνικού επιπέδου εν γένει επιχείρηση οφείλει να ελέγχει όλες τις (Waldman et al., 2006). όψεις των επιχειρηματικών της πρω- Δύο βασικά γνωρίσματα της ηγεσί- τοβουλιών, οι οποίες επηρεάζουν το ας που αποβλέπει στην εταιρική κοινω- ανθρώπινο δυναμικό, την κοινότητα νική ευθύνη είναι το όραμα και η ηθική 132 ακεραιότητα. Ο συγκερασμός αυτών κοινωνικά υπεύθυνη εταιρεία βασίζε- των δύο στοιχείων επηρεάζει την αντί- ται σε ηθικές αρχές και αξίες με τις ληψη και τη συμπεριφορά των υφιστά- οποίες εμφορούνται οι εργαζόμενοί μενων, καθοδηγεί τη λήψη αποφάσεων της. Επιπλέον, τα συστήματα αξιών και δημιουργεί την αίσθηση της ταυτό- ασκούν μείζονα επίδραση στην εται- τητας στα πλαίσια της επιχείρησης. Η ρική στρατηγική (Freeman & Gilbert, εσωτερίκευση των οργανωσιακών αξι- 1988). Είναι πολύ πιθανόν οι επιχειρή- ών από τους υφιστάμενους καθίσταται σεις που θεωρούν ότι η ηθική συνιστά δυνατή όταν οι πολιτικές εταιρικής προσωπικό θέμα να αγνοήσουν τη δι- κοινωνικής ευθύνης που εφαρμόζονται άσταση και τη σημασία της κοινωνικής από την ηγεσία ευνοούν όλες τις εμπλε- ευθύνης. κόμενες ομάδες και δεν εξυπηρετούν Οι έννοιες που αναπτύσσονται από αποκλειστικά τα συμφέροντα και τους τους ηθικούς φιλοσόφους χρησιμοποι- στρατηγικούς στόχους της εκάστοτε ούνται ως εργαλεία για τους μελετη- επιχείρησης (Lord & Brown, 2004). τές, προκειμένου να δημιουργηθεί Η ηθική διάσταση της κοινωνικής ένα ιδανικό σύστημα αξιών το οποίο ευθύνης αναφέρεται σε εκείνες τις θα είναι σε θέση να ανταποκρίνεται αποδεκτές ή μη δραστηριότητες των στις αξίες της κοινωνίας (Fraedrich επιχειρήσεων οι οποίες δεν καλύπτο- & Ferrell, 1992). Υποστηρίζεται ότι, νται από τον νόμο. Αυτές περιλαμβά- μόνο στην περίπτωση εκείνη που οι νουν κανόνες, μέτρα και προσδοκίες εταιρείες συμπεριλάβουν και ηθικούς τόσο για τους διευθυντές γενικά ή για προβληματισμούς στις επιχειρησιακές ανθρώπους που έχουν συμφέροντα τους στρατηγικές, θα βρίσκονται ενδε- στις επιχειρήσεις, όσο και για τους χομένως σε θέση να λαμβάνουν απο- καταναλωτές και την ευρύτερη κοι- φάσεις οι οποίες θα είναι κοινωνικά νότητα (Carroll, 1991). Μια ηθική και αποδεκτές και κυρίως χρήσιμες. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Antoniou, A.-S., & Cooper, C. L. (Eds.). (2005). Research Companion to Organizational Health Psychology. Northampton, MA, USA: Edward Elgar Publishing. Αθηναίου, Μ., & Αντωνίου, Α.-Σ. (2008). Ο ηθικός ρόλος και η επιρροή του χαρισματικού ηγέτη στους εργαζόμενους και την επιχείρηση. Στο Α.-Σ. Αντωνίου (Επιμ.), Ηθική των Επιχειρήσεων-Business Ethics (Τόμος Ι, σσ. 285-316). Αθήνα: Εκδόσεις Σάκκουλα. Αντωνίου, Α.-Σ. (2008). Προοπτικές και δυνατότητες άσκησης ηθικής ηγεσίας. Στο Α.-Σ. Αντωνίου (Επιμ.), Ηθική των Επιχειρήσεων-Business Ethics (Τόμος ΙΙ, σσ. 1-18). Αθή- να: Εκδόσεις Σάκκουλα. Αντωνίου, Α.-Σ. (2016). Ηθική των Επιχειρήσεων. Φιλοσοφική-Ψυχολογική Θεώρηση του Χρήματος. Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg. Ashby, J. S., & Schoon, I. (2010). Career success: The role of teenage career aspirations, 133 ambition value and gender in predicting adult social status and earnings. Journal of Vocational Behavior, 77(3), 350-360. Balsamo, M., Lauriola, M., & Saggino, A. (2013). Work values and college major choice. Learning and Individual Differences, 24, 110-116. Bommer, W. H., Rich, G. A., & Rubin, R. S. (2005). Changing attitudes about change: Longitudinal effects of transformational leader behavior on employee cynicism about organizational change. Journal of Organizational Behavior, 26(7), 733-753. Bowie, N. (2000). A Kantian theory of leadership. Leadership & Organization Development Journal, 21(4), 185-193. Carroll, A. B. (1991). The pyramid of corporate social responsibility: Towards a moral management of organisational stakeholders. Business Horizons, 42, 39-48. Cha, S. E., & Edmondson, A. C. (2006). When values backfire: Leadership, attribution, and disenchantment in a values-driven organization. The Leadership Quarterly, 17(1), 57-78. Ciulla, J. N. (2004). Ethics and leadership effectiveness. In J. Antonakis, A.T. Cianciolo, & R.J. Sternberg (Eds.), The Nature of Leadership (pp. 302-327). Thousand Oaks: Sage Publications. Dvir, T., Eden, D., Avolio, B. J., & Shamir, B. (2002). Impact of transformational leadership on follower development and performance: A field experiment. Academy of Management Journal, 45(4), 735-744. Edwards, J. R., & Cable, D. M. (2009). The value of value congruence. Journal of Applied Psychology, 94(3), 654. Elprana, G., Felfe, J., Stiehl, S., & Gatzka, M. (2015). Exploring the sex difference in affective motivation to lead. Journal of Personnel Psychology, 14, 142-152. Ferrell, L. (1992). Corporate social responsibility and financial returns to investors: Future directions for research. Southern Management Association Proceedings, 343. Fraedrich, J., & Ferrell, O. C. (1992). The impact of perceived risk and moral philosophy type on ethical decision making in business orga nizations. Journal of Business Research, 24, 283-296. Freeman, R. E., & Gilbert, Jr. D. (1988). Corporate strategy and the search for ethics (9th ed.). Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. Fry, L. W. (2003). Toward a theory of spiritual leadership. The Leadership Quarterly, 14(6), 693-727. Garud, R., Gehman, J., & Kumaraswamy, A. (2011). Complexity arrangements for sustained innovation: Lessons from 3M Corporation. Organization Studies, 32(6), 737-767. Gehman, J., Treviño, L. K., & Garud, R. (2013). Values work: A process study of the emergence and performance of organizational values practices. Academy of Management Journal, 56(1), 84-112. Hemingway, C. A., & Maclagan, P. W. (2004). Managers’ personal values as drivers of corporate social responsibility. Journal of Business Ethics, 50(1), 33-44. Heugens, P. P. M., van den Bosch, F. A. J., & van Riel, C. B. M. (2002). Stakeholder integration: Building mutually enforcing relationships. Business and Society, 41(1), 36-60. Hoag, B., & Cooper, C. L. (2006). Managing value-based organizations: it’s not what you think. Northampton, MA, USA: Edward Elgar. Hosmer, L. T. (1994). Strategic planning as if ethics mattered. Strategic Management Journal, 15, 17-34. 134 Howard-Grenville, J., Golden-Biddle, K., Irwin, J., & Mao, J. (2011). Liminality as cultural process for cultural change. Organization Science, 22(2), 522-539. Jin, J., & Rounds, J. (2012). Stability and change in work values: A meta-analysis of longitudinal studies. Journal of Vocational Behavior, 80(2), 326-339. Johnson, M. K., & Monserud, M. A. (2010). Judgments about work and the features of young adults’ jobs. Work and Occupations, 37(2), 194-224. Johnson, M. K., & Mortimer, J. T. (2011). Origins and outcomes of judgments about work. Social Forces, 89(4), 1239-1260. Judge, T. A., & Kammeyer-Mueller, J. D. (2012). Job attitudes. Annual Review of Psychology, 63, 341-367. Jung, D. I., & Sosik, J. J. (2002). Transformational leadership in work groups: The role of empowerment, cohesiveness, and collective-efficacy on perceived group performance. Small Group Research, 33(3), 313-336. Kibler, E. (2013). Formation of entrepreneurial intentions in a regional context. Entrepreneurship & Regional Development, 25(3-4), 293-323. Krishnan, V. R. (2001). Value systems of transformational leaders. Leadership & Organization Development Journal, 22(3), 126-132. Lechner, C. M., Sortheix, F. M., Obschonka, M., & Salmela-Aro, K. (2018). What drives future business leaders? How work values and gender shape young adults’ entrepreneurial and leadership aspirations. Journal of Vocational Behavior, 107, 57-70. Lord, R. G., & Brown, D. J. (2004). Organization and management series. Leadership processes and follower self-identity. Mahwah, NJ, US: Lawrence Erlbaum Associates Publishers. McWilliams, A. & Siegel, D. (2002). Corporate social responsibility: A theory of the firm perspective. Academy of Management Review, 26(1), 117-127. Mello, Z. R. (2008). Gender variation in developmental trajectories of educational and occupational expectations and attainment from adolescence to adulthood. Developmental Psychology, 44, 1069-1080. Naus, F., van Iterson, A. D., & Roe, R. A. (2007). Value incongruence, job autonomy, and organization-based self-esteem: A self-based perspective on organizational cynicism. European Journal of Work and Organizational Psychology, 16(2), 195-219. Perrini, F., Poguzt, S., & Tencati, A. (2006). Developing corporate social responsibility: A European perspective. Northampton, MA, USA: Edward Elgar Publishing. Price, T. L. (2000). Explaining ethical failures of leadership. Leadership & Organization Development Journal, 21(4), 177-184. Porfeli, E. J., & Mortimer, J. T. (2010). Intrinsic work value–reward dissonance and work satisfaction during young adulthood. Journal of Vocational Behavior, 76(3), 507-519. Quigley, N. R., & Tymon Jr, W. G. (2006). Toward an integrated model of intrinsic motivation and career self-management. Career Development International, 11(6), 522-543. Rohan, M. J. (2000). A rose by any name? The values construct. Personality and Social Psychology Review, 4(3), 255-277. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68. Sarros, J. C., & Santora, J. C. (2001). Leaders and values: A cross-cultural study. Leadership & Organization Development Journal, 22(5), 243-248. 135 Stark, D. (2009). Creative dissonance. Heterarchy and the search for worth. Princeton: Princeton University Press. Stiehl, S. K., Felfe, J., Elprana, G., & Gatzka, M. B. (2015). The role of motivation to lead for leadership training effectiveness. International Journal of Training and Development, 19(2), 81-97. van Beek, I., Taris, T. W., & Schaufeli, W. B. (2011). Workaholic and work engaged employees: Dead ringers or worlds apart?. Journal of Occupational Health Psychology, 16(4), 468. Vanderkerckhove, W. (2007). Integrity: talking the walk instead of walking the talk. In C. Carter, S. Clegg, M. Kornberger, S. Laske & M. Messner (Eds), Business ethics as practice: representation, reflexivity and performance. Northampton, MA, USA: Edward Elgar. van Marrewijk, M. (2003). Concepts and definitions of CSR and corporate sustainability: Between agency and communion. Journal of Business Ethics, 44(2-3), 95-105. Waldman, D. A., de Luque, M. S., Washburn, N., House, R. J., Adetoun, B., Barrasa, A., & Dorfman, P. (2006). Cultural and leadership predictors of corporate social responsibility values of top management: A GLOBE study of 15 countries. Journal of International Business Studies, 37(6), 823-837. Wood, W., & Eagly, A. H. (2012). Biosocial construction of sex differences and similarities in behavior. In J.M. Olson & M.P. Zanna. Advances in experimental social psychology (Vol. 46, pp. 55-123). Burlington: Academic Press. 136 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 137-147 Γ’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Άτομο, εργασία, Ηθική: Δρόμοι παράλληλοι Παναγιώτης Γαλάνης* ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΜΕΤΑΞΥ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑΣ, ΝΟΜΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ Η παρούσα προσεγγίζει τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων απέναντι στο περιβάλλον, ως τμήμα της εργασιακής ηθικής. Η περιβαλλοντική προστασία εμπλέκει το Δίκαιο, την ηθική και πολιτική φιλοσοφία. Από νομικού πρίσματος, διερευνητέα πρωτίστως καθίσταται η σχέση Περιβαλλοντικού δικαίου – οικονομικής ανάπτυξης, όπου αναφύεται η σύγκρουση του περιβαλλοντικού δικαιώματος με την επιχειρηματική ελευθερία. Ύστερα, διαπιστώνεται ότι καμία ηθική θεωρία δεν προσδίδει ηθικότητα στην περιβαλλοντική παρέμβαση. Αναζητώντας την περιβαλλοντική ηθική, μεταξύ ατομικισμού, ολισμού και «βαθιάς οικολογίας», τελικώς διαγιγνώσκονται αξιακές νομοθετικές προτεραιότητες. Ανθρωποκεντρισμός και οικοκεντρισμός αντικατοπτρίζονται εμφανώς στη νομοθεσία και η νομολογία πρέπει να κινηθεί εντός θετικού αλλά ηθικώς επανανοηματοδοτηθέντος δικαίου, προσδίδοντας στο περιβάλλον εγγενή αξία. Λέξεις-κλειδιά: Περιβαλλοντική ηθική, Δίκαιο, Πολιτική Φιλοσοφία. Εισαγωγή στο περιβάλλον εν όλω (ως αρμονικό σύνολο) ή εν μέρει (σε κάποιο επιμέ- Η Ηθική της Εργασίας αποτελεί ρους στοιχείο του). έναν κλάδο – ομπρέλα, υπό του οποί- Δοθέντων των ως άνω, η παρού- ου δύνανται να «συστεγαστούν» πλεί- σα μελέτη εξετάζει το θέμα υπό διττό ονες πτυχές της ηθικής που διέπουν τη πρίσμα: αφενός νομικό, παρέχοντας σκέψη και δράση των εργαζομένων ή επαρκή δικαιϊκά ερείσματα του υπό εργοδοτών ή συλλήβδην των επιχειρή- συζήτηση αντικειμένου της συμπερι- σεων. Υποσύνολο αυτής αποτελεί η φοράς των επιχειρήσεων απέναντι στο περιβαλλοντική ηθική ή, για να γίνει περιβάλλον, αφετέρου φιλοσοφικό, ορθότερη αναφορά, η ηθική της επι- αφού το Δίκαιο, η Πολιτική Επιστήμη χειρηματικής συμπεριφοράς απέναντι και η Ηθική συμπλέκονται, συμπνέουν * Ο Π.Γ. είναι νομικός, Υποψήφιος Διδάκτωρ Τομέα Δημοσίου Δικαίου Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ και φοιτητής Φιλοσοφικής Σχολής ΕΚΠΑ. Επικοινωνία: Αθήνα, 6976481759, panagiotisgln@ gmail.com. 137 και συμπορεύονται στην επιστημονική πληθυσμού και στην ανάδειξη της επι- ανάγνωση των θεμάτων της καθημερι- τακτικής ανάγκης της διατήρησης και νότητας υπό ένα διεπιστημονικό πρί- προστασίας του περιβάλλοντος και σμα. της φύσης έναντι του ανθρώπου (μέ- Είναι, εξάλλου, αδιαμφισβήτητο σω της οποίας βεβαίως προασπίζεται όταν γίνεται λόγος για «Ηθική» στην παράλληλα και η ανθρώπινη υγεία και Εργασία, που αποτελεί και το επίκε- ποιότητα ζωής) με την επιστράτευση ντρο του ενδιαφέροντος εδώ, αυτός ο του δικαίου ως αποτελεσματικότερου τίτλος εμπεριέχει πληθώρα περιοχών, εργαλείου. Η ανάγκη για την ύπαρξη μεταξύ των οποίων και η περιβαλλο- εύλογης ισορροπίας μεταξύ των αντι- ντική ηθική στην εργασία, με την οποία μαχόμενων αγαθών προϋποθέτει την θα ασχοληθεί η παρούσα. Αυτονοήτως περιβαλλοντική γνώση που αποτελεί η εργασιακή ηθική καταλαμβάνει – πλέον αυτοσκοπό και πριμοδοτείται εκτός από την αναγκαία επίδραση της σήμερα εκτός από εθνικούς, πρωτί- στην ανθρώπινη επικοινωνία – και τη στως από διεθνείς οργανισμούς, με συμπεριφορά των επιχειρήσεων απέ- την ΕΕ να αναπτύσσει πρωτοβουλίες ναντι στο περιβάλλον, φυσικό, ανθρω- παντός είδους για τη δημιουργία, δι- πογενές ή πολιτιστικό. Αυτός είναι ο άχυση και διατήρηση της περιβαλλο- πρώτος πυλώνας της έρευνας. ντικής συνείδησης, που θεμελιώνεται Η εκτεταμένη, λοιπόν, εκμετάλ- στην ενημέρωση. λευση των περιβαλλοντικών πόρων στις κοινωνίες της καλουμένης ύστε- ρης νεωτερικότητας, αυτές δηλαδή Η νομική προστασία που βιώνουν μια πλήρη αναμόρφωση του περιβάλλοντος: Κάποιες της σχέσης γνώσης-έρευνας-καινοτο- ακροθιγείς παρατηρήσεις. μίας-τεχνολογίας κλπ. με την επιστρά- τευση όλων καταρχήν των μέσων προς Η νομική έννοια του περιβάλλο- υλοποίηση των τεθέντων σκοπών, ντος περιγράφεται σε επίπεδο κοι- εγκυμόνησε συν τω χρόνω τη συνειδη- νού νόμου (Χορομίδης, 2002). Έτσι, τοποίηση του αναλώσιμου χαρακτήρα σύμφωνα με το άρθρο 1 παρ. 5-7, Ν. των περιβαλλοντικών αγαθών. Στις 360/76  «περί χωροταξίας και περι- πρωτόγονες κοινωνίες ο άνθρωπος βάλλοντος» (ΦΕΚ 151 Α/22.06.1976), επεδίωξε να προστατευθεί από τα «φυσικό περιβάλλον είναι αυτό που στοιχεία της φύσης, την οποία κλήθη- περιβάλλει από στεριά, θάλασσα και κε να δαμάσει για να επιβιώσει και να αέρα τον άνθρωπο, μαζί με τη χλωρί- ακμάσει. Το γεγονός αυτό, ωστόσο, δα, την πανίδα και τους φυσικούς πό- οδήγησε μοιραία στην αντιστροφή των ρους», ενώ σύμφωνα με το άρθρο 2. Ν. όρων του «παιχνιδιού» με την ανεξέ- 1650/1986 «Περί προστασίας του περι- λεγκτη επιστημονική, τεχνολογική και βάλλοντος» (ΦΕK 160 Α/16.10.1986), βιομηχανική πρόοδο, την αστικοποί- («είναι το σύνολο φυσικών και αν- ηση και την αύξηση του παγκόσμιου θρωπογενών παραγόντων αλληλεπι- 138 δρώντων και ασκούντων επιρροή στην αποσόβηση των κινδύνων, καλείται ο οικολογική ισορροπία» κλπ). Μολο- νομοθέτης να επιφέρει ισορροπία. Ση- νότι ισχύουν τα ως άνω, προέχουσα μειωτέον είναι, εν είδει προεισαγωγι- θα πρέπει να θεωρηθεί η ανθρωποκε- κής παρατήρησης, ότι παλιότερα και ντρική του έννοια και ερμηνεία, πα- υπό το κράτος αναπτυξιακών στόχων ρά η στενή – και τρόπον τινά «ιδεα- είχε παγιωθεί η αντιμετώπισή του πε- λιστική» – του έποψη ως «προστασία ριβάλλοντος ως πλουτοπαραγωγικής για την προστασία», χωρίς την λήψη πηγής και αυτός ήταν εν πολλοίς και ο υπόψη της αδήριτης ανάγκης για ανά- λόγος που έχαιρε προστασίας (π.χ. το πτυξη και υλοποίηση ανθρώπινων έρ- δάσος για αρκετά χρόνια νομικά απο- γων (Καράκωστας, 2011). Αυτό δεν τελούσε αποκλειστική πηγή ξυλείας αναιρεί ωστόσο το χαρακτήρα του πε- και δασοπονικών προϊόντων) (Δεκλε- ριβάλλοντος (και των στοιχείων του) ρής, 2000). ως αυτοτελώς προστατευόμενου έννο- Οι διατάξεις της περιβαλλοντικής μου αγαθού, όπως αυτό έχει πολλάκις προστασίας, που κατοχυρώνουν το επιβεβαιωθεί και από τη νομολογία, περιβάλλον ως δικαίωμα του καθενός η οποία επικαλείται την αναγκαιότη- (ατομικό-πολιτικό-κοινωνικό) (Σιού- τα περιβαλλοντικής προστασίας προς τη, 2018) και ως κρατική υποχρέωση εξασφάλιση της οικολογικής ισορ- δεν αποτελούν απλή «ντερεκτίβα», ροπίας αλλά και της προστασίας της όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, παρούσης και των μελλουσών γενεών, δηλαδή δεν συνιστούν αφηρημένες εξαίροντας πανηγυρικά τη διαγενεακή διακηρύξεις αρχής αλλά βασικούς κα- προοπτική της δικαιϊκής προστασίας νόνες κοινωνικής και πολιτικής συμπε- (Παναγοπούλου-Μπίκα, 1994). ριφοράς (απόφαση ΣτΕ 810-811/1977, Η πρακτική εφαρμογή της προ- ΤοΣ 1977). Αποσκοπώντας ο νομοθέ- στασίας του εννόμου αγαθού του της ιδανικά στην εγκαθίδρυση ενός περιβάλλοντος ευρίσκει, όπως είναι τρόπον τινά «οικολογικού κράτους» εύλογο, ως «αντίπαλο δέος» αφενός που όχι μόνο λαμβάνει υπόψη την την οικονομική δραστηριότητα των περιβαλλοντική προστασία αλλά την προσώπων, αφού συνεπάγεται γι’ αυ- καθιστά εγγενές γνώρισμα κάθε από- τά διόλου ευκαταφρόνητους περιορι- φασης και δράσης του, παρέχει επί- σμούς στην άσκηση του δικαιώματος σης ενιαία, πλήρη και αποτελεσματική οικονομικής τους ελευθερίας, με την προστασία φυσικού και πολιτιστικού εισαγωγή προϋποθέσεων εκπόνησης περιβάλλοντος. έργων, εισαγωγή ειδικών διαδικαστι- Στο ενωσιακό δίκαιο περιβάλλο- κών προϋποθέσεων και τύπων κλπ. και ντος ειδικά η περιβαλλοντική αρχή της αφετέρου την ιδιοκτησία τους, η οποία ενωσιακής νομοθεσίας, «ο ρυπαίνων δεσμεύεται και ενίοτε σε τέτοιο βαθμό πληρώνει», αναφέρεται στη μετακύλι- ώστε να κινδυνεύει να καταλυθεί (Βα- ση του κόστους περιβαλλοντικής απο- σιλειάδης & Διβάνη & Κουσκουνά & κατάστασης στον ρυπαίνοντα, αλλά η Παπαπετρόπουλος, 2016). Για την αρχή αυτή de facto και εν μέρει τίθεται 139 σε αδράνεια, λόγω του πολυπαραγο- μέρει τίθεται σε αδράνεια, λόγω του ντικού χαρακτήρα της προστασίας του πολυπαραγοντικού χαρακτήρα της περιβαλλοντικού αγαθού (Καράκω- προστασίας του περιβαλλοντικού αγα- στας, 2011). θού. Ως ειδικότεροι περιβαλλοντικοί Όπως ήδη εξεφράσθη υπαινικτι- νόμοι που επιστρατεύονται ενδεικτικά κά, τίθεται πρωτίστως το πρόβλημα αναφέρονται οι αφορώντες στην Πε- της σχέσης που συνδέει Περιβαλλο- ριβαλλοντική αδειοδότηση (προβλέ- ντικό δίκαιο και οικονομική ανάπτυ- ψεις για τη Μελέτη Περιβαλλοντικών ξη, όπου και αναφύεται το ζήτημα της επιπτώσεων, την ταξινόμηση των έρ- σύγκρουσης του δικαιώματος στο πε- γων βάσει επικινδυνότητας) αλλά και ριβάλλον με την οικονομική ελευθερία αστικές – εμπορικές ρυθμίσεις π.χ. οι- και το δικαίωμα στο επιχειρείν, αλλά κολογικό σήμα κλπ. και με την εργασία. Αυτό έχει οδηγή- Τέλος, χωριστή μνεία θα πρέπει να σει παλαιόθεν τα δικαστήρια να εκδί- γίνει στην Εταιρική Κοινωνική Ευθύ- δουν αποφάσεις που άλλοτε ρέπουν νη (Corporate Social Responsibility) προς τη μία και άλλοτε προς την άλ- (ΕΚΕ). Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή λη πλευρά, ήτοι σε νομολογιακές δι- Επιτροπή (2011), όπως γίνεται εμφα- ακυμάνσεις εν πολλοίς ποικίλλουσες νές στην αντίστοιχη ηλεκτρονική της ανάλογα με την in concreto κρίσιμη σελίδα, αυτή διέπει σύνολη την επι- οικονομική δραστηριότητα που απα- χειρηματική συμπεριφορά, προς όφε- σχολεί τα δικαστήρια και καθίσταται λος τόσο του ενωσιακού οικονομικού επίδικη. Το ζήτημα τίθεται εμφατικά, συμφέροντος, όσο και της οικονομίας διότι υφίστανται αντιθετικά συμφέ- εκάστου κράτους – μέλους χωριστά, ροντα αναφορικά με την επιχείρηση/ αλλά και των επιχειρήσεων που δρα- ιδιώτη που επιθυμεί να μειώσει το στηριοποιούνται εντός Ε.Ε. Εξάλλου, κόστος της και να μην περιορίζεται η θα μπορούσε σχηματικά να υποστηρι- οικονομική της δράση από νομικά πε- χθεί πως η ΕΚΕ συνιστά μία επιχει- ριβαλλοντικά «κωλύματα», ενώ αφε- ρηματικού – εμπορικού – ενωσιακού τέρου από τη δημοσιολογική σύλληψη τύπου έκφανση της ηθικής των επι- του περιβάλλοντος ως συνταγματικού, χειρήσεων απέναντι στο περιβάλλον. εθνικού, ενωσιακού και διεθνούς προ- Για την πραγματοποίηση της ΕΚΕ, στατευτέου εννόμου αγαθού (Κασι- όμως, προϋποτίθεται ως αναγκαίος μάτης & Μαυριάς, 2003), που πρέπει όρος η συμμόρφωση με την ισχύουσα να προστατευτεί για λόγους δημοσί- εκάστοτε περιβαλλοντική νομοθεσία. ου συμφέροντος (Καλογερόπουλος, Σημασία, τέλος για την υιοθέτηση της 2016). Ειδικά η περιβαλλοντική αρχή ΕΚΕ από τις εταιρείες φέρει η διάχυ- της ενωσιακής νομοθεσίας, «ο ρυ- ση της γνώσης γύρω από τις συναφείς παίνων πληρώνει», αναφέρεται στη πρακτικές ΕΚΕ, η εταιρική συνεργα- μετακύλιση του κόστους περιβαλλο- σία, η κατάλληλη εκπαίδευση προσω- ντικής αποκατάστασης στον ρυπαίνο- πικού κλπ. (European Commission, ντα, αλλά η αρχή αυτή de facto και εν 2011). 140 Ηθικές θεωρίες και επιχειρηματική ραδοχών. Ωστόσο, η ενασχόληση εδώ συμπεριφορά απέναντι εξικνείται αποκλειστικά στην αποδελ- στο περιβάλλον. τίωση των πορισμάτων των πρωτογε- νών ηθικών θεωριών, φρονώντας ότι Ωστόσο, το πρόβλημα υπερβαίνει για το περιβάλλον, τα ζητήματα ηθικής τα στενά όρια της νομοθετικής και αφορούν πρωτίστως το αν οι ενέργει- νομολογιακής διαπραγμάτευσης και ες των ατόμων, των κυβερνήσεων των αγγίζει το ακανθώδες ζήτημα της σχέ- κρατών αλλά και των δρώντων επι- σης ηθικής και δικαίου, αλλά και πολι- θετικά δύνανται να έχουν (και ποιο τικής και δικαίου, ιδίως θέτοντας μετ’ ακριβώς) ηθικό έρεισμα. επιτάσεως το ερώτημα πότε δέον στη Αν με βάση τη γνωστική σωκρατική νομική πράξη να διαφεντεύει και πότε θεωρία που οδηγείται σε ταύτιση της να υποχωρεί η ηθική (Σούρλας, 1986). ηθικής με τη γνώση, η εκμετάλλευση Ως ηθική θα πρέπει να νοηθεί όχι μία του περιβαλλοντικού αγαθού συνεπά- απολύτως συνεκτική θεωρία, αλλά ένα γεται ότι η επιχείρηση ηθικώς πράττει συνονθύλευμα θεωριών, άρα πλείονες γνωρίζοντας τον κίνδυνο που προκαλεί, «ηθικές» (Driver, 2010). αυτό, όχι μόνο αμφίβολο είναι, αλλά Σαφώς καμία από τις ηθικές θε- και άκρως επικίνδυνο (Βλαστός, 2008)! ωρίες που προετάθησαν πάλαι ποτέ Η άγνοιά της μοιάζει εδώ παραδοξο- (π.χ. αριστοτελική αρετολογία, ωφε- λογία: Μα πώς είναι δυνατό να αγνοεί; λιμισμός κλπ.) δεν στάθηκε ικανή να Δεν έχει κατά νου αντίστοιχες περι- προσδώσει ηθικότητα στις πράξεις πα- πτώσεις όπου προκλήθηκαν συνέπειες ρέμβασης στο περιβάλλον, αφού κα- ολέθριες ή δεν εικάζει τι θα μπορούσε μία δεν είναι άμεμπτη κριτικής. Πρέ- να συμβεί; Ως εκ των ερωτημάτων αυ- πει να τονιστεί προεξαγγελτικά πως τών, πηγάζουν και οι ενστάσεις στην το δίκαιο γενικά διαφοροποιείται από γνωστική θεωρία. Ούτε βεβαίως τυχόν την ηθική, επειδή η δεύτερη ενέχει τον ηδονιστική θεμελίωση, σύμφωνα με την κίνδυνο «ηθικοκρατίας» που θα οδη- οποία η ηδονή κατέχει τα πρωτεία και γούσε σε διαστρέβλωση τους νομικούς αυτή υποδεικνύει το ορθό, φαντάζει κανόνες. Από αυτή, όμως, την αντίστι- νοητικά ορθότερη (Durant, 2012). Δη- ξη απορρέει ο βαθύτερος σύνδεσμος λαδή, ο εκμεταλλευόμενος τους περι- των δύο, αφού επιδιώκεται η μεγαλύ- βαλλοντικούς πόρους αντλώντας ηδονή τερη δυνατή ισομερής αυτονομία των από την περιβαλλοντική «παράλυση» ατόμων (πρβλ. τη θεωρία του Kant). που θα επιφέρει, πράττει ηθικά; Εδώ Η θεωρητικότερη και εγγύτερη φι- ασκείται – εκτός των άλλων – κριτική λοσοφικά θέαση – με τη μορφή μιας από την άποψη ότι αντλείται επιχείρη- άσκησης, ενός πειράματος (Haddot, μα άκριτα από την πραγματικότητα (το 1995) – του φαινομένου της περιβαλ- είναι) για να ορίσουμε το οφειλόμενο λοντικής υποβάθμισης, από τη σκοπιά (το δέον) ή αλλιώς, όπως θα υποστή- των θεωριών ηθικής φιλοσοφίας οδη- ριζε και o D. Hume, υποπίπτουμε στη γεί στη διατύπωση των ακόλουθων πα- «φυσιοκρατική πλάνη». 141 Παρομοίως, η αρετολογική συζή- ορίζει «πώς θα έχουμε καθαρά χέρια, τηση που εγκαινίασε ο Αριστοτέλης χωρίς ωστόσο να έχουμε χέρια!». μιλώντας για επίκτητη «αρετή» που Μήπως, λοιπόν, η απάντηση για κτάται με έξη και άσκηση (και πηγή την ηθική και ρόλο της στην περιβαλ- της οποίας είναι ο νους, ενώ πηγή του λοντική διακυβέρνηση ευρίσκεται αλ- κακού τα πάθη) ανάγει τη «μεσότη- λού; Πώς αυτές οι θεωρίες μπορούν τα» σε επιδιωκόμενο στόχο (Κάλφας, να «σαρκωθούν», γινόμενες απτή 2015). Δε γίνεται όμως a priori σαφές πραγματικότητα; Είναι προφανές πως πώς αυτό στο περιβάλλον θα είναι δυ- η θεμελίωση ενός αξιακού συστήματος νατό, ήτοι με το να γίνεται μία περι- απαιτεί χρονική επάρκεια, συναίνεση βαλλοντική προσβολή (ρύπανση λ.χ.) των κοινωνών και ύστερα, σε επίπεδο ευρισκόμενη στο μέσο; Πώς είναι καν εφαρμογής, διάθεση εφαρμογής των αυτό νοητό; Ο δράστης παρωθείται όσων αξιών και προτύπων έχουν υι- και ενθαρρύνεται στη διεξαγωγή μίας οθετηθεί. Είναι επίσης σαφές ότι το παρέμβασης που χαρακτηρίζεται από «ηθικώς ομιλείν» προϋποθέτει τη δια- μεσότητα; Πώς θα είναι αυτή εμπρά- σάφηση του τι είναι ηθικό να πράττου- κτως; Θα είναι ποσοτικό ή ποιοτικό το με (άρα παρατηρείται μια αμφοτερό- κριτήριο χαρακτηρισμού της; πλευρη επίδραση θεωρίας-πράξης), Εκτός όμως των δυσχερειών τέ- ζήτημα που απασχόλησε - σχεδόν - άμα τοιας υφής, η περιβαλλοντική παρέμ- τη δημιουργία του κόσμου τον άνθρω- βαση του ιδιώτη είναι δυσχερώς αιτιο- πο. Αν αποφασίσουμε να ορίσουμε το λογήσιμη και υπό το πρίσμα της ωφε- Α ως ηθική αξία, θα πρέπει να συνε- λιμιστικής θεωρίας όπως εξεφράσθη χίζουμε να πράττουμε με τον Α τρόπο από τον J. Bentham (Sandel, 2012). Για καθ’ όλη τη διάρκεια του βίου μας. Σε μία ιδιωτική δράση υπογραμμίζονται τελική ανάλυση, αυτό που απομένει οι δυσχέρειες ανεύρεσης των θιγομέ- ως ηθικό γνώρισμα της πράξης είναι νων και των ευνοημένων σε ένα πρό- η συνέπειά μας στην ελευθέρως επιλε- βλημα τόσο απέραντο όσο η διοίκηση γείσα ηθική αρχή (Γιανναράς, 2011). και η επιβολή τάξης στο περιβάλλον. Έστω ότι τα ως άνω είναι ορθά. Θα Και ούτε, βέβαια, παρόμοια δι- μπορούσαμε ύστερα να περιγράψου- καιολόγηση είναι εφικτή με τη χρήση με την εποχή μας ως εποχή αβεβαιό- ενός δεοντολογικού καντιανικού επι- τητας, με την έννοια ότι στερούμαστε χειρήματος που θα σήμαινε στον κυ- της σταθερότητας δράσης, λόγω της βερνοχώρο ότι, συμμορφούμενοι με το αέναης κίνησης, μεταβολής και κα- υποτιθέμενο καθήκον να μην αποκα- τάρριψης των στεγανών, των μύθων λύψουμε τον εκμεταλλευόμενο, μένουν του παρελθόντος, όπως θα διακήρυττε χιλιάδες άνθρωποι (ή και ένας, αρκεί!) ο Ηράκλειτος, αφού καμία παραδο- έκθετοι στον κίνδυνο. Γι’ αυτό η θεω- χή τελικά δεν αντέχει στην επίδραση ρία αυτή – δικαίως – κατακρίθηκε ως του αδυσώπητου χρόνου. Επομένως, αντιφατική. Επίσης, κριτική έχει ασκη- αν μιλάμε για κρίση αξιών, για ηθική θεί στο επιχείρημα του Καντ, ο οποίος έκπτωση, αυτό αφορά πρωτίστως την 142 έλλειψη σταθερότητας στην εφαρμο- ξη που εμπεριέχει τον άνθρωπο, ιδιαί- γή των επιλογών μας (Segal & Lehrer, τερα τον ανθρώπινο νου (ιδεαλιστική 2013). Τα συμπεράσματα αυτά αφο- προσέγγιση, που εκφράζεται κυρίως ρούν, κατά το μάλλον ή το ήττον την από τον Hegel), και έρχεται σε ρήξη περιβαλλοντική υποβάθμιση εν γένει. με την αντίστοιχη εμπειριστική των J. Locke και G.Berkeley και του καθαρά σκεπτικιστή Hume (Μποτετζάγιας, Περιβαλλοντική ηθική 2010). Αργότερα, τον 19ο αι. η φύση και Πολιτική φιλοσοφία. αντιμετωπίζεται με τρόπο «αντιμετα- φυσικό», με την έννοια του ανθρωπο- Ωστόσο, πριν παρατεθούν ειδικές κεντρικού χαρακτήρα που πρωτίστως παρατηρήσεις για την περιβαλλοντική έφερε πλέον. Γίνεται εδώ σαφής νύξη ηθική, η ανάλυση θα πρέπει να ξεκι- στο κίνημα του Γερμανικού Ιδεαλι- νήσει από τη συστατική έννοια της σμού που αναπτύχθηκε το 19ο αι. στη «φύσης». Γιατί, όμως, γίνεται λόγος Γερμανία και το οποίο διαποτίζεται για «φύση» και όχι για «περιβάλλον»; καταρχάς από βασικές κοινές αρχές Διότι η Φύση είναι κατά μία έννοια και αναζητήσεις, προβαίνοντας στο ευρύτερη του περιβάλλοντος, το οποίο αποφασιστικό βήμα προς τα εμπρός – προϋποθέτει ότι περιβάλλει κάτι. Άρα, κάτι που εκκίνησε η Γαλλική Επανά- η περιβαλλοντική ηθική συμπίπτει εν σταση, αλλά το άφησε ανολοκλήρωτο μέρει μόνο με τη φιλοσοφία της Φύ- – προς την κατοχύρωση της ελευθερί- σης, για την οποία θα γίνει λόγος αμέ- ας στην ατομική σφαίρα, που αποτε- σως παρακάτω. Η Φιλοσοφία της Φύ- λεί και το ζητούμενο από την εποχή σης αγγίζει τα πεδία της φιλοσοφίας εκείνη αλλά και τις προγενέστερες της επιστήμης και δη της θετικής επι- (Αντωνίου, 2016). Ως ατομική σφαίρα στήμης (Κιντή & Ζήκα, 1999). θα νοήσουμε εδώ την επιχείρηση, την Λαμβάνοντας υπόψη τη σύλληψη οικονομική ελευθερία που αυτή φέρει. της φύσης από το λυκαυγές του 18ου αι. Περνώντας τώρα στον τελικό πυ- μ.Χ., λοιπόν, μέχρι και τον 20ο αιώνα, η λώνα της μελέτης, θα γίνει λεπτο- έννοιά της καλείται να επαναπροσδιο- μερέστερη αναφορά στο ειδικότερο ριστεί τρόπον τινά και να υπαχθεί στο πεδίο της περιβαλλοντικής ηθικής, πλαίσιο της ιδέας του υποκειμένου, που εντάσσεται κατά μια έννοια στην του ατόμου, που από τον Descartes και εφαρμοσμένη ηθική και η οποία απο- αργότερα τον Κant, προβάλλεται και τελεί την πλέον σύγχρονη θεώρηση πε- υποδεικνύει μια φιλοσοφία αδιανόητη ρί της ηθικής συμπεριφοράς των ατό- πριν τον πρώιμο 17ο αι. μ.Χ. (Κλιμα- μων και των επιχειρήσεων απέναντι τσάκης, 2010). Για τους Διαφωτιστές, στο περιβάλλον. η Φύση οράται ως πλαίσιο διεπόμενο Αναζητώντας τη λύση ειδικά στην αυστηρά από φυσικούς νόμους (π.χ. περιβαλλοντική ηθική, μεταξύ ατομι- έλξη του Νεύτωνα), δεν είναι δηλ. μια κισμού και ολισμού, πρώτος ο Aldo μεταφυσική οντότητα, αλλά μια ύπαρ- Leopold (1948) ομιλεί για την ενηλι- 143 κίωση του ανθρώπου ως γένους, με όλους εξίσου. Η βαθιά οικολογία απο- την ανάληψη των ευθυνών του απέ- σκοπεί στην προστασία της ζωής εν ναντι στα άβια και έμβια όντα. Το συνόλω, την οποία αντιλαμβάνεται δι- καλούμενο έργο του «Ηθική της Γης» ασταλτικά ως αρμονικά συνέχουσα τα επεκτείνει τις ανθρώπινες ηθικές υπο- επιμέρους στοιχεία του περιβάλλοντος χρεώσεις και προς το περιβάλλον, σε ένα πλέγμα που πρέπει να παραμέ- που όπως ορίστηκε ως άνω αποτελεί νει άτρωτο από εξωτερικές ανθρώπι- σύνολο αλληλεπιδρώντων άβιων-έμβι- νες παρεμβάσεις (Eckersley, 1997). Η ων παραγόντων (Καραγεωργάκης και βαθιά οικολογία όμως ενέχει και έναν Γεωργόπουλος, 2005). Η ηθική εδώ ριζοσπαστισμό, ομιλώντας για περιο- φαίνεται να αποκτά «ψυχολογίζουσα» ρισμό των γεννήσεων, αλλαγή χρήσε- (sic) έννοια, με τη συνειδητοποίηση ότι ων γης και με την απόδοση εγγενούς η ορθή, ηθική συμπεριφορά απέναντι αξίας σε έν έκαστον των όντων. Αυτό, στο περιβάλλον συνιστά και υπέρβαση ωστόσο, το τελευταίο φαίνεται αρκού- του εαυτού και ομαλή ένταξη στο κοι- ντως προβληματικό, αφού ενδεχομέ- νωνικό σύνολο. Τυχόν δε ανάγνωσή νως τίθενται ζητήματα ιεραρχήσεων, της υπό το πρίσμα της Κοινωνικής Ψυ- σταθμίσεων, αλλά και κριτηρίων που χολογίας θα ήταν εφικτή με τη σύνδε- οι διαδικασίες αυτές θα λάβουν χώρα. σή της με τις έρευνες της καλούμενης Θα επαφεθεί κάτι τέτοιο αμιγώς στη φιλο-κοινωνικής συμπεριφοράς. νομική – δικαστηριακή πράξη ή θα Αναφορικά με το ρεύμα της «βα- αποτελέσει πεδίο θεωρητικών ζυμώ- θιάς οικολογίας» και σε συστοιχία με σεων ασαφών, συγκεχυμένων και εν τα περιβαλλοντικά νομικά θεμέλια, γένει αλληλοσυγκρουόμενων; Σημει- μάλλον το ζήτημα μεταμορφώνεται σε ώνεται ότι δεν θα γίνει στην παρούσα αναζήτηση/αναμόρφωση των αξιακών παρά αποσπασματική αναφορά άλλων νομοθετικών προτεραιοτήτων, εν συν- ρευμάτων της περιβαλλοντικής ηθι- δυασμώ και με τη θεωρία του Leopold. κής, π.χ. Κοινωνική Οικολογία (Clark, Σύμφωνα, λοιπόν, με τον Arne Naess, 1992), Οικοφεμινισμός κλπ., κινήματα υφίσταται η πλανητική «δημοκρατία», που ναι μεν αφορούν το πεδίο της πε- όπου όλες οι μορφές ζωής πρέπει να ριβαλλοντικής ηθικής, αλλά φαίνονται απολαμβάνουν αναφαίρετα δικαιώμα- τρόπον τινά ασύνδετα με αυτή τη με- τα, εν ισότητι ευρισκόμενα. Η φιλοσο- λέτη. φική του, όμως, θεώρηση εισέρχεται Ωστόσο, το βασικό πρόβλημα με το στα μύχια της οικολογικής σκέψης, οποίο θα καταπιαστεί η παρούσα σε διακρίνοντας ανάμεσα σε «ρηχή» και καταληκτικό στάδιο είναι η διαπραγ- «βαθιά» οικολογία και διατεινόμενη μάτευση του διπόλου «ανθρωποκε- ότι ο άνθρωπος θα πρέπει περισσότε- ντρισμός» και «οικοκεντρισμός» και η ρο να επαγρυπνά για την συνολική οι- σημασία της αμφίδρομης σχέσης τους κολογική ευημερία και σε όλες τις χώ- στο πολιτικό πεδίο. Επίσης, ας γίνει η ρες του κόσμου, αφού η βιόσφαιρα, το παρατήρηση πως το βασικότερο ζήτη- πεδίο εσωτερικών σχέσεων αφορούν μα με τις παρουσιασθείσες απόψεις 144 περί της περιβαλλοντικής ηθικής είναι σε σθεναρά ότι «ως πολίτες παρά ως η έμφασή τους στο φυσικό περιβάλλον καταναλωτές, οι άνθρωποι ενδιαφέρο- και στην άγρια ζωή και δε δίνεται ση- νται για της ηθικές αξίες», εν σχέσει μασία στο ανθρωπογενές περιβάλλον πάντα με το περιβαλλοντικό αγαθό. ή στο πολιτισμικό, κάτι που είναι εξαι- Η επισήμανση αυτή σκοπούσε στην ρετικά καίριο, γιατί αποτελεί στόχο ανεύρεση στέρεου εδάφους για την της ασκούμενης πολιτικής σήμερα. ανατροπή της ανάλυσης κόστους-ο- Ας επισημανθεί εν συντομία πως φέλους που ως άκρως ρεαλιστική και για το οικιστικό περιβάλλον ισχύουν ωμή αποτελούσε τον σκόπελο όλων εν πολλοίς οι περιβαλλοντικές αρχές των σύγχρονων ηθικών θεωρήσεων μεταρσιωμένες στο σύγχρονο χω- (Elliot, 1995). ροταξικό και πολεοδομικό σύστημα Εν κατακλείδι, το δίπολο «ανθρω- (Σκουρής, 1991). Οι επιχειρήσεις στον ποκεντρισμός» (anthropocentrism) τομέα αυτό δεν αναπτύσσουν για ευ- και «οικοκεντρισμός» (ecocentrism) νόητους λόγους δραστηριότητα, διότι η (Norton, 1984) αντικατοπτρίζεται εμ- δομική κατάσταση της χώρας μας ιδί- φανώς στη σύγχρονη περιβαλλοντική ως είναι προδιαγεγραμμένη. Έδαφος νομοθεσία και επαφίεται τελικώς στη για την ανάπτυξη και ευόδωση των νομολογία που θα πρέπει να κινηθεί ηθικών θεωριών ίσως θα μπορούσε να σε δύο άξονες: αφενός εντός θετικού βρεθεί στον τομέα του Κτηματολογίου, δικαίου, δηλ. εντός του ισχύοντος κά- των δασικών χαρτών και στον τομέα θε φορά δικαίου του περιβάλλοντος του θεσμού της Μεταφοράς Συντελε- σε κάθε κράτος – μέλος της ΕΕ, αλλά στή Δόμησης (ΜΣΔ). Για δε το πολι- πάντοτε υπό το πρίσμα τόσο του διε- τισμικό περιβάλλον, ήτοι εν πολλοίς θνούς όσο και του ενωσιακού δικαί- τις αρχαιότητες κλπ. η ηθική αποκτά ου. Περιβαλλοντικές «ακροβασίες» έναν ιστορικίστικο προσανατολισμό: απαγορεύονται στον δικαστή. Αφε- δηλ. είναι μια ηθική ερειδόμενη στην τέρου δέον αυτός να ερμηνεύσει την ιστορία. Η πρέπουσα συμπεριφο- ισχύουσα νομοθεσία όχι στείρα, αλλά ρά προ-διαγράφεται από την εγγενή πάντοτε υπό το φως μιας ηθικής-αξια- ιστορική αξία ενός μνημείου που για κής επανανοηματοδότησής της, με την την παγκόσμια πολιτισμική κληρονο- πρόσδοση στο περιβάλλον εγγενούς μιά έχει καταγραφεί ως ουσιώδες. Η αξίας (ως αυτοτελώς προστατευόμε- ηθική εδώ εκκοσμικεύεται αρκετά, με νου έννομου αγαθού), αλλά και με τη τρόπου που να συνιστά εξαίρεση ίσως μη περιχαράκωσή του σε δυσεπίλυτες αυτή η περίπτωση από τα ως άνω εκτε- αγκυλώσεις του χθες, πράγμα που θα θέντα. καταστεί εφικτό με τη φιλοσοφική Η περιβαλλοντική ηθική συνδέεται ενατένιση των ζητουμένων (μια νέα αρρήκτως και με την οικονομία, για φιλοσοφία της φύσης γεννάται;) (Πα- την οποία παρατίθεται η άποψη του παδημητρίου, 1995), αλλά και με την Mark Sagoff (1988), που σε μελέτη του υιοθέτηση σταθμιστικής, συνεκτικής συνδετική των δύο πεδίων υπογράμμι- και διεπιστημονικής λογικής. 145 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Αντωνίου, Θ. (2016). Ιστορία των πολιτικών ιδεών, Αθήνα, Εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη. Βασιλειάδης, Δ. & Διβάνη, Χ. & Κουσκουνά, Μ. & Παπαπετρόπουλος, Α., (2016). Περιβάλ- λον Διαγράμματα-Σχόλια-Νομολογία-Υποδείγματα, Αθήνα, Εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη. Βλαστός, Γ. (2008). Σωκράτης: ειρωνευτής και ηθικός φιλόσοφος, Αθήνα, Εκδ. Εστία. Clark J., (1992). Τι είναι η Κοινωνική Οικολογία; Κοινωνία και Φύση 1, Μάιος-Αύγουστος, 107-114. Γιανναράς, Χ. (2011). Η ελευθερία του ήθους, Αθήνα, Εκδ. Ίκαρος. Δεκλερής, Μ., (2000). Το δίκαιο της Βιωσίμου Αναπτύξεως, Αθήνα-Κομοτηνή, Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα. Driver, J. (2010). Ηθική Φιλοσοφία, Οι βασικές της αρχές, Αθήνα, Εκδ. University Studio Press. Durant, W. (2012). Η Περιπέτεια της Φιλοσοφίας, (μτφρ.: Μπαρουξής, Γ., επιμ.: Καράμπα- λης, Σ.), Αθήνα, Εκδ. Μεταίχμιο. Eckersley, R. (1997). Environmentalism and Political Theory, Towards an Ecocentric Approach, London, Ed. UCL Press, 4th edition. Elliot, R. (1995). Faking Nature, in Elliot, R. (ed.) Environmental Ethics, Oxford, Ed. Oxford University Press. European Commission, (2011). Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions: A Renewed EU Strategy 2011-14 for Corporate Social Responsibility, EU, Brussels. Haddot, P. (1995). Philosophy as a way of life, Spiritual Exercises from Socrates to Foucault, Εd. Blackwell. Καράκωστας, Ι. (2011). Περιβάλλον και Δίκαιο, Αθήνα, Εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη. Κασιμάτης, Γ. & Μαυριάς, Κ. (2003). Ερμηνεία του Συντάγματος τ. Ι, Αθήνα, Εκδ. Αντ. Ν Σάκκουλας. Καλογερόπουλος, Μ. (2016). Σκέψεις και ανάλεκτα επί της εννοίας του δημόσιου συμφέ- ροντος. Θεωρία και Πράξη Διοικητικού Δικαίου, 10, 921-922. Κάλφας, Α. (2015). Η φιλοσοφία του Αριστοτέλη, ΣΕΑΒ, Αποθετήριο Κάλλιπος σε ηλε- κτρονική μορφή. Καραγεωργάκης, Σ. & Γεωργόπουλος, Α. (2005), Όταν η Περιβαλλοντική Ηθική συναντά την Πολιτική Οικολογία, στο Γεωργόπουλος Α. (επ.) Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, Ο νέος πολιτισμός που αναδύεται, Αθήνα, Gutenberg, σσ. 819-839. Καράκωστας, Ι., (2011). Περιβάλλον και Δίκαιο, Αθήνα, Εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη. Κιντή, Β. & Ζήκα, Φ. (1999). Η Φύση της Φύσης στο Μοδινός Μ. & Ευθυμιόπουλος Η. (επ.), Η Φύση στην Οικολογία, Αθήνα, Στοχαστής/ Διεπιστημονικό Ινστιτούτο Περιβαλλοντικών Ερευνών, σσ. 60-74. Κλιματσάκης, Π. (2010). Συστηματική Εισαγωγή στον Γερμανικό Ιδεαλισμό, Αθήνα, Εκδ. Ροές. Leopold, A. (1948). The Land Ethic, in Leopold, A. (ed.), A Sand Country Almanac and Sketches Here and There, New York, Oxford University Press. Μποτετζάγιας, Ι. (2010). Η ιδέα της φύσης, απόψεις για το περιβάλλον από την Αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας. Αθήνα, Εκδ. Κριτική. 146 Norton, B. G. (1984). Environmental Ethics and Anthropocentrism, Environmental Ethics, 6, 131-148. Παναγοπούλου-Μπίκα, Γ. (1994), Προσδιορισμός του εννόμου αγαθού υπό την ονομασία περιβάλλον. Αρμενόπουλος 1994, 251. Παπαδημητρίου, Ε. (1995). Για μια Νέα Φιλοσοφία της Φύσης, Η Πρόκληση της Οικολογίας και οι Απαντήσεις της Φιλοσοφίας, Αθήνα, Εκδ. Πολίτης. Sandel, Μ. (2012). Δικαιοσύνη: Τι είναι το Σωστό; (μτφρ.: Κιουπκιόλης, Α.), Αθήνα, Εκδ. Πολιτεία. Segal, L. & Lehrer, M. (2013). The Conflict of Ethos and Ethics: A Sociological Theory of Business People’s Ethical Values. Journal of Business Ethics,   114,  513–528, available at: https://link.springer.com/article/10.1007/s10551-012-1359-6. Σιούτη Γ. (2018). Εγχειρίδιο Δικαίου Περιβάλλοντος, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, Εκδ. Σάκκουλα, 3η έκδοση. Σκουρής, Β., (1991). Χωροταξικό και Πολεοδομικό Δίκαιο, Θεσσαλονίκη, Εκδ. Σάκκουλα, 6η έκδοση. Σούρλας, Π., (1986). Θεμελιώδη ζητήματα της Μεθοδολογίας του Δικαίου, Αθήνα-Κομοτη- νή, Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα. Χορομίδης, Κ. (2002). Το δίκαιο της ρυμοτομίας και του πολεοδομικού σχεδιασμού (Σχέδια πόλεων—οικιστική νομοθεσία-νομολογία), Θεσσαλονίκη, Εκδ. Π.Ν. Σάκκουλα. 147 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 148-154 Ενδεικτική Θεματική Ενότητα: Η σημασία της εργασίας στον άνθρωπο Ιωάννης Γ. Κούρτης*, Κων/νος Δ. Αντωνίου** & Ανέστης Καραστεργίου*** ΜΑΡΞΙΚΟΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ: ΜΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ «ΑΛΛΟΤΡΙΩΣΗ» Η συγκεκριμένη παρουσίαση αφορά στην προσπάθεια εννοιολόγησης, λειτουργικοποίησης και ενσωμάτωσης της μαρξικής έννοιας «αλλοτρίωση» στον επαγγελματικό προσανατολισμό και ειδικότερα στην ίδια την συμβουλευτική διαδικασία. Πρωταρχικός στόχος του συγκεκριμένου εγχειρήματος είναι να εμπλουτιστεί η επαγγελματική συμβουλευτική δραστηριότητα με έννοιες που παραδοσιακά θεωρούνταν ασύμβατες με το έργο της. Συγκεκριμένα, εξετάζεται η διαχρονικότητα και η εφαρμοσιμότητα των εννοιών του κλασικού μαρξισμού στον σύγχρονο κόσμο και επιχειρείται μια εις βάθος κριτική αποτίμηση των θεωριών της επαγγελματικής ανάπτυξης και της συμβουλευτικής πράξης. Λέξεις-κλειδιά: αλλοτρίωση, μαρξισμός, εννοιολόγηση, λειτουργικοποίηση, επαγγελματική συμβουλευτική. Εννοιολόγηση και λειτουργικοποίηση διαφέρει δηλαδή η διαδικασία κατά την οποία η αλλοτρίωση από αμιγώς Συνήθως, στην επιστημονική φιλοσοφική έννοια, μετατρέπεται σε έρευνα προηγείται η εννοιολόγηση έννοια επιστημονική και μετρίσιμη. (conceptualization) των όρων που θα χρησιμοποιηθούν (Zeidler, 2013:61) και ακολουθούν η λειτουργικοποίηση1 Οι 4 διαστάσεις στον τρόπο που ο και η μέτρησή τους. Επομένως μας εν- Marx αναλύει την αλλοτρίωση διαφέρει τόσο ο ορισμός της μαρξικής έννοιας «αλλοτρίωση», όσο και η δι- Ο Marx μελετώντας το έργο του ερεύνηση των εμπειρικών απολήξεων Hegel Φαινομενολογία του πνεύμα- του συγκεκριμένου ορισμού. Μας εν- τος (1807), ανέπτυξε διεξοδικά την *Υποψήφιος Διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης (EMAIL:

) **Υποψήφιος Διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο Τμήμα Φιλοσοφίας Παιδαγωγικών Ψυχολογίας (EMAIL:

) ***Υποψήφιος Διδάκτωρ στο Πάντειο Πανεπιστημίο, στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστο- ρίας (EMAIL:

) 1. Η λειτουργικοποίηση (operationalization) εκφράζει στην πράξη το πώς θα μετρήσω κάτι εμπει- ρικά (Heppner, Wampold & Kivlighan, 2008:32-33 & 545) 148 έννοια της αλλοτρίωσης (Bratton, δράσει και να ζήσει ήρεμα; Μό- 2015:69) η οποία όπως υποστήριξε νο από την ηρεμία μπορούν να εκφράζεται μέσα από την εργασία προκύψουν μεγάλες και ωραίες (Marx & Engels, 1992:65). Συγκεκρι- πράξεις. Η ηρεμία είναι το μόνο μένα, μπορούμε να παρατηρήσουμε στέρεο έδαφος όπου ακόμη και τέσσερις διαστάσεις στον τρόπο που τα φρούτα αναπτύσσονται με ο Marx αναλύει την αλλοτρίωση. Η επιτυχία (Marx, 1925). πρώτη διάσταση είναι η αλλοτρίω- ση του ανθρώπου από τον εαυτό του Η δεύτερη διάσταση στην ανάλυση (Marx, 1975:101-102). Ο άνθρωπος του Marx είναι ότι ο άνθρωπος απο- αποξενώνεται από τον εαυτό του, γί- ξενώνεται από το προϊόν που παράγει νεται διαφορετικός από την αληθινή (Marx, 1975:100-101). Αυτό που τε- ουσία της ύπαρξής του, αλλοτριώνε- λικά παράγει ο εργαζόμενος δεν τον ται και απομακρύνεται από αυτό που εκφράζει στην πραγματικότητα, δεν είναι πραγματικά ως είδος, θυσιάζει το αισθάνεται σαν δικό του, ως δημι- όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο ούργημά του. Το βιώνει και το αισθά- Marx το νου και το σώμα του (Marx, νεται ως μέσο βιοπορισμού του (Marx, 1975:49). Εδώ όμως τίθεται το ερώ- 1975:50). Ο άνθρωπος-παραγωγός τημα ποια είναι η αληθινή ουσία της απομακρύνεται έτσι από την εργασία ύπαρξης του ανθρώπου; Κατά τον του (Marx, 1975:92-93 & 99-100) και Marx η αληθινή ουσία της ύπαρξης αντί να τη θεωρεί ως πηγή ευχαρίστη- είναι ο άνθρωπος-παραγωγός που σης και δημιουργίας, την αντιμετωπί- παράγει ελεύθερα, μεταπλάθει τη φύ- ζει ως φορέα άγχους (Marx, 1975:48- ση, ώστε αυτό που παράγει να αντι- 49). Όπως επισημαίνει χαρακτηριστι- κατοπτρίζει την προσωπικότητά του κά ο Marx: (Marx, 1975:93-96 & 98-99). Μάλιστα, ο νεαρός Marx στο πρώιμο έργο του Η εξωτερίκευση του εργάτη στο επεσήμανε ιδιαίτερα την συντριβή του προϊόν που παράγει σημαίνει ανθρώπου μέσα στο χαώδες άγχος της όχι μόνο ότι η εργασία του γίνε- καθημερινότητας, όπου στερείται τη ται ένα αντικείμενο, μια εξωτε- μόνη σπινθηροβόλα ελπίδα που προ- ρική ύπαρξη, αλλά ότι υπάρχει έρχεται από μέσα του, την ηρεμία του: έξω απ’ αυτόν, ανεξάρτητα απ’ αυτόν και ξένα προς αυτόν, και η ζωή μας είναι ένας δυστυχισμέ- αρχίζει να τον αντιμετωπίζει νος αγώνας μεταξύ δύο αρχών, σαν μια αυτόνομη δύναμη. Ση- της ψυχικής και της σωματικής. μαίνει ότι η ζωή με την οποία Αλλά αυτός που δεν μπορεί να προίκισε το αντικείμενο τον συμφιλιώσει τις αντίρροπες δυ- αντιμετωπίζει σαν εχθρικό και νάμεις εντός του, πώς μπορεί ξένο (Marx, 1975:93). να αντισταθεί στο θυελλώδες άγχος της ζωής, πώς μπορεί να Η Τρίτη διάσταση είναι ότι ο άν- 149 θρωπος αλλωτριώνεται ως παρα- ανθρώπινες σχέσεις και προσδιορίζο- γωγός. Χάνει την εποπτεία του ως νται εκ νέου από εμμονική καχυποψία, παραγωγός, αποξενώνεται από την ιδιοτέλεια, ψυχρή λογική και αδιαφο- παραγωγή και γίνεται «γρανάζι» στη ρία. Έχουμε κάτι σαν έναν κοινωνικό μηχανή παραγωγής: χομπσιανισμό (βλ. Hobbes, Λεβιάθαν, Μέρος I, Κεφάλαιο XIII) αν μας επι- καταπιέζεται ο εργάτης διανοη- τραπεί η έκφραση, καθώς εδώ για τον τικά και σωματικά και εξομοι- Marx ο άνθρωπος είναι για τον άν- ώνεται με τη μηχανή και, αντί θρωπο λύκος μέσα στην πολιτισμένη να παραμένει άνθρωπος, μετα- κοινωνία. τρέπεται σε μια αφηρημένη δρα- Στον πίνακα που ακολουθεί μπορεί στηριότητα κι ένα στομάχι, έτσι κανείς να παρατηρήσει το πως σύγ- εξαρτάται όλο και περισσότερο χρονοι διανοητές προσπάθησαν να από κάθε διακύμανση στην τιμή εννοιολογήσουν και να λειτουργικο- της αγοράς, από την επένδυση ποιήσουν την έννοια της αλλοτρίωσης. του κεφαλαίου και από τις ιδι- Εν προκειμένω, επιχείρησαν εμπειρι- οτροπίες του πλούτου (Marx, κά να δούνε τις διαστάσεις της έννοιας 1975:49). της αλλοτρίωσης και να προχωρήσουν σε κάποια συμπεράσματα ως προς Τέλος, η τέταρτη διάσταση στην αυτή. Για παράδειγμα, για τον Erich ανάλυση του Marx είναι ότι ο άνθρω- Fromm ο άνθρωπος στερείται δύνα- πος αποξενώνεται από τους άλλους μης και νοήματος στην εργασία του ανθρώπους (Marx, 1975:102). Λόγω κάτι που μας οδηγεί άμεσα σε αυτό της εμπορευματοποίησης της παρα- που ο Marx ερμηνεύει ως αποξένωση γωγικής διαδικασίας επηρεάζονται οι του ατόμου από τον εαυτό του. Εικόνα 1: βλ. Nair & Vohra (2010:297). 150 Η απουσία της «αλλοτρίωσης» ματική εξουθένωση» (burnout) (βλ. στην επαγγελματική συμβουλευτική Enzmann & Kleiber, 1989. Πρβλ. Maslach,1999:211-213), «εργασιακό Στο σημείο αυτό, η προσπάθειά μας στρες», κλπ. έγκειται στο να εντάξουμε τη συγκε- Θα εξηγήσουμε πιο αναλυτικά τον κριμένη έννοια τόσο εντός των ορίων λόγο που αναφερόμαστε στην ατομο- της θεματικής μας παρουσίασης (που κεντρική επιστήμη διότι το ερώτημα αφορά στην ενσωμάτωση του όρου παραμένει επίμονο: γιατί είναι κυρί- της αλλοτρίωσης στην επαγγελματική αρχες οι συγκεκριμένες ατομοκεντρι- συμβουλευτική), όσο και ευρύτερα κές έννοιες (π.χ. εξουθένωση, αυτο- στο πλαίσιο της θεματικής του συγκε- διαχείριση) που είναι σχετικές με την κριμένου συνεδρίου που αφορά στην έννοια που εξετάζουμε (αλλοτρίωση). ηθική της εργασίας. Το βασικότερο αίτιο θεωρούμε ότι Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η «αλ- είναι ιδεολογικό. Πολιτικά, οικονομι- λοτρίωση» τουλάχιστον ως μαρξική κά και επιστημολογικά κυριαρχεί αυτό έννοια απουσιάζει εντελώς από την που ονομάζουμε νεοφιλελευθερισμός. επιστημονική βιβλιογραφία της επαγ- Με δύο λόγια το νεοφιλελεύθερο αφή- γελματικής συμβουλευτικής και των γημα (βλ. Harvey, 2005:2-14) θεωρεί συναφών με αυτήν κλάδους. Αυτό ότι σκοπός του κάθε ορθολογικού ατό- συμβαίνει διότι ο άνθρωπος από τον μου είναι η μεγιστοποίηση του προσω- συγκεκριμένο κλάδο προσεγγίζεται πικού του οφέλους με όσο το δυνατό κυρίως ατομοκεντρικά (βλ. Patton & λιγότερες παρεμβάσεις. Ή θεωρεί ότι McMahon, 2014:3-10). Ο άνθρωπος οι κοινωνικές και πολιτικές ισορρο- δηλαδή θεωρείται «άξιος της μοίρας πίες επέρχονται μόνες τους δίχως την του» με την έννοια ότι κατασκευάζει ανάγκη μιας έξωθεν παρέμβασης. Το ο ίδιος τις συνθήκες μέσα στις οποίες αποτέλεσμα είναι ο παραγκωνισμός ζει. Φυσικά αυτό δεν είναι τυχαίο κα- ριζοσπαστικότερων θεωρήσεων που θώς η επαγγελματική συμβουλευτική προτάσσουν το συλλογικό έναντι του χρησιμοποιεί κυρίως έννοιες και ερευ- ατομικού καλού. νητικά εργαλεία από τον επιστημονι- Συνέπεια του προηγούμενου αιτί- κό κλάδο της ψυχολογίας (Neukrug, ου είναι και η επόμενη παραδοχή. Την 2016:52-53). στιγμή που προβάλλεται το ατομικό Εξάλλου εάν παρακολουθήσουμε έναντι του κοινωνικού συμφέροντος τους πιο συχνά χρησιμοποιημένους μοιραίο είναι να κυριαρχεί η μέριμνα και σχετικούς με την δική μας έννοια για τα ατομικά δικαιώματα σε βάρος όρους που εντοπίζονται βιβλιογρα- των αντίστοιχων κοινωνικών. Ο άν- φικά στον συγκεκριμένο κλάδο θα θρωπος ως ατομικιστικό παράγωγο διαπιστώσουμε ότι οι περισσότεροι της εποχής του επιζητά αγωνιωδώς από αυτούς επικεντρώνονται στο άτο- και με κάθε μέσο να αντιμετωπίσει μο. Ενδεικτικά, αναφέρουμε έννοιες τις σύγχρονες αντιξοότητες της. Στην όπως «αυτοδιαχείρηση», «επαγγελ- καλύτερη των περιπτώσεων το άτομο 151 από την επιστημονική κοινότητα θε- προκαλεί έχει κατά Marx και συγκε- ωρείται ως απλό παράγωγο μιας ευ- κριμένα αίτια, αλλά και συγκεκριμέ- ρύτερης μειονοτικής ομάδας με κοινά νο τρόπο αντιμετώπισης με καθαρά όμως αιτήματα. Αλλά και σε αυτή την επιστημονικούς όρους. Γι’ αυτό και οι περίπτωση το άτομο οφείλει να συμ- μαρξικές έννοιες θεωρούμε ότι είναι μορφωθεί σε ένα οικονομικό σύστη- πιο κοντά στην προσέγγιση της ρίζας μα που κατά κανόνα η αναπαραγωγή του προβλήματος. και κυρίως η ενίσχυσή του στηρίζεται Ο τέταρτος λόγος είναι η αποδυ- στις άνισες και άδικες σχέσεις μεταξύ ναμωμένη επιρροή του ορθόδοξου των μελών του. Σε κάθε περίπτωση, το μαρξισμού στο κυρίαρχο επιστημο- πρόβλημα και η αντιμετώπισή του, δεν νικό παράδειγμα. Παρότι μαρξικές προκύπτουν από τις ευρύτερες συνθή- φωνές έχουν ακουστεί στην επιστημο- κες και τις κοινωνικές σχέσεις, αλλά νική κοινότητα, δεν παύουν να είναι από το ίδιο το άτομο. αδύναμες. Η κυριαρχία του αναλυ- Τρίτος λόγος υποβάθμισης της τικού μαρξικού παραδείγματος στις έννοιας της αλλοτρίωσης αλλά και αγγλοσαξονικές χώρες αγνοώντας το ευρύτερα του μαρξικού έργου, είναι πρώιμο μαρξικό έργο (θεωρώντας τις η κυριαρχία της έννοιας της κοινωνι- χεγκελιανές επιρροές ανοησίες) αγνο- κής δικαιοσύνης. Η δικαιοσύνη είναι ούν και έννοιες σημαντικές όπως η αλ- αυτή «που παρέχει το κύριο κριτήριο λοτρίωση, η αποξένωση κλπ. Σε κάθε για τη νόμιμη χρήση βίας» (βλ. Burke, περίπτωση η έμφαση δίνεται μόνο στο 2011:3). Η συγκεκριμένη έννοια είναι ύστερο έργο του Marx. πολύ σημαντική για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των μειονοτικών ομάδων, αλλά θεωρούμε ότι στόχος Η ενσωμάτωση του όρου της δεν είναι η κοινωνική αλλαγή «αλλοτρίωση» στο χώρο αλλά η κοινωνική αναπαραγωγή του της επαγγελματικής συμβουλευτικής οικονομικού συστήματος διαμέσου της απλής βελτίωσης των συνθηκών Για όλους αυτούς τους λόγους η διαβίωσης των ατόμων. Για τον Marx απουσία της μαρξικής έννοιας της αλ- η ηθική και κυρίως η δικαιοσύνη, λοτρίωσης από την επιστημονική κοι- «αποτελούν μέρος της αστικής ιδεολο- νότητα και ειδικότερα από την επαγ- γίας». Δεν είναι, παρά «εννοιολογικά γελματική συμβουλευτική νομίζουμε εργαλεία» που συντείνουν στη διατή- ότι ερμηνεύεται επαρκώς. Το ζήτημα ρηση και επικράτηση του «συστήματος είναι τι θα μπορούσε να κάνει κανείς εκμετάλλευσης» επάνω στην ύπαρξη προκειμένου να την επαναφέρει στο (Burke, 2011:59). Αυτό συμβαίνει διότι προσκήνιο και να την εντάξει στη συ- η κοινωνική δικαιοσύνη αποτελεί μια γκεκριμένη επιστήμη. πολιτική πρόταση σε ένα κατεξοχήν Αρχικά, οφείλει κανείς να μελετή- επιστημονικό πρόβλημα. Η αναπαρα- σει σε βάθος και με κριτική διάθεση γωγή του πλούτου και οι αδικίες που τις θεωρίες της επαγγελματικής ανά- 152 πτυξης, αναδεικνύοντας ορισμένα προκειμένου να «συμμορφωθούμε» από τα συντηρητικά χαρακτηριστικά πλήρως με την θεματική του συγκε- στοιχεία που περιγράψαμε ανωτέ- κριμένου συνεδρίου. Όλες αυτές οι ρω. Έπειτα, οφείλει να δοκιμάσει τις προσπάθειες ενσωμάτωσης της έννοι- μαρξικές έννοιες έστω και εντός του ας της αλλοτρίωσης αλλά και άλλων συγκεκριμένου συντηρητικού αλλά συναφών με αυτήν μαρξικών εννοιών κυρίαρχου επιστημονικού παραδείγ- είναι η ένταξη ενός ριζοσπαστικότε- ματος, ώστε τελικά να διεξάγει εμπει- ρου τόνου στην ίδια την συμβουλευτι- ρικές έρευνες με τους συγκεκριμένους κή δια­δικασία. όρους. Η ενδυνάμωση του ατόμου προκει- Το τελικό αποτέλεσμα όλως αυτών μένου να ομαδοποιείται να συμπράτ- των προσπαθειών είναι η εξέταση της τει και τελικά να διεκδικεί και να διαχρονικότητας και της εφαρμοσιμό- ανατρέπει αποτελεί το όραμα οποιασ- τητας των εννοιών του κλασικού μαρ- δήποτε ριζοσπαστικής επιστημονικής ξισμού στο σύγχρονο κόσμο. προοπτικής που εκκινεί από κοινωνι- Το επόμενο και τελικό βήμα ενέ- οκεντρικά και όχι από ατομοκεντρικά χει την ηθική διάσταση που απαιτείται αντανακλαστικά. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Bratton, John (2015). Introduction to Work and Organizational Behaviour. New York: Macmillan International Higher Education. Burke, Thomas Patrick (2011). The Concept of Justice. Is Social Justice Just? London & New York: Continuum International Pub. Group. Enzmann, Dirk & Kleiber, Dieter (1989). Helfer-leider: Stress und Burnout in psychosozialen Berufen (Helper-ordeals: Stress and Burnout in the Human Services). Heidelberg: Asanger. Harvey, David (2005). A Brief History of Neoliberalism. Oxford & New York: Oxford University Press. Heppner, Puncky Paul, Wampold, Bruce & Kivlighan, Dennis (2008). Research Design in Counseling. USA: Cengage Learning. Hobbes, Thomas (1989). Λεβιάθαν. Μτφρ. Γιάννης Δημητρακόπουλος, Αιμίλιος Μεταξό- πουλος. Αθήνα: Γνώση. Marx, Karl & Engels, Friedrich (1992[1848]). Communist Manifesto. David McLellan (επιμ.). ‎Oxford: Oxford University Press. Marx, Karl (1975[1835]). «Reflections of a young man. On the choice of a profession». Marx Engels Collected Works. Μτφρ. στα Αγγλικά: Clemens Dutt. Vol 1. 683-685. Διαθέσιμο στην ιστοσελίδα: http://www.marxists.org/archive/marx/works/1837-pre/index.htm. Marx, Karl (1975[1844]). Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα. Μτφρ. Μπάμπης Γραμ- μένος. Αθήνα: Γλάρος. Maslach, Christina (1999). «Progress in Understanding teacher burnout». Στο Roland Vandenberghe, A. Michael Huberman (επιμ.). Understanding and Preventing Teacher 153 Burnout: A Sourcebook of International Research and Practice. UK: Cambridge University Press. Nair, Nisha & Vohra, Neharika (2010). «Developing a new measure of work alienation». Journal of Workplace Rights. Vol. 14(3). 293-309. Neukrug, Edward (2016). A Brief Orientation to Counseling: Professional Identity, History, and Standards. UK: Cengage Learning. Patton, Wendy & McMahon, Mary (2014). Career Development and Systems Theory: Connecting Theory and Practice. Rotterdam: Sense Publishers. Zeidler, Pawel (2013). Models and Metaphors as Research Tools in Science. Berlin: LIT Verlag Münster. 154 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 155-165 Νικόλαος Τσέργας*, Γιάννης Ορφανός**, Νικόλαος Κυριαζής*** ΑΞΊΕΣ, ΕΚΠΑΊΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΛΉΨΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΉΣ ΑΠΌΦΑΣΗΣ Περίληψη Η εργασία αυτή εξετάζει την επίδραση των αξιών και της εκπαίδευσης στη λήψη επαγγελματικής απόφασης, αποβλέποντας να αποσαφηνίσει το ρόλο τους μέσα από τη μελέτη της σχετικής βιβλιογραφίας. Εξετάζονται οι θεωρητικές προσεγγίσεις του Rokeach και του Schwartz, για τη συμβολή των αξιών στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς και των επιλογών των ανθρώπων στην προσωπική, την επαγγελματική ζωή και τη σταδιοδρομία τους. Ακόμη, διερευνάται ο ρόλος της εκπαίδευσης και των εκπαιδευτικών συστημάτων στην επιλογή επαγγέλματος και την επαγγελματική ανάπτυξη. Εν κατακλείδι, παρουσιάζονται ορισμένες βασικές αρχές για τη διερεύνηση των αξιών με στόχο τη λήψη επαγγελματικής απόφασης κατά τη συμβουλευτική διαδικασία. Λέξεις-κλειδιά: αξίες, λήψη απόφασης, εκπαίδευση, θεωρίες για τις αξίες Εισαγωγή γή κατάλληλης σταδιοδρομίας, η οποία θα είναι σύμφωνη με το αξιολογικό σύ- Είναι καθολική και διαχρονική η στημα του ατόμου (Beutell & Brenner, επίδραση των αξιών και της εκπαίδευ- 1986). σης στη λήψη επαγγελματικής απόφα- Από την άλλη πλευρά, το εκπαιδευ- σης και τη σταδιοδρομία των ανθρώ- τικό σύστημα συμβάλλει με πολλούς πων. Οι αξίες μπορεί να οριστούν ως τρόπους στην καλλιέργεια αξιών, που «μια διαρκής πεποίθηση ότι ένας συ- επηρεάζουν την προσωπική ευημερία γκεκριμένος τρόπος ή τελική κατάστα- των ατόμων και τη λήψη επαγγελμα- ση της ύπαρξης είναι προσωπικά ή κοι- τικής απόφασης. Προετοιμάζει για τη νωνικά προτιμότερη από ένα αντίθετο μετάβαση στην αγορά εργασίας και τη τρόπο συμπεριφοράς ή τελική κατάστα- λήψη αποφάσεων που είναι καθοριστι- ση ύπαρξης» (Rokeach, 1973, σελ. 5). κές για τη ζωή και την εργασία. Οι αξίες επηρεάζουν συνολικά όλους τους τομείς, την προσωπική, την κοινωνική και την επαγγελματική ζωή, Η θεωρία των αξιών του Μ. Rokeach διαμορφώνουν τη συμπεριφορά και την επαγγελματική δραστηριότητα στο O Rokeach (1973), μια σημαντι- πεδίο της εργασίας (Sagiv & Schwartz, κή μορφή στην κοινωνική ψυχολογία, 2000). Η διερεύνηση των αξιών μπορεί ασχολήθηκε αρχικά με την έρευνα των να οδηγήσει στην πρόβλεψη και επιλο- στάσεων (attitudes) και στη συνέχεια *Επίκ. Καθηγητής ΔΠΘ. **ΜΔΕ ΣυΕΠ ***Μαθηματικός-Εκπαιδευτικός 155 στράφηκε προς τη μελέτη των αξιών. σικό αξιολογικό σύστημα του ατόμου Υποστήριξε ότι κάθε άνθρωπος ανα- αρκετά γρήγορα και με απλό τρόπο πτύσσει ένα ιεραρχικό σύστημα αξιών, (Gibbins & Walker, 1993). το οποίο τον καθοδηγεί μέσα από κοι- νωνικά αποδεκτές διαδρομές προς την ικανοποίηση των αναγκών του. Το έδα- Βασικές Αξίες:η θεώρηση φος στο οποίο δημιουργούνται οι αξίες του S.Schwartz είναι η «κοινωνία, η προσωπικότητα και ο πολιτισμός» (Gallego, 2014), ενώ Ο Schwartz ανέπτυξε μια θεωρη- η επίδραση των αξιών είναι ανιχνεύσι- τική προσέγγιση, η οποία εκλαμβά- μη σε πολλά κοινωνικά φαινόμενα. νει τις αξίες ως επιθυμητούς στόχους Οι άνθρωποι αποκτούν τις αξίες (desirable goals) και τις ταξινομεί σε κατά την πρωτογενή κοινωνικοποίη- δέκα διακριτές κατηγορίες. Οι αξίες ση τους στην οικογένεια και κατά τη λειτουργούν ως αρχές και κίνητρα που δευτερογενή κοινωνικοποίηση στο κατευθύνουν την ανθρώπινη δράση, ορ- σχολείο και σε άλλους οργανισμούς ή γανώνουν την ανθρώπινη συμπεριφορά κοινωνικές ομάδες. Οι αξίες αποκτώ- μέσα στο ταξίδι της προσωπικής και της νται συχνά μέσα από μια διαδικασία επαγγελματικής ζωής (Schwartz, 1992). κοινωνικής μάθησης και όχι πάντοτε Οι αξίες συνιστούν σταθερές και κρι- μέσα από άμεση προσωπική εμπειρία τήρια με βάση τις οποίες αξιολογούμε του υποκειμένου με το συγκεκριμένο πρόσωπα και εμπειρίες (Rockeach, αντικείμενο ή τις συνθήκες μάθησης 1973 ·Schwartz, et al., 2014). (Gallego, 2014). Ο Rockeach διακρίνει δύο κατη- Τα χαρακτηριστικά των αξιών γορίες αξιών:α) τις τελικές αξίες και β) τις συντελεστικές αξίες. Oι τελικές Ο Schwartz (2012) μελέτησε τις αξίες (terminal values) προσδιορίζο- εργασίες αρκετών θεωρητικών για νται ως στόχοι που οδηγούν σε «επι- τις αξίες (βλ.Allport,1961 · Feather, θυμητές καταστάσεις», ενώ οι συντε- 1995), στην προσπάθεια του να προσ- λεστικές αξίες (instrumental values) διορίσει τη δομή και τα χαρακτηριστι- αναφέρονται σε μορφές συμπεριφο- κά των αξιών. Τα χαρακτηριστικά των ράς που βοηθούν στην επίτευξη των αξιών τα οποία περιγράφει είναι τα τελικών καταστάσεων, δηλαδή στην ακόλουθα: «πραγματοποίηση των τελικών αξι- ών» (Rokeach (1973).Ο Rockeach δη- 1) Οι αξίες περιγράφουν τους στόχους μιούργησε μια κλίμακα διερεύνησης που τα άτομα επιδιώκουν των αξιών (Rockeach value survey), η 2) Ο εννοιολογικός πυρήνας των αξι- οποία ερευνά τη διαφορετική σημασία ών συγκροτείται από πεποιθήσεις, των αξιών στα άτομα. Η κλίμακα είναι ενώ ταυτόχρονα έχουν μια διαρκή αρκετά δημοφιλής επειδή μπορεί να αναφορά στα συναισθήματα των δώσει μια επαρκή εικόνα για το βα- ανθρώπων 156 3) Οι αξίες αποτελούν κριτήρια θεμελιωμένες. Με άλλα λόγια, οι αξίες (criteria), τα οποία χρησιμοποι- αναπαριστούν συλλογικές επιδιώξεις ούν τα άτομα για να αξιολογήσουν και επιθυμίες (Schwartz,2012). πρόσωπα, εμπειρίες και γεγονότα 4) Οι αξίες καθοδηγούν τη δράση και Η δομή των αξιών διαμορφώνουν την ανθρώπινη συ- μπεριφορά για ποικίλα προσωπικά Η κατηγοριοποίηση του Schwartz, και κοινωνικά ζητήματα η οποία παρουσιάζεται πιο κάτω στο 5) Κάθε άτομο διαμορφώνει μια ιδιαί- κυκλικό διάγραμμα, αναφέρεται στα τερη ιεραρχία αξιών, ανάλογα με πρότυπα θεωρητικής σύλληψης και τη σημασία που έχει κάθε αξία για σύζευξης διαφορετικών αξιολογικών το ίδιο προσανατολισμών. Δηλαδή υπάρχουν 6) Οι αξίες διαφοροποιούνται από τις αξίες που λειτουργούν αντιθετικά ή στάσεις, τους κοινωνικούς κανόνες συμπληρωματικά μεταξύ τους. Διαφο- (norms) που συνήθως συνδέονται ρετικές αξίες οδηγούν, κατευθύνουν με συγκεκριμένες καταστάσεις και το άτομο προς διαφορετικούς προ- ζητήματα σανατολισμούς στην προσωπική, την Tα χαρακτηριστικά αυτά είναι κοινωνική και την επαγγελματική ζωή. κοινά σε όλες τις αξίες, οι οποίες εί- Ο Schwartz (2006,2012) εντόπισε ναι ουσιώδη στοιχεία της ανθρώπινης και μελέτησε δέκα ευρύτερες αξίες υπόστασης, εκφράζουν καθολικές (broad values), λαμβάνοντας υπόψη απαιτήσεις και ανάγκες, κοινωνικά τον προσανατολισμό και την κατεύ- Σχηματική αναπαράσταση της δομής των αξιών (Schwartz, 2006, σελ. 3) 157 θυνση των κινήτρων που συγκροτούν αξίες μπορεί να έχουν μια εγγενή βά- τη βάση κάθε αξίας. Η δομή των αξι- ση (Schwartz, 1992). ών είναι κυκλική και εντάσσεται σε Ένα εργαλείο διερεύνησης των τέσσερες γενικότερους προσανατο- αξιών έχει δημιουργηθεί με βάση αυ- λισμούς: τη διάθεση για αλλαγή, την τή τη θεωρία, το οποίο είναι γνωστό αυτο-υπέρβαση, τη συντήρηση/ δια- ως Schwartz value survey (SVS) και ένα τήρηση και την προσωπική βελτίωση. επίσης εναλλακτικό ερωτηματολόγιο Το κυκλικό αυτό σχήμα λειτουργεί ως διερεύνησης αξιών (Portrait values συνεχές στο οποίο τοποθετούνται οι 10 questionnaire, PQV) για παιδιά ηλικί- ακόλουθες αξίες: ας 11-14 ετών (Schwartz, 1992). • Καθολικότητα • Γενναιοδωρία/καλοσύνη Εκπαίδευση και λήψη • Συμμόρφωση επαγγελματικής απόφασης • Παράδοση • Ασφάλεια Οι αξίες είναι κεντρικής σημασίας • Εξουσία στην εκπαίδευση και τις θεωρητικές • Επίτευξη στόχων προσεγγίσεις των επιστημών της αγω- • Ευχαρίστηση και αισθησιακή ικανο- γής (Halstead & Taylor,2005) . Κάθε ποίηση θεωρία αντανακλά ένα διαφορετικό • Ενθάρρυνση καινοτομίας σύστημα αξιών, ενώ ο χώρος του σχο- • Αυτοπροσδιορισμός λείου μπορεί να θεωρηθεί ως ένα πε- δίο στο οποίο ασκείται επιρροή από Στο πιο πάνω σχήμα διακρίνονται διάφορα συστήματα αξιών (Arweck & δυο αντιθετικοί άξονες όσον αφορά Nesbitt, 2004). τον γενικότερο προσανατολισμό των Ο ρόλος του σχολείου στην επιλογή αξιών: α) η αυτό-υπέρβαση έναντι της επαγγέλματος δεν έχει ερευνηθεί αρ- προσωπικής βελτίωσης και β) η διά- κετά. Η επιλογή επαγγέλματος είναι θεση για αλλαγή έναντι της τάσης για μια σύνθετη ψυχοκοινωνική διαδικα- συντήρηση. σία, η οποία αφορά όχι μόνον τους μα- Έρευνες έχουν δείξει ότι υπάρ- θητές, την οικογένεια και το σχολείο, χει σύνδεση ανάμεσα στις αξίες και αλλά και την οργανωμένη πολιτεία τα επαγγελματικά ενδιαφέροντα καθώς έχει συνέπειες πολιτικές, οικο- (Sagiv,2002). Οι αξίες εκφράζουν νομικές και κοινωνικές (Payne, 2003). ανάγκες των ανθρώπων σε ατομικό, H επιλογή επαγγέλματος καθορί- ομαδικό και ευρύτερα σε συλλογικό ζει τη δράση των εφήβων και των νέ- επίπεδο, αποκτώνται δε συχνά μέσα ων, καθώς ορισμένοι από αυτούς θα στο πλαίσιο λειτουργίας των ομάδων αναζητήσουν πανεπιστημιακή εκπαί- άλλα και στην καθημερινή, προσωπική δευση, ενώ άλλοι θα επιδιώξουν την ζωή των ανθρώπων, ή ενώ ορισμένες είσοδο τους στην αγορά εργασίας με- θεωρήσεις προτείνουν ότι ορισμένες τά τη φοίτηση τους στη δευτεροβάθμια 158 εκπαίδευση (White, 2006 ·Germeijs & τις οποίες λειτουργεί η αγορά εργασί- Verschueren, 2007). ας, και αυτό αντανακλά πολιτισμικές Επειδή η επιλογή επαγγέλματος εί- διαφορές ή ακόμη και ελλείψεις στην ναι μια πολύπλοκη διαδικασία, οι έφη- αγωγή που παρέχεται στο σχολείο και βοι ενδέχεται να συναντήσουν δυσκο- την οικογένεια. Για αυτό προτείνεται λίες και να λάβουν αποφάσεις οι οποί- η ανάπτυξη αντισταθμιστικών δεξι- ες δεν είναι οι βέλτιστες δυνατές (less- οτήτων αναστοχασμού στους νέους, than-optimal decision) (Gati & Saka, με στόχο την καλλιέργεια επαγγελ- 2001). Το σχολείο και το εκπαιδευτικό ματικών αξιών που διευκολύνουν την σύστημα δεν διευκολύνει πάντοτε την επιλογή επαγγέλματος, τον καλύτερο επιλογή επαγγέλματος και τη μετάβα- σχεδιασμό της σταδιοδρομίας και την ση στην αγορά εργασίας, είτε γιατί ο μετάβαση από την εκπαίδευση στην σχολικός επαγγελματικός προσανατο- αγορά εργασίας (Greenbank, 2009). λισμός είναι μια περιθωριακή δραστη- ριότητα στο σχολικό πρόγραμμα, είτε επειδή το σχολείο μαζί με άλλους πα- Αξίες και λήψη επαγγελματικής ράγοντες, όπως η οικογένεια, ευνοούν απόφασης τη συνέχιση της εκπαίδευσης, ή ακό- μη και την αναβολή της απόφασης.Οι H λήψη απόφασης είναι ένα επι- μέχρι τώρα έρευνες είναι αρκετά πε- στημονικό πεδίο με σημαντική ανά- ριορισμένες και έχουν επικεντρωθεί πτυξη το οποίο δεν εντάσσεται σε μια στην επιλογή επαγγέλματος ή την επι- επιστήμη, αλλά προσεγγίζεται από λογή σπουδών που θα οδηγήσουν σε πολλές επιστήμες. Η διαδικασία λή- μελλοντική είσοδο σε ένα επάγγελμα, ψης απόφασης επηρεάζεται από πολ- και συνακόλουθα στην αγορά εργασί- λούς παράγοντες, όπως είναι το φύλο, ας ( Gati & Saka, 2001 · Germeijs & το κοινωνικό και οικονομικό status, οι Verschueren, 2006). Από τις έρευνες κοινωνικοί και πολιτισμικοί παράγο- αυτές έχει διαπιστωθεί ότι οι νοητι- ντες (Stitt-Gohdes, 1997) και οι αξίες κές, ακαδημαϊκές δεξιότητες των εφή- (Rodrigues, Guest & Budjanovcanin, βων και των νέων (Werts,1967) καθο- 2013).Οι υποκειμενικές αξίες που ρίζουν σε σημαντικό βαθμό το εύρος αφορούν τη λήψη απόφασης μπορεί των επιλογών και διαφοροποιούν τις να είναι θετικές ή αρνητικές ως προς διαδρομές που ακολουθούν κατά τη τη φύση τους (Olson, McWhirter & σταδιοδρομία τους (Gianakos, 1999). Horan, 1989). Το εύρος των εργασιακών αξιών Σε αρκετές περιπτώσεις, η έρευ- των νέων βοηθά την προσαρμογή και να για τις αξίες έχει περιοριστεί στο την κοινωνικοποίηση στο επάγγελμα πεδίο των παραδοσιακών αξιών, δεν και την αγορά εργασίας. Ωστόσο, νέοι έχει αναδείξει τις δυσκολίες, τις ανη- και σπουδαστές που προέρχονται από συχίες των ατόμων όσον αφορά τη λή- την εργατική τάξη φαίνεται να μην εί- ψη απόφασης, όταν βρίσκονται αντι- ναι εξοικειωμένοι με τις αξίες με βάση μέτωπα με προκλήσεις στο σύγχρονο 159 κοινωνικό και εργασιακό περιβάλλον. οδρομίας συνδέονται με αλλαγές στις Αυτό έχει οδηγήσει σε αρκετές παρα- εργασιακές αξίες, αλλά και στο περιε- νοήσεις σχετικά με τις δυνατές επιλο- χόμενο των ατομικών και κοινωνικών γές και διαδρομές στο σχεδιασμό της αξιών. Επιπλέον, νέες αξίες τείνουν σταδιοδρομίας (Patton & McMahon, να ενθαρρύνουν την επιλογή νέων, 2014).  Από την άλλη πλευρά, ορισμέ- εναλλακτικών μορφών σταδιοδρομί- νοι μαθητές και νέοι στηριζόμενοι σε ας (Vigoda-Gadot & Grimland,2008), κανονιστικές αξίες που έχουν διαμορ- όπως είναι η πρωτεϊκή σταδιοδρομία, φωθεί στο οικογενειακό ή ευρύτερο η χωρίς όρια σταδιοδρομία και άλλες κοινωνικό περιβάλλον δείχνουν να μορφές σταδιοδρομίας (Goldman, μην έχουν ανησυχίες σχετικά με τη πο- 1988· Arthur & Rousseau, 2001). ρεία και την λήψη εκπαιδευτικών και Στην εποχή μας προβάλλεται ένα επαγγελματικών αποφάσεων (Patton ισχυρό σύνολο αξιών, όπως είναι ο & McMahon,2014).  ανταγωνισμός, η επιδίωξη της ευτυ- Η επιλογή επαγγέλματος είναι μια χίας, «η ευημερία και η βιώσιμη απα- μακρόχρονη διαδικασία μέσα από την σχόληση» (sustainable employment), οποία το άτομο επιλέγει το επάγγελ- τις οποίες αρκετά άτομα σε όλο τον μα και τη σταδιοδρομία του (Schoon, κόσμο υιοθετούν, ενώ παράλληλα οι 2001). Τα άτομα αναλαμβάνουν δρά- αξίες αυτές έχουν ενσωματωθεί στο ση ανάλογη με την ιεράρχηση και τις δημόσιο διάλογο και της άσκηση της προτιμήσεις τους όσον αφορά τις αξίες κυβερνητικής πολιτικής (Arthur, 2014 · (Hall,2004).Η διερεύνηση των αξιών Florea, Cheung& Herndon, 2013). κατά τη λήψη απόφασης είναι ζωτικής Ως αντιστάθμισμα στις αξίες του σημασίας για την κατανόηση των προ- ανταγωνισμού, στην σύγχρονη εποχή τιμήσεων και των αναγκών που ικανο- προβάλλονται αξίες για την κοινωνι- ποιούνται μέσα από την επιλογή ενός κή δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη κτλ. επαγγέλματος. Με βάση τις αξίες δι- (Hartung & Blustein, 2002 · Dik, Duffy αμορφώνονται οι επαγγελματικοί στό- & Steger,2012).H υιοθέτηση φιλοκοι- χοι και τα σχέδια ζωής, η οργάνωση νωνικών αξιών στο επίπεδο της στα- της επαγγελματικής και προσωπικής διοδρομίας προάγει την προσωπική ζωής των ανθρώπων, η αλυσίδα των ευημερία των ατόμων και την κοινω- αποφάσεων στη ζωή και τη σταδιοδρο- νική συνοχή, επειδή οδηγεί σε μορφές μία (Γκιάστας, Δημητρόπουλος, Ρέππα λήψης απόφασης και δράσης που ενι- & Τσέργας,2011). σχύουν τους κοινωνικούς δεσμούς και Οι παραδοσιακές αξίες που ενίσχυ- την κοινωνική αρμονία (Dik, Duffy & αν την επιλογή ενός επαγγέλματος και Steger, 2012). τη σταθερότητα όσον αφορά τη σταδι- Οι προσωπικές αξίες κατευθύνουν οδρομία (Arthur & McMahon,2005), τη διαδικασία λήψης απόφασης, την έχουν αλλάξει καθώς δεν ανταποκρί- επιλογή σταδιοδρομίας, καθώς συχνά νονται στην πραγματικότητα. Αλλαγές εξειδικεύονται σε κάθε μορφή επαγ- στις μορφές απασχόλησης και σταδι- γέλματος και σε κάθε περιβάλλον ερ- 160 γασίας (Hall, 2004). Στη βιβλιογραφία Oι αξίες και ιδεολογικές προτι- έχουν επισημανθεί ορισμένα προβλή- μήσεις του συμβούλου (Crethar & ματα σχετικά με τη μεροληπτική θεώρη- Winterowd, 2012) καθώς και οι αξίες ση των αξιών που ενυπάρχουν σε πολλά που ενυπάρχουν στις θεωρίες της συμ- μοντέλα και προσεγγίσεις επαγγελμα- βουλευτικής ενδέχεται να επηρεάσουν τικής ανάπτυξης. Ειδικότερα εντοπίζε- τη διαδικασία λήψης απόφασης και ται ένας γενικότερος προσανατολισμός την αποτελεσματικότητα της παρέμ- προς τις ατομοκεντρικές αξίες σε αρ- βασης (Kiselica & Robinson, 2001). κετές θεωρητικές προσεγγίσεις, ενώ Για παράδειγμα ο φιλελεύθερος τύ- οι κοινωνικές αξίες που προάγουν τη πος ατομισμού (liberal individualism ) συλλογικότητα και την παιδεία τείνουν προωθεί την ουδετερότητα ως στάση να αγνοούνται (Bimrose & McNair, απέναντι στις αξίες των συμβουλευό- 2011).Από τα παραπάνω διαφαίνεται μενων, στην προσπάθεια να διεκδικη- ότι οι προσωπικές και εργασιακές αξί- θούν δικαιώματα και ελευθερίες στο ες ασκούν σταθερή, διαρκή επίδραση επίπεδο της σταδιοδρομίας (Harrist & όχι μόνον στην επιλογή επαγγέλματος, Richardson, 2012 · Flores, 2009), χωρίς αλλά και στη λήψη αποφάσεων σε όλη όμως η θεώρηση αυτή να δικαιώνεται τη διάρκεια της σταδιοδρομίας. ως προς την επίτευξη αυτών των στό- χων. Η διερεύνηση των αξιών μπορεί να διευκολύνει τη διαδικασία λήψης Οι αξίες στη συμβουλευτική απόφασης και την αντιμετώπιση δυ- διαδικασία σκολιών και διλημμάτων όσον αφορά την επιλογή σταδιοδρομίας (Bardi & Οι αξίες ως εννοιολογικές κατα- Schwartz, 2003 · Mintz, et al.,2009 · σκευές (construct) αποτελούν κριτή- Dik, Duffy & Eldridge, 2009). ρια με βάση τα οποία οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους, την επιλογή επαγγέλματος, αλλά και τον Oι θεωρητικές προτάσεις του τρόπο κατά τον οποίο θα πρέπει να D. Brown για τις αξίες στη ληφθούν οι αποφάσεις που αφορούν συμβουλευτική σταδιοδρομίας τη σταδιοδρομία (Bond, Leung, & Schwartz, 1992). Ο D. Brown διατύπωσε μια ιδιαίτε- Κατά τη συμβουλευτική διαδικασία ρη θεωρία για την επίδραση των αξι- η διερεύνηση των αξιών αξιοποιείται ών στη λήψη απόφασης κατά τη συμ- για την εκτίμηση της αυτοαντίληψης βουλευτική σταδιοδρομίας (Brown, του ατόμου, τη σύνδεση των αξιών με 1996, 2002). Εξετάζει τον ρόλο των τις δεξιότητες και τα ενδιαφέροντα, αξιών μέσα στην ευρύτερη περιοχή την εξέταση μελλοντικών επαγγελ- της επαγγελματικής ανάπτυξης, εστι- ματικών ρόλων και αποφάσεων που άζοντας τόσο στο άτομο όσο και στο αφορούν τη σταδιοδρομία (Reeves & κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο ζει. Δίνει Reeves, 1982). ιδιαίτερη έμφαση στον πολιτισμό, την 161 κατανόηση και τη συστηματική επιστη- επαγγέλματος, τη σταδιοδρομία και τη μονική μελέτη των αξιών. Yποστηρίζει λήψη αποφάσεων σε όλη τη διάρκεια ότι οι θεωρίες για τη σταδιοδρομία του εργασιακού βίου των ανθρώπων. εστιάζονται σε ευρωκεντρικές αξίες H επίδραση των αξιών αλλά και της (eurocentric values), όπως είναι η ατο- εκπαίδευσης δεν είναι πάντοτε ορατή μικότητα, η δραστηριότητα, η ανάγκη όσον αφορά την λήψη επαγγελματικών για αυτοέλεγχο και άλλες, και ότι οι αποφάσεων. Το λανθάνον ή έκδηλο θεωρητικοί της συμβουλευτικής σταδι- αξιολογικό υπόβαθρο πολλών θεωρι- οδρομίας δεν έχουν ασχοληθεί με τη ών της εκπαίδευσης και της συμβου- μελέτη των μειονοτήτων και των αξιών λευτικής δεν έχει μελετηθεί στο βαθμό τους (Patton & McMahon, 2014).  που θα έπρεπε, ενώ αρκετές θεωρίες Σύμφωνα με τον Brown, οι σύμ- επαγγελματικής ανάπτυξης δίνουν έμ- βουλοι είναι αναγκαίο να δείχνουν φαση σε παρωχημένες αξίες, ενώ δεν ευαισθησία στους πολιτισμικούς πα- είναι ευαίσθητες στη διερεύνηση των ράγοντες που διαμορφώνουν τις αξίες σύγχρονων αξιών. Επιπλέον, δεν έχει και να ενθαρρύνουν τους συμβουλευ- αναδειχθεί ο ρόλος της εκπαίδευσης, όμενους να εξετάζουν, αν οι ορισμέ- η οποία δημιουργεί ερεθίσματα, συμ- νες αξίες περιορίζουν την επιτυχία και βάλλει στην ανάπτυξη του προσώπου την απόδοση τους σε χώρους εργασίας και καλλιεργεί αξίες στους μαθητές που κυριαρχούν ευρωκεντρικές αξίες και τους νέους. Επομένως είναι ανα- (Brown, 2002).Η βασική του τοποθέ- γκαία η θεωρητική σύνθεση και η συ- τηση είναι ότι τα άτομα μπορούν να νολική προσέγγιση των θεμάτων που διατηρούν τις προσωπικές τους αξίες, αφορούν στην επίδραση των αξιών όταν καλούνται να προσαρμοστούν σε και των εκπαιδευτικών συστημάτων περιβάλλοντα εργασίας με διαφορετι- στην επιλογή επαγγέλματος ( Patton κό πλαίσιο αξιών. Επιπλέον προτρέπει & McMahon, 2014). τους συμβουλευόμενους να λειτουρ- Οι James Peterson και Dick Park γούν ως «φορείς αλλαγής» στο εργα- (1975) θεωρούν ότι η στροφή προς τις σιακό τους περιβάλλον επιδιώκοντας ανθρωπιστικές αξίες στην εκπαίδευση την επιτυχία, η οποία δεν είναι απο- και ειδικότερα στην αγωγή σταδιο- κλειστικό προνόμιο μόνον των ατόμων δρομίας είναι απαραίτητη προϋπόθε- που ανήκουν στον κυρίαρχο πολιτισμό ση για την αντιμετώπιση πολλών προ- ( Patton & McMahon, 2014).  βλημάτων που οι βιομηχανικές αξίες έχουν δημιουργήσει στο σύγχρονο άν- θρωπο. Εν πολλοίς, οι αξίες συνδέο- Συμπεράσματα νται με τον πυρήνα τις αγωγής και της συμβουλευτικής που είναι η ανάπτυξη Οι αξίες και η εκπαίδευση έχουν και προετοιμασία του ατόμου για την καθοριστική σημασία για την επιλογή κοινωνική ζωή και την εργασία. 162 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Allport, G. W. (1961). Pattern and growth in personality. N. York: Holt,Rinehart & Wilson. Arthur, N. (2014). Social justice and career guidance in the Age of Talent.  International Journal for Educational and Vocational Guidance, 14(1), 47-60 Arthur, N. & McMahon, M. (2005). Multicultural career counseling: Theoretical applications of the Systems Theory Framework. The Career Development Quarterly, 53, 208–222. Arthur, M. B. & Rousseau, D. M. (Eds.). (2001). The boundaryless career: A new employment principle for a new organizational era. Oxford: Oxford University Press. Arweck, E. & Nesbitt, E. (2004). Values education: the development and classroom use of an educational programme 1. British Educational Research Journal, 30(2), 245-261. Bardi, A., & Schwartz, S. (2003). Values and behavior: Strength and structure of relations. Personality and Social Psychology Bulletin, 29, 1207–1220. Beutell, N. J. & Brenner, O. C. (1986). Sex differences in work values. Journal of Vocational Behavior, 28(1), 29-41. Bimrose, J. & McNair, S. (2011). Career support for migrants: Transformation or adaptation. Journal of Vocational Behavior, 78, 325–333 Bond, M. H., Leung, K. & Schwartz, S. H. (1992). Explaining choices in procedural and distributive justice across cultures. International Journal of Psychology, 27, 211–225. Brown, D. (1996). Brown’s values-based, holistic model of career and life-role choices and satisfaction. In D. Brown & L. Brooks (Eds.), Career choice and development (3rd ed., pp. 337 -372). San Francisco: Jossey-Bass. Brown, D. (2002). The role of work values and cultural values in occupational choice, satisfaction, and success: A theoretical statement. In D. Brown & Associates (Eds.), Career choice and development (4th ed., pp. 465-509). San Francisco: Jossey Bass. Crethar, H. C. & Winterowd, C. L. (2012). Values and social justice in counseling. Counseling and Values, 57(1), 3-9. Dik, B. J., Duffy, R. D. & Eldridge, B. M. (2009). Calling and vocation in career counseling: Recommendations for promoting meaningful work. Professional Psychology: Research and Practice, 40(6), 625. Dik, B. J., Duffy, R. D. & Steger, M. F. (2012). Enhancing social justice by promoting prosocial values in career development interventions. Counseling and Values, 57(1), 31- 37. Feather, N. T. (1995). Values, valences, and choice: The influences of values on the perceived attractiveness and choice of alternatives. Journal of personality and social psychology, 68(6), 1135-1151. Florea, L., Cheung, Y. H. & Herndon, N. C. (2013). For all good reasons: Role of values in organizational sustainability. Journal of Business Ethics, 114(3), 393-408. Flores, L. (2009). Empowering life choices: Career counseling in the contexts of race and class. In N. Gysbers, M. Heppner & J. Johnson (Eds.), Career counselling: Contexts, processes, and techniques (pp. 49–74). Alexandria, VA: American Counseling Association. Gallego, J. P. (2014). Teorías de valor: modelos e implicaciones educativas. Revista de Psicología y Educación, 9(1), 129-149. Gati, I. & Saka, N. (2001a). High school students’ career related decision-making difficulties. Journal of Counseling and Development, 79, 331-340. 163 Germeijs, V., & Verschueren, K. (2006). High school students’ career decision-making process: Development and validation of the study choice task inventory. Journal of Career Assessment, 14(4), 449-471. Germeijs, V. & Verschueren, K. (2007). Educational choices in adolescence: The decision- making process, antecedents, and consequences. In Career development in childhood and adolescence (pp. 203-219). Brill Sense. Gianakos, I. (1999). Patterns of career choice and career decision-making self-efficacy. Journal of vocational Behavior, 54(2), 244-258. Γκιάστας, Ι., Δημητρόπουλος Ε, Ρέππα Ε., Τσέργας Ν. (2011). Σχολικός Επαγγελματικός Προσανατολισμός. Σχεδιάζοντας το επαγγελματικό μου Μέλλο, Γ΄ Γυμνασίου, Αθήνα: ΙΤΥΕ- Διόφαντος. Gibbins, K. & Walker, I. (1993). Multiple interpretations of the Rokeach value survey. The Journal of Social Psychology, 133(6), 797-805. Goldman, H. (1988). Max Weber and Thomas Mann: calling and the shaping of the self . Berkeley: University of California Press. Greenbank, P. (2009). An examination of the role of values in working-class students’ career decision‐making. Journal of further and higher education, 33(1), 33-44. Hall, D.T. (2004), The protean career: a quarter-century journey. Journal of Vocational Behavior, 65,1-13. Halstead, M. & Taylor, M. J. (2005).  Values in education and education in values. London:Falmer Press. Harrist, S. & Richardson, F. C. (2012). Disguised ideologies in counseling and social justice work. Counseling and values, 57(1), 38-44. Hartung, P. J. & Blustein, D. L. (2002). Reason, intuition, and social justice: Elaborating on Parsons’s career decision‐making model. Journal of Counseling & Development, 80(1), 41-47. Kiselica, M. S. & Robinson, M. (2001). Bringing advocacy counseling to life: The history, issues, and human dramas of social justice work in counseling.Journal of Counseling & Development, 79, 387–398. Mintz, L., Jackson, A., Neville, H., Ilfelder-Kaye, J., Winterowd, C. & Loewy, M. (2009). The need for a counseling psychology model training values statement addressing diversity. The Counseling Psychologist, 37, 644–675. Olson, C., McWhirter, E. & Horan, J. J. (1989). A decision-making model applied to career counseling. Journal of Career Development, 16(2), 107-117. Patton, W. & McMahon, M. (2014). Career development and systems theory: Connecting theory and practice .Rotterdam: Sense Publishers. Payne, J. (2003). Choice at the end of compulsory schooling: A research review. London: Department for Education and Skills. Peterson, J. A. & Park, D. (1975). Values in career education: some pitfalls. The Phi Delta Kappan, 56(9), 621-623. Reeves, G. W., & Reeves, T. G. (1982). Values clarification and career decision making. Counseling and Values, 26(4), 236-240. Rodrigues, R., Guest, D. & Budjanovcanin, A. (2013). From anchors to orientations: Towards a contemporary theory of career preferences. Journal of Vocational Behavior, 83(2), 142- 152. 164 Rokeach, M. (1973). The nature of human values. New York: Free Press. Sagiv, L. (2002). Vocational interests and basic values. Journal of Career Assessment, 10(2), 233-257. Sagiv, L. & Schwartz, S. H. (2000). Value priorities and subjective well-being: Direct relations and congruity effects. European journal of social psychology, 30(2), 177-198. Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values: Theoretical advances and empirical tests in 20 countries. In M.P.Zanna (ed.), Advances in experimental social psychology (Vol. 25, pp. 1-65). N.York;Academic Press. Schoon, I. (2001). Teenage job aspirations and career attainment in adulthood: A 17-year follow-up study of teenagers who aspired to become scientists, health professionals, or engineers. International Journal of Behavioral Development, 25(2), 124-132. Schwartz, S. H. (2006). Basic human values: An overview. Recuperado de http://www. yourmorals. org/schwartz. Schwartz, S. H., Caprara, G. V., Vecchione, M., Bain, P., Bianchi, G., Caprara, M. G.,... & Mamali, C. (2014). Basic personal values underlie and give coherence to political values: A cross national study in 15 countries. Political Behavior, 36(4), 899-930. Schwartz, S. H. (2012). An overview of the Schwartz theory of basic values. Online readings in Psychology and Culture, 2(1), 1-20. Stitt-Gohdes, W. L. (1997). Career development: Issues of gender, race, and class. Columbus, OH: Center on Education and Training for Employment,The Ohio State University. Vigoda-Gadot, E. & Grimland, S. (2008). Values and career choice at the beginning of the MBA educational process. Career Development International, 13(4), 333-345. Werts, C. E. (1967). Career choice patterns. Sociology of Education,40(4), 348-358. White, P. (2006). Education and career choice: A new model of decision making. N.York; Palgrave Macmillan. 165 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 166-177 Ελένη Πανουκλιά*, Δρ. Γλυκερία Π. Ρέππα**, Δρ. Αναστασία Αθανασούλα*** H ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΤΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΗΝ ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΙΣΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΟΝ ΝΟΜΟ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ Σκοπός της παρούσας εργασίας ήταν η διερεύνηση των απόψεων των εκπαιδευτικών σχετικά με την τήρηση της ηθικής και την ίση αντιμετώπισή τους από την πλευρά των διευθυντικών στελεχών στα σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης του Νομού Αιτωλοακαρνανίας. Για την αρτιότερη προσέγγιση των ερευνητικών στόχων χρησιμοποιήθηκε η μικτή ερευνητική προσέγγιση. Ειδικότερα, ερωτηματολόγια διανεμήθηκαν σε 132 εκπαιδευτικούς δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Παράλληλα, προσωπικές συνεντεύξεις πραγματοποιήθηκαν με τέσσερις διευθυντές σχολείων του Νομού Αιτωλοακαρνανίας. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι οι διευθυντές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα συμπεριφέρονται δίκαια και ηθικά απέναντι στους εκπαιδευτικούς. Αυτό είναι ιδιαίτερα θετικό για το εγχώριο εκπαιδευτικό σύστημα, διότι συνεπάγεται οφέλη όπως υψηλότερα επίπεδα ικανοποίησης των εκπαιδευτικών, καλύτερες επιδόσεις των μαθητών και γενικότερα αρτιότερη λειτουργία της σχολικής μονάδας. Κρίσιμο σημείο όμως για την περαιτέρω βελτίωση του υπάρχοντος συστήματος είναι η χρήση δικαιότερων συστημάτων αξιολόγησης των εκπαιδευτικών. Λέξεις-κλειδιά: Ηθική, Δίκαιη αντιμετώπιση των εργαζομένων, Διοίκηση Ανθρωπίνου Δυναμικού, Δευτεροβάθμια εκπαίδευση, Νομός Αιτωλοακαρνανίας. 1. Θεωρητικό υπόβαθρο και στόχοι ρησιακά περιβάλλοντα εντούτοις στον της εργασίας εκπαιδευτικό χώρο, η διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού θεωρείται ιδι- Το ανθρώπινο δυναμικό αποτε- αίτερα σημαντική και κρίσιμη, καθώς λούσε και αποτελεί το πολυτιμότερο κεντρικό ρόλο κατέχει ο άνθρωπος κεφάλαιο ενός οργανισμού (Παπαλε- και οι ψυχικές και πνευματικές του ξανδρή & Μπουραντάς, 2016) και δη ανάγκες (Ανθοπούλου, 1999). Καθο- ενός εκπαιδευτικού οργανισμού. Πα- ριστική είναι και η πολλαπλότητα του ρόλο που η λέξη «διαχείριση» παραπέ- ρόλου του Διευθυντή στην οργανωσι- μπει κυρίως τη σκέψη μας σε επιχει- ακή συμπεριφορά και στη Διοίκηση, *Πανουκλιά Ελένη, Εκπαιδευτικός Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, MSc Επιστήμες της Αγωγής, Eκπαιδευτική Ηγεσία,

**Δρ. Γλυκερία Π. Ρέππα , Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου, Ψυχοπαιδαγωγός / Σύμβουλος Σταδιοδρομίας,

***Δρ. Αναστασία Αθανασούλα, καθηγήτρια Εκπαιδευτικής Διοίκησης Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφου, 

166 ο οποίος θα πρέπει να διαθέτει εφε- μα και το πνεύμα του νόμου, αλλά, δρείες από διάφορα στυλ ηγεσίας (ένα πρωτίστως να κατέχει και αναπτύσσει εξ΄ αυτών και του ηθικού ηγέτη, όπως δεξιότητες που να διευκολύνουν τη αναφέρεται από τον Κατσαρό, 2008, διαχείριση των ανθρωπίνων σχέσεων σελ. 110) για να μπορεί να χαρακτηρι- (Αθανασούλα-Ρέππα, 2008). Έρευνες στεί ένα σχολείο επιτυχημένο (Αθανα- έχουν αποδείξει ότι οι οργανισμοί οι σούλα-Ρέππα, 2012). οποίοι εκπέμπουν εργασιακή δικαι- Σύμφωνα με τον Dessler, (2015) οσύνη, σέβονται την προσωπικότητα μια έννοια που εμπλέκεται καθολι- των υφισταμένων, ενισχύουν τη δίκαιη κά με τη Διοίκηση του ανθρώπινου μεταχείριση και παρέχουν ένα θετικό δυναμικού και αποτελεί «αναγκαίο και εργασιακό περιβάλλον, αριστεύ- συστατικό» ενός επιτυχημένου οργα- ουν στα ζητήματα ηθικής (Dessler, νισμού είναι και η ηθική (σελ. 406). 2015). Η ηθική αναφέρεται στις «αρχές που Σε αυτό το πλαίσιο, σκοπός της πα- διέπουν την ανθρώπινη συμπεριφο- ρούσας εργασίας είναι η διερεύνηση ρά» και πιο συγκεκριμένα αφορά «τα των απόψεων των εκπαιδευτικών σχε- πρότυπα» με τα οποία λαμβάνονται τικά με την τήρηση της ηθικής και την αποφάσεις που ενισχύουν την αρμό- ίση αντιμετώπισή τους από την πλευρά ζουσα ή/και τη δέουσα συμπεριφορά των διευθυντικών στελεχών στα σχο- (Dessler, 2015, σελ.407) . Κατά συνέ- λεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης του πεια, οι αξίες και οι ηθικοί κώδικες Νομού Αιτωλοακαρνανίας. Σε σχέση που υιοθετούνται από τον Διευθυντή με αυτό το σκοπό, διαμορφώνονται τα μιας σχολικής μονάδας θα πρέπει εξής ερευνητικά ερωτήματα: να είναι τέτοιες ώστε να μην υπονο- μεύουν τον ίδιο τον οργανισμό, τους • Ποιοι είναι οι βασικοί παράγοντες εκπαιδευτικούς και κατ’ επέκταση τη που διαμορφώνουν την ηθική συ- σχολική ζωή. Στο ελληνικό εκπαιδευ- μπεριφορά κατά την εργασία κατά τικό σύστημα όμως, ο ρόλος του είναι την γνώμη των εκπαιδευτικών; περισσότερο διαχειριστικός και διεκ- • Ποιες είναι οι απόψεις των εκπαι- περαιωτικός, στηρίζεται στην κεντρι- δευτικών του Νομού Αιτωλοακαρ- κή διοίκηση και στην αυστηρή τήρη- νανίας σχετικά με την επιρροή ση της κείμενης νομοθεσίας (Σαΐτης, της Διαχείρισης του Ανθρώπινου 2008). Δυναμικού από την πλευρά του Δι- Είναι όμως πάντα το νόμιμο και ευθυντή στην ηθική συμπεριφορά ηθικό; Σύμφωνα με τον Dessler, όχι. τους; Η άποψη αυτή έρχεται να ενισχυθεί • Ποιες είναι οι απόψεις των εκπαι- όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά και δευτικών του Νομού Αιτωλοακαρ- από την Αθανασούλα-Ρέππα, και από νανίας σχετικά με τον βαθμό ισό- την άποψη ότι η άσκηση της εκπαιδευ- τητας που τους αντιμετωπίζει ο Δι- τικής διοίκησης δεν είναι μόνο να γνω- ευθυντής στη σχολική μονάδα στην ρίζει κανείς το περιεχόμενο, το γράμ- οποία εργάζονται; 167 • Οι απόψεις και οι απαντήσεις των 2. Εργασιακή ηθική στο σχολικό εκπαιδευτικών διαφοροποιούνται περιβάλλον – ο ρόλος του διευθυντή με βάση τα δημογραφικά τους χα- ρακτηριστικά (φύλο, ηλικία, μέγε- Αρκετοί ακαδημαϊκοί συγγραφείς θος σχολείου, χρόνια προϋπηρεσί- έχουν ασχοληθεί με το θέμα της εργα- ας, μορφωτικό επίπεδο και περιοχή σιακής ηθικής στο σχολικό περιβάλ- που βρίσκεται το σχολείο); λον, δίνοντας έμφαση στον ρόλο του διευθυντή. Οι Wiemers, Shutt & Piro Η αναγκαιότητα της παρούσας (2012) υπογραμμίζουν τη σημασία και έρευνας έγκειται στο γεγονός ότι η τον κρίσιμο ρόλο που παίζει η ηθική καθημερινή σχολική πρακτική αποτε- ηγεσία στη διαμόρφωση ενός θετικού λεί έναν πολύ σημαντικό παράγοντα και γόνιμου σχολικού περιβάλλοντος. όπου δοκιμάζονται οι σχέσεις εκπαι- Πιο συγκεκριμένα, οι συγγραφείς δευτικών και διευθυντικών στελεχών αναφέρουν ότι η έλλειψη του ηθικού στο πλαίσιο της συνεργασίας, της ηθι- στοιχείου στη διοίκηση της σχολικής κής συμπεριφοράς και της ίσης αντι- μονάδας δημιουργεί ένα αρνητικό κλί- μετώπισης. Κατά συνέπεια, αποτελεί μα στο σχολείο που διέπει τις σχέσεις ζήτημα ιδιαίτερης σημασίας η διερεύ- μεταξύ των καθηγητών και των μαθη- νηση και η ανάλυση των παραγόντων τών. Για να είναι ηθικός ο διευθυντής εκείνων που επιδρούν στην ηθική συ- της μονάδας πρέπει να υιοθετεί πρα- μπεριφορά κατά την εργασία, το πώς κτικές όπως, καλλιέργεια της κριτικής επιδρά ο τρόπος διαχείρισης του αν- σκέψης, συλλογικό διάλογο και παρο- θρώπινου δυναμικού από την πλευρά χή ηθικού οράματος προς τους εργα- του Διευθυντή στην ηθική συμπεριφο- ζομένους. Όταν οι ηγέτες ακολουθούν ρά των εκπαιδευτικών και στο πώς και αυτές τις πρακτικές, το προσωπικό σε ποιο βαθμό ισχύει η ίση αντιμετώ- του σχολείου αισθάνεται πολύτιμο και πιση κατά την εργασία των εκπαιδευ- «αξιοσέβαστο», δημιουργώντας έτσι τικών, προκειμένου να υπάρχει ομαλή ένα θετικό κλίμα που προάγει ειρη- λειτουργία στη σχολική μονάδα και νικές σχέσεις στη σχολική κοινότητα. αγαστές σχέσεις μεταξύ των μελών Εν συντομία, οι Wiemers et al. (2012) της. Συνεπώς, τα αποτελέσματα της δίνουν ιδιαίτερη σημασία στο ρόλο παρούσας έρευνας αναμένεται να εί- του διευθυντή στην προσπάθεια υιο- ναι χρήσιμα για τους εκπαιδευτικούς θέτησης ηθικών διοικητικών προτύπων και για τους διευθυντές δευτεροβάθμι- στο χώρο του σχολείου. Ο διευθυντής ων σχολικών μονάδων, καθώς και για έχει τη δυνατότητα να διαμορφώσει τους φορείς χάραξης εκπαιδευτικής ένα κλίμα που εστιάζει στις ηθικές πολιτικής, δεδομένου ότι θα συμβάλ- αξίες. Τέλος, ιδιαίτερη σημασία έχει λουν στη βελτίωση των διοικητικών το γεγονός ότι για τους Wiemers et al. διαδικασιών που εφαρμόζονται στον (2012), η ηθική ηγεσία καθορίζει και τομέα της εκπαίδευσης. τις σχέσεις των ανθρώπων εντός του σχολείου. 168 Στο ίδιο μήκος κύματος, οι Lawton πρέπει να ακολουθηθούν δυο πρακτι- & Páez (2015) γράφουν ότι η ηθική κές: 1) να αποκτήσουν εκπαίδευση και ηγεσία διαμορφώνεται με την προσέγ- κατάρτιση σχετικά με την ηθική ηγε- γιση τριών κομβικών ερωτημάτων: 1) σία, τις αρχές της και την εφαρμογή ποιοι είναι οι ηθικοί ηγέτες και ποια της και 2) να ενισχυθεί η διαφάνεια σε είναι τα χαρακτηριστικά τους, 2) γιατί όλες τις λειτουργίες του εκπαιδευτικού συμπεριφέρονται ηθικά και 3) με ποιο συστήματος. Η εκπαίδευση μπορεί να τρόπο εφαρμόζουν το ηθικό μοντέλο πραγματοποιηθεί μέσω σεμιναρίων, διοίκησης. Το πρώτο ερώτημα έχει να ημερίδων, προγραμμάτων εξ αποστά- κάνει με το ποιες πρακτικές εφαρμό- σεως εκπαίδευσης κ.ά. Από την άλλη ζουν οι ηθικοί ηγέτες. Το δεύτερο ερώ- πλευρά, οι διαφανείς διαδικασίες θα τημα σχετίζεται με τις προθέσεις τους δημιουργήσουν ένα αίσθημα αξιοκρα- και το τρίτο με τις αρετές τους. Αυτοί τίας και δικαιοσύνης στους εκπαιδευ- είναι και οι τρεις «πυλώνες» που κα- τικούς και στους μαθητές, ικανό να θορίζουν την ηθική ηγεσία, σύμφωνα συμβάλει στην γενικότερη αναβάθμι- με τους Lawton & Páez (2015). ση της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Για Σε κλίμα συμφωνίας, και προεκτεί- τους Petrick & Quinn (2001) το σχο- νοντας τις σκέψεις των Wiemers et λείο είναι ένας από τους οργανισμούς al. (2012), οι Dinc & Aydemir (2014) στους οποίους μπορεί να υιοθετηθεί διερεύνησαν τον αντίκτυπο και τις ευκολότερα το ηθικό πρότυπο ηγεσί- επιπτώσεις από τη διαμόρφωση ενός ας και διοίκησης, δημιουργώντας μια ηθικού εργασιακού κλίματος στους κουλτούρα που θεωρεί ότι τα οφέλη οργανισμούς εκπαίδευσης, καθώς από τη καλή λειτουργία της σχολικής και από την υιοθέτηση των αρχών της μονάδας διαχέονται στην τοπική κοι- ηθικής ηγετικής συμπεριφοράς. Τα νωνία. αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν Παράλληλα, οι Eranil και Ozbilen ότι η δημιουργία ενός ηθικού κλίμα- (2017) υποστηρίζουν ότι όταν ο διευ- τος στις εκπαιδευτικές μονάδες οδη- θυντής του σχολείου συμπεριφέρεται γεί σε αυξημένα επίπεδα εργασιακής ηθικά τότε οι επιδόσεις των μαθητών ικανοποίησης και σε μεγαλύτερη δέ- και η κοινωνική τους συμπεριφορά εί- σμευση των υπαλλήλων απέναντι στον ναι βελτιωμένες. Επίσης, η ηθική ηγε- οργανισμό για τον οποίο εργάζονται σία οδηγεί σε καλύτερη συμπεριφορά (organizational commitment). Συνε- των δασκάλων. Οι Eranil και Ozbilen πώς, οι Dinc & Aydemir (2014) ανα- (2017) ακόμα αναφέρουν ότι τα δημο- δεικνύουν τα οφέλη που έχει για τον γραφικά στοιχεία των συμμετεχόντων, ίδιο τον οργανισμό η ηθική διοίκηση και ειδικότερα το φύλο, επηρεάζει τις και ηγεσία. απόψεις τους σχετικά με τα οφέλη και Οι Petrick & Quinn (2001) αναφέ- τον αντίκτυπο της εργασιακής ηθικής. ρουν ότι οι ηγέτες ή/και οι διευθυντές Τέλος, οι Toytok & Kapusuzoglu για να υιοθετήσουν και να εφαρμό- (2016) διερεύνησαν αν η ηθική συμπε- σουν ένα ηθικό διοικητικό μοντέλο ριφορά των διευθυντών στο σχολείο 169 επηρεάζει την οργανωσιακή κουλτού- 3. Ερευνητική μεθοδολογία ρα της σχολικής μονάδας, όπως αυτή γίνεται αντιληπτή από τους δασκά- 3.1 Ερευνητική προσέγγιση λους. Τα αποτελέσματα της έρευνας τους έδειξαν ότι η ηθική ηγεσία σχε- Δυο είναι οι βασικές ερευνητικές τίζεται έντονα με τη διαμόρφωση της προσεγγίσεις που αναφέρονται στην οργανωτικής κουλτούρας. Τα βασικά ακαδημαϊκή βιβλιογραφία στο πλαίσιο χαρακτηριστικά του ηθικού μοντέλου των παιδαγωγικών – αλλά και ευρύτε- ηγεσίας που υιοθετείται από τους δι- ρα – των κοινωνικών επιστημών: η πο- ευθυντές των σχολείων είναι τα εξής: σοτική και η ποιοτική (Robson, 2007; α) δημοκρατική διοίκηση, β) συμμετο- Johnson and Christensen, 2010). Η κά- χή των εργαζομένων στη λήψη αποφά- θε προσέγγιση έχει διακριτά χαρακτη- σεων που αφορούν τη λειτουργία του ριστικά ως προς τον τρόπο αντιμετώπι- σχολείου, γ) έμφαση στη συνεργασία σης του επιστημονικού προβλήματος, μεταξύ των δασκάλων, δ) δημιουργία τις τεχνικές συλλογής των δεδομένων, ενός κλίματος εμπιστοσύνης μεταξύ τον τρόπο ανάλυσης, κ.ά. Λαμβάνοντας των εργαζομένων, ε) σύνδεση των στό- λοιπόν υπόψη τα χαρακτηριστικά των χων του σχολείου με τις επαγγελματι- δυο ερευνητικών προσεγγίσεων, απο- κές επιδιώξεις των δασκάλων, στ) δι- φασίσθηκε να χρησιμοποιηθεί η μικτή αφάνεια στη λειτουργία του σχολείου, ερευνητική προσέγγιση, που περιλαμ- ζ) δικαιοσύνη στην επιβράβευση και βάνει τη χρήση τόσο ποσοτικής όσο και την επίπληξη των εργαζομένων εντός ποιοτικής έρευνας. Τα θετικά στοιχεία της σχολικής μονάδας. από τη χρήση ποιοτικής και ποσοτικής Συμπερασματικά, στη βιβλιο- έρευνας είναι ότι επιτρέπουν μια ολι- γραφία υπογραμμίζονται εκτενώς τα στική διερεύνηση του εξεταζόμενου οφέλη από την εφαρμογή της εργασι- προβλήματος, χωρίς να υιοθετούν ένα ακής ηθικής στο σχολικό περιβάλλον, αυστηρό θετικιστικό (positivistic) ή δι- καθώς και οι πρακτικές που μπορούν ερμηνευτικό (intrepretivist) πλαίσιο να οδηγήσουν στην υιοθέτηση ηθικών (Robson, 2007; Bryman, 2004). Παράλ- διοικητικών μοντέλων. Λαμβάνοντας ληλα, επέτρεψαν στις ερευνήτριες να υπόψη λοιπόν τόσο τα οφέλη όσο και αξιοποιήσουν τα πλεονεκτήματα και τις πρακτικές, αλλά και την έλλειψη των δυο ερευνητικών προσεγγίσεων, σχετικής βιβλιογραφίας με αναφορές ενισχύοντας την αξιοπιστία των απο- σε σχολεία της Ελλάδας, έχει ιδιαίτε- τελεσμάτων (Cohen et al., 2012; 2013). ρη σημασία να διερευνηθεί ο βαθμός Δεδομένου ότι χρησιμοποιήθηκε εφαρμογής και τήρησης της ηθικής και η μικτή ερευνητική στρατηγική, τα της ίσης αντιμετώπισης των εκπαιδευ- πρωτογενή δεδομένα συλλέχθηκαν με τικών από την πλευρά των διευθυντι- τις πιο διαδεδομένες μεθόδους κάθε κών στελεχών στα σχολεία της χώρας προσέγγισης: 1) την έρευνα με ερω- μας. τηματολόγια και 2) τις ημι-δομημένες συνεντεύξεις. 170 3.2 Ερευνητική διαδικασία ήταν θετικοί όσον αφορά την συμμε- τοχή τους, ορίστηκε συνάντηση για Όσον αφορά την ποσοτική έρευ- την πραγματοποίηση των συζητήσεων. να, ερωτηματολόγια διανεμήθηκαν σε Οι συνεντεύξεις, κατόπιν ενημέρωσης 132 εκπαιδευτικούς που εργάζονται όλων και συναίνεσης τριών εκ των σε σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαί- τεσσάρων συμμετεχόντων, ηχογραφή- δευσης στον Νομό Αιτωλοακαρνανί- θηκαν για να μπορούν να αναλυθούν. ας. Η συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων Διήρκησαν 25-30 λεπτά και κύλησαν θεωρήθηκε ως η πλέον κατάλληλη για ομαλά. Οι θεματικοί άξονες των συζη- να προσφέρει πληροφορίες σχετικά τήσεων είχαν οριστεί από πριν με τη με την τήρηση της ηθικής και της ίσης σχεδίαση οδηγού συνέντευξης. Παρό- αντιμετώπισής τους από την πλευρά λα αυτά, οι διευθυντές ήταν ελεύθεροι των διευθυντικών στελεχών στα σχο- να αναπτύξουν τις απόψεις τους και λεία. Το ερωτηματολόγιο χορηγήθηκε σε θέματα που δεν αναφερόντουσαν στους συμμετέχοντες που η ερευνή- στον οδηγό, αλλά ήταν σχετικά με το τρια είχε ευκολία πρόσβασης, ακο- υπό εξέταση θέμα. λουθώντας την πρακτική της δειγματο- ληψίας ευκολίας (Malhotra & Bricks, 3.3 Ερευνητικά εργαλεία 2003;2006). Η διανομή των ερωτημα- τολογίων έγινε προσωπικά από τις Το ερωτηματολόγιο της ποσοτικής ερευνήτριες, με στόχο να επιτευχθεί έρευνας σχηματίστηκε ύστερα από την μεγαλύτερο ποσοστό ανταπόκρισης. ανάλυση της ακαδημαϊκής βιβλιογρα- Ειδικότερα, οι συγγραφείς επισκέ- φίας και βασίστηκε σε μεταβλητές και φθηκαν τα σχολεία και μοίρασαν τα παράγοντες που είχαν αναφερθεί και ερωτηματολόγια στους εκπαιδευτι- από άλλους ερευνητές που εξέτασαν κούς, εξηγώντας αρχικά τους στόχους, παρόμοια θέματα. Τρείς ήταν οι κυρι- καθώς και τη φύση της έρευνας. Πριν ότερες πηγές οι οποίες συνέβαλαν στη τη διανομή των ερωτηματολογίων, ζη- διαμόρφωση του ερευνητικού εργαλεί- τήθηκε η άδεια από τους διευθυντές ου: οι Toytok & Kapusuzoglu (2016), οι των αντίστοιχων σχολείων για την διε- Donovan, Drasgow & Munson (1998) ξαγωγή της έρευνας. και οι παράγοντες εργασιακής ικα- Από την άλλη πλευρά, προσωπικές νοποίησης που αναφέρονται από τον συνεντεύξεις πραγματοποιήθηκαν με Hayday (2003). Η αξιοπιστία του ερω- τέσσερις διευθυντές που εργάζονται τηματολογίου ελέγχθηκε με τον δείκτη σε τέσσερα διαφορετικά σχολεία δευ- Cronbach A, όπου στις δυο ενότητές τεροβάθμιας εκπαίδευσης στον Νομό του κινήθηκε ιδιαίτερα ικανοποιητι- Αιτωλοακαρνανίας. Οι συνεντεύξεις κά (0,977 και 0,773 αντίστοιχα). Από διεξήχθησαν στα γραφεία των διευθυ- την άλλη πλευρά, ο οδηγός συνέντευ- ντών. Οι ερευνήτριες αρχικά ενημέρω- ξης περιείχε 21 ερωτήσεις βασισμένες σαν τους διευθυντές για τους σκοπούς στους στόχους και στις θεματικές της της έρευνας και εφόσον οι τελευταίοι έρευνας. 171 3.4 Τρόπος ανάλυσης των δεδομέ- 4. Ανάλυση των αποτελεσμάτων νων και συζήτηση Η ανάλυση των ποσοτικών δεδο- Η έρευνα έδειξε ότι σε γενικές μένων έγινε με το λογισμικό SPSS. γραμμές οι διευθυντές των σχολείων Χρησιμοποιήθηκαν τεχνικές ανάλυ- δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην σης όπως: περιγραφικά μέτρα (μέσοι Ελλάδα συμπεριφέρονται τόσο ηθικά όροι, τυπικές αποκλίσεις, ποσοστά, όσο και δίκαια απέναντι στους υφι- συχνότητες, κ.ά.), παραμετρικά τεστ στάμενούς τους. Αυτό αντανακλάται και ανάλυση συσχετίσεων. Τα παρα- σε μια σειρά από συμπεριφορές και μετρικά τεστ επέτρεψαν να εξεταστεί πρακτικές. Πιο συγκεκριμένα, οι εκ- αν οι απαντήσεις των εκπαιδευτικών παιδευτικοί δήλωσαν ότι οι διευθυντές επηρεάστηκαν από τα δημογραφικά τους: α) τους αντιμετωπίζουν με σεβα- τους στοιχεία. Independent T-tests σμό, β) δείχνουν εμπιστοσύνη απένα- χρησιμοποιήθηκαν για το φύλο και για ντί τους, γ) προωθούν τη συνεργασία την περιοχή που βρίσκεται το σχολείο μεταξύ των εκπαιδευτικών, δ) συμπε- και ανάλυση One Way ANOVA για ριφέρονται δημοκρατικά, ε) παρέχουν την ηλικία, τα χρόνια προϋπηρεσίας, φροντίδα και υποστήριξη στους νέους το μορφωτικό επίπεδο και το μέγε- υφιστάμενούς τους, στ) αναγνωρίζουν θος του σχολείου. Τέλος, συσχετίσεις τον κόπο και τη σκληρή δουλειά των Pearson πραγματοποιήθηκαν για να εκπαιδευτικών, ζ) προωθούν τον συλ- εξεταστούν οι σχέσεις μεταξύ των βα- λογικό διάλογο για την αντιμετώπιση σικών μεταβλητών του ερωτηματολογί- των προβλημάτων του σχολείου, η) ου, καθώς και η επιρροή της τήρησης και λαμβάνουν υπόψη τους τις ειση- της ηθικής και της ίσης αντιμετώπισης γήσεις τους. Στο ίδιο μήκος κύματος, των εκπαιδευτικών στην εργασιακή η συντριπτική πλειοψηφία των εκπαι- ικανοποίηση. Τόσο τα παραμετρικά δευτικών δήλωσε ότι ο διευθυντής του τεστ, όσο και οι συσχετίσεις μελετή- σχολείου στο οποίο εργάζονται συ- θηκαν με ποσοστό σημαντικότητας μπεριφέρεται ισότιμα απέναντι στους p<0,05. καθηγητές. Όλα τα παραπάνω λοιπόν, Η ανάλυση των ποιοτικών δεδομέ- δείχνουν ότι στο κομμάτι της ηθικής νων περιελάβανε τα τρία στάδια που και της δίκαιης αντιμετώπισης των ερ- αναφέρουν οι Miles και Huberman γαζομένων, οι διευθυντές εφαρμόζουν (1994), ήτοι: μείωση των δεδομένων, τις αρχές της ΔΑΔ, διαμορφώνοντας σταδιακή επεξεργασία ενός μικρού μια κουλτούρα διοίκησης που δε λει- συνόλου γενικεύσεων που να καλύ- τουργεί καταπιεστικά απέναντι στους πτουν συνέπειες που διακρίνονται στα εργαζόμενους, αλλά υποστηρικτικά. δεδομένα και επαλήθευση των συμπε- Η σχέση μάλιστα μεταξύ της ηθικής ρασμάτων. και δίκαιης αντιμετώπισης των εργα- ζομένων, αλλά και η σημασία της, έχει υπογραμμιστεί από συγγραφείς όπως 172 οι Dessler (2015), Donovan, Drasgow θυντές αλλά συνολικά το σύστημα εκ- & Munson (1998) και Toytok & παίδευσης. Kapusuzoglu (2016), οι οποίοι δίνουν Τα παραμετρικά τεστ έδειξαν ότι μεγάλη βαρύτητα στην υιοθέτηση των οι απαντήσεις των εκπαιδευτικών δεν προαναφερθέντων συμπεριφορών και διαφοροποιήθηκαν ανάλογα με το πρακτικών. Στο ίδιο μήκος κύματος, οι μορφωτικό επίπεδο, το μέγεθος του Wiemers et al. (2012) αναφέρουν ότι σχολείου και τα έτη προϋπηρεσίας όταν ακολουθούνται ηθικές πρακτικές, τους. Επίσης, μικρές διαφοροποιήσεις το προσωπικό του σχολείου αισθά- παρατηρήθηκαν με βάση την ηλικία νεται πολύτιμο και «αξιοσέβαστο», και το φύλο. Πιο αναλυτικά, οι εκ- δημιουργώντας έτσι ένα θετικό σχο- παιδευτικοί που ήταν 31-45 χρόνων λικό κλίμα που προάγει τις ειρηνικές εμφάνισαν ελαφρώς μεγαλύτερη επι- σχέσεις στη σχολική κοινότητα, ενώ οι φυλακτικότητα απέναντι στην ηθική Eranil και Ozbilen (2017) εστιάζουν συμπεριφορά του διευθυντή τους. Το στη σχέση της ηθικής με τις επιδόσεις ίδιο συνέβη και με τις γυναίκες συμ- των μαθητών – που είναι και ένας από μετέχουσες σε σχέση με τους άντρες τους βασικούς στόχους του σχολείου –, – κάτι το οποίο υπογραμμίστηκε και γράφοντας ότι όταν ο διευθυντής του από τους Eranil και Ozbilen (2017). σχολείου συμπεριφέρεται ηθικά τότε Παρόλα αυτά όμως, οι μικρές αυτές οι επιδόσεις των μαθητών και η κοι- διαφοροποιήσεις δεν αλλοίωσαν τη νωνική τους συμπεριφορά είναι βελτι- γενική εικόνα που παρουσιάσθηκε ωμένες. παραπάνω. Συνεπώς παρόλα τα διοικητικά Παράλληλα, η ανάλυση συσχετίσε- προβλήματα που αντιμετωπίζει το ων έδειξε ότι εκτός από τις πρακτικές ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, την που αναφέρθηκαν παραπάνω, η ισό- έλλειψη πόρων λόγω της κρίσης, κ.ά. τιμη συμπεριφορά, αλλά και η θέσπι- στο κομμάτι της ηθικής και δίκαιης ση ενός ηθικού οράματος προς τους αντιμετώπισης των εργαζομένων από εκπαιδευτικούς από την πλευρά του την πλευρά του διευθυντή έχει καλές διευθυντή στηρίζεται στην καλλιέρ- επιδόσεις, στοιχείο που αναδεικνύει γεια των αξιών της ομαδικότητας και ένα δυνατό του σημείο. Σε αυτό το της αλληλεγγύης, στη διαφάνεια των πνεύμα, υπάρχουν ελάχιστα περιστα- διοικητικών λειτουργιών στη χρησιμο- τικά εξύβρισης και απειλών απέναντι ποίηση ενός δίκαιου συστήματος αξι- στους εκπαιδευτικούς, καθώς και με- ολόγησης των εκπαιδευτικών και στην ταφοράς ψευδών πληροφοριών προς ευρεία συμμετοχή τους στη διαδικασία αυτούς. Από την άλλη πλευρά, λίγο λήψης διοικητικών αποφάσεων. χαμηλότερα επίπεδα συμφωνίας πα- Επιπρόσθετα, η έρευνα έδειξε ότι ρατηρήθηκαν – πάνω από τον μέσο σε γενικές γραμμές οι εκπαιδευτικοί όμως – σχετικά με τη δικαιοσύνη των είναι ιδιαίτερα ικανοποιημένοι από συστημάτων αξιολόγησης, στοιχείο την εργασία τους. Αυτό αντανακλάται όμως που δεν αφορά μόνο τους διευ- στο γεγονός ότι: τους αρέσει η δουλειά 173 τους, ταυτίζονται με τις αξίες του σχο- δεδομένου ότι έγιναν εκτενείς ανα- λείου και είναι διατεθειμένοι να κα- φορές στο ότι η δίκαιη αντιμετώπιση ταβάλουν περισσότερη προσπάθεια των εκπαιδευτικών είναι μια από τις προκειμένου το σχολείο στο οποίο ερ- βασικές διαστάσεις της ηθικής. Εξίσου γάζονται να πετύχει τους σκοπούς του. θετικό με τα αποτελέσματα της ποσο- Σε συμφωνία με αποτελέσματα προη- τικής έρευνας είναι το γεγονός ότι για γούμενων ερευνών, όπως αυτές των τους διευθυντές των σχολείων η δίκαιη Dinc & Aydemir (2014) και Dessler αντιμετώπιση των εργαζομένων παίζει (2015), η παρούσα μελέτη έδειξε ότι πρωτεύοντα ρόλο. Όμως, η εφαρμογή η δίκαιη συμπεριφορά απέναντι στους της είναι ιδιαίτερα δύσκολη δεδομέ- εργαζομένους και η δημιουργία ενός νου ότι σχετίζεται με τη διαχείριση ηθικού κλίματος στις εκπαιδευτικές διαφορετικών ανθρώπων με ιδιαίτερα μονάδες οδηγεί σε αυξημένα επίπεδα προσωπικά και ψυχολογικά χαρακτη- εργασιακής ικανοποίησης, αλλά και ριστικά. Επίσης, βρέθηκε ότι οι διευ- σε μεγαλύτερη δέσμευση των υπαλ- θυντές δίνουν μεγάλη σημασία στην λήλων απέναντι στον οργανισμό στον ηθική συμπεριφορά τους, γιατί αυτή οποίο εργάζονται (organizational λειτουργεί σαν πρότυπο για τους υφι- commitment). Ειδικότερα, βρέθηκε στάμενούς τους. Η συμπεριφορά αυτή ότι η εργασιακή ικανοποίηση των εκ- δημιουργεί μια αντίστοιχη κουλτούρα παιδευτικών εξαρτάται από: την εμπι- στο σχολείο, προσδίδοντας στους διευ- στοσύνη και τον σεβασμό απέναντί θυντές χαρακτηριστικά ηγέτη. τους, την παροχή ηθικού οράματος, την καλλιέργεια των αξιών της ομα- δικότητας, της συνεργασίας και της 5. Συμπεράσματα, ερευνητικοί αλληλεγγύης, τη διαφάνεια, τη δίκαιη περιορισμοί και προτάσεις επιβράβευση και επίπληξη, και την δί- για μελλοντικές έρευνες καιη αξιολόγησή τους. Από την άλλη πλευρά, η ποιοτική Σκοπός της παρούσας έρευνας έρευνα ανέδειξε τη πολύ-επίπεδη έν- ήταν η διερεύνηση των απόψεων των νοια του όρου της ηθικής, καθώς και εκπαιδευτικών σχετικά με την τήρηση τη σχέση της σχετικά με τη νομιμότη- της ηθικής και την ίση αντιμετώπισή τα. Ειδικότερα, τονίστηκε ότι ναι μεν η τους από την πλευρά των διευθυντικών ηθική σχετίζεται με την εφαρμογή των στελεχών στα σχολεία δευτεροβάθμι- νόμων και των κανονισμών που διέ- ας εκπαίδευσης του Νομού Αιτωλοα- πουν τη σχολική ζωή, αλλά σε αρκετές καρνανίας. Συμπερασματικά, οι διευ- περιπτώσεις ότι είναι νόμιμο δεν είναι θυντές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και απαραίτητα ηθικό. Επιπρόσθετα, στην Ελλάδα συμπεριφέρονται δίκαια από τις συνεντεύξεις με τους διευθυ- και ηθικά απέναντι στους εκπαιδευτι- ντές αναδείχτηκε η σχέση ανάμεσα κούς. Αυτό είναι ιδιαίτερα θετικό για στους όρους της ηθικής και της δίκαι- το εγχώριο εκπαιδευτικό σύστημα, ης αντιμετώπισης των εργαζομένων, διότι συνεπάγεται οφέλη όπως υψη- 174 λότερα επίπεδα ικανοποίησης των εκ- σε τρεις εβδομάδες και ε) τα ερωτημα- παιδευτικών, καλύτερες επιδόσεις των τολόγια διανεμήθηκαν μόνο σε ένα μαθητών και γενικότερα αρτιότερη νόμο της χώρας, μην επιτρέποντας την λειτουργία της σχολικής μονάδας. Κρί- γενίκευση των αποτελεσμάτων. σιμο σημείο όμως για την περαιτέρω βελτίωση του υπάρχοντος συστήματος Προτάσεις για μελλοντικές έρευνες είναι η χρήση δικαιότερων συστημά- των αξιολόγησης των εκπαιδευτικών. Σε σχέση και με τους περιορισμούς της μελέτης, οι προτάσεις για μελλοντι- Ερευνητικοί περιορισμοί κές έρευνες περιλαμβάνουν τα εξής: Όπως κάθε έρευνα, έτσι και η πα- • Μελλοντικές μελέτες μπορούν να ρούσα έχει κάποιους ερευνητικούς εστιάσουν στη διερεύνηση των ζη- περιορισμούς, ήτοι: α) το μέγεθος του τημάτων της ηθικής σε δύο ή πε- δείγματος της ποσοτικής έρευνας ήταν ρισσότερες γεωγραφικές περιφέ- σχετικά μικρό (Ν=132). Ένα μεγαλύ- ρειες της χώρας, επιτρέποντας τις τερο δείγμα θα ενίσχυε την αξιοπιστία συγκρίσεις. των αποτελεσμάτων, β) οι εκπαιδευτι- • Άλλες έρευνες μπορούν να εξετά- κοί σε αρκετές περιπτώσεις μπορεί να σουν παρόμοια ζητήματα στη τρι- μην επιθυμούσαν να σχολιάσουν τη συ- τοβάθμια εκπαίδευση ή να συγκρί- μπεριφορά του προϊστάμενού τους, γ) νουν τα αποτελέσματά ανάμεσα η τήρηση της ηθικής και η δίκαιη αντι- στις διαφορετικές εκπαιδευτικές μετώπιση των εργαζομένων πιθανώς βαθμίδες. να επηρεάζεται από παράγοντες που • Μελλοντικές έρευνες μπορούν να δεν αναφέρθηκαν στην παρούσα εργα- συμπεριλάβουν στα δείγματά τους σία, δ) τα δεδομένα συλλέχθηκαν μέσα και τους γονείς των μαθητών. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Ελληνόγλωσση: Cohen, L., Manion, L. & Morrison, K. (2012). Μεθοδολογία εκπαιδευτικής έρευνας (Ψηφι- ακή έκδοση). Αθήνα: Μεταίχμιο. Creswell, J. (2011). Η Έρευνα στην Εκπαίδευση. Αθήνα: ΙΩΝ. Dessler, G. (2015). Διοίκηση Ανθρωπίνου δυναμικού, Βασικές έννοιες και σύγχρονες τάσεις, 2η έκδοση. Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική. Robson, C. (2007). Η έρευνα του Πραγματικού Κόσμου, ένα μέσον για κοινωνικούς επιστή- μονες και επαγγελματίες ερευνητές. Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg. Αθανασούλα-Ρέππα, Α. (2008). Εκπαιδευτική Διοίκηση και Οργανωσιακή Συμπεριφορά. Αθήνα: Ελλήν. Αθανασούλα-Ρέππα, Α. (2012). Ηγεσία, η πυξίδα του εκπαιδευτικού οργανισμού. Επιστη- μονικό Δίκτυο Εκπαίδευσης Ενηλίκων Κρήτης, 8. Ανακτήθηκε στις 26/3/2016 από την διεύθυνση http://cretaadulteduc.gr/blog/?p=508 175 Ανθοπούλου, Σ.-Σ. (1999). “Διαχείριση ανθρώπινου δυναμικού” στο Α. Κόκκος κ.ά. (Επιμ.), Διοίκηση εκπαιδευτικών μονάδων: Διοίκηση ανθρώπινου δυναμικού, Πάτρα: ΕΑΠ, 17-92. Aνακτήθηκε στις 23/2/2016 από την διεύθυνση https://virtualcampus.euc.ac.cy/ webapps/blackboard/execute/content/file?cmd=view& content_id=_19094_1&course_ id=_1234_1 Αργυροπούλου, E., & Συμεωνίδης, A. (2017). Η ανάδειξη των προσόντων του αποτελε- σματικού Διευθυντή Σχολικής Μονάδας μέσα από τις διαδικασίες επιλογής. Μια εμπειρική μελέτη περίπτωσης. Έρευνα στην Εκπαίδευση, 6(1), 53-72. doi:http://dx.doi. org/10.12681/hjre.10846 Κατσαρός, Ι. (2008). Οργάνωση και Διοίκηση της Εκπαίδευσης. Αθήνα: ΥΠΕΠΘ, Παιδα- γωγικό Ινστιτούτο. Κιρκιγιάννη, Φ., (2012), Ο Αποτελεσματικός Διευθυντής του Σχολείου, Τα Εκπαιδευτικά, τεύχος 99-100, σελ. 96-113. Λεμονή Ι., Κολεζάκης, Α. (2013), Το πολυσύνθετο έργο του Διευθυντή Σχολικής Μονάδας και η έλλειψη σχετικής κατάρτισής του στη «Διοίκηση Εκπαιδευτικών Μονάδων», Επι- στημονικό Εκπαιδευτικό Περιοδικό, Τόμος 1, Τεύχος 3, σελ. 165-182. Παπαλεξανδρή Α., Ν., & Μπουραντάς Κ., Δ. (2016).Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού. Αθή- να: Εκδόσεις Μπένου. Σαΐτης , Χ. (2008). Ο διευθυντής στο δημόσιο σχολείο. Αθήνα: ΠΙ. Τσακίρης, Ι., & Μουστάκας, Λ. (2008). Η τεχνική του ηθικού διλήμματος. Πανελλήνιο Συ- νέδριο Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου Θέμα: «Περιβαλλοντική Εκπαίδευση για μια ολοκληρωμένη ανάπτυξη». Αθήνα 11/2008. Ξενόγλωσση: Brown, M. T. (1990). WORKING ETHICS. San Francisco: Jossey-Bass. Bryman, A., (2004) Social Research Methods, Second edition, New York: Oxford University Press. Cheng, Y., Chan, M., (2000), Implementation of School-Based Management: A Multi- Perspective Analysis of the Case of Hong Kong, International Review of Education, Vol.6 (3/4):pp. 205-232. Cohen, L., Manion, L., & Morrison, K. (2013). Research methods in education. New York: Routledge. Daft, R. (2006). The new Era of Management. Ohio: Thomson Southwestern. Dinc, M. S., & Aydemir, M. (2014). The Effects of Ethical Climate and Ethical Leadership on Employee Attitudes: Bosnian Case. International Journal of Management Sciences, 2(9), 391-405. Donovan, M. A., Drasgow, F., & Munson, L. J. (1998). The Perceptions of Fair Interpersonal Treatment scale: Development and validation of a measure of interpersonal treatment in the workplace. Journal of Applied Psychology, 83(5), 683. Doron, I. (2007). Court of ethics: teaching ethics and ageing by means of role-play. Educational Gerontology, 33(9), 737-758. ERANIL, A. K., & OZBILEN, F. M. (2017). Relationship between School Principals’ Ethical Leadership Behaviours and Positive Climate Practices. Journal of Education and Learning, 6(4), 100. 176 Higgins, A. (1980). Research and measurement issues in moral education interventions. In R. Mosher, ed., Moral education. A first generation of research and development, pp. 92- 107. New York : Praeger. Johnson, B. and Christensen, L. (2010) Educational Research: Quantitative, Qualitative and Mixed Approaches. 4th edn. London: Sage.  Kraus, R. (2008). You must participate: violating research ethical principals through role- play. College Teaching, 56(3), 131-136. Lawton, A., & Páez, I. (2015). Developing a framework for ethical leadership. Journal of Business Ethics, 130(3), 639-649. Lind G. (2005). Moral Dilemma Discussion Revisited – The Konstanz Method, Europe’s Journal of Psychology. Malhotra, N., Birks, D. (2003). Marketing research: An applied Approach, 2nd European edition. Harlow: Pearson Education. Malhotra, N., Birks, D. (2006). Marketing research: An applied Approach 3rd European edition. Harlow: Pearson Education. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. Thousand Oaks: Sage Publications. Moke, O. L., & Muturi, W. (2015). Effects of Human Resource Audit on Employee Performance in Secondary Schools in Kenya; a Case of Non Teaching Staff in Secondary Schools in Nyamache Sub County. Journal of Education and Practice, 6(19), 83-94. Mulford, B. (2005). “The international context for research in educational leadership”. Educational Management Administration and Leadership 32 (2): 139 – 154. Olsen, E.M., Slater, S.F., Hult, T.M., (2005). “The importance of structure and process to strategy implementation”, Business Horizons 48:47-54. O’Reilly, C. A., Caldwell, D. F., Chatman, J. A., Lapiz, M., Self, W., (2010). “How leadership matters: The effects of leaders’ alignment on strategy implementation“, The Leadership Quarterly, 21:104–113. Petrick, J. A., & Quinn, J. F. (2001). Integrity capacity as a strategic asset in achieving organizational excellence. Measuring Business Excellence, 5(1), 24-31. Skinner, A. D. & Kritsonis, W. A. (2006). How to Implement the Ways of Knowing Through the Realms of Meaning as an Ethical Decision-Making Process to Improve Academic Achievement-Ten Recommendations. NATIONAL JOURNAL FOR PUBLISHING AND MENTORING DOCTORAL STUDENT RESEARCH. 3 (1) p p 1-9. Strydom, J. F., Zulu, N., & Murray, L. (2004). Quality, culture and change. Quality in Higher Education, 10 (3), 207-217. Taghreed M., Α., Almannie, Μ. (2015). Achieving Competitive Advantage in Human Resource Management in General School District of Riyadh in Saudi Arabia. Journal of Education and Practice, Vol.6, No.23, 1-10. Toytok, E. H., & Kapusuzoglu, S. (2016). Influence of School Managers’ Ethical Leadership Behaviors on Organizational Culture: Teachers’ Perceptions. Eurasian Journal of Educational Research, 66, 373-388. Treviño, L. K., Weaver, G. R., & Reynolds, S. J. (2006). Behavioral ethics in organizations: A review. Journal of management, 32(6), 951-990. Wiemers, R., Shutt, T., & Piro, J. (2012). An ethical approach to building a positive school climate. The Journal of Interdisciplinary Education, 11, 69-87. 177 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 178-189 Κωνσταντίνος Δημουλάς (*), Θεοδώρα Παπαδημητρίου (**), Ευριπίδης Δημουλάς (***), Έλλη Βέλλιου (****), Σταμάτιος Ξαγρεμμενάκος (*****), Στυλιανή Θηβαίου (******), Χρήστος Πούρικας (*******), Λάμπρος Ταμπακάς (********), Γεώργιος Ζαμπέτογλου (*********), Δημήτριος Δημάκας (**********), Νεκταρία – Φιλίτσα Αγραφιώτη (***********), Βασιλική Ζησοπούλου (************), Δημήτριος Λιόβας (*************) Η ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΗΘΙΚΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ ΣΤΗΝ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ ΤΟΥ, ΑΠΟ ΨΥΧΟΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΣΚΟΠΙΑ * Ο Κ.Δ. είναι Φιλόλογος – Νομοπολιτικός – Θεολόγος, Ψυχολόγος (Φιλοσοφίας – Παιδαγωγικής – Ψυχολογίας / Ψυχολογίας, [Πειραματικής, Γνωστικής, Εξελικτικής, Σχολικής] και Κοινωνικής – Kλινικής Ψυχολογίας), Msc [Ψυχοανάλυσης και] Κοινωνικής – Κλινικής / Kλινικής Ψυχολογίας, Δρ (I.K.Y.) [Κλινικής Παιδονευροψυχολογίας και] Ψυχιατρικής Kλινικής Ψυχολογίας, Ερευνητής Βιοψυχοανάλυσης, επί τιμή Α΄ Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων, πρ. αναπληρωτής Διευθυντής Περιφερειακού Επιμορφωτικού Κέντρου Εκπαιδευτικών Θεσσαλίας. Επικοινωνία: Διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», 2410550160, Τριανταφύλλου 5, 41221 Λάρισα,

** Η Θ.Π. είναι Καθηγήτρια Γαλλικής Φιλολογίας και Γλώσσας. Επικοινωνία: Διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», 2410550160, Τριανταφύλλου 5, 41221 Λάρισα,

*** Ο Ευ.Δ. είναι Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και Μηχανικός Η / Υ / Ενεργειακός, MSc Παραγωγή και Διαχείριση Ενεργείας. Επικοινωνία: Διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», 2410550160, Τριανταφύλλου 5, 41221 Λάρισα,

**** Η Έ.Β. είναι Εκπαιδευτικός Εικαστικός, MSc Καλές Τέχνες και Δημόσιος Χώρος. Επι- κοινωνία: Διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», 2410550160, Τριανταφύλλου 5, 41221 Λάρισα,

***** Ο Σ.Ξ. είναι Σταμάτης Ξαγρεμμενάκος, Υποδιευθυντής ΙΕΚ, Οικονομολόγος / Λογιστής, MSc 1. Διοίκηση Υγείας, 2. MSc Σπουδές στην Εκπαίδευση. Επικοινωνία: Διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», 2410550160, Τριανταφύλλου 5, 41221 Λάρισα,

****** Η Σ.Θ. είναι Διευθύντρια Εκπαιδευτικός Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, φ. Φιλολογίας, MSc Σχολικής / Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας (Συναισθηματικής Αγωγής στο Σχολείο). Επικοινωνία: Διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», 2410550160, Τριανταφύλλου 5, 41221 Λάρισα,

******* Ο Χ.Π. είναι Εκπαιδευτικός Τεχνολόγος Ηλεκτρολόγος Μηχανικός. Διευθυντής 1ου Ε.Κ. Ελασσόνας, Msc «Συγκινησιακές - Συναισθηματικές Δυναμικές και Εκπαίδευση». Επικοινωνία: Διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», 2410550160, Τριανταφύλλου 5, 41221 Λάρισα,

******** Ο Λ.Τ. είναι Νοσηλευτής, Msc Advanced Nursing Practice, Κ/Χ Κλινική ΑΧΕΠΑ. Επικοινωνία: Διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής εξαρτάται από το πόσον η επαγγελματική του επιλογή ήταν σύμφωνη με την προσωπική του επαγγελματική τάση. Η τάση αυτή εδράζεται στον γονότυπο που εκφράζεται, μέσω των φυλικών ορμονών του, στην επικοινωνία 178 1. Εισαγωγή λο, απότοκο του οποίου γεφυρώματος είναι η όποια τάση για την όποια συ- Η προσωπική ηθική του ατόμου μπεριφορά του ατόμου (House et al, στην διαμόρφωση της σταδιοδρομίας 1979, Hinew, 1982, Konishi & Gurney, του εξαρτάται από την συμφωνία ή μη 1982, Changeux, 1984, 1986, Δημου- της επιλογής της σταδιοδρομίας του με λάς, 1990α, 1998, Shade & Ford, 1995). τις επιταγές της δικής του ψυχοβιολο- Όταν η επιλογή του επαγγέλματος εί- γικής επαγγελματικής τάσης, από το ναι αυτό, που, ακριβώς, θα ήθελε το πόσον, δηλαδή, η επαγγελματική του άτομο, τότε η συμπεριφορά του ως επιλογή ήταν σύμφωνη με την προσω- επαγγελματίας οδηγεί στην ευόδωση πική του επαγγελματική τάση. Η τά- της σταδιοδρομίας του, καθώς δεν ση αυτή εδράζεται στους βαθύτερους υπάρχει χειρότερο από το να ασκεί γονοτυπικούς σχηματισμούς, οι οποί- κάποιος ένα επάγγελμα που δεν ήταν οι εκφράζονται, μέσω των από εδώ της επιλογής του (Δημουλάς, 2017α), απορρεουσών ορμονών του φύλου, οι καθώς (Δημουλάς, 1995α,β, 1996α,β, οποίες και είναι οι γέφυρες επικοινω- 1999β,γ) αρρωσταίνει ο ίδιος, μαζί μ’ νίας του γονιδιώματος με τον εγκέφα- αυτόν, και το περιβάλλον του. του με τον εγκέφαλο, με απότοκο την συμπεριφορά του ατόμου. Όταν η επιλογή του επαγγέλ- ματος είναι αυτό, που, ακριβώς, θα ήθελε το άτομο, τότε η συμπεριφορά του ως επαγγελματίας οδηγεί στην ευόδωση της σταδιοδρομίας του, αντίθετα, όπως έδειξε βιβλιογραφική έρευνά μας εκατοντάδων προσώπων, ιδιαίτερου ψυχοβιοπαθολογικού ενδιαφέροντος, από την παγκόσμια ιστορία, αρρωσταίνει ο ίδιος, μαζί του και το περιβάλλον του. επαγγελματικός προσανατολισμός, γονιδίωμα, σταδιοδρομία, επάγγελμα, επαγγελματίας Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», 2410550160, Τριανταφύλλου 5, 41221 Λάρισα,

********* Ο Γ.Ζ. είναι Μηχανικός Πληροφορικής, Εκπαιδευτικός Πληροφορικής. Επικοινωνία: Διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», 2410550160, Τριανταφύλλου 5, 41221 Λάρισα,

********** Ο Δ.Δ. είναι δρ Γεωπόνος Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Επικοινωνία: Διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», 2410550160, Τριανταφύλλου 5, 41221 Λάρισα,

*********** Η Ν.-Φ.Α. είναι Πτυχιούχος Έργων Υποδομής, Υπάλληλος Αναπτυξιακής Εταιρείας Δήμου Βόλου. Επικοινωνία: Διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», 2410550160, Τριανταφύλλου 5, 41221 Λάρισα,

************ Η Β.Ζ. είναι Πτυχιούχος Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων, Msc σε Οργάνωση και Διοίκηση στην Εκπαίδευση. Επικοινωνία: Διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», 2410550160, Τριανταφύλλου 5, 41221 Λάρισα,

************* Ο Δ.Λ. είναι Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και Μηχανικός Η / Υ, Πληροφορικός, MSc Σύχρονων Περιβαλλόντων Μάθησης και Παραγωγής Διδακτικού Υλικού, υ. δρ. Τεχνολογίας και Γλωσσολογίας, υπεύθυνος Κέντρου Πληροφορικής και Νέων Τεχνολογιών Διεύθυνσης Εκ- παίδευσης Νομού Λάρισας. Επικοινωνία: Διεπιστημονική Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», 2410550160, Τριανταφύλλου 5, 41221 Λάρισα,

179 2. Μεθοδολογικά ερευνητικά αισθήσεις, ενεργητικότης) και συμπε- εργαλεία ριφορά (αισθηματική ζωή, νοητικές ικανότητες, απασχόληση, ντύσιμο) των Αυτό το είδαμε (Βουβούση, 2018) ανθρώπων, κατατάξαμε (Hirschfeld, στο πλαίσιο της μεγάλης έρευνας, που 1962, Βουβούση, 2017, Δημουλάς, διενεργήσαμε, με στόχο μας να έχου- 2017β, Δημουλάς και συν., 2017α,β, με την ασφαλέστερη δυνατή άποψη, 2018γ, Dimoulas et al, 2018) τις προ- για την ψυχοβιοπαθολογία των εκα- σωπικότητες της σειράς μας, με βάση τοντάδων προσώπων, ιδιαίτερου ψυ- τους 43.046.721 τύπους ψυχοσωματι- χοβιοπαθολογικού ενδιαφέροντος, κής συμπεριφοράς, που σχηματίζονται από την παγκόσμια ιστορία, τα οποία μεταξύ ιδεατού απόλυτου αρσενικού θα αποτελούσαν το αντικείμενο της και απόλυτου θηλυκού, σε οσμωτική μονοθεματικής μηνιαίας περιοδικής φυλοορμονική μίξη, οι οποίοι μπο- σειράς μας «Η Ψυχοβιοπαθολογία ρούν να συμποσωθούν, αδρομερώς, σε στην Ιστορία», σκοπός, για τον οποίο 81 συνδυασμούς, επιφανειακά, μόνον, μελετήσαμε, επισταμένα και σε βάθος, διαφοροποιούμενους στα δύο φύλα. εκατοντάδες προσωπικότητες, ιδιαίτε- Ανθρωπολογικά βιομετρικά, στοι- ρου ψυχοβιοπαθολογικού ενδιαφέρο- χεία, που ελήφθησαν υπόψη [διαχω- ντος, σε κάθε τομέα της ζωής των, από ρίζονται, με «/», κατά (αρσενικό / την παγκόσμια ιστορία. Η μέθοδος, θηλυκό) φύλο]: Μέσο ανάστημα: 1,67 που, εξαρχής, ακολουθήσαμε, ήταν, / 1,56, Μήκος κορμού αναλογικά με και είναι, καθώς συνεχίζουμε την με- τις κνήμες, κατά μ.ό.: Μυικός ιστός λέτη, για να είμαστε έτοιμοι, για όταν 41,8% / 35,8%, Λιπώδης ιστός 18,2% / αρχίσει να κυκλοφορείται η σειρά μας 28,2 %, Ερυθρά αιμοσφαίρια 5000000 αυτή και στην συνέχειά της, περιγρα- / κ.ε. / 4-4,5 000000 / κ.ε. (για άντρες, φική / στατιστική / ερμηνευτική, πάνω γυναίκες) (Πέντζου – Δαπόντε, 1983). στα ευρήματα του Magnus Hirschfeld Ανθρωπολογικά, βιομετρικά, φυλικά, (Hirschfeld, 1962). Με την σκέψη, ότι στοιχεία, που ελήφθησαν υπόψη [δι- τα φύλα είναι, βεβαίως, διακριτά, αλλ’ αχωρίζονται, με «/», κατά (αρσενικό αυτό πολύ λίγο ανταποκρίνεται στην / θηλυκό) φύλο]: γυναικομαστία / αν- πραγματικότητα, καθώς, ακόμα και δρομαστία / Χωρίς γένεια / Τρίχωμα μέσα στην ομάδα των αντρών και των και Κόμη γυναικείου τύπου / γένεια γυναικών, παρατηρούνται πλείστες και ανδροτριχία /Φωνή και φωνητικές όσες αποκλίσεις, όσον αφορά σε σω- χορδές γυναικεία ανδρική φωνή και ματικούς χαρακτήρες [πρωτεύοντες προέχον μήλο του Αδάμ / (γυναικο- (γεννητικά μέρη: σπερματικό επιθή- γλωττία) (ανδρογλωττία) / Γυναικεία λιο, πόροι, γεννητικός ύβος, γεννη- λεκάνη / ανδρική λεκάνη / Σύστημα τική σχισμή), δευτερεύοντες (στήθος μυών, ανάστημα, σκελετός, κινήσεις / / μαστός, τρίχωμα, καρωτίδα / φωνή, Γεννητικά μέρη / Διασεξουαλικοί σχη- λεκάνη, σκελετός / μύες)], σεξουαλικό ματισμοί των γεννητικών οργάνων / ένστικτο (τάση, τρόπος πλησιάσματος, Ερμαφροδιτισμοί (πραγματικοί ή φαι- 180 νομενικοί) / Άντρες με όργανα κολπι- μπλέγματα, που μπορούμε να φαντα- κής μορφής / Γυναίκες με ασυνήθιστου σθούμε (Hirschfeld, Le Vay, 1994), μεγέθους (κυρίως μεγάλη κλειτορίδα) ανάμεσα στις χαρακτηριστικές (κατά γεννητικά όργανα / Άλλες φυσιολογι- τον φαινότυπο), ανδρικές και γυναι- κές ιδιότητες / Σεξουαλικό ένστικτο / κείες, ιδιότητες, οι οποίες βασίζονται Τάση του ενστίκτου / Τρόπος πλησιά- σε [σωματικούς χαρακτήρες (Α, Β) σματος του αντικείμενο / Αισθήσεις / [Α: πρωτεύοντες (γεννητικά μέρη: Ενεργητικότητα / Άλλες ψυχολογικές σπερματικό επιθήλιο, πόροι, γεννητι- ιδιότητες / Αισθηματική ζωή / Νοητικές κός ύβος, γεννητική σχισμή), Β: δευ- Ικανότητες / Απασχόληση / Ντύσιμο / τερεύοντες (στήθος / μαστός, τρίχωμα, .................... / Ερμαφροδιτισμός / Αν- καρωτίδα / φωνή, λεκάνη, σκελετός δρογυνία / Μετατροπισμός, δισεξουα- / μύες)], Γ: σεξουαλικό ένστικτο (τά- λικότητα, ομοφυλοφιλία / Παρενδυσία ση, τρόπος πλησιάσματος, αισθήσεις, (Hirschfeld, 1962, Δημουλάς, 1990α,β, ενεργητικότης) και Δ: συμπεριφορά 1993). Ανθρωπολογικά, βιομετρικά, (αισθηματική ζωή, νοητικές ικανό- φυλικά, γονιδιακά στοιχεία, που ελή- τητες, απασχόληση, ντύσιμο) των αν- φθησαν υπόψη [διαχωρίζονται, με «/», θρώπων], συνοπτικά: Α: γεννητικά μέ- κατά (αρσενικό / θηλυκό) φύλο, ενώ ρη, Β: βασικές σωματικές ιδιότητες, Γ: με // διαχωρίζονται οι περιπτώσεις, σεξουαλική τάση, Δ: ψυχολογικές ιδι- ανά στίχο]: X / OX (γοναδική δυσγε- ότητες, κείνται μεταξύ των τεσσάρων, νεσία) // OY //XX / XY // XXX (υπερ- μεγάλων, βασικών, κατηγοριών, στους θηλυκό) XYY (υπεραρσενικό) // XXY άνδρες (α) και στις γυναίκες (γ), συνή- (1/400) / XXXX // XXXY / XXXXX θως μικτές (αγ), ως εξής: Αα, Αγ, Ααγ // XXXXY / XYY (1/1000) // XXYY (3 συνδυασμοί), Βα, Βγ, Βαγ (9 συνδυ- / XXXYY // XY/XXY (ερμαφροδιτι- ασμοί), Γα, Γγ, Γαγ (27 συνδυασμοί), σμός) // XX/YY (ερμαφροδιτισμός) // Δα, Δβ, Δαγ (81 συνδυασμοί). Σε ……… // ……… // ………… // Φ Υ Λ Ι Κ καθένα των 81, αυτών, συνδυασμών, Ε Σ Ο Ρ Μ Ο Ν Ε Σ // Σ Υ Μ Π Ε Ρ Ι εμπεριέχονται οι [εκ των (α, γ, αγ =) ΦΟΡΙΚΟΕΠΙΦΑΙΝΟΜΕΝ 3 (Α, Β, Γ, Δ =) 16 = 43. 046.721, συνολικά, Ο // ΤΥΠΟΙ // Α Ρ Σ Ε Ν Ι Κ Ο → Θ υποτύπων] 531.441 ψυχοφυλοϋποτύποι Η Λ Υ Κ Ο // Θ Η Λ Υ Κ Ο → Α Ρ = 43. 046.721, συνολικά, υποτύποι. Σ Ε Ν Ι Κ Ο // 43.046.721 // ΟΜΑΔΕΣ Ευρέθηκε, λοιπόν, ότι η, κατά το // 81 // ΦΥΛΑ // ΑΝΔΡΑΣ / ΓΥΝΑΙ- φύλο, συμπεριφορά φτάνει (κατά τα ΚΑ (Owen, 1972, Hook, 1973, Netter, ανάμικτα, ψυχοσωματικά, ιδιώματα 1983, Παρασκευόπουλος, 1985, Κα- του ατόμου) τους 43.046.721 τύπους, ραπέτσας, 1988, Δημουλάς, 1990α,β, που μπορούν να συμποσωθούν, αδρο- 1993). Με βάση αυτά έγιναν οι υπο- μερώς, σε 81 συνδυασμούς, επιφανει- λογισμοί (Βουβούση, 2017, Δημουλάς, ακά, μόνον, διαφοροποιούμενοι στα 2017β, Δημουλάς και συν., 2018γ,ε, δύο φύλα. Πρόσφατες ερευνητικές Dimoulas et al, 2018). διαπιστώσεις επιβεβαιώνουν ότι το Όλα τα δυνατά, συνδυαστικά, συ- πλήθος της διαφοροποίησης εδράζε- 181 ται στους γεννητικούς βιολογικούς ή πολύ, μη ταιριαστό, απόλυτα, με αυ- παράγοντες (χρωμοσωμικό μωσαϊκό), τά που έχουμε μάθει, τουλάχιστον στις που εκφράζονται μέσω των ορμονών αντροκρατούμενες κοινωνίες, να δια- του φύλου, σε μίξη, ανάμεσά τους. Ο κρίνουμε ως ανδρική (με τάση για επι- αριθμός αυτός φαίνεται μεγάλος, αλλά βολή, με οπωσδήποτε ενεργητικά στοι- δεν είναι, αν υπολογίσουμε τον πληθυ- χεία του χαρακτήρα, όπως το θάρρος, σμό του πλανήτη μας, τον οποίο, όμως, η δύναμη, η υπερηφάνεια, η επίτευξη μπορούμε να προσεγγίσουμε, αν υπο- - ιδιαίτερα απέναντι των γυναικών - διαιρέσουμε, έτι, περαιτέρω, τα πα- νικών, η απόκτηση αξιωμάτων, τιμών, ραπάνω χαρακτηριστικά (στα οποία, τίτλων, η άρνηση κάθε «γυναικείας» ήδη, είχαμε περιοριστεί στα τέσσερα - με την έννοια του υπάκουου, υπηρε- βασικότερά των): τρίχωμα (κόμη, γέ- τικού, υποταγμένου - τάσης κ.λπ., με νεια), ενδυμασία (ρούχα, εσώρρουχα), μια διαρκή πάλη για προσωπική υπε- κ.λπ., περαιτέρω υποδιαίρεση, στα ροχή που θεωρείται «ανδρικό» να την οποία, θα έδινε αριθμό υποπεριπτώ- πετύχουμε) ή ως γυναικεία (χαρακτη- σεων, που ίσως και να ξεπερνούσαν ριστικά της η υπακοή και η υποταγή) τον πληθυσμό του πλανήτη μας. επαγγελματική ενασχόληση. Όπου Έτσι (Δημουλάς και συν., αυτό δεν συνέβαινε και οι άνδρες και 2018β,ε,στ, Dimoulas et al, 2018), γυναίκες ακολουθούσαν απαράβατα δεν υπάρχει «άντρας» και «γυναίκα» επαγγέλματα, στερεοτυπικώς, ανδρικά (Utamsing & Holloway, 1982, Δημου- και γυναικεία, η επαγγελματική στα- λάς, 1994, 1996γ, 1999α), αλλά ο άν- διοδρόμηση του ατόμου δεν είχε την θρωπος που κινείται σε ένα φυλοορ- επιτυχία, που, αντίθετα, είχε η ενασχό- μονικό συνεχές (Δημουλάς και συν., ληση ανδρών με εργασίες σύστοιχες, 2018α,ζ), μεταξύ των δύο απόλυτων περισσότερο, των γυναικών και των άκρων «αρσενικό» και «θηλυκό», που, γυναικών με εργασίες σύστοιχες, πε- ως ιδανικές οντότητες δεν υπάρχουν, ρισσότερο, των ανδρών. Αυτό σημαί- όντας, απλά, επιστημονικά πλάσματα νει ότι ο στερεοτυπικός διαχωρισμός μελέτης, μεταξύ των οποίων υπάρχει η σε ανδρικά και γυναικεία επαγγέλμα- αλληλοεμπεριχώρηση του αρσενικού τα θα πρέπει να αντικατασταθεί με την προς το θηλυκό και του θηλυκού προς ενασχόληση στο συνεχές «αρσενική – το αρσενικό. θηλυκή» δραστηριότητα. 3. Αποτελέσματα 4. Συζήτηση Διαπιστώσαμε τα εξής: Οι προσω- Πράγματι, υπάρχουν διαφορές πικότητες της σειράς μας, άνδρες και ανάμεσα στα δύο φύλα, σε διάφορους γυναίκες, ασκούσαν επάγγελμα, αν τομείς του επιστητού. Οι σχετικές όχι, εντελώς, σε άλλη κατεύθυνση, του- έρευνες (Sullerot, 1978, Denenberg, λάχιστον μη προσιδιάζον, πάντως λίγο 1981, Diamond et al, 1981, Inglis & 182 Lawson, 1981, 1982) δείχνουν πως τα ται μπορεί να το βοηθήσει να ’βρεί το αγόρια υπερέχουν στην ικανότητα μορφωτικοσπουδαστικό στόχο που του σύλληψης σχέσεων χώρου και στις μη- ταιριάζει. χανικές δεξιότητες και (σε μικρότερο Η προσωπική ηθική του ατόμου βαθμό) στην αριθμητική ικανότητα, στην διαμόρφωση της σταδιοδρομί- ενώ τα κορίτσια στη γλωσσική ευχέ- ας του εξαρτάται από την συμφωνία ρεια και (λιγότερο) στις μνημονικές ή μη της επιλογής της σταδιοδρομίας ικανότητες. Οι διαφορές αυτές αντι- του με τις επιταγές της δικής του ψυ- κατοπτρίζονται στις επιδόσεις τους χοβιολογικής επαγγελματικής τάσης, ήδη στο σχολείο. Στο σχολείο αποδει- από το πόσον, δηλαδή, η επαγγελμα- κνύεται ότι τα κορίτσια έχουν, γενικά, τική του επιλογή ήταν σύμφωνη με την καλύτερες επιδόσεις από τα αγόρια, προσωπική του επαγγελματική τάση ιδίως στα μαθήματα που απαιτούν (Δημουλάς, 2000α, Δημουλάς και συν., αντιληπτική ταχύτητα, μνήμη, γλωσ- 2001α,β, Δημουλάς & Κούκου, 2013). σική ευχέρεια και ακρίβεια, ενώ τα Όταν η επιλογή του επαγγέλματος αγόρια επιδίδονται με περισσότερη είναι αυτό, που, ακριβώς, θα ήθελε επιτυχία σε μαθήματα που απαιτούν το άτομο, τότε η συμπεριφορά του σύλληψη σχέσεων χώρου και αριθμη- (Δημουλάς, 2001), ως επαγγελματία, τική ικανότητα, και φαίνεται αυτό από οδηγεί στην ευόδωση της σταδιοδρο- τη βαθμολογία τους στα κυρίως πληρο- μίας του (Δημουλάς, 1995α,β, 1996α,β, φοριακά μαθήματα, όπως η ιστορία, η 1999β,γ, Δημουλάς και συν., 2018γ,δ), γεωμετρία και η φυσιογνωστική. καθώς δεν υπάρχει χειρότερο από το Την υποκρυπτόμενη (κάτω από την να ασκεί κάποιος ένα επάγγελμα που αδρομερή διαφοροποίηση των δύο φύ- δεν ήταν της επιλογής του (Δημουλάς, λων), απίστευτη σε αριθμό, ποικιλία 1991, 1997), διότι αρρωσταίνει ο ίδιος φύλου στο παιδί κανένας δεν μπορεί (Κωσταράς, 1973, Δημουλάς, 1991), να την φανταστεί και, τις πιο πολλές μαζί μ’ αυτόν, και το περιβάλλον του φορές, ούτε το ίδιο το παιδί γνωρίζει (Δημουλάς, 2004). την τρικυμία των επιθυμιών του μεταξύ όλων των πιθανών μορφωτικοσπουδα- στικών στόχων που του ταιριάζουν και 5. Συμπεράσματα που, πολύ χοντρικά, ο κόσμος χωρίζει, ακόμα και σήμερα, έστω πολύ λιγότε- Το περιβάλλον του παιδιού πρέπει ρο από παλαιότερα, σε «αντρικούς» να αφήσει το παιδί να αποφασίσει και «γυναικείους». Η διάκριση άντρας ανεπηρέαστο το τι θα σπουδάσει και - γυναίκα πρέπει να αντικατασταθεί τι θα κάνει στη ζωή του. Μόνον ελεύ- από το συνεχές αρσενικό - θηλυκό. θερο κάθε σχετικής παρέμβασης, θα Μόνο η προσπάθεια του ίδιου του μπορέσει το ίδιο να εκδιπλώσει τον παιδιού να γνωρίσει σε ποιο ακριβώς εσωτερικό κόσμο των επιθυμιών του, σημείο τού συνεχούς αρσενικού - θη- που θα τις αποκρυσταλλώσει στις επι- λυκού (φυλικού continuum) βρίσκε- δόσεις του επί των αντικειμένων του 183 σχολείου. Ο γονιός ή δάσκαλος ή ο Μπαρμπάκα, Αντώνιο Αποστολίδη, όποιος τρίτος πρέπει να είναι πάρα Αποστολία Αργύρη, Χριστίνα Βαμ- πολύ προσεκτικός, στις εκτιμήσεις του, βούρη, Νικόλαο Βερβέρα, Ιωάννα επί των επιδόσεων του παιδιού, στο Βλάνδου, Ευθύμιο Γεωργούση, Μαρία σχολείο, για να μην το ξεστρατίσει, και Βαλάντη Γιαννούλα, Αθανάσιο Δή- άθελά του, από τις κλίσεις του. Για να μου, Παναγιώτη Ζησόπουλο, Δημήτρη μην επενδύσει εντελώς δικές του (λίγο Κιοσέογλου, Βασιλική Κουτζεκλίδου, ή πολύ μακρινές) απόψεις, για το κάθε Ιωάννη Κωνσταντινίδη, Χριστίνα Πα- παιδί, στην αξιολόγησή του, θα πρέπει, τσιώρα, Χρήστο Μπάμπαλη, Ελένη τουλάχιστον, να είναι ο ίδιος εντελώς Ξυνοπούλου, Αγορίτσα Οικονόμου, ενήμερος τουλάχιστον της ανάγκης Χριστόδουλο Χριστοδούλου, Σουλ- τοποθέτησης του παιδιού στο ακριβές τάνα Χουβαρδά, Χρήστο Παπαμάν- σημείο του βιοψυχολογικού συνεχούς θο, Δημήτριο Παπατζέλο, Πρόδρομο «αρσενικό – θηλυκό», σύμφωνα με Σκενδερίδη, Κερασία Συλλογιστού, το οποίο και οι όποιες δυνατότητες Ελένη Ιωσηφίδου, μαρλινα Χατζηκυ- του παιδιού, πράγματα που πρέπει, ριάκου, Αντώνιο Φραγκούλη, Απόστο- οπωσδήποτε, ο ίδιος και να γνωρίζει, λο Μιχαλόπουλο, Νικόλαο Φωτερή, προκειμένου να εναρμονισθεί με αυ- Ιωάννα Καρτάκη, Ιωάννα Αετοπού- τές, στο αξιολογικό και επαγγελματι- λου, Βασίλειο και Αθανασία Δημουλά, κοπροσανατολιστικό έργο του, για το Μαγδαληνή Παπαναστασίου, Αγγελι- καλό του παιδιού, που θα ασκήσει, στο κή Τσάμη, Κωνσταντίνα Ηλιοπούλου, μέλλον, κάποιο επάγγελμα.. Θωμά και Λουκρητία Πατέρα, Σπύρο Μαλούχο, Αναστάσιο Μπέσσιο, Χρύ- σα Μπακρατσά, Μάριο Γώγουλα, Ευχαριστίες Χρήστο Σαλογιάννη, Αρετή Γαλλή, Κωνσταντία Τέλιου, Σταματία Καππέ, Νικόλαο Καλογιάννη, Σοφία Πα- Δήμητρα Μπαρδάνη, Ειρήνη Σεΐδου, παπαρίση, Ειρήνη – Χρυσοβαλάντη Χρήστο Αυγερινίδη, Χρήστο Πολύζο, Δροσινού, Βασιλική Εξάρχου, Δα- Νικόλαο Ζαρκαδούλα, για τις έως εδώ νάη – Φωτεινή Μπλάνα, Κωνσταντίνο προσπάθειες στις έρευνές μας. Ζαμπάκα, Ιωάννη Τρίγκα, Διονύσιο ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Άντλερ, Ά. (χ.χ.). Ανθρώπινοι Χαρακτήρες (μτφρ. Νικ. Βώκου), έκδ. «Βιβλιοθήκη για όλους», 85-107. Βουβούση, Μ. (2017). Δείκτες βιοφυλοψυχικών διαφορών (ερευνητικό πρόγραμμα της διε- πιστημονικής Ομάδας «εκ των υστέρων» Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «το φύλο ως ερώτημα» του Κωνσταντίνου Β. Δημουλά). Αρχείο (υπό έκδ.) Πρακτικών / Πρόγραμμα 2ου Διεθνούς Συνεδρίου «Αξιολόγηση στην Εκπαίδευση / Οργάνωση, Δι- οίκηση, Διαπολιτισμικότητα, Ιατρική και Εκπαίδευση, Ειδική Αγωγή, Αγωγή Υγείας, 184 Διδακτική και Διδασκαλία, Διδακτικό Υλικό, Αναλυτικά Προγράμματα / Ιατρική και Εκπαίδευση» (Ελεύθερο Πανεπιστήμιο Πολιτών, [Πάτρα, 28-30.4] Αλεξανδρούπολη, 6-8.10). Βουβούση, Μ. (2018). Παρουσίαση του έργου της Ομάδας Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «εκ των υστέρων» (*Θεοδώρα Παπαδημητρίου, Ευριπίδης Δημουλάς, Έλ- λη Βέλλιου, Γεώργιος Ζαμπέτογλου, Δημήτριος Δημάκας, Ιωάννης Τρίγκας, Βασιλι- κή Ζησοπούλου, Κωνσταντίνος Ζαμπάκας, Νεκταρία – Φιλίτσα Αγραφιώτη, Μαρίτα Μπαλμπούζη, Ολυμπία Καλαμπαλίκη, Ιωάννης Κωνσταντινίδης, Αγορίτσα Οικονό- μου, Στυλιανή Θηβαίου, Σταμάτης Ξαγρεμμενάκος, Δημήτριος Λιόβας, Χρήστος Πο- λύζος) του Κωνσταντίνου Β. Δημουλά «το φύλο ως ερώτημα». Πρακτικά (υπό έκδ.) 4ου Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου «Δημοκρατία, δικαιώματα και ανισότητες στην εποχή της κρίσης. Προκλήσεις στον χώρο της έρευνας και της εκπαίδευσης» (Ινστιτούτο Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών, Ηράκλειο Κρήτης 27-9.4.2018) Changeux, J. P. (1984, 1986). O νευρωνικός άνθρωπος (μτφρ. Β. Μπρίκα), Ράππα, Αθήνα. Denenberg, V.H. (1981). Hemispheric laterality in animals and the effects of early experience, Behavioral and Brain Sciences, 4, 1-49. Δημουλάς, Κ.Β. (1990α). Νευρoνοογεννητικό Σύστημα;, Βιβλίο Περιλήψεων 7ου Συνεδρίου Ψυχολογικής Έρευνας (Ελληνική Ψυχολογική Εταιρεία, Τμήμα Επιστημών Αγωγής Πανεπιστημίου Κύπρου). Λευκωσία Δημουλάς, Κ. Β. (Φθινόπωρο–Χειμώνας 1990β). Ψυχοπαθολογία Ι: Οι Αιτίες. Έκδ. Τ.Ε.Ι. (ΣΕΥΠ – Νοσηλευτική) Λάρισας, Λάρισα, 5-51, Δημουλάς, Κ. Β. (1990γ). Ψυχοπαθολογία ΙΙ: Τα Πάθη. Έκδ. ΤΕΙ (ΣΕΥΠ /Τμ. Νοσηλευτι- κής) Λάρισας, Λάρισα, 5-80. Δημουλάς, Κ. Β. (1991). Βιοψυχοανάλυση. Αρχείο Περιφερειακού Επιμορφωτικού Κέντρου Εκπαιδευτικών Θεσσαλίας. Λάρισα. Δημουλάς, Κ. Β. (1993). Ψυχολογία. Έκδ. ΤΕΙ (ΣΕΥΠ / Τμ. Ιατρικών Εργαστηρίων) Λά- ρισας, Λάρισα, 42-44. Δημουλάς, Κ.Β. (1994). Το φύλο ως ερώτημα. Λάρισα. Δημουλάς, Κ. Β. (1995α). Ψυχολογία – Δεοντολογία Επαγγέλματος. Έκδ. Ο.Ε.Ε.Κ. / Ι.Ε.Κ. Λάρισας, Λάρισα. Δημουλάς, Κ. Β., (1995β). Ψυχολογία – Δεοντολογία Επαγγέλματος. Έκδ. Ο.Ε.Ε.Κ. / Ι.Ε.Κ. Λάρισας, Λάρισα, 5-38. Δημουλάς, Κ. Β. (1996α). Ψυχολογία–Δεοντολογία Επαγγέλματος, Επιλογές. Έκδ. Ο.Ε.Ε.Κ. / Ι.Ε.Κ. Λάρισας, Λάρισα. Δημουλάς, Κ. Β., (1996β). Ψυχολογία–Δεοντολογία Επαγγέλματος, Επιλογές. Έκδ. Ο.Ε.Ε.Κ. / Ι.Ε.Κ. Λάρισας, Λάρισα, 51-3. Δημουλάς, Κ. Β. (4 - 5.5.1996γ). «Αντρική» και «γυναικεία» ή «αρσενική» και «θηλυκή» συμπεριφορά; (Σοβαρά Πειραματικά Λάθη στο χώρο των ερευνών). Νέα Αγγελία Λά- ρισας, 10. Δημουλάς, Κ. Β. (1997). Κοινωνική Ψυχολογία. Έκδ. Ο.Ε.Ε.Κ. / Ι.Ε.Κ. Λάρισας, Λάρισα, 5-33. Δημουλάς, Κ.Β. (1998). Έβδομο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας (Εξελικτική Κλινική Νευροψυχολογία) στη Λευκωσία / Κύπρος: Νευρονοογεννητικό Σύστημα / «Πολύτιμα επιστημονικά συμπεράσματα από τον Λαρισαίο ψυχολόγο κ. Δημουλά». Λάρισα: Πρωινή, 21.11.98, 6, 1-5. 185 Δημουλάς, Κ.Β. (1999α). «Manly» and «womanly» or «male» and «famale» behavior? (Serious experimental mistakes in the area of phychological researches concerning phychological assessment). Βιβλίο Περιλήψεων, 5th European Conference on Psychological Assessment (Παιδαγωγικό Τμήμα Πανεπιστημίου Πατρών / Τομέας Ψυ- χολογίας και The European Association for Research on Learning and Instruction / Learning and Instruction. Πάτρα. Δημουλάς, Κ. Β. (1999β). Ψυχολογία – Επαγγελματική Δεοντολογία. Έκδ. Ο.Ε.Ε.Κ. / Ι.Ε.Κ. Λάρισας, Λάρισα, 8. Δημουλάς, Κ. Β., (1999γ). Ψυχολογία – Επαγγελματική Δεοντολογία. Έκδ. Ο.Ε.Ε.Κ./ Ι.Ε.Κ. Λάρισας, Λάρισα, 8. Δημουλάς, Κ. Β. (5-11-2000). Λανθασμένη επιλογή μορφωτικοσπουδαστικού στόχου. Ημε- ρήσιος Κήρυκας, 10/Ελεύθερο Βήμα. Δημουλάς, Κ. Β. (2001). Θέματα Κοινωνιολογίας. ΤΕΙ / Σ.Ε.Υ.Π. / Τμήμα Ιατρικών Εργα- στηρίων. Λάρισα. Δημουλάς, Κ. Β. (2004). Ανθρώπινες σχέσεις. ΤΕΙ. Τμήμα Ζωικής Παραγωγής. Λάρισα. Δημουλάς, Κ.Β. (2017α). Σοβαρά πειραματικά λάθη, ως προς το φύλο, στον χώρο των ερευνών (παρουσίαση ερευνητικού προγράμματος της διεπιστημονικής Ομάδας Εργασίας Ψυχο- βιοαναλυτικής Έρευνας με άξονα «το φύλο ως ερώτημα». Πρακτικά (υπό έκδ.) 1ου Πα- νελλήνιου Συνεδρίου Διδακτικής, Παιδαγωγικής και Τεχνολογίες της Πληροφορικής και των Επικοινωνιών (Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Διδακτική, Παιδαγωγική και Τεχνολογίες της Πληροφορικής και των Επικοινωνιών», Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης, Καβάλα 8-10.12. 2017) Δημουλάς, Κ.Β. (2017β). Δείκτες Πολλαπλών Βιοφυλοψυχοδιαφορών (παρουσίαση ερευ- νητικού προγράμματος της διεπιστημονικής «ἐκ τῶν ὑστέρων» Ομάδας Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας με άξονα «το φύλο ως ερώτημα». Αρχείο 1ου Πανελ- λήνιου Συνεδρίου Διδακτικής, Παιδαγωγικής και Τεχνολογίες της Πληροφορικής και των Επικοινωνιών (Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Διδακτική, Παιδαγωγική και Τεχνολογίες της Πληροφορικής και των Επικοινωνιών», Τεχνολογι- κό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης, Καβάλα 8-10.12. 2017) Δημουλάς, Κ.Β., Δημουλάς, Ευ. Κ., Παπαδημητρίου, Θ. Ευ., Βέλλιου, Έ.Κ., Πούρικας, Χ.Μ., Βουβούση, Μ.Π., Λιόβας, Δ.Γ., Δημητρέλιας, Χ.Ι., & Ζαμπάκας, Κ. (2017). Βι- οδείκτες φυλοψυχικών διαταραχών. Πρακτικά 3ου Διεθνούς Συνεδρίου για την Προ- ώθηση της Εκπαιδευτικής Καινοτομίας (Επιστημονική Ένωση για την Προώθηση της Εκπαιδευτικής Καινοτομίας, συνεργασία με Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας (Παιδαγωγικό Τμήμα Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, Τμήμα Βιοχημείας & Βιοτεχνολογίας), Τεχνο- λογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Θεσσαλίας (Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας, Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων και Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής Τεχνολογικής Εκπαί- δευσης) και Σύλλογο καθηγητών Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας Νομού Λάρισας, με την υποστήριξη της εκπαιδευτικής δράσης «Teachers 4 Europe» και του Γαλλικού Ινστιτούτου Λάρισας - Γαλλική Πρεσβεία στην Ελλάδα, υπό την αιγίδα της Ελληνικής Εθνικής Επιτροπής για την UNESCO και του Υπουργείου Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων, Λάρισα 13-5.10), Γ΄, 994-7. Δημουλάς, Κ.Β., και Κούκου, Κ. (2013). Βιοψυχολογική ανακάλυψη των κλίσεων του παι- διού για την επιλογή του μηχανολογικής κατεύθυνσης επαγγέλματός του. Αρχείο Πα- νελλήνιου Συνεδρίου Τεχνικής και Επαγγελματικής Εκπαίδευσης. Αθήνα. 186 Δημουλάς, Κ.Β., Παπαδημητρίου, Θ.Ευ., Δημουλάς, Ευ.Κ., Βέλλιου, Έ.Κ., Βερβέρας, Ν., Οικονόμου, Α., Ζαμπάκας, Κ., Αγραφιώτη, Ν. – Φ., Δροσινού, Ει.– Χ., Θηβαίου, Σ., Ξαγρεμμενάκος, Σ., Ζαμπέτογλου, Γ., Δημάκας, Δ., Γεωργούσης, Ευ., Παπαπαρίση, Σ., Λιόβας, Δ.Γ., Πολύζος, Χ. (2018α). Επαναδιαπραγμάτευση έμφυλων και σεξουα- λικών ταυτοτήτων από την Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων». Αρχείο Επιστημονικού Συνεδρίου «Ταυτότητες και Ετερότητες σε περιό- δους κρίσης» (Ένωση Προφορικής Ιστορίας, Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας Δημο- κρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης – Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρω- πολογίας Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Τοπική ιστορία – Διεπιστημονικές προσεγγίσεις», Κομοτηνή 18-20.5.2018) Δημουλάς, Κ.Β., Παπαδημητρίου, Θ. Ευ. Δημουλάς, Ευ.Κ., Βέλλιου, Έ.Κ., και Βουβού- ση, Μ. (2018β). Το φύλο ως ερώτημα (από την Ομάδα Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «εκ των υστέρων»). Πρόγραμμα 3ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης «Δημόσια και Ιδιωτική Εκπαίδευση» (Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπια- γωγών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και Τμήμα Επιστημών της Αγωγής του Ευρωπαϊ- κού Πανεπιστημίου Κύπρου, σε συνεργασία με την Ελληνική Κοινωνιολογική Εται- ρεία το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου και το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Κύπρου,   Λευκωσία  27-8.4.2018). Δημουλάς, Κ.Β., Παπαδημητρίου, Θ.Ευ., Δημουλάς, Ευ.Κ., Βέλλιου, Έ.Κ., Γαλλή, Α.Δ., Τέλιου, Κ., Οικονόμου, Α., Δροσινού, Ει.-Χ., Ζαμπάκας, Κ., Σεΐδου, Ει., Λιόβας, Δ.Γ. (2018γ). Συσχετισμός τεστοστερόνης και βιορρυθμικού προφίλ. Αρχείο 10ου Πανελλή- νιου Συνεδρίου Ελληνικής Εταιρείας Βασικής και Κλινικής Φαρμακολογίας (Ιωάννινα, 25 – 7 Μαΐου 2018). Δημουλάς, Κ.Β., Παπαδημητρίου, Θ.Ευ., Δημουλάς, Ευ.Κ., Βέλλιου, Έ.Κ., Γαλλή, Α.Δ., Τέλιου, Κ., Οικονόμου, Α., Δροσινού, Ει.-Χ., Ζαμπάκας, Κ., Σεΐδου, Ει., Λιόβας, Δ.Γ. (2018δ). Συσχετισμός τεστοστερόνης και βιοφυλοορμονικού προφίλ. Αρχείο 10ου Πα- νελλήνιου Συνεδρίου Ελληνικής Εταιρείας Βασικής και Κλινικής Φαρμακολογίας (Ιω- άννινα, 25 – 7 Μαΐου 2018). Δημουλάς, Κ.Β., Παπαδημητρίου, Θ.Ευ., Δημουλάς, Ευ.Κ., Βέλλιου, Έ.Κ., Εξάρχου, Β., Οικονόμου, Α., Δροσινού, Ει.– Χ., Ζαμπάκας, Κ., Αγραφιώτη, Ν. – Φ., Δήμου, Α., Δη- μάκας, Δ., Ζαμπέτογλου, Γ., Τρίγκας, Ι., Θηβαίου, Σ., Γεωργούσης, Ευ., Σκενδερίδης, Π., Ξαγρεμμενάκος, Σ., Σεΐδου, Ει., Ζαρκαδούλας, Ν.Ευ., Λιόβας, Δ.Γ. (2018ε). Ανα- θεωρητική ψυχοβιολογική χαρτογραφία ανθρώπου. Πρόγραμμα και Βιβλίο Περιλήψε- ων / Πρακτικών 21ου Διεθνούς Συνεδρίου Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού (Ένωση γυμναστών Βορείου Ελλάδος, Θεσσαλονίκη, 27 – 9.4.2018)   Δημουλάς, Κ.Β., Παπαδημητρίου, Θ.Ευ., Δημουλάς, Ευ.Κ., Βέλλιου, Έ.Κ., Ζησοπού- λου, Β., Πούρικας, Χ., Οικονόμου, Α., Αγραφιώτη, Ν. – Φ., Δήμου, Α., Δημάκας, Δ., Ζαμπέτογλου, Γ., Θηβαίου, Σ., Γεωργούσης, Ευ., Σκενδερίδης, Π., Παπατζέλος, Δ., Αργύρη, Α., Λιόβας, Δ.Γ., Πολύζος, Χ.Α., Ζαρκαδούλας, Ν.Ευ. (2018στ). Αγωγή Υγεί- ας: «το φύλο ως ερώτημα». Πρόγραμμα και (υπό έκδ.) Πρακτικά 2ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Δικτύου Πρακτικών Ασκήσεων Παιδαγωγικών Τμημάτων Προσχολικής Εκπαίδευσης & Αγωγής «Εκπαίδευση Εκπαιδευτικών και Παιδαγωγικά Τμήματα, 30 χρόνια μετά: Αντιμετωπίζοντας τις νέες προκλήσεις» (Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Βόλος 28-30.9.2018) Δημουλάς, Κ.Β., Παπαδημητρίου, Θ.Ευ., Δημουλάς, Ευ.Κ., Βέλλιου, Έ.Κ., Παπαναστασίου, 187 Μ., Ζαμπέτογλου, Γ., Δημάκας, Δ., Θηβαίου, Σ., Πούρικας, Χ., Χουβαρδά, Σ., Δήμου, Α., Παπαπαρίση, Σ., Δροσινού, Ει.– Χ., Αργύρη, Α., Τρίγκας, Ι., Ζησοπούλου, Β., Σκενδερίδης, Π., Αγραφιώτη, Ν.- Φ., Οικονόμου, Α., Ζαμπάκας, Κ., Παπατζέλος, Δ., Σεΐδου, Ει., Λιόβας, Δ.Γ., Πολύζος, Χ., Ζαρκαδούλας, Ν. (2018ζ). Καινοτόμες εκπαι- δευτικές προσεγγίσεις: Παρουσίαση ερευνητικού προγράμματος της διεπιστημονικής Ομάδας Εργασίας Ψυχοβιοαναλυτικής Έρευνας «ἐκ τῶν ὑστέρων», για τον μη δι- αχωρισμό των φύλων, στην τάξη. Αρχείο Πρώτου Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου στη Διοίκηση Εκπαιδευτικών Μονάδων (Αλεξάνδρειο Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Θεσσαλονίκης, Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών στην Διοίκηση και Ορ- γάνωση Εκπαιδευτικών Μονάδων και Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων, Θεσσαλονίκη, 6-9.12.2018). Δημουλάς, Κ. Β., Φαρμάκης, Ν. Γ., Παπαδημητρίου, Θ. Ευ., και Δημουλάς, Ευ. Κ. (2001α). Λανθασμένη επιλογή μορφωτικοσπουδαστικού στόχου λόγω άγνοιας του βιοψυχο- λογικού υπόβαθρου του παιδιού. Βιβλίο Περιλήψεων του Α΄ Πανελλήνιου Συνεδρίου «Σύνδεση Τριτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης» (Θεσσαλονίκη, 30.3-1.4), εκδ. Ζήτη, 139. Δημουλάς, Κ. Β., Φαρμάκης, Ν. Γ., Παπαδημητρίου, Θ. Ευ., και Δημουλάς, Ευ. Κ. (2001β). Λανθασμένη επιλογή μορφωτικοσπουδαστικού στόχου λόγω άγνοιας του βιοψυχολο- γικού υπόβαθρου του παιδιού. Στα Πρακτικά του Α΄ Πανελλήνιου Συνεδρίου «Σύν- δεση Τριτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης» (Θεσσαλονίκη, 30.3-1.4), εκδ. Ζήτη, 14, 607-11, 721-3. Dimoulas, K.V., Dimoulas, Eu. K., Papadimitriou, Th. Eu., Velliou, E.K., Exarchou5 V., Liovas, D.G., Polyzos, Ch. A. (2018). Psychobiological human cartography. Archive of Conference «Teaching and learning anthropology and ethnography in eastern and southeastern europe: making sense of cultural difference in familiar and unfamiliar contexts» (Culture, Borders, Gender LAB and ΜΑ Program in “History, Anthropology and Culture in Eastern and South-Eastern Europe” of the Dept. of Balkan, Slavic and Oriental Studies, University of Macedonia, Thessaloniki, Greece in collaboration with the Teaching Anthropology (TA) - A Journal of the Royal Anthropological Institute, the EASA Teaching Anthropology Network, and the Border Crossings Network, May 12-13, 2018, Thessaloniki, Greece). Diamond, M.C., et al (1981). Morphological cerebral cortical assymmerty in male and female rats. Experimental Neurology, 71, 261-8. Hines, M. (1982). Prenatal gonadal hormones and sex differences in human behaviour. Psychological Bulletin, 92,56-80. Hirschfeld, M. (1962). Το άγνωστο φύλο / Συμβολή στην Ψυχολογία της Ομοφυλοφιλίας. Μτφρ. και Πρόλογος Κ.Λ. Μεραναίου. Αθήναι: Εκδόσεις Μαρή. Hook, E. B. (1973). Behavioral implications of the Human XYY genotype. Science, 179, 139-50. House, E. L., Pansky, B., and Sigel, A. (1979). A systematic approach to neuroscience. New York: McGraw – Hill. Inglis, J., & Lawson, J.S. (1981). Sex differences in the effects of unitlateral brain damage on intelligence. Science, 212, 693-5. Inglis, J., et al (1982). Sex differences in the cognitive effects of unilateral brain damage. Cortex, 18, 257-76. 188 Καραπέτσας, Α.Β. (1988). Νευροψυχολογία του αναπτυσσομένου ανθρώπου / Πώς θα κα- τανοήσουμε τη συμπεριφορά Παιδιού – Εφήβου – Ενήλικα. Εκδοτικές Επιχειρήσεις Α.Ε. Σμυρνιωτάκης. Αθήνα. Konishi, M., & Gurney, M.E. (1982). Sexual differentiation of brain and behavior. Trends in Neurosciences, 5, 20-30. Κωσταράς, Γ.Φ. (1973). Εισαγωγή εις την Ψυχολογίαν. Αθήναι. Lacoste - Utamsing, C. de, & Holloway, R.C. (1982). Sexual dimorphism in the human corpus callosum. Science, 216, 1431-1432. Le Vay, S. (1994). Ο σεξουαλικός εγκέφαλος. Μτφρ. Τάσος Οικονόμου. Αθήνα: Σύναλμα. Netter, F.H. (1983). CIBA collection of medical illustrations. Vol. 1. Nervous system. New York: CIBA. Owen, D. R. (1972). The 47 XYY Male: a review. Psychological Review, 78,209-33. Παρασκευόπουλος, Ι. Ν. (1985). Εξελικτική Ψυχολογία / Η ψυχική ζωή από τη σύλληψη ως την ενηλικίωση. Τόμος 2: προγεννητική περίοδος, βρεφική ηλικία. Πέντζου – Δαπόντε, Α. (1983). Ασκήσεις και ειδικά θέματα Ανθρωπολογίας. Θεσσαλονίκη. Schade, J. P., & Ford, D.H. (1995). Basic Neurology. Amsterdam: Elsevier. Sullerot, E. (1978). Le fait Feminin. Paris, Fayard. 189 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 190-198 Μαρία Κορομπίλια*, Ζωή Ιωσηφίδου**, Πέτρος Χασιώτης*** ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΗΘΙΚΕΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΕΣ - ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. ΠΩΣ ΚΑΘΟΡΙΖΟΥΝ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ; Βασικός σκοπός αυτής της εργασίας είναι η ανάδειξη των νέων ιδεών και νέων μεθόδων εργασίας στα επαγγέλματα ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών στα χρόνια της δημοσιονομικής- ανθρωπιστικής κρίσης στην Ελλάδα. Αφορμή του συλλογισμού αποτελεί η απαρίθμηση ορισμένων καλών πρακτικών που υιοθετήθηκαν. Στους επιμέρους στόχους αναλύονται: η διεπιστημονική συνεργασία ως απαραίτητος τρόπος ολιστικής εργασίας, η έρευνα ως βασική πηγή γνώσης, η μεταφορά των επαγγελματικών μεθοδολογιών από το άτομο στην κοινότητα καιτέλος, η αναγκαιότητα χρήσης και ανανέωσης της επαγγελματικής ηθικής και δεοντολογίας, σύμφωνα με τις νέες ανάγκες που προκύπτουν. Λέξεις-κλειδιά: οικονομική κρίση, καλές πρακτικές, διεπιστημονική συνεργασία, επαγγελματική ηθική - δεοντολογία, κοινωνική έρευνα, κοινοτική εργασία Εισαγωγή όπως η UNICEF,πέρα από το γενικό όρο της «οικονομικής κρίσης», μίλη- Τα πρώτα δείγματα οικονομικής σαν και για μία «ανθρωπιστική κρί- δυσπραγίας άρχισαν να φαίνονται ση». Πολλές οι διακυμάνσεις και οι από το 2008, όμως η κατά γενική ομο- εκφάνσεις αυτής στο γενικό πληθυ- λογία έναρξη της οικονομικής κρίσης σμό: μείωση μισθών και συντάξεων, στη χώρα μας ξεκινάει το 2010 με την αύξηση φόρων, κατακόρυφη αύξηση είσοδο στο Διεθνές Νομισματικό Τα- ανεργίας κυρίως στους νέους, μεγά- μείο (Petrakis, 2012). Τι βίωσαν και λος αριθμός νοικοκυριών κάτω από το βιώνουν οι πολίτες αυτό το χρονικό όριο της φτώχειας, αύξηση κρουσμά- διάστημα; των ενδοοικογενειακής κι έμφυλης Δεν είναι δύσκολο να παρατηρή- βίας, υποσιτισμένα παιδιά στα σχο- σει κανείς τις δυσκολίες που επέφερε λεία, αύξηση των ατόμων σε κατάστα- η δημοσιονομική κρίση στην Ελλάδα ση δρόμου, παρακμή του κοινωνικού την τελευταία δεκαετία. Οργανισμοί, κράτους και της πρόνοιας, αύξηση της *Η Μ.Κ. είναι Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπεύτρια (PhD). Επικοινωνία: Μάχης Αναλάτου 51Α, Νέος Κόσμος, 6949234062,

. **H Z.I. είναι τελειόφοιτη του τμήματος Κοινωνικής Εργασίας του Πανεπιστημίου Δυτικής Ατ- τικής. Επικοινωνία: 6982694900,

. ***Ο Π.Χ. είναι παιδοψυχίατρος στο Θριάσιο Νοσοκομείο. Επικοινωνία: 6955472448,

190 χρήσης ουσιών, μείωση των ψυχικών Παρ’ όλα αυτά διαφαίνεται και αντοχών των πολιτών και αύξηση των ιστορικά, ότι κάτω από πιεστικές και ψυχικών διαταραχών, αύξηση κρου- δυσχερείς συνθήκες υιοθετούνται νέες σμάτων αυτοκτονίας, μείωση των πα- πρακτικές που λειτουργούν ομοιοστα- ροχών στη δημόσια υγεία κ.ά.(Πουλό- τικά, ώστε άτομα και επαγγελματίες πουλος, 2014). Παράλληλα, οι ευάλω- να αντέξουν. Επιπλέον, οι μεγάλες τες πληθυσμιακές ομάδες είναι αυτές κοινωνικές αλλαγές και μεταρρυθμί- που βίωσαν πρώτοι και σε μεγαλύτερο σεις έχουν επέλθει μέσα από αυτά τα βαθμό όλες τις παραπάνω δυσκολίες. άτομα που, πέρα από τις νέες πρακτι- Όσον αφορά τους επαγγελματίες κές, διέθεταν και το όραμα για μία κοινωνικών και ανθρωπιστικών επι- γενικότερηαλλαγή προς το καλύτερο στημών (π.χ. δάσκαλοι, φιλόλογοι, (Πουλόπουλος, 2014). ψυχολόγοι, δικηγόροι, κοινωνικοί και πολιτικοί επιστήμονες, κοινωνικοί λει- τουργοί κ.α.) που εργάζονται στο πε- Νέες καλές πρακτικές στα χρόνια δίο, έφερε επιπλέον προβλήματα τα της οικονομικής κρίσης οποία καλούνται να αντιμετωπίσουν. Η απουσία του κοινωνικού κράτους Στο συγκεκριμένο κεφάλαιο θα και των φορέων που θα λειτουργούσαν αναφερθούμε συνοπτικά σε δύο πα- υποστηρικτικά δυσχεραίνει την κατά- ραδείγματα καλών πρακτικών, η πρώ- σταση. Το συναίσθημα της ματαίωσης, τη σε macroεπίπεδο και η δεύτερη σε της αδυναμίας και της παραίτησης εί- microεπίπεδο, ναι συχνό σε όλους όσους δουλεύουν Μέσα στο γενικότερο κλίμα απο- με άτομα, οικογένειες και παιδιά που στέρησης των τελευταίων ετών, η αλ- έχουν πληγεί από την ανθρωπιστική ληλέγγυα βοήθεια λειτούργησε κατα- κρίση και τους κάνει να νιώθουν ανή- λυτικά, σώζοντας πολλές φορές ακόμη μποροι μπροστά σε όλα αυτά τα πολύ- και ανθρώπινες ζωές. Ένα εξαιρετικό πλευρα φαινόμενα που καλούνται να τέτοιο παράδειγμα σε macro επίπεδο αντιμετωπίσουν. Η αύξηση των αρμο- είναι η λειτουργία των κοινωνικών διοτήτων και των απαιτήσεων με την ιατρείων. Σε μία πρόσφατη κι εκτενή παράλληλη παρακμή των υπηρεσιών μελέτη που διενεργήθηκε, φάνηκε ότι φέρνει τους επαγγελματίες σε δυσχε- τα περισσότερα κοινωνικά ιατρεία ρή θέση, ανίκανους να βοηθήσουν, ιδρύθηκαν το 2011 με 2012, όταν ο ακόμη κι αν το θέλουν πολύ. Η επαγ- αποκλεισμός στο χώρο της υγείας γελματική εξουθένωση(burnout) είναι ήταν πλέον εμφανής λόγω της κρίσης. ένας όρος που εμφανίζεται στη βιβλι- Όπως φαίνεται από την έρευνα αυτή, ογραφία των περισσοτέρων από τα πλήθος γιατρών, κυρίως, πρόσφεραν επαγγέλματα των κοινωνικών και αν- εθελοντικά τις υπηρεσίες τους. Σε πολ- θρωπιστικών επιστημών(Καλτσούνη, λές περιπτώσεις δημιουργήθηκε και 2010)&(Καλλινικάκη, 2011)&(Πουλό- ένα υποστηρικτικό δίκτυο ιδιωτών για- πουλος, 2014). τρών, φαρμακοποιών, διαγνωστικών 191 κέντρων, κ.ά. γύρω από το εκάστοτε ηλικιακό κριτήριο, για καλύτερη συ- κοινωνικό ιατρείο, ώστε να εξυπηρε- νεργασία των παιδιών και απόδοση τηθούν όσο το δυνατόν περισσότεροι της ομάδας με βάση το αναπτυξιακό άνθρωποι με μικρότερη αναμονή. τους στάδιο(Cole & Cole, 2011). Παρ’ Επιπλέον, πολλές ακόμη ειδικότητες όλα αυτά, ο χώρος ήταν ανοιχτός, ενεπλάκησαν σε αυτές τις προσπάθει- ώστε να υπάρχει ελεύθερη προσέλευ- ες, κάνοντας ακόμα πιο ολιστική την ση και έξοδος των παιδιών, καθώς ο παρέμβαση των κοινωνικών ιατρείων χαρακτήρας της εκδήλωσης δεν είχε (π.χ. ψυχολόγοι, κοινωνικοί λειτουρ- ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα, αλλά γοί, διαιτολόγοι, λογοθεραπευτές/ καθαρά ψυχαγωγικό(Παπαδοπούλου, τριες κ.ά.). Ακόμα, μεγάλος ήταν και 2009). Βέβαια, όπως φάνηκε και από ο αριθμός απλών πολιτών οι οποίοι την εξέλιξη των ασκήσεων πολλά ψυ- βοήθησαν κι εξακολουθούν να στηρί- χοσυναισθηματικά στοιχεία βγήκαν ζουν το έργο των κοινωνικών ιατρεί- στο φως, χωρίς όμως να γίνει περαι- ων, απασχολούμενοι είτε στις διοικη- τέρω αναμόχλευσή τους, λόγω της τικές λειτουργίες τους, είτε βοηθώντας φύσης της παρέμβασης. Η συμμετοχή σε πρακτικά ζητήματα (π.χ. συλλογή των παιδιών ήταν μεγάλη και όπως φαρμάκων, επισκευές, δημιουργία εκ- ανέφεραν στο τέλος και οι υπεύθυνοι δηλώσεων για οικονομική και υλική του camp, τα παιδιά πραγματικά δια- στήριξη του κοινωνικού ιατρείου κ.ά.) σκέδασαν κάνοντας κάτι διαφορετικό. (Αδάμ & Τελώνη, 2015). Βασική δυσκολία αποτέλεσεη λε- Ένα δεύτερο παράδειγμα, βγαλ- κτική επικοινωνία, καθώς τα παιδιά μένο από την πρακτική εμπειρία, είναι δεν είχαν μεγάλο χρονικό διάστημα η δημιουργική απασχόληση παιδιών που βρίσκονταν στο campμε τις οικο- προσφύγων στο campτης Τήλου τον γένειές τους κι έτσι δεν είχαν γνώση Αύγουστο του 2017. Πρόκειται για μία ούτε της ελληνικής ούτε της αγγλικής βραχεία παρέμβαση (λίγων ωρών), της γλώσσας. Αντίστοιχα και τα άτομα οποίας εμπνευστής ήταν η μία εκ των που ανέλαβαν τη συγκεκριμένη δρά- δύο συντακτριών του άρθρου, κα. Κο- ση δε γνώριζαν καθόλου Αραβικά ή ρομπίλια,. Οι ασκήσεις δημιουργικής Φαρσί. Βέβαια, αυτή ήταν μια δυσκο- απασχόλησης περιλάμβαναν κινητικές λία που γρήγορα ξεπεράστηκε κυρίως και χορευτικές ασκήσεις συνοδευόμε- λόγω της φύσης της δραστηριότητας. νες από μουσική. Βασικός άξονας των Τα σκίτσα με τα ζώα και η μίμηση της ασκήσεων ήταν κάποιες φωτογραφίες εμψυχώτριας της ομάδας ήταν εύκολο με ζώα (χελώνα, ελέφαντας, άλογο, να γίνουν κατανοητά από τα παιδιά. Η λαγός), των οποίων τα παιδιά κλήθη- έμπνευση της συγκεκριμένης δραστη- καν να αναπαριστούν το βάδισμα και ριότητας ήρθε μέσα από την εμπειρία τις κινήσεις του σώματός του σε συνδυ- της κας. Κορομπίλια αλλά και βασι- ασμό με χορό σε ομαδικό κύκλο. Λό- σμένη σε άλλες τέτοιου είδους ασκή- γω του μεγάλου αριθμού των παιδιών, σεις(Αρχοντάκη & Φιλίππου, 2003). έγινε διαχωρισμός σε δύο ομάδες με Ο λόγος που αναφέρεται το συγκεκρι- 192 μένο παράδειγμα, δεν είναι ο ευρέως και ως όλον. Κατά τη διάρκεια αυτής γνωστός αντίκτυπος που κατείχε, όπως αναδεικνύονται και νέες ιδέες(Piirto, το πρώτο παράδειγμα, αλλά η ιδέα 2011). Η προσπάθεια του κάθε επαγ- πως οτιδήποτε νέο προσπαθούν οι γελματία (ψυχολόγου, ειδικού συμ- επαγγελματίες αποτελεί πηγή έμπνευ- βουλευτικής, κοινωνικού επιστήμονα σης και βοηθάει με κάποιον τρόπο, κλπ.) να προσπαθεί να βρει λύσεις και έστω και μικρό. να παρέμβει μόνος του, τον εξοντώνει, κυρίως ψυχικά, κάνοντάς τον να νιώ- θει ανήμπορος μπροστά σε όλα αυτά Τέσσερα βασικά μεθοδολογικά που πρέπει να αντιμετωπίσει. Έτσι εργαλεία μέσω της συνεργατικότητας το ηθικό βάρος ισομοιράζεται και κατανέμεται Έπειτα από τα παραδείγματα κρί- στους επαγγελματίες δημιουργώντας νεται απαραίτητο να τονιστούν τέσσε- καλύτερες συνθήκες εργασίας. Ταυτό- ρα βασικά σημεία, τα οποία αναμφίβο- χρονα, δημιουργούνται οι βάσεις για λα χρησιμοποιούσαν οι επαγγελματίες καλύτερη έκβαση επίλυσης των ζητη- και πριν την κρίση, μόνο που τώρα η μάτων (Langley, Moen, Nolan, Nolan, σημασία τους γίνεται ακόμη πιο έντο- Norman, & Provost, 2009). Συμπερα- νη. Αυτά αφορούν στη διεπιστημονι- σματικά, θα μπορούσε να πει κανείς κή συνεργασία, στην εργασία με την ότι αυτός ο τρόπος εργασίας λειτουρ- κοινότητα, στη χρήση της έρευνας και γεί και προληπτικά του συνδρόμου στην ακολουθία της επαγγελματικής επαγγελματικής εξουθένωσης(Πουλό- ηθικής και δεοντολογίας. πουλος, 2014). Βέβαια, δε θα πρέπει να ξεχνάει κανείς ότι οποιαδήποτε συνεργασία Διεπιστημονική Συνεργασία φέρνει και συγκρούσεις, οι οποίες όμως είναι λογικές και σε πολλές πε- Η διεπιστημονική συνεργασία/ ριπτώσεις απαραίτητες για την ανά- συνεργατική εργασία/ ομαδική ερ- δειξη μίας νέας ιδέας- πρακτικής. γασία των επαγγελματιών συμβάλ- Στην παλαιότερη ιδέα ότι συνεργασία λει στην ολιστική αντιμετώπιση των μπορεί να υφίσταται μόνο όταν μέσα απαιτήσεων και των αναδυόμενων στην ομάδα υπάρχει ολική σύμπνοια ζητημάτων(Langley, Moen, Nolan, απόψεων, η καθημερινή πρακτική Nolan, Norman, & Provost, 2009), ενώ μας αποδεικνύει το ακριβώς αντίθετο. ταυτόχρονα η σαφής οριοθέτηση των Δηλαδή μόνο μέσα από την έκφραση αρμοδιοτήτων του κάθε επαγγελμα- διαφορετικών ιδεών θα αναδειχθούν τία δίνει και διαφορετικό ρόλο στον νέες και πρωτοπόρες (Emmens, 2016). κάθε ένα ξεχωριστά(Emmens, 2016). Έτσι, ως απαραίτητα συστατικά στοι- Έτσι, μέσα σε ένα ομαδικό- διεπιστη- χεία για μία διεπιστημονική συνεργα- μονικό περιβάλλον, οι επαγγελματίες τική πρακτική θεωρούνται: η ενεργη- λειτουργούν ταυτόχρονα ως μονάδες τική ακρόαση και η εργασία με τους 193 άλλους επαγγελματίες και όχι στους με στόχο την ατομική και κοινωνική άλλους, με την έννοια της επιβολής, ευεξία (Καραγκούνης, 2008), η προά- η δημιουργική κριτική με της έννοια σπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της κριτικής διαδικασίας και όχι της η προσπάθεια επίτευξης κοινωνικής επίκρισης του συναδέλφου, η ενίσχυ- δικαιοσύνης (Πουλόπουλος, 2014). ση έκφρασης των απόψεων των άλ- Μέσα από αυτόν τον τρόπο λειτουργί- λων επαγγελματιών (Emmens, 2016). ας τα ατομικά προβλήματα παύουν να Τέλος, η ενεργητική ανατροφοδότηση βρίσκονται στον στενό κύκλο του κάθε (feedback) είναι ιδιαίτερα σημαντική ατόμου ξεχωριστά και αναδεικνύονται για την αποτίμηση του έργου της διε- μέσα από μία οικουμενική σε macroε- πιστημονικής ομάδας, την εξέλιξη της, πίπεδο κριτική οπτική με απώτερο αλλά και του κάθε επαγγελματία με- στόχο την ουσιαστική επίλυσή τους για μονωμένα (Emmens, 2016). την κοινωνική αλλαγή. Για να λειτουργήσει κάποιος με μία τέτοια προσέγγιση δε θα πρέπει να ξε- Κοινοτική Εργασία χνάει αρχικά ότι κάθε άτομο αποτελεί και ένα κομμάτι μιας ή πολλών κοι- Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια νοτήτων ταυτόχρονα (Johnson, 2012). διαρκής συζήτηση σε παγκόσμιο επί- Από την άλλη μεριά, μία κοινότητα πεδο αναδιαμόρφωσης της μεθοδο- όπως και ένα άτομο είναι πολύπλευρη λογίας πολλών επαγγελμάτων από με διαφορετικά ποιοτικά χαρακτηρι- την επικεντρωμένη εργασία στο άτο- στικά από μία άλλη (π.χ. ηθικές αξίες), μο στην επικεντρωμένη εργασία στην το οποία ο εκάστοτε επαγγελματίας ομάδα ή στην κοινότητα. Στην Αμε- θα πρέπει να αναγνωρίσει (Johnson, ρική γίνεται λόγος για την στροφή 2012). Μέσα από αυτά τα χαρακτηρι- στον κοινοτισμό (communitarianism) στικά καταγράφει τα δυνατά σημεία ήδη από τη δεκαετία του ’80 (Κα- που μπορούν να γίνουν κίνητρο για ραγκούνης, 2008). Ο κοινωνιολόγος δράση και πηγή έμπνευσης για τους AntonyGiddensθεωρούσε «την ανά- πολίτες (π.χ. έθιμα, θρησκευτικό αί- δειξη της κοινότητας όχι μόνο εφικτή, σθημα) (Johnson, 2012), αλλά και τα αλλά και απαραίτητη» ως αντίσταση στοιχεία που μπορεί να προκαλέσουν των κοινωνικοοικονομικών πιέσεων σύγκρουση (Καραγκούνης, 2008). Οι που υφίστανται άτομα και κοινωνίες στόχοι κάθε κοινότητας διαφέρουν (Καραγκούνης, 2008). Στο επίκεντρο ανάλογα με τις συνθήκες και τα προ- αυτής της κατεύθυνσης βρίσκονται: η βλήματα που τυχόν αντιμετωπίζουν. σχέση ατόμου- περιβάλλοντος (Που- Όλα αυτά οι επαγγελματίες θα πρέ- λόπουλος, 2014), η αλληλεγγύη, η πει να είναι σε θέση να τα ακούσουν δημιουργία πρωτοβουλιών «από τα (Johnson, 2012) και να δράσουν μαζί κάτω» μέσα από την κοινωνία των με τους πολίτες και όχι για αυτούς. πολιτών, η ανάληψη ευθυνών και δι- Οι νέες δημιουργικές ιδέες που δύ- καιωμάτων από μέρους των πολιτών νανται να αναδυθούν μέσα από αυτή 194 τη διαδικασία πρέπει να ενισχύονται Έρευνα ιδιαιτέρως (Piirto, 2011). Ιδιαίτερα όταν πρόκειται για πληθυσμό παιδιών Η έρευνα καθίσταται υψίστης σημα- (π.χ. σχολική κοινότητα) οι παρεμβά- σίας, καθώς η ίδια μπορεί να φέρει στο σεις διαφοροποιούνται λίγο, καθώς το φως τις νέες ανάγκες που προκύπτουν εκπαιδευτικό προσωπικό έχει και την (Λατινόπουλος, 2010), δηλαδή καινού- ευθύνη «εκμάθησης» ηθικών αρχών ριες γνώσεις σε ένα πεδίο (Παππάς, και αξιών, τεχνικών επίλυσης των δι- 2016). Έχει τη δυνατότητα ανάδειξης αφωνιών και ανάπτυξης της ομαδικής των νέων δεδομένων, της προώθησής συνεργασίας κ.ά., πράγματα που αυ- τους στους πολίτες αλλά και στον επι- τομάτως θα έχουν αντίκτυπο στην κοι- στημονικό χώρο (Λατινόπουλος, 2010). νότητα που θα ανήκουν τα παιδιά ως Απώτερος σκοπός της θα πρέπει να εί- ενήλικες αύριο (Pappa&Saiti, 2017). ναι η έναρξη «δημόσιας συζήτησης» Επιπλέον, στον τομέα της εκπαίδευ- γύρω από ένα κοινωνικό θέμα- φαι- σης αναπτύσσεται η προσέγγιση της νόμενο, ώστε να επιλυθεί (Λατινόπου- απελευθερωτικής παιδαγωγικής/ εκ- λος, 2010). Σε αυτό το σημείο μπορεί παίδευσης, όπου δάσκαλοι-καθηγητές να γίνει εργαλείο άσκησης πίεσης και και μαθητές διαμορφώνουν από κοι- διεκδίκησης δικαιωμάτων, ιδιαίτερα νού την παρεχόμενη γνώση, αναπτύσ- όταν πρόκειται για ευάλωτες ομάδες σοντας νέες μορφές και διαδικασίες πληθυσμού, που πολύ δύσκολα εισα- μάθησης τόσο μέσα στην ίδια την τάξη κούγονται οι φωνές τους (π.χ. παιδιά, όσο και σε συνεργασία με την κοινό- ηλικιωμένοι, πρόσφυγες, μετανάστες, τητα (π.χ. άτυπα σεμινάρια, τα ανοι- γυναίκες, άτομα με προβλήματα σωμα- χτά ακαδημαϊκά μαθήματα)(Freire & τικής & ψυχικής υγείας, κλπ.).(Hood, Shor, 2011). Έτσι, ο σχολικός- πανεπι- Mayall, &Oliver, 1999). Για αυτό απο- στημιακός χώρος μετατρέπεται σε μία τελεί και μία πολιτική διαδικασία, κα- ολόκληρη κοινότητα και ταυτόχρονα θώς τα ερευνητικά δεδομένα γίνονται είναι ανοιχτός προς την «έξω» κοινω- το μέσο με το οποίο αναπαρίσταται η νία. κοινωνική πραγματικότητα που ζουν Τέλος, είναι γεγονός ότι μόνο μέσα οι άνθρωποι(Hood, Mayall, &Oliver, από αυτού του είδους την εργασία μπο- 1999)και η οποία θα πρέπει να αλλάξει ρούν οι άνθρωποι να ενδυναμωθούν, προς το καλύτερο για το σύνολό τους. να αναγνωρίσουν το ρόλο τους στην Για όλους τους παραπάνω λόγους, οι κοινότητα και τελικά να διεκδικήσουν επαγγελματίες που προχωρούν στην τα δικαιώματά τους. Η επίτευξη της εκπόνηση μία έρευνας θα πρέπει να κοινωνικής αλλαγής και της κοινωνι- είναι πολύ προσεκτικοί στον τρόπο που κής δικαιοσύνης θα πρέπει να είναι ο προσεγγίζουν ένα θέμα, στις προσωπι- βαθύτερος σκοπός όλων των παρεμ- κές τους προκαταλήψεις τις οποίες θα βάσεων (Ιωακειμίδης, 2012)&(Καρα- πρέπει να ξεπεράσουν και στους εξω- γκούνης, 2008). γενείς παράγοντες που μπορεί να τους πιέζουν προς μία συγκεκριμένη κατεύ- 195 θυνση (π.χ. προσωπικές απόψεις, αυ- των παρεμβάσεων (Corey, 2005) και θεντίες κλπ.) (Παππάς, 2016). Στόχος αναγνώρισης των ορίων (Μαλικι- τους θα πρέπει να είναι η ανακάλυψη ώση-Λοίζου, 2017) με ταυτόχρονη της αλήθειας- η οποία προφανώς και προστασία από ατοπήματα (Δεσπο- δεν είναι στατική αλλά εξελισσόμενη- τόπουλος, 1997). Επιπλέον, ο κώδικας μέσα από τις πραγματικές εμπειρίες δεοντολογίας του εκάστοτε επαγγέλ- των ανθρώπων(Παππάς, 2016). Συ- ματος δίνει -ή τουλάχιστον προσπα- νέπεια αυτής, η υιοθέτηση νέων πρα- θεί να δώσει- απαντήσεις στα ηθικά κτικών εργασίας που θα ανταποκρί- διλήμματα που προκύπτουν μέσα από νονται στις ανάγκες ατόμων, ομάδων, την εργασία (Corey, 2005)&(Banks & κοινοτήτων (evidencebasedpractice) Williams, 2005).Τα διλήμματα αυτά (Kitson, Harvey, &McCormack, 1998), γίνονται πιο έντονα και πολυεπίπε- (McNeece&Thyer, 2008)&(Παππάς, δα, όταν πρόκειται για τα επαγγέλ- 2016). ματα των ανθρωπιστικών επιστημών όπου έχουν επίκεντρο τον άνθρωπο. Σημαντικό ρόλο παίζει η γνώση των Επαγγελματική Δεοντολογία επαγγελματιών για το νομικό πλαίσιο που αφορά στην πρακτική τους, με τη Η επαγγελματική δεοντολογία διαρκή ενημέρωσή τους (Corey, 2005). είναι απαραίτητη καθώς αποτελεί Διεθνείς συμβάσεις, Διατάγματα, Ευ- έναν πολύ χρήσιμο οδηγό για τα όρια ρωπαϊκές Οδηγίες, Δεοντολογικές άσκησης του επαγγέλματος ως απόρ- αρχές και αξίες του κάθε επαγγελμα- ροια της πρακτικής εξέλιξής του (Δε- τικού κλάδου συνθέτουν αυτό το ευρύ σποτόπουλος, 1997). Γι’ αυτό το λόγο φάσμα της Ηθικής και Δεοντολογίας και ανταποκρίνεται αμέσως στις εναλ- των επαγγελμάτων. Βασικές αρχές λασσόμενες ανάγκες των ίδιων των που μοιράζονται όλες οι ανθρωπιστι- επαγγελματιών ανάλογα με τις νέες κές και κοινωνικές επιστήμες είναι: ανάγκες των ατόμων, ομάδων και κοι- οι ανάγκες των ωφελούμενων ατό- νοτήτων μέσα στις οποίες εργάζονται. μων στο επίκεντρο της εργασίας, συ- Για παράδειγμα, τον τελευταίο καιρό ναίνεση των ατόμων με βάση όλα τα γίνεται λόγος για τη διασφάλιση του δεδομένα, εχεμύθεια- εμπιστευτικότη- απορρήτου, κάτι που προέκυψε ως τα- διατήρηση απορρήτου, σεβασμός ανάγκη μέσα από την εισχώρηση της στα ατομικά χαρακτηριστικά, (Corey, τεχνολογίας στον προσωπικό/ ιδιω- 2005),(Καλλινικάκη, 2011)&(Μαλικι- τικό χώρο των ανθρώπων. Η ανάγκη ώση-Λοίζου, 2017). εξασφάλισης του απορρήτου είχε ως Στην αναγκαία χρήση της δεοντο- συνέπεια και την αναδιάρθρωση των λογίας συνίστανται και οι νέες ηθι- κανόνων που αφορούν σε αυτό. κές της εργασίας που αναδύονται τα Η επαγγελματική δεοντολογία πα- τελευταία χρόνια στα επαγγέλματα ρέχει και τρόπους αυτοελέγχου, δίνο- κοινωνικών και ανθρωπιστικών επι- ντας τη δυνατότητα αυτοαξιολόγησης στημών. Όπως αναφέρθηκε και πα- 196 ραπάνω οι νέες ανάγκες φέρνουν μαζί έχουν διδάξει και εξακολουθούν να τους και νέες απαιτήσεις στις οποίες διδάσκουν πολλά στην επιστημονική οι επαγγελματίες καλούνται να αντα- κοινότητα μέσα από την αντίδρασή ποκριθούν. Γι’ αυτό το λόγο και χρει- τους σε αυτές τις αντίξοες συνθήκες. άζονται και ανανεωμένους κώδικες Αυτό που μένει είναι και οι επιστήμο- εργασίας. νες να ενισχύσουν άτομα και κοινωνί- ες με το θεωρητικό υπόβαθρο που κα- τέχουν, εγκαθιδρύοντας μεθοδολογίες Συμπεράσματα βασισμένες στις ανάγκες τους μέσα από την καθημερινή πρακτική και όχι Μέσα από τις ιδέες και τους προ- ως εξωτερικοί παρατηρητές. Η έρευ- βληματισμούς αυτής της εργασίας απο- να, η διεπιστημονική συνεργασία, η καλύπτονται τα εξής σημεία προσοχής. δουλειά με την κοινότητα και όχι στην Οι επαγγελματίες των ανθρωπιστικών κοινότητα, η συμβουλή της ηθικής και κοινωνικών επιστημών βρίσκονται και δεοντολογίας των επαγγελμάτων σε ένα σημείο καμπής όπου θα πρέπει σε κάθε βήμα πρακτικής εξάσκησης, να αποφασίσουν με ποιον τρόπο θα πρέπει να βρίσκονται στο επίκεντρο λειτουργούν από εδώ και πέρα. Όσο της καθημερινής πρακτικής. Οι νέες παράλογο κι αν φαίνεται, η οικονομι- ηθικές της εργασίας στο ανθρωπιστι- κή κρίση ανέδειξε νέα πεδία και πρω- κό- κοινωνικό πεδίο αποκαλύπτονται τότυπους τρόπους εργασίας, παράλλη- σταδιακά μέσα από αυτή την αλληλε- λα με όλα τα δυσάρεστα. Οι άνθρωποι πίδραση ατόμων και επαγγελματιών. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Banks, S., & Williams, R. (2005). Accounting for ethical dificalties in social welfare work: Issues, problems and dilemmas. British Journal of Social Work, 1005- 1022. Cole, M., & Cole, S. (2011). Ηανάπτυξητωνπαιδιών.Αθήνα: Τυπωθήτω. Corey, G. (2005). Theory and practice of counseling & psychotherapy, 7th edition. Belmont: Brooks/Cole. Emmens, B. (2016). Concious Collaboration. London: Palgrave Macmillan. Freire, P., & Shor, I. (2011). Απελευθερωτική παιδαγωγική. Αθήνα: Μεταίχμιο. Hood, S., Mayall, B., & Oliver, S. (1999). Critical issues in social research. Buckingham: Open Unoversity Press. Johnson, M. (2012). Community- Based Operations Research. New York: Springer. Kitson, A., Harvey, G., & McCormack, B. (1998). Enabling the implementation of evidence based practice: a conseptual framework. Quality in Health Care, 149-158. Langley, G. J., Moen, R. D., Nolan, K. M., Nolan, T. W., Norman, C. L., & Provost, L. P. (2009). The Improvement Guide: A Practical Approach to Enhancing Organizational Performance, 2nd edition. San Francisco: Jossey-Bass. McNeece, C., & Thyer, B. A. (2008). Evidence-Based Practice and Social Work. Journal of Evidence- Based Social Work, 7-25. 197 Pappa, R., & Saiti, A. (2017). Building for a Sustainable Future in Our Schools. Switzerland: Springer. Petrakis, P. (2012). The Greek Economy and the Crisis. Heidelberg: Springer. Piirto, J. (2011). Creativity for 21st Century Skills. Rotterdam: Sense Publishers. Αδάμ, Σ., &Τελώνη, Δ. Δ. (2015, Νοέμβριος). Παρατηρητήριο. Ανάκτηση Δεκέμβριος 12, 2018, από Ινστιτούτο Εργασίας Γ.Σ.Ε.Ε.: https://ineobservatory.gr/publication/ kinonika-iatria-stin-ellada-tis-krisis-i-empiria-tis-parochis-ipiresion-igias-otan-to- ethniko-sistima-igias-ipochori/ Αρχοντάκη, Ζ., & Φιλίππου, Δ. (2003). 205 βιωματικές ασκήσεις για εμψύχωση ομάδων. Αθήνα: Καστανιώτη. Δεσποτόπουλος, Κ. (1997). Συμβολή στη φιλοσοφία της εργασίας. Αθήνα: Εκδόσεις Παπα- ζήση. Ιωακειμίδης, Β. (2012). Κοινωνική Εργασία για την Κοινωνική Δικαιοσύνη. Αθήνα: Ίων. Καλλινικάκη, Θ. (2011). Εισαγωγή στη θεωρία & την πρακτική της Κοινωνικής Εργασίας. Αθήνα: Τόπος. Καλτσούνη, Χ. Ν. (2010). Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης. Αθήνα: Gutenberg. Καραγκούνης, Β. (2008). Κοινοτική εργασία & τοπική ανάπτυξη. Αθήνα: Τόπος. Λατινόπουλος, Π. (2010). Τα πρώτα βήματα στην έρευνα. Αθήνα: Κριτική. Μαλικιώση-Λοίζου, Μ. (2017). Συμβουλευτική Ψυχολογία. Αθήνα: Πεδίο. Παπαδοπούλου, Χ. Κ. (2009). Κοινωνική Εργασία με Ομάδες. Αθήνα: Έλλην. Παππάς, Θ. (2016). Η μεθοδολογία της επιστημονικής έρευνας στις ανθρωπιστικές επιστή- μες. Αθήνα: Καρδαμίτσα. Πουλόπουλος, Χ. (2014). Κρίση, φόβος και διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής. Αθήνα: Τό- πος. 198 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 199-210 Γάτου Παρασκευή* ΗΘΙΚΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ Μέσα από ποιες ιστορικές και ιδεολογικές διεργασίες φτάσαμε στο σημερινό «απανθρωπισμό» της εργασίας με τις ανύπαρκτες ή καταστρατηγημένες συμβάσεις εργασίας,  την υποχρεωτική και απλήρωτη υπερεργασία, την καταβολή μισθού σε tickets, τη μαύρη και την άτυπη εργασία, την κυλιόμενη, διαρκώς ανανεούμενη και υπό αίρεση εργασία, τον εργασιακό εκφοβισμό, την απειλή απόλυσης; Στο παρόν άρθρο επιχειρούμε να προσδιορίσουμε τον όρο «ανθρώπινη εργασία» και να μελετήσουμε την ιστορικότητά του με βάση τις βασικές αρχές και τα δικαιώματα της εργασίας, έτσι όπως τα διακηρύσσει ο Διεθνής Οργανισμός Εργασίας. Λέξεις-κλειδιά: αρχές και δικαιώματα εργασίας, ηθική της εργασίας, τεηλορισμός, φορντισμός, μέλλον της εργασίας Εισαγωγή είναι εγκαταστημένη σε μία προηγμέ- νη βιομηχανική χώρα, ενώ ο τελικός Τις τελευταίες δεκαετίες, στο πλαί- παραγωγός είναι ένας μικρο-επαγγελ- σιο του παγκόσμιου ανταγωνισμού, ματίας ή ένας εργάτης που δουλεύει της άνθησης των ΤΠΕ και της αυ- σπίτι του σε μία υπό ανάπτυξη χώρα. τοματοποίησης γινόμαστε μάρτυρες Με στόχο τη συμπίεση του κόστους και ελαστικοποίησης της παραγωγής και τη μεγιστοποίηση των κερδών οι επι- των εργασιακών σχέσεων και αύξη- χειρήσεις λειτουργούν με όλο μικρό- σης των άτυπων μορφών εργασίας. τερο αριθμό μισθωτών με διασφαλι- Πολλές επιχειρήσεις χρησιμοποιούν σμένες συνθήκες εργασίες, ενώ γύρω αποκεντρωμένους εργαζόμενους που τους αφθονεί ένα ολοένα διογκούμενο δυσκολεύουν την ιχνηλασιμότητα του δίκτυο εργαζόμενων χωρίς συμβάσεις εργασιακού δικτύου, των εργασιακών ή άτυπα εργαζόμενων που δουλεύουν σχέσεων και τον τρόπο συνεργασίας σε διαφορετικά κέντρα, ενδεχομένως με τη μητρική επιχείρηση. Στην παγκο- και σε διαφορετικές χώρες. Η αύξηση σμιοποιημένη αγορά της κατ’ ευφημι- των μετακινήσεων του εργατικού δυ- σμό ευασφάλειας, του συνδυασμού ναμικού, η οικονομική μετανάστευση δηλαδή ευελιξίας και ασφάλειας στην που οδηγεί σε πολιτισμική και εθνική εργασία, κυριαρχούν στον αναπτυγμέ- ποικιλομορφία και ο μειωμένος δεί- νο κόσμο αλυσίδες προϊόντων ευρείας κτης συνδικαλισμού είναι κάποια από κατανάλωσης, όπου η μητρική εταιρία τα αποτελέσματα των αλλαγών. Αυτές *Η Εύη Γάτου είναι εκπαιδευτικός-παιδαγωγός, σύμβουλος καριέρας.

, 6907701129. 199 οι αλλαγές των εργασιακών δεδομέ- απανθρωπίζεται είτε λόγω της τεχνο- νων στην παγκόσμια προσφορά ερ- λογίας είτε λόγω των κοινωνικών και γασίας θέτουν επιτακτικά το ερώτημα οικονομικών συνθηκών. Η έρευνά μας της ηθικής και αξιοπρεπούς εργασίας οδήγησε πολύ πιο πίσω, στον ορισμό που εξασφαλίζεται μέσα από τυπική, της ανθρώπινης εργασίας, όπως αυτός σταθερή και αναγνωρισμένη μορφή γίνεται από τη Διεθνή Οργάνωση Ερ- απασχόλησης. γασίας, ήδη από τα πρώτα χρόνια μετά Σήμερα, λέμε ότι διανύουμε τη με- τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο. ταβιομηχανική εποχή και όπως κάθε προσδιορισμός που περιέχει μέσα του • Συνοπτικά, σε μία πρώτη προσέγγι- τη λέξη μετα- δείχνει ότι δεν διαθέτου- ση, αρχικώς, ως ανθρώπινη θα ορί- με όλες τις πληροφορίες για να προσ- σουμε την εργασία που παρέχεται διορίσουμε με ακρίβεια τη συγκεκρι- από τους ανθρώπους προς όφελος μένη εποχή. Αυτό το μετα- μπορούμε των ανθρώπων, δηλαδή την εργα- να πούμε ότι ενέχει θέση μετάλλαξης σία που εξυπηρετεί τις ανάγκες της και μεταμόρφωσης, αλλά και έννοια ζωής των ανθρώπων και υπηρετεί μεταγενέστερου, που αντλεί από το ανθρώπινα ιδεώδη. παρελθόν. Γι’ αυτό και στην προκειμέ- • Θα ορίσουμε, επίσης, ως ανθρώπι- νη περίπτωση μία αναδρομή σε ιστορι- νη την εργασία αυτή που διαθέτει κά στοιχεία του παρελθόντος, που δι- εκείνα τα χαρακτηριστικά τα οποία αμόρφωσαν στο πέρασμα του χρόνου αρμόζουν σε ανθρώπους, εγγυάται την εργασία αποκτούν νόημα. δηλαδή αξιοπρέπεια και σεβασμό Έτσι, λαμβάνοντας υπ’ όψιν τις του ανθρώπου και διασφαλίζει κοι- σύγχρονες συνθήκες εργασίας αναζη- νωνική δικαιοσύνη και συνακόλου- τούμε να προσδιορίσουμε τον ορισμό θα κοινωνική ειρήνη. της «ανθρώπινης εργασίας», όπως την • Τέλος, ανθρώπινη είναι κατά κύριο περιγράφει ο Γάλλος ακαδημαϊκός λόγο η εργασία που ορίζεται από Alain Supiot και όπως την ορίζει η Δι- τον άνθρωπο και ακολουθεί τους εθνής Οργάνωση Εργασίας. κανόνες του ανθρώπου, στα μέτρα της ηθικής και της φιλοσοφίας του, δηλαδή μέσα από κανόνες ρητούς Ποιες προϋποθέσεις πρέπει και συμπεφωνημένους μεταξύ των να πληροί η εργασία για να είναι ανθρώπων. Κανόνες όπως αυτούς πραγματικά «ανθρώπινη»; που ορίζει το Δίκαιο με Δ κεφαλαίο. Αυτός ο ορισμός της ανθρώπινης Το άρθρο αυτό ξεκίνησε με βάση εργασίας1 περιλαμβάνεται ήδη στον τον προβληματισμό μας για τη σύγ- Καταστατικό Χάρτη (Σύνταγμα) και χρονη διάσταση της εργασίας που τη Διακήρυξη της Φιλαδέλφειας που 1. Ο αντίστοιχος όρος που χρησιμοποιείται στα γαλλικά είναι travail humain και στα αγγλικά human conditions of work. 200 αποτελούν τα καταστατικά έγγραφα Εθνών από το 1946. Τα Καταστατικά της ΔΟΕ. έγγραφά της είναι ο Καταστατικός Χάρτης ή άλλως το Σύνταγμά της και η Διακήρυξη της Φιλαδέλφειας. Ο Κα- Ποια είναι η Διεθνής Οργάνωση ταστατικός Χάρτης συντάχθηκε στις Εργασίας (ΔΟΕ) και τι προβλέπει; αρχές του 1919 με προεδρεύοντα τον Samuel Gompers, πρόεδρο της Αμερι- Η ΔΟΕ δημιουργήθηκε το 1919 1 κανικής Ομοσπονδίας Εργασίας και με τη Συμφωνία των Βερσαλλιών που τους αντιπροσώπους των αρχικών συμ- έβαζε τέλος στον Α’ Παγκόσμιο Πόλε- μετεχουσών χωρών: Βελγίου, Κούβας, μο και εκφράζει τη θεμελιώδη πεποί- ΗΠΑ, Γαλλίας, Ιταλίας, Ιαπωνίας, Πο- θηση ότι δεν μπορεί να υπάρξει πα- λωνίας, ΗΒ και Τσεχοσλοβακίας. Τα γκόσμια και διαρκής ειρήνη παρά στη σημερινά μέλη της Οργάνωσης είναι βάση κοινωνικής δικαιοσύνης και αξι- 187. Ο Καταστατικός Χάρτης, τροπο- οπρεπούς εργασίας. Έγινε ο πρώτος ποιήθηκε το 19463, ενώ η Διακήρυξη εξειδικευμένος θεσμός των Ηνωμένων της Φιλαδέλφειας προστέθηκε το 1944. 2. Εφέτος η Οργάνωση γιορτάζει τα 100 χρόνια από την ίδρυσή της. Βλ. https://www.ilo.org/global/ about-the-ilo/lang--en/index.htm 3. Αξίζει να διαβάσει κανείς την Πράξη Τροποποίησης του Συντάγματος της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας της 9ης Οκτωβρίου 1946, όπως αυτή περιλαμβάνεται μεταφρασμένη στο ΦΕΚ της 23ης Αυ- γούστου 1947 http://www.et.gr/idocs-nph/search/pdfViewerForm.html?args=5C7QrtC22wGk0V-35Mq EU3dtvSoClrL8t3VVDiksYNt5MXD0LzQTLWPU9yLzB8V68knBzLCmTXKaO6fpVZ6Lx3UnKl3 nP8NxdnJ5r9cmWyJWelDvWS_18kAEhATUkJb0x1LIdQ163nV9K--td6SIuTPLI8LiK19NyLKG2yM n0JwGDYr_Nh3m440vOepsav1a. Παραθέτουμε το Προοίμιο, για όσους δεν μπορούν να προβούν σε περαιτέρω έρευνα, γιατί πιστεύουμε πως συνοψίζει θαυμάσια τις κεντρικές αρχές της Οργάνωσης. Προοίμιον Επειδή η παγκόσμιος και διαρκής ειρήνη δύναται να εδραιωθή μόνο εφ’ όσον βασίζεται επί της κοινω- νικής δικαιοσύνης. Επειδή υφίστανται συνθήκαι εργασίας επαγόμεναι για μέγαν αριθμόν προσώπων την αδικίαν, την αθλιότητα, και τα στερήσεις τουθ’ όπως προκαλεί τοιαύτας δυσαρεσκείας, ώστε η παγκόσμιος ειρήνη και αρμονία να περιάγωνται εις κίνδυνον, επείγει δε να βελτιωθούν αι εν λόγω συνθήκαι ως επί παραδείγματι δια της ρυθμίσεως των ωρών εργασίας, του καθορισμού ανωτάτου ορίου διαρκείας της ημερησίας και εβδομαδιαίας εργασίας, της στρατολογήσεως εργατικών χειρών, της καταπολεμήσεως της ανεργίας, της εξασφαλίσεως ημερομισθίου εγγυωμένου προσήκοντας όρους ζωής, της προστασίας των εργαζομένων από των γενικών ή επαγγελματικών ασθενειών και των εκ της εργασίας προερχομένων ατυχημάτων, της προστασίας των παιδίων, των εφήβων και των γυναικών, της παροχής συντάξεως γήρατος και αναπηρίας, της προασπίσεως των συμφερόντων των εν τη αλλοδαπή εργαζομένων, της αναγνωρίσεως της αρχής «δι’ ίσην εργασίαν, ίση αμοιβή», της πραγματώσεως της αρχής της συνδικαλιστικής ελευθερίας, της οργανώσεως της επαγγελματικής και τεχνικής εκπαιδεύ- σεως και άλλων αναλόγων μέτρων. Επειδή η μη παραδοχή υπό οιουδήποτε Έθνους ανθρωπιστικού πράγματι καθεστώτος εργασίας, απο- τελεί εμπόδιον, εις τας προσπαθείας των άλλων Εθνών των επιθυμούντων την βελτίωσιν της τύχης των εργαζομένων εν ταις ιδίαις αυτών Χώραις. Τα ΥΨΗΛΑ ΣΥΜΒΑΛΛΟΜΕΝΑ ΜΕΡΗ εμφορούμενα υπό αισθημάτων δικαιοσύνης και ανθρωπισμού, καθώς και υπό της επιθυμίας προς εξασφάλισιν διαρ- κούς εις τον κόσμον ειρήνης και ίνα επιτευχθούν οι εν των παρόντι προοιμίω αναφερόμενοι σκοποί, εγκρίνουν το παρόν Σύνταγμα της Διεθνούς Οργανώσεως Εργασίας. 201 Στην τριμερή σύνθεση της ΔΟΕ πρώτη διεθνής διακήρυξη δικαιωμάτων συμμετέχουν με βάση την ισότητα, ερ- σε παγκόσμιο επίπεδο. Η διακήρυξη γαζόμενοι, εργοδότες και κρατικές κυ- έγινε λίγες μόλις μέρες μετά την από- βερνήσεις. Η Οργάνωση εγγυάται ότι βαση των συμμάχων στη Νορμανδία οι απόψεις των κοινωνικών εταίρων και αποτέλεσε την πρώτη έκφραση της υιοθετούν τους κανόνες της εργασίας, επιθυμίας της ανθρωπότητας βγαίνο- τις πολιτικές και τα προγράμματά της. ντας από το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο να Οι νόρμες της ΔΟΕ αφορούν ζητήματα εγκαθιδρύσει μία νέα διεθνή τάξη που όπως η διάρκεια εργασίας, η ανεργία, δεν θα βασιζόταν στη δύναμη, αλλά η προστασία της μητρότητας, η νυχτε- στο Δίκαιο και τη δικαιοσύνη. Το κεί- ρινή εργασία των γυναικών και των μενό της προωθούσε τις αρχές από τις παιδιών, η παιδική εργασία κ.λπ. Επι- οποίες όφειλε να εμπνέεται η πολιτική διώκει την προώθηση της κοινωνικής των μελών που την συνυπογράφουν. Η δικαιοσύνης και των διεθνώς αναγνω- διακήρυξη της Φιλαδέλφειας ακολου- ρισμένων ανθρωπίνων και εργασιακών θήθηκε από τη σύναψη των συμφωνιών δικαιωμάτων. Θεωρεί ότι η οικονομική του Bretton Woods και, στη συνέχεια, ανάπτυξη είναι μεν σημαντική και ου- την επόμενη χρονιά από τη δημιουργία σιαστική, ωστόσο όχι επαρκής προκει- του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών και, μένου να διασφαλιστεί η δικαιοσύνη, η τέλος, από την υιοθέτηση της Διεθνούς κοινωνική πρόοδος και η εξάλειψη της Διακήρυξης Δικαιωμάτων του ανθρώ- φτώχειας, δομικές δηλαδή παράμετροι που (1948). Από πολλές λοιπόν πλευρές για την κοινωνική συνύπαρξη, την πα- αφορά ένα ουσιαστικό κείμενο πρό- γκόσμια ειρήνη και την ατομική ευτυ- δρομο των κειμένων που ακολούθησαν χία. Η Επιτροπή εμπειρογνωμόνων της και στόχευε να καταστήσει την κοινω- ΔΟΕ αποτελείται από ανεξάρτητους νική δικαιοσύνη ακρογωνιαίο λίθο της νομικούς που εξετάζουν τις εκθέσεις διεθνούς τάξης δικαίου. To πνεύμα της των κυβερνήσεων και παρουσιάζουν Διακήρυξης παρουσιάζει ορισμένα βα- κάθε χρόνο τη δική τους έκθεση σχε- σικά χαρακτηριστικά τα οποία βρίσκο- τικά με την εφαρμογή των συνθηκών νται επίσης στο Σύνταγμά της αλλά και και των συστάσεων της ΔΟΕ. Το 1969 στο Προοίμιο της Χάρτας της δημιουρ- η Οργάνωση τιμήθηκε με το βραβείο γίας των Ηνωμένων Εθνών ή την Πα- Νόμπελ για την Ειρήνη. γκόσμια Διακήρυξη των Δικαιωμάτων Ο Καταστατικός Χάρτης της ΔΟΕ του ανθρώπου και περιγράφουν τον αναγνωρίζει ήδη από την εποχή της ορισμό «ανθρώπινη εργασία». ίδρυσής της θεμελιώδεις αρχές όπως η ισότητα αμοιβών για εργασία ίσης αξί- • η εργασία δεν είναι εμπόρευμα ας και η συνδικαλιστική ελευθερία, και • ευθύνη μας είναι η εξάλειψη όλων τονίζει μεταξύ άλλων, τη σημασία της των μορφών καταναγκαστικής ή τεχνικής και επαγγελματικής εκπαίδευ- υποχρεωτικής εργασίας και, φυσι- σης, ενώ από τις 10 Μαΐου 1944 υιοθε- κά, της παιδικής εργασίας, τήθηκε στη Φιλαδέλφεια των ΗΠΑ η • η ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι 202 και η πραγματική αναγνώριση του της Διακήρυξης της Φιλαδέλφειας νιώ- δικαιώματος συλλογικών διαπραγ- θουμε μεγάλη έκπληξη γιατί βρίσκεται ματεύσεων είναι ουσιαστικής ση- πραγματικά στους αντίποδες του νεο- μασίας για τη διαρκή οικονομική φιλελεύθερου δόγματος που κυριαρχεί ανάπτυξη, στις εθνικές και διεθνείς πολιτικές τα • η φτώχεια αποτελεί κίνδυνο για την τελευταία 30 χρόνια. Η δημιουργία της ευημερία της κοινωνίας, Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας και • ο πόλεμος κατά της στέρησης απαι- των Ηνωμένων Εθνών ήταν αποτέλε- τείται να διεξάγεται με ασίγαστο σμα του διεθνιστικού ρεύματος του σθένος σε κάθε έθνος και με συνε- 19ου αιώνα. Τα διεθνή και διεθνιστικά χή και συντονισμένη προσπάθεια. κινήματα γράφει ο Mark Mazower4 • Στην Οργάνωση συμμετέχουν οι ανήκουν στην Ιστορία της Δύσης και εκπρόσωποι των εργαζομένων και ξεκινούν στις αρχές του 19ου αιώνα. των εργοδοτών σε ισότιμη βάση με Το 1815, οι διπλωμάτες της ευρωπα- τους εκπροσώπους των κυβερνήσε- ϊκής παλινόρθωσης δημιούργησαν το ων συζητούν ελεύθερα και αποφα- πρώτο μοντέλο διεθνούς κυβέρνησης, σίζουν δημοκρατικά με σκοπό την το Κονκλάβιο των Μεγάλων Δυνάμε- προώθηση της κοινής προόδου. ων, γνωστό με το όνομα Ευρωπαϊκή • στόχος είναι η εξάλειψη των δια- Συμφωνία που στόχο είχε τη διαχεί- κρίσεων στην απασχόληση και το ριση της Ευρώπης μετά το πέρας των επάγγελμα. Ναπολεόντειων πολέμων (1803-1815) Η διακήρυξη της Φιλαδέλφειας και την ήττα του Ναπολέοντα. Από καθώς επίσης και τα κείμενα που υι- το 1815 και μετά οι πολιτικοί της Ευ- οθετήθηκαν με βάση αυτή την αρχι- ρωπαϊκής Συμφωνίας συναντιόνταν κή διακήρυξη είναι οι εκφραστές της τακτικά ώστε να εμποδίζουν οποια- επιθυμίας να ξαναμπεί η εξουσία στην δήποτε δύναμη να ξαναγίνει κυρίαρ- υπηρεσία του δικαίου και να μπούνε χη και να καταστέλλουν οποιαδήποτε κοινές αρχές σε κάθε τύπου έννομη επαναστατική αναταραχή πριν αυτή τάξη. οδηγήσει σε πόλεμο. Σύντομα όμως άρχισε να δρα η λογική της θέσης-α- ντίθεσης. Ενώ η Ευρωπαϊκή Συμφωνία Πώς από το διεθνιστικό πνεύμα ήταν η απάντηση στο Ναπολέοντα, ο της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας διεθνισμός έτσι όπως τον εννοούσε ο φτάσαμε στο σημερινό 19ος αιώνας ήταν η απάντηση στην Ευ- νεοφιλελεύθερο μοντέλο ρωπαϊκή Συμφωνία. Ακόμα και η λέξη της βασιλείας των αγορών; διεθνής που επινοήθηκε εκείνη την εποχή είχε ριζοσπαστική σημασία. Οι Διαβάζοντας σήμερα το κείμενο διεθνιστές ασπάζονταν τον εθνικισμό, 4. Mazower, M. (2013), Κυβερνώντας τον κόσμο. Η ιστορία μιας ιδέας, Αθήνα: Αλεξάνδρεια 203 το ισχυρότερο πολιτικό πιστεύω του σει ακόμα και την τελευταία ανάμνηση μετασχηματισμού για την εποχή τους, των κοινωνικών διδαγμάτων που άφη- και θεωρούσαν ότι εθνικισμός και δι- σε η εμπειρία των δύο Παγκοσμίων εθνισμός προχωρούσαν χέρι-χέρι για Πολέμων5. Η νεοφιλελεύθερη πίστη να κάνουν τον κόσμο καλύτερο και δι- στο αλάθητο των οικονομικών αγορών καιότερο. Θεωρούσαν ότι κρατούσαν έχει υποκαταστήσει την επιθυμία για τα κλειδιά για το μέλλον, τάσσονταν δικαιοσύνη στην παραγωγή και την εναντίον των συντηρητικών διπλω- κατανομή του πλούτου σε παγκόσμιο ματών, τους οποίους απεχθάνονταν, επίπεδο, καταδικάζοντας τους χαμέ- αλλά αντιπαρατάσσονταν και μεταξύ νους της νέας παγκόσμιας οικονομικής τους. Μερικοί όπως ο Καρλ Μαρξ τάξης στην προσφυγιά, τη φτώχεια, ονειρεύονταν ότι οι εργάτες θα συ- τον αποκλεισμό και τη βία. νενώνονταν. Άλλοι, όπως ο Τζουζέπε Η περίοδος των δύο Παγκοσμίων Ματσίνι, που απεχθανόταν το Μαρξ, Πολέμων υπήρξε μία περίοδος απί- έλπιζε ότι οι δημοκράτες πατριώτες θα στευτων αγριοτήτων που ξεδίπλωσε σφυρηλατήσουν έναν κόσμο εθνών. Η διάφορους βαθμούς φρίκης από το διεθνής αρένα είχε γίνει το πεδίο στο Βερντέν στη Γαλλία έως τη Χιροσίμα οποίο πολύ διαφορετικές πολιτικές στην Ιαπωνία και τα Γκουλάγκ στη ομάδες και ιδεολογίες σχεδίαζαν τα Σοβιετική Ένωση. Είναι όλα εκδοχές όνειρά τους για το μέλλον. Οι μεγάλοι του ίδιου θέματος που θεωρούσε τους διεθνείς οργανισμοί, όπως η Κοινωνία ανθρώπους με τρόπο «επιστημονικό» των Εθνών και ο ΟΗΕ γεννήθηκαν είτε ως «ανθρώπινο υλικό» με βάση τη στην έξοδο από τους δύο Παγκόσμι- ναζιστική ορολογία, είτε ως «ανθρώ- ους Πολέμους. πινο κεφάλαιο» με βάση την κομμου- Ο δρόμος για το νεοφιλελευθερι- νιστική ορολογία. Οι προσεγγίσεις αυ- σμό άνοιξε από το τεηλορικό/φορντικό τές δικαιολογούν την ίδια χρησιμοθη- μοντέλο και τον «επιστημονισμό» του ρική προσέγγιση και τις ίδιες βιομηχα- 19ου και του 20ου αιώνα. Η σημερινή νικές μεθόδους που χρησιμοποιούνται προπαγάνδα προσπαθεί να περάσει και για την εκμετάλλευση των φυσι- την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας κών πόρων. Οι εργατικές τάξεις ήταν ως ένα φυσικό φαινόμενο που επιβάλ- οι πρώτες που ένιωσαν την υποδούλω- λεται ασυζητητί σε όλη την ανθρωπό- ση στη μηχανιστική αυτή τεηλορική6 ή τητα και αυτό φαίνεται να έχει σκεπά- φορντική7 προσέγγιση της βιομηχανι- 5. Ή του μεγάλου τριακονταετή Πόλεμου όπως ονόμαζε ο στρατηγός Ντε Γκωλ τον Α’ και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο εννοώντας τους ως ένα ενιαίο σύνολο. 6. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A4%CE%B5%CE%B7%CE%BB%CE%BF%CF%81 %CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82 Taylor, F. W. (2007) Αρχές επιστημονικού μάνατζμεντ, μτφ. Μπιμπλή Ι., Αθήνα: Παπαζήσης 7. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CE%BF%CF%81%CE%BD%CF%84%CE%B9%CF %83%CE%BC%CF%8C%CF%82. Ο φορντισμός προβλέπει την εφαρμογή της «επιστημονικής» μεθόδου του Τέηλορ στην αυτοκινητοβιομηχανία Ford. 204 κής διαχείρισης των ανθρώπινων πό- Πώς προαλείφεται το μέλλον ρων. Το σλόγκαν της διεθνούς έκθε- της εργασίας; σης του Σικάγο του 1933 ήταν «science finds, industry applies, man adapts» Ο κόσμος αλλάζει, η μορφή της ερ- αποδεικνύοντας για άλλη μία φορά γασίας και του εργατικού δυναμικού ότι η ιδεολογία της επιστημονικής δι- μεταβάλλεται. Ήδη, το 1995 o Jeremy αχείρισης του ανθρώπινου κεφαλαίου Rifkin8 στο βιβλίο του «Το τέλος της ήταν κοινό κτήμα καπιταλιστικών και εργασίας και το μέλλον της» υποστη- ολοκληρωτικών καθεστώτων. ρίζει πως εισερχόμαστε σε μια νέα Ο 20ος αιώνας γνώρισε την αποθέ- φάση της ιστορίας με σταθερή και ωση δύο εκδοχών παραμορφωτικού αναπόφευκτη μείωση εργασιών. Από επιστημονισμού: η μία επικαλείται τότε έως σήμερα οι στατιστικές και η τους νόμους της βιολογίας, και η άλ- βιβλιογραφία επιβεβαιώνουν τις προ- λη τους νόμους της οικονομίας. Και οι βλέψεις του. Η ανεργία, παγκοσμίως, δύο οδήγησαν στο να αποδώσουν την αυξάνει σε επίπεδα μεγαλύτερα και διακυβέρνηση των ανθρώπων όχι σε από αυτά της μεγάλης αμερικανικής ένα ιδανικό δικαιοσύνης, αλλά στην κρίσης του 1930, κυρίως εξαιτίας της υπακοή σε τυφλές δυνάμεις οι οποίες επανάστασης της υψηλής τεχνολο- φαίνεται να διέπουν την ανθρωπότη- γίας. Διαφαίνεται η δημιουργία δύο τα. Όσο διαφορετικές και να φαίνο- άκρων, από τη μία, μια αριστοκρατία νται εκ πρώτης όψης αυτές οι προσεγ- της πληροφορικής, που ελέγχει και γίσεις διατηρούν ως κοινό στοιχείο την διαχειρίζεται την παγκόσμια οικονο- αντίληψη πως οι πραγματικοί νόμοι μία της υψηλής τεχνολογίας, τη γνώ- της επιστήμης επιβάλλονται και έχουν ση και την πληροφορία και, από την καθολική ισχύ σε όλο τον πλανήτη, άλλη, οι ολοένα μεγαλύτεροι αριθμοί ενώ θεωρούν ότι το Δίκαιο οφείλει να των μόνιμα εκτοπισμένων εργαζομέ- είναι συμβατό με τους νόμους αυτούς. νων, που έχουν μικρές προοπτικές κι Οι πραγματικοί ανθρωπολόγοι και ελάχιστες ελπίδες για μια εργασία με επιστήμονες, όμως, γνωρίζουν ότι οι κάποιο νόημα. Ενώ μία μικρή ελίτ με- νόμοι που ανακαλύπτουν οι φυσικές γαλοστελεχών και εργατών της γνώ- επιστήμες είναι ενδογενείς, εσωτερι- σης θα δρέπουν τα οφέλη της παγκό- κοί ως προς τα παρατηρούμενα φαι- σμιας οικονομίας υψηλής τεχνολογίας, νόμενα, ενώ οι νόμοι που δίνουν τάξη η αγορά εργασίας και η μεσαία τάξη και νόημα στην ανθρώπινη ζωή είναι θα συρρικνώνονται όλο και περισσό- αναγκαστικά νόμοι συμφωνημένοι και τερο, προέβλεπε ο Rifkin. Όπως, επί- εκπεφρασμένοι και προκύπτουν από σης, προέβλεπε πω καθώς η οικονομία τις ζυμώσεις και τη συναίνεση στην της αγοράς και ο δημόσιος τομέας θα κοινότητα. φθίνουν, θα βρει χώρο άνθησης ένας 8. Rifkin, J. (1995). The End of Work: The Decline of the Global Labor Force and the Dawn of the Post-Market Era, Putnam Publishing Group. 205 τρίτος τομέας που θα συγκεντρώνει μεις μεταμορφώνουν τον κόσμο της την εργασία σε εθελοντικούς ή κοινο- εργασίας που απαιτούν τη δική μας τικούς οργανισμούς που θα δημιουρ- αποφασιστική δράση. Μπροστά μας γήσουν νέες θέσεις εργασίας και με ανοίγονται αναρίθμητες δυνατότητες την κυβερνητική βοήθεια θα συμβάλ- για βελτίωση της ποιότητας της εργα- λουν ώστε να αναδιαμορφωθούν οι σίας, διεύρυνσης των επιλογών, εξά- φθίνουσες γειτονιές και θα παρέχουν λειψης του χάσματος των φύλων και κοινωνικές υπηρεσίες. Πρόκειται εδώ ανατροπή των καταστροφών που έχει για ένα εργασιακό μοντέλο το οποίο φέρει η παγκόσμια ανισότητα. Τίποτα το βλέπουμε να αναδύεται πανίσχυρο από όλα αυτά δεν μπορεί να συμβεί στη χώρα μας με τις δομές που φρο- μόνο του. Χωρίς αποφασιστική δράση ντίζουν κάθε είδους μερίδα του πλη- θα προχωρήσουμε δυστυχώς σε έναν θυσμού που έχει βαριά χτυπηθεί από κόσμο όπου θα πλαταίνουν και θα βα- την οικονομική κρίση. θαίνουν οι σημερινές ανισότητες και Ο επαναπροσδιορισμός του ρόλου αβεβαιότητες και η εργασία θα γίνε- του ατόμου σε μια κοινωνία η οποία ται όλο και πιο απάνθρωπη. Η τεχνο- δεν θα προσφέρει σχεδόν καθόλου λογική πρόοδος, η τεχνητή νοημοσύνη, εργασία είναι σίγουρα το πιο καυτό η αυτοματοποίηση και η ρομποτική θα ζήτημα στις δεκαετίες που έρχονται. δημιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας. Τόσο από την οικονομική ελίτ, όσο Ωστόσο πολλοί θα χάσουν τις εργασί- και από αναδυόμενες κοινότητες ανα- ες τους μέσα σε αυτή τη μεταβατική ζητούνται νέες μέθοδοι απόκτησης περίοδο της κρίσης και θα είναι μάλ- εισοδήματος που θα εξασφαλίζει την λον οι λιγότερο έτοιμοι και εξοπλι- επιβίωση. Το τέλος της εργασίας βρί- σμένοι να αδράξουν τις νέες ευκαι- σκεται ήδη εδώ και μπορεί σημάνει το ρίες. Οι σημερινές δεξιότητες δεν θα θάνατο του πολιτισμού όπως τον ξέ- αντιστοιχούν στις εργασίες του αύριο ρουμε9. Οι συζητήσεις για το ελάχιστο και οι δεξιότητες που κάποιος αποκτά εγγυημένο εισόδημα πληθαίνουν από σήμερα, πολύ γρήγορα μπορεί να εί- κάθε μεριά. ναι πλέον ξεπερασμένες. Η πράσινη Μία πολύ πρόσφατη δημοσίευση οικονομία θα δημιουργήσει εκατομ- της ΔΟΕ καταπιάνεται με το θέμα μύρια εργασίες καθώς προχωρώντας του μέλλοντος της εργασίας 10 ανα- θα υιοθετούμε πρακτικές με στόχο γνωρίζοντας πως σήμερα, νέες δυνά- ένα βιώσιμο και αειφόρο μέλλον. Οι 9. https://www.public.gr/product/books/greek-books/economics/economics/to-telos-tis-ergasias- kai-to-mellon-tis/prod253442/. 10. Υπό την Προεδρία του Νοτιοαφρικανού Προέδρου Cyril Ramaphosa και του Σουηδού Πρωθυπουργού Stefan Löfven, μία ανεξάρτητη επιτροπή από 27 μέλη περιλάμβανε ηγετικές μορφές από επιχειρήσεις, συνδικάτα, δεξαμενές σκέψης, κυβερνητικούς και μη κυβερνητικούς οργανισμούς έγινε η έκδοση της μελέτης « Work for a brighter future » που αποτελεί μέρος του εορτασμού των εκατό χρόνων της ΔΟΕ το 2019. https://www.ilo.org/global/publications/books/ WCMS_662410/lang--en/index.htm 206 καθαρές τεχνολογίες θα απαιτήσουν ξη, όταν συμμετέχουν πλήρως όλοι οι νέο αίμα στην αγορά εργασίας, αλλά παράγοντες του κόσμου της εργασίας, αντίστοιχα πολλές εργασίες θα εξαφα- συμπεριλαμβανομένων των εκατομ- νιστούν. Οι αλλαγές σε δημογραφικό μυρίων εργαζομένων που βρίσκονται επίπεδο θα είναι εξίσου σημαντικές. σήμερα σε συνθήκες αποκλεισμού. Η γήρανση του πληθυσμού σε ορισμέ- να μέρη του κόσμου και η αύξηση των νέων πληθυσμών σε άλλα μέρη του Ποιες είναι οι προτάσεις της ΔΟΕ κόσμου θα αποτελέσουν άλλα σημεία για πραγματικά ανθρώπινη εργασία; πίεσης στην αγορά εργασίας και είναι πιθανό και προβλέψιμο τα συστήματα Η ΔΟΕ προτείνει μία ανθρωποκε- κοινωνικής ασφάλισης να αντιμετω- ντρική ατζέντα για το μέλλον της ερ- πίσουν δυσκολίες. Ωστόσο μέσα σε γασίας που θα ενισχύει την κοινωνική αυτές τις αλλαγές θα δημιουργηθούν επαφή βάζοντας τους ανθρώπους και νέες δυνατότητες για το χώρο της τις εργασίες που κάνουν στο επίκε- φροντίδας των ατόμων και των κοινο- ντρο των κοινωνικοοικονομικών πο- τήτων. Οφείλουμε να αναδείξουμε τις λιτικών και των επιχειρηματικών πρα- ευκαιρίες αυτές που παρουσιάζονται κτικών. Η ατζέντα αυτή περιλαμβάνει σε αυτή τη μεταλλασσόμενη κοινωνία τρεις πυλώνες δράσης που μπορούν να των ανθρώπων και να δημιουργήσου- οδηγήσουν σε ανάπτυξη, ισότητα και με ένα λαμπρότερο μέλλον. Να προ- αειφορία: σφέρουμε οικονομική ασφάλεια, ίσες ευκαιρίες, και κοινωνική δικαιοσύνη, 1. Αύξηση των επενδύσεων σε αν- με στόχο να ενισχύσουμε τον ιστό των θρώπινες ικανότητες κοινωνιών μας. Η σφυρηλάτηση αυτής της νέας πο- • Με επένδυση στη δια βίου μάθηση ρείας απαιτεί δέσμευση από πλευράς που επιτρέπει στους ανθρώπους κυβερνήσεων, καθώς και εργοδοτικών να αποκτήσουν δεξιότητες και να και εργατικών οργανώσεων και αναβί- διαχειριστούν τις δεξιότητές τους. ωση του κοινωνικού συμβολαίου. Πρέ- Εδώ, η δια βίου μάθηση περιλαμ- πει να αναβιώσουμε το κοινωνικό συμ- βάνει τυπική και άτυπη μάθηση βόλαιο που εγγυάται στους εργαζόμε- από την παιδική ηλικία και τη βα- νους δίκαιη συμμετοχή στην οικονομι- σική εκπαίδευση μέχρι και την εκ- κή πρόοδο, σεβασμό των δικαιωμάτων παίδευση ενηλίκων. τους και προστασία έναντι των κινδύ- • Με επενδύσεις σε θεσμούς, πολι- νων που προκύπτουν από τη συνεχιζό- τικές και στρατηγικές που θα στη- μενη συμβολή τους στην οικονομία. Ο ρίξουν τους ανθρώπους στις μελ- κοινωνικός διάλογος θα διαδραματί- λοντικές μεταβάσεις στο χώρο της σει καίριο ρόλο στην προσπάθεια το εργασίας. Τα νέα άτομα θα χρεια- κοινωνικό συμβόλαιο να διαχειριστεί στούν μία πυξίδα για να πλεύσουν τις αλλαγές που βρίσκονται σε εξέλι- μέσα στις δυσκολίες της μετάβα- 207 σης από το σχολείο στην εργασία. σίας. Από κανονισμούς και συμ- Οι γηραιότεροι εργαζόμενοι θα βόλαια εργασίας έως συστήματα χρειαστεί να αυξήσουν τις επιλο- επιθεώρησης εργασίας, οι θεσμοί γές τους, που θα τους επιτρέψουν αυτοί είναι ακρογωνιαίοι λίθοι των να παραμείνουν οικονομικά ενερ- κοινωνιών μας. γοί για όσο το επιθυμούν και θα • Παγκόσμια Εγγύηση Εργασίας για συμβάλουν σε μία δια βίου ενεργή όλους τους εργαζόμενους ανεξαρ- κοινωνία. τήτως συμβολαίων και καθεστώτος • Με την εφαρμογή μιας μεταλλασσό- εργασίας, διασφάλιση των βασικών μενης και μετρήσιμης ατζέντας για εργασιακών δικαιωμάτων για αξι- την ισότητα των φύλων. Ο κόσμος οπρεπή αμοιβή (ΔΟΕ, 1919), μέγι- της εργασίας ξεκινάει στο σπί- στα όρια για τις ώρες εργασίας και τι. Από την άδεια μητρότητας και προστασία της ασφάλειας και της πατρότητας απαιτούνται πολιτικές υγείας στην εργασία. Οι συλλογι- που θα λάβουν υπόψιν τη φροντί- κές συμβάσεις μπορούν να αυξή- δα στο σπίτι και θα προσφέρουν σουν τα όρια προστασίας. ισότητα ευκαιριών στο χώρο εργα- • Η υγεία και η ασφάλεια πρέπει να σίας. Μέτρα για την ενίσχυση των αναγνωρίζονται ως βασικές αρχές γυναικών, τη συμμετοχή τους στην και δικαιώματα στην εργασία. ηγεσία, την εξάλειψη της βίας στη • Διευθέτηση του χρόνου εργασίας. Η δουλειά και στην οικογένεια, κα- τεχνολογία επιτρέπει την επίτευξη θώς και πολιτικές διαφάνειας είναι ισορροπίας μεταξύ δουλειάς και προϋποθέσεις για την ισότητα των προσωπικής ζωής. Θα χρειαστούν φύλων. Ειδικά μέτρα θα πρέπει να πολλές προσπάθειες για να υπάρ- προβλεφθούν, επίσης, για την ισό- ξουν μέγιστα όρια χρόνου εργασί- τητα των φύλων στις τεχνολογικές ας μαζί με μέτρα για την αύξηση εργασίες του αύριο. της παραγωγικότητας, καθώς και • Με κοινωνική προστασία από τη γέν- εγγυήσεις για ελάχιστες ώρες ερ- νηση έως τα γεράματα, το μέλλον γασίας ώστε να υπάρχει πραγματι- της εργασίας πρέπει να βασίζεται κή επιλογή για ευελιξία και έλεγχο στις αρχές της αλληλεγγύης και της των εργασιακών προγραμμάτων. διαχείρισης κινδύνων και να στηρί- • Διασφάλιση της συλλογικής αντι- ζει τους ανθρώπους και τις ανάγκες προσώπευσης των εργαζομένων τους σε όλο τον κύκλο της ζωής τους. και των εργοδοτών μέσω του κοι- νωνικού αγαθού του δημόσιου δι- 2. Ενίσχυση των θεσμών της εργα- αλόγου για την ενεργή προώθηση σίας. δημόσιων πολιτικών. Ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι με το Κράτος • Οι προτάσεις της ΔΟΕ επιθυμούν εγγυητή των δικαιωμάτων. να ενδυναμώσουν και να αναζωο- • Χρήση και διαχείριση της τεχνολο- γονήσουν τους θεσμούς της εργα- γίας για αξιοπρεπή εργασία. Μία 208 ανθρώπινη προσέγγιση στην τεχνη- οφείλει να αποτελέσει και κατά το τή νοημοσύνη που διασφαλίζει ότι μέλλον ένα από τα κεντρικά αιτήμα- τις τελικές αποφάσεις που επηρε- τα των πολιτικών για την εργασία. Οι άζουν την εργασία τις λαμβάνουν στόχοι που θέτει η Διεθνής Οργάνω- ανθρώπινα όντα. ση Εργασίας καλύπτουν ένα μεγάλο φάσμα επιδιώξεων για το μέλλον, που 3. Αύξηση των επενδύσεων στην επιθυμούν να διασφαλίσουν καλύτε- αξιοπρεπή και αειφόρο εργασία. ρες συνθήκες εργασίας σε όλους τους εργαζόμενους, σε όλο τον πλανήτη. • Σε αρμονία με τις διακηρύξεις των Όπως προκύπτει από όσα περιγρά- Ηνωμένων Εθνών και την ατζέντα φονται, ο ανθρώπινος χαρακτήρας της για την Αειφορία 2030 και με ιδι- εργασίας μπορεί κυρίως να διασφαλι- αίτερη έμφαση στο ρόλο της ΔΟΕ στεί από την προσήλωση και το σεβα- ως προς την καθολικότητα και τον σμό των ανθρώπων στο Δίκαιο και τη παγκόσμιο χαρακτήρα της αποστο- δικαιοσύνη. Μένει στις κοινότητες να λής της. αποφασίσουν για τα μέσα με τα οποία το Δίκαιο και η δικαιοσύνη θα υπηρε- Εν κατακλείδι τούνται με τον καλύτερο δυνατό τρόπο και θα αποτελούν προϊόν κοινωνικής Η ανθρώπινη εργασία είναι και συναίνεσης και δημοκρατίας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Dejours, C. (2003). L’évaluation du travail à l’épreuve du réel - Critique des fondements de l’évaluation. Versailles : INRA éditions. Dejours, C. (1980). Travail, usure mentale - De la psychopathologie à la psychodynamique du travail. Paris : Bayard. Mazower, M. (2013). Κυβερνώντας τον κόσμο. Η ιστορία μιας ιδέας. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. Rifkin, J. (2015). The zero marginal cost society: The Internet of things, the collaborative commons, and the eclipse of capitalism. New York: Palgrave Macmillan. Rifkin, J. (1995). The end of work: The decline of the global labor force and the dawn of the post-market era. New York: G. P. Putmans Sons. Supiot, A. (2006). Le droit du travail. Paris : Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je? ». Supiot, A. (1999). Au-delà de l’emploi: transformations du travail et devenir du droit du travail en Europe: rapport pour la Commission des Communautés européennes. Paris, Flammarion, coll. « Flammarion Documents et Essais ». Supiot, A. (1998). Le travail en perspectives. Paris : LGDJ, coll. « Droit et société ». Supiot, A. (1998). Souffrance en France - La banalisation de l’injustice sociale. Paris : Éditions du Seuil. 209 Διαδικτυακές διευθύνσεις http://www.et.gr/idocs-nph/search/pdfViewerForm.html?args=5C7QrtC22wGk0V-35MqEU 3dtvSoClrL8t3VVDiksYNt5MXD0LzQTLWPU9yLzB8V68knBzLCmTXKaO6fpVZ6 Lx3UnKl3nP8NxdnJ5r9cmWyJWelDvWS_18kAEhATUkJb0x1LIdQ163nV9K--td6SIu TPLI8LiK19NyLKG2yMn0JwGDYr_Nh3m440vOepsav1a., ΦΕΚ A 183/1947.  https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A4%CE%B5%CE%B7%CE%BB%CE%BF%CF%81 %CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82, Τεηλορισμός. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CE%BF%CF%81%CE%BD%CF%84%CE%B9 %CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82, Φορντισμός. https://www.huffingtonpost.com/jeremy-rifkin/how-the-99-are-using-late_b_1081552. html?guccounter=1, How the 99% Are Using Lateral Power to Create a Global Revolution. https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/lang--en/index.htm, About the ILO. https://www.ilo.org/global/lang--en/index.htm, World Day for Safety and Health at Work.  https://www.ilo.org/global/publications/books/WCMS_662410/lang--en/index.htm, Work for a brighter future. https://www.ilo.org/global/topics/future-of-work/brighter-future/lang--en/index.htm, Global Commission on the Future of Work. https://www.public.gr/product/books/greek-books/economics/economics/to-telos-tis-ergasias- kai-to-mellon-tis/prod253442/, Σύνοψη του βιβλίου «Το τέλος της εργασίας και το μέλ- λον της». 210 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 211-220 Θεόδωρος Αϊβαλιώτης*, Ιωάννα Αϊβαλιώτη**, Λεμονιά Αϊβαλιώτη***, Φωτεινή Κρυσταλλίδου**** «Η ΗΘΙΚΉ ΤΗΣ ΔΙΟΊΚΗΣΗΣ ΚΑΙ Ο ΗΓΕΤΙΚΌΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΌΣ ΣΤΙΣ ΣΎΓΧΡΟΝΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΉΣΕΙΣ» Η άσκηση της διοίκησης στις σύγχρονες επιχειρήσεις δεν αποτελεί απλή διαδικασία. Προϋποθέτει εκτός των άλλων την ύπαρξη ενός αποτελεσματικού ηγέτη με ιδιαίτερη χαρισματική προσωπικότητα και ηθικές αρχές. Η ηθική ηγεσία προσανατολίζει την επιχείρηση στην δημιουργία ενός ευνοϊκού επιχειρηματικό περιβάλλον με απώτερο σκοπό την επίτευξη των επιδιώξεων της, την ικανοποίηση των αναγκών των εργαζομένων και την επιβίωση της στο σύγχρονο ανταγωνιστικό περιβάλλον. Έτσι μόνο μια επιχείρηση θα μπορέσει να χαρακτηριστεί ηθική, επιτυχημένη και αποδεκτή από το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Λέξεις-κλειδιά: Ηγεσία, διοίκηση, επιχείρηση, ηθική, ηθική ηγεσία, Εισαγωγή ακό περιβάλλον και ο ρόλος που δια- δραματίζει ο ηγέτης ως προς αυτή την Σκοπός της συγκεκριμένης εισή- κατεύθυνση. γησης είναι να αναδειχθεί η ηθική Μία επιχείρηση, θα μπορούσε να διάσταση της άσκησης της διοίκησης θεωρηθεί ως ένας οργανισμός στο επιχειρήσεων στο σύγχρονο εργασι- πλαίσιο του ορισμού, ο οποίος έχει * Ο Θ.Α. είναι εκπαιδευτικός ΠΕ80-Οικονομίας, ΠΕ70-Δασκάλων, σύμβουλος επαγγελματικού προσανατολισμού, πτυχιούχος Διοίκησης Επιχειρήσεων Τ.Ε.Ι. Σερρών, πτυχιούχος, πτυχιούχος Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης Φλώρινας, πτυχιούχος Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, πτυχιούχος Π.Ε.ΣΥ.Π.  Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε., πτυχιούχος  του τμήματος  Βαλκανικών Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών (Β.Σ.Α.Σ) του  Πανεπιστημίου Μακεδονία, Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Ειδίκευσης στη Διοίκηση Τουριστικών Επιχειρήσεων, της Σχολής Κοινωνικών Επιστη- μών, του Ε.Α.Π.  Επικοινωνία:  ηλεκτρονικό ταχυδρομείο:  

. **Η Ι.Α. είναι πτυχιούχος Ψυχολογίας, φοιτήτρια του τμήματος Κοινωνικής Διοίκησης και Πο- λιτικής Επιστήμης-Κοινωνικής Διοίκησης, της σχολής Κοινωνικών, Πολιτικών και Οικονομικών Επιστημών του Δημοκρίτειο Πανεπιστημίου Θράκης. Επικοινωνία: ηλεκτρονικό ταχυδρομείο:

***Η Λ.Α. είναι πτυχιούχος Διοίκησης Επιχειρήσεων, φοιτήτρια του Μεταπτυχιακού Προγράμ- ματος Διοίκηση Τουριστικών Επιχειρήσεων, της Σχολής Κοινωνικών Επιστημών, του Ε.Α.Π. Επικοινωνία: ηλεκτρονικό ταχυδρομείο:

. ****Η Φ.Κ. είναι εκπαιδευτικός ΠΕ80-Οικονομίας, ΠΕ70-Δασκάλων, σύμβουλος επαγγελματικού προσανατολισμού, πτυχιούχος Διοίκησης Επιχειρήσεων Τ.Ε.Ι. Σερρών, πτυχιούχος Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης Φλώρινας, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, πτυχιούχος Π.Ε.ΣΥ.Π.  Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε., Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Ειδίκευσης στη Δια Βίου Μάθηση του Τμή- ματος Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Επικοινωνία: ηλεκτρονικό ταχυδρομείο:  

211 δοθεί από τον Κανελλόπουλο (1994), στις χαμηλότερες. Η ηγεσία αποκτά και αναφέρει ότι ο οργανισμός υπο- περισσότερη σημασία για τους οργα- δηλώνει ότι έχει ένα σύνολο συγκεκρι- νισμούς και τις επιχειρήσεις καθώς η μένων σχέσεων οι οποίες καθορίζουν συμβολή της στην επίτευξη των στόχων την πορεία και την αλληλεπίδραση και στην εξέλιξη αυτών, είναι καθορι- των μερών ενός συστήματος. Είναι στική. Ο Μπουραντάς (2005, σ.197), χρήσιμο λοιπόν να σημειωθεί ότι ένας αναφέρει ότι «ως ηγεσία θα μπορούσε οργανισμός αφορά σε μία ομάδα δύο να οριστεί η διαδικασία επηρεασμού ή περισσότερων ατόμων τα οποία ερ- της σκέψης, των συναισθημάτων, των γάζονται αποσκοπώντας στην επίτευ- στάσεων και των συμπεριφορών μιας ξη ενός κοινού σκοπού σύμφωνα με μικρής ή μεγάλης, τυπικής ή άτυπης τις σχέσεις που έχουν καθιερωθεί στο ομάδας ανθρώπων από ένα άτομο πλαίσιο λειτουργίας του (Βελισσαρίου (ηγέτη), με τέτοιο τρόπο ώστε εθελοντι- & Διονυσοπούλου, 2008). κά και πρόθυμα και με την κατάλληλη Στα στενά όρια λειτουργίας ενός συνεργασία να δίνουν τον καλύτερό οργανισμού κάνει την εμφάνισή της τους εαυτό για να υλοποιούν αποτε- η έννοια της διοίκησης η οποία απο- λεσματικούς στόχους που απορρέουν τελεί το κλειδί της επιτυχίας και της από την αποστολή της ομάδας και τη βιωσιμότητάς της. Με την έννοια της φιλοδοξία της για πρόοδο ή ένα καλύ- διοίκησης αναφερόμαστε στη διαδικα- τερο μέλλον». Ο Bass (2008), αναφερό- σία κατά την οποία συντονίζονται οι μενος στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ενέργειες των ανθρώπων και των εξω- του ηγέτη θεωρεί πως η ακεραιότητα, τερικών πηγών αποσκοπώντας στην η τιμιότητα, η ηθική συλλογιστική, η επίτευξη των στόχων που έχουν τεθεί προσαρμοστικότητα και η πειθαρχία (Pride, Hughes, & Kapoor, 1996). Η αποτελούν παράγοντα πετυχημένης Διοίκηση Ανθρωπίνων Πόρων (ΔΑΠ) ηγεσίας. Μεταξύ των παραπάνω χαρα- αποτελεί βασικό στοιχείο για την ανά- κτηριστικών το ήθος, και οι ηθικές αρ- πτυξη της εσωτερικής συνεργασίας και χές που πλαισιώνουν τη φυσιογνωμία της αποτελεσματικής άσκησης των λει- ενός ηγέτη κατέχουν σημαντική θέση τουργιών διοίκησης σε μία επιχείρηση. στη διαμόρφωση ενός χαρισματικού ηγέτη που συνδράμει καθοριστικά στη διοίκηση και την άσκηση της ηγεσίας Ηγεσία μέσα στο σύγχρονο επιχειρηματικό περιβάλλον. Ο ηγέτης είναι αυτός που Ο όρος ηγεσία αναφέρεται στην φέρει την ευθύνη για τη διαμόρφωση επιρροή που ασκείται στα μέλη μίας του κλίματος εντός του περιβάλλοντος ομάδας στον εργασιακό χώρο. Ο σκο- στο οποίο ηγείται ενώ παράλληλα πός της ηγεσίας σχετίζεται με την επί- υποκινεί, παρακινεί και διαμορφώνει τευξη των στόχων οι οποίοι τίθενται στάσεις και συμπεριφορές μέσα στο από τις υψηλότερες βαθμίδες μίας επι- πλαίσιο της επιχειρησιακής ηθικής χειρηματικής μονάδας και διαχέονται (Maxwell, 1997). Η ανθρώπινη συμπε- 212 ριφορά και οι αντιδράσεις αποτελούν στην ικανοποίηση των αναγκών των ένα πολύπλευρο ζήτημα το οποίο συν- εργαζομένων και της επιχείρησης στο δέεται με μία σειρά παραγόντων όπως πλαίσιο της επιχειρησιακής ηθικής και είναι η πείρα, οι φιλοδοξίες, οι ατο- δεοντολογίας. μικές προσδοκίες, το κοινωνικό πε- Αναφορικά με την έννοια της ηγε- ριβάλλον, η προσωπική εμπειρία και σίας παρουσιάστηκαν αρκετές θεωρί- τέλος η κάλυψη προσωπικών αναγκών ες και προσεγγίσεις οι οποίες αποσκο- (συνειδητών ή ασυνείδητων αναγκών). πούν στην υποκίνηση του ανθρώπινου Η ανθρώπινη συμπεριφορά επηρε- δυναμικού. Κάποιες από τις βασικότε- άζεται από διάφορους παράγοντες, ρες θεωρίες είναι (Πατρινός, 2005): εξωτερικές και εσωτερικές δυνάμεις, με τρόπο που την καθοδηγούν. Παρό- • η θεωρία Χ και Ψ του McGrego μοιες ανθρώπινες ανάγκες δεν οδη- • οι προσεγγίσεις της συμπεριφοράς γούν πάντα σε ίδιες συμπεριφορές και σύμφωνα με τις μελέτες των πανε- αντίθετα, παρόμοιες συμπεριφορές πιστημίων Οhio State και Michigan ανθρώπων δεν προέρχονται υποχρεω- • του διευθυντικού πλέγματος τικά από τις ίδιες ανάγκες (Ζευγαρίδη • οι προσεγγίσεις εξάρτησης. & Ξυροτύρη-Κουφίδου, 1983). Γίνεται αντιληπτό ότι η υποκίνηση αποτελεί Η θεωρία Χ και Υ ανήκει στον σημαντικό στοιχείο η οποία πρέπει Douglas McGregor και στηρίζει μία να χαρακτηρίζει τη συμπεριφορά ενός θεμελιώδη διάκριση στις μορφές δια- ηγέτη ούτως ώστε να παρακινεί τον χείρισης (McGregor, 1960). Η θεωρία εργαζόμενο προς την επιθυμητή κα- Χ αφορά ένα αυταρχικό στυλ ηγεσί- τεύθυνση της υλοποίησης των στόχων ας όπου κυριαρχούν οι υποθέσεις ότι της συγκεκριμένης οικονομικής μονά- οι εργαζόμενοι εκ φύσεως διστάζουν δας. Με την υποκίνηση οι εργαζόμενοι να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις της λειτουργούν σύμφωνα με τη βούλησή δουλειάς τους και αντ’ αυτού αναζη- τους νιώθοντας ικανοποιημένοι για τις τούν τρόπους αποφυγής της εργασίας ενέργειές τους. τους. Αντίθετα, η θεωρία του Υ αφορά Υποχρέωση ενός ηθικού ηγέτη, ένα συμμετοχικό στυλ διοίκησης που που ασκεί αποτελεσματική διοίκηση, υποθέτει ότι τα άτομα αναπτύσσουν είναι η ενεργοποίηση και η αφύπνιση την αυτό-κατεύθυνση και τον αυτό-έ- των ικανοτήτων και των δυνατοτήτων λεγχο τους για την επίτευξη των στό- των εργαζομένων. Ο πραγματικός χων της επιχείρησης στο βαθμό που ηγέτης υποκινεί τους εργαζόμενους είναι προσηλωμένοι στους στόχους της μέσω πλειάδας μεθόδων παρακίνησης επιχείρησης. που εστιάζουν στην ενίσχυση της εμπι- Οι προσεγγίσεις συμπεριφοράς στοσύνης, της συνεργασίας, της αισι- επιχείρησαν να εντοπίσουν συμπερι- οδοξίας, της προσαρμοστικότητας, της φορές οι οποίες χαρακτηρίζουν τους κατανόησης διαμορφώνοντας ένα θε- αποτελεσματικούς ηγέτες και είναι οι τικό ψυχολογικό κλίμα που αποσκοπεί έξης (Κουτούζης, 1999): 213 • η μελέτη του πανεπιστήμιου Οhio η ηγεσία προσανατολίζεται γύρω η οποία εντόπισε δύο διαστάσεις από το ενδιαφέρον προς τον ηγέτη στην αποτελεσματική ηγεσία με την και στο άλλο άκρο για τους υφιστά- πρώτη να ονομάζεται «πλαίσιο κα- μενους (Blake, & Mouton, 1981). τευθύνσεων» όπου ο ηγέτης στρέ- • η θεωρία του Fiedler (1967) στηρί- φει το ενδιαφέρον του προς την ζεται στην υπόθεση ότι η απόδοση παραγωγή και την εργασία και τη και η παραγωγικότητα των εργαζο- δεύτερη να ονομάζεται «ευαισθη- μένων εξαρτάται από την αλληλε- τοποίηση ή ενδιαφέρον» όπου ο πίδραση κάποιων συνθηκών με τον ηγέτης προσανατολίζεται προς τις τρόπο καθοδήγησής τους. Η θεωρία ανάγκες των εργαζομένων αποδέχεται ότι το στυλ ηγεσίας κα- • η μελέτη του πανεπιστήμιου Michigan θορίζεται από τον τρόπο ρύθμισης βάση της οποίας πρόεκυψε η αν- των καθηκόντων μέσα στον οργανι- θρωποκεντρική στάση και η στάση σμό και από τις επικρατούσες συν- προσανατολισμού στην παραγωγή θήκες. Απορρίπτεται η περίπτωση • η θεωρία του διευθυντικού πλέγμα- όπου ο ηγέτης μεταβάλει τον τρόπο τος των Blake & Mouton (1981) η ηγεσίας του για να τον προσαρμόσει οποία προσδιόρισε 5 διαφορετικά στις καταστάσεις (Fiedler, 1967). στυλ ηγεσίας μέσα σε ένα δισδιά- στατο γράφημα. Κατά μήκος του Μία επιχείρηση στο πλαίσιο της ευ- κάθετου άξονα φαίνεται η ανησυ- μετάβλητης και παγκοσμιοποιημένης χία για τους ανθρώπους και επί του οικονομίας, ακολουθώντας τη σωστή οριζόντιου άξονα η ανησυχία για θεωρία υποκίνησης των εργαζομένων την παραγωγή. θα καταφέρει να πετύχει τους προκα- θορισμένους στόχους της. Η επιχείρη- Οι προσεγγίσεις εξάρτησης για την ση πρέπει να παράσχει κίνητρα στους ηγεσία στηρίχτηκαν στην άποψη ότι η εργαζομένους τα οποία θα συνάδουν αποτελεσματική ηγεσία επιτυγχάνεται με την επίτευξη των στόχων της αλλά μέσω της αλληλεπίδρασης συνθηκών και με την πραγματοποίηση των προ- και είναι (Κουτούζης, 1999): σωπικών σκοπών των εργαζομένων. Επιπλέον η θεωρία του McClelland, • η θεωρία των Tannenbaum & διαχωρίζει τις ανθρώπινες ανάγκες σε Schmidt (1958) η οποία περιστρέ- τρεις κατηγορίες (McClelland, 1961): φεται γύρω από το ερώτημα «πώς ένας σύγχρονος ηγέτης διατηρεί • η ανάγκη για επιτεύγματα η οποία δημοκρατικές σχέσεις με τους υφι- συνδυάζεται με τις επιρροές που σταμένους του και πώς μπορεί να δέχεται κάποιος από το περιβάλ- διατηρήσει την εξουσία και τον λον του όπως η κοινωνική αποδοχή έλεγχο της οργάνωσης». Δημιουρ- και οι δεξιότητές του γήθηκε ένα μοντέλο κλιμακούμε- • η ανάγκη για συνεργασία και φιλία νης μετάβασης όπου στο ένα άκρο η οποία ερμηνεύεται ως η επιθυμία 214 της δημιουργίας και της διατήρη- Ηθική σης μίας σχέσης • η ανάγκη για δύναμη η οποία περι- Κατά τον Μπαμπινιώτη (1998) η γράφει τη δύναμη σαν έναν ανώτε- επισκόπηση των ηθών μιας κοινω- ρο άνθρωπο ο οποίος είναι ικανός νικής ομάδας και το σύνολο των συ- να ελέγξει ή να επηρεάσει κάποιον μπεριφοριστικών κανόνων και αρχών κατώτερο. που καθορίζουν τη ομαλή λειτουργία μιας κοινωνίας σε δεδομένη χρονική Η θεωρία του McClelland ορίζει ότι στιγμή ορίζεται ως ηθική. Στο πλαίσιο τα άτομα έχουν διαφορετικές ανάγκες των ηθικών αρχών η συμπεριφορά που και απαιτήσεις. Υπό αυτό το πρίσμα συνάδει με τις συγκεκριμένες αρχές κάποια άτομα έχουν υψηλότερη ανά- ορίζεται ως ηθική. Οι Himstreet, et γκη για επιτεύγματα ενώ κάποια άλλα al., (2003, σ.121) αναφέρουν ότι κατά χαμηλότερη όπως επίσης συμβαίνει τον Δρ. Albert Schweitzer, ηθική είναι και στην περίπτωση της δημιουργίας «το όνομα που δίνουμε στο ενδιαφέρον δεσμών. Σύμφωνα με την παραπάνω μας για καλή συμπεριφορά. Νιώθουμε θεωρία, τα άτομα τα οποία έχουν έμ- την υποχρέωση να σκεφτόμαστε όχι φυτη την τάση για υψηλά επιτεύγματα μόνο την προσωπική μας ευημερία αλ- τείνουν να αποδίδουν περισσότερο λά και των άλλων και ολόκληρης της επαγγελματικά ενώ προτιμούν να ερ- ανθρώπινης κοινωνίας ως σύνολο». γάζονται σε αντικείμενα τα οποία πα- Σύμφωνα με τον Schermerhorn ρέχουν προκλήσεις. Επιπλέον, η ανά- (2011, σ.134) ορίζεται ως ηθική «ο γκη των ατόμων για δύναμη τους με- κώδικας ηθικών αρχών, ο οποίος θέ- τατρέπει σε άτομα με πυγμή τα οποία τει πρότυπα καλού ή κακού, σωστού ή επηρεάζουν τα μέλη της ομάδας στην λάθους στη συμπεριφορά του ατόμου». οποία ανήκουν. Άτομα με αυτό το χα- Η ηθική εστιάζει στις αρχές και στους ρακτηριστικό δε φοβούνται την ανάλη- κανόνες που καθορίζουν τη συμπερι- ψη ρίσκου ώστε να αυξηθεί η αποδοτι- φορά των ατόμων ή των ομάδων και κότητά τους σημειώνοντας υψηλότερη αποτελούν μοντέλα, που οδηγούν το καταξίωση (Steers et al., 2004). Ολο- άτομο ή τις ομάδες στην επιλογή απο- κληρώνοντας την ανάλυση της θεωρίας δεκτής ή μη αποδεκτής συμπεριφοράς του McClelland είναι χρήσιμο να ανα- με βάση την κοινωνικά δέουσα συ- φερθεί ότι η ανάγκη για δημιουργία μπεριφορά( Copp, 2006). Η επιλογή δεσμών αφορά άτομα τα οποία έχουν των διαφόρων αποφάσεων που χαρα- την ικανότητα να εργάζονται αποτελε- κτηρίζονται από τους κανόνες ηθικής σματικά σε ομάδες έχοντας ανεπτυγμέ- υιοθετούνται κατόπιν υποκειμενικής νο το αίσθημα της επικοινωνίας και της κριτικής προσέγγισης. επιχειρησιακής ηθικής. Αυτά τα άτομα Η προσωπική ηθική δε διαμορφώ- αποφεύγουν τις αψιμαχίες ενώ τείνουν νεται από την τήρηση γενικά αποδε- να λύνουν τα προβλήματά τους με συ- κτών ηθικών αιτημάτων ή την ατομική νεργασία (Mc Clelland, 1990). υποταγή σε ηθικούς κανόνες, αλλά 215 από τον πλούτο και τη μοναδικότητα μια απειλή για την κοινωνία». Η εκ- της κάθε προσωπικότητας (Κωστού- παίδευση και η εξειδίκευση σε θέ- λας, 2010). Η ηθική ασχολείται με ματα που αφορούν την εργασία ενός παράγοντες που διαμορφώνουν τη συ- ατόμου δεν αποτελούν αποκλειστικούς νείδηση και την προσωπικότητα ενός παράγοντες επιτυχίας και προόδου αν ατόμου. Ως προσωπικότητα ορίζεται δεν είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με «η δυναμική οργάνωση εντός του ατό- τη φιλοσοφία της ηθικής. Η έλλειψη μου των ψυχολογικών συστημάτων που ηθικών κανόνων και συμπεριφορών καθορίζουν τις μοναδικές προσαρμο- όπως, απέδειξε η ιστορία, αποτέλεσε γές του στο περιβάλλον του» (Robins την κύρια αιτία διαφόρων κρίσεων και & Judge, 2011, σελ. 120). Η προσωπι- σκανδάλων της παγκόσμιας οικονομι- κότητα αφορά στο σύνολο των τρόπων, κής αγοράς (Low et al., 2008). των θεωρήσεων, των αξιών, των συναι- σθημάτων και των πεποιθήσεων που υιοθετεί ένα άτομο κατά την προσπά- Ηθική ηγεσία θεια του να αντιδράσει σε ερεθίσματα που λαμβάνει από το περιβάλλον του Ο ηθικός κώδικας συμπεριφοράς και στην προσπάθεια του, να αλληλο- επηρεάζει την ανθρώπινη δραστηριό- επιδράσει με τους γύρω του (Isaacson τητα σε όλες της τις διαστάσεις. Επη- & Brown, 2000). Ανάλογα με τα χα- ρεάζει την επιχειρηματική αντίληψη, ρακτηριστικά της προσωπικότητας, τη διοίκηση, τον ηγετικό προσανατο- τις αξίες και τα πιστεύω που έχει το λισμό και διαμορφώνει επιχειρηματι- κάθε άτομο, διαμορφώνει τη δική του κή κουλτούρα που έχει αντίκτυπο στο προσωπική ηθική, αντιλαμβάνεται με εξωτερικό και εσωτερικό περιβάλλον διαφορετικό τρόπο τα ερεθίσματα που της επιχείρησης. Έτσι η εκάστοτε ηθι- δέχεται και αντιδρά αναλόγως. κή ηγετική συμπεριφορά, μέσα στο Η ηθική εξελίσσεται μέσα στο πέ- πλαίσιο της διοίκησης των επιχειρήσε- ρασμα του χρόνου, αντίθετα από αυτό ων, υιοθετεί ηθικούς κανόνες και αρ- που πολλοί πιστεύουν, ότι παραμένει χές προκειμένου να αποφασίσει για το στατιστική και ανεπηρέαστη στο διάβα σωστό και το λάθος. των αιώνων. Τα πρότυπα ηθικής δια- Οι Kanungo και Mendonca (1996), φοροποιούνται χρονικά από κοινωνία υποστηρίζουν ότι χωρίς τη μελέτη της σε κοινωνία. Η τήρηση των κανόνων ηθικής, η κατανόηση της ηγεσίας είναι ηθικής επιβάλλεται να διέπει την κα- ατελής. Οι ηθικές αξίες, συνδέονται θημερινότητα των ανθρώπων και την πάντα με την ηγεσία, ακόμα και όταν επαγγελματική τους δραστηριότητα. Ο ο ηγέτης δεν έχει επίγνωση του γεγο- Ρούσβελτ, ο πρόεδρος των Ηνωμένων νότος (Bass, 2008). Όπως αναφέρουν Πολιτειών της Αμερικής (1901-1909), οι Brown, et al., (2005): «Ο ηθικός ηγέ- υποστήριξε σθεναρά: «Αν εκπαιδεύ- της καθορίζεται από την χρήση κατάλ- ουμε ένα άτομο στο μυαλό αλλά όχι ληλης δεοντολογικής συμπεριφοράς, στα ήθη πρόκειται να εκπαιδεύσουμε μέσω προσωπικών ενεργειών και δι- 216 απροσωπικών σχέσεων και στην προ- εμπιστοσύνη και τη συνεργασία. Τρίτη ώθηση αυτής της συμπεριφοράς προς επιχειρησιακή αξία είναι η επιτυχία, η τους υφιστάμενους, με την αμφίδρομη επίτευξη των προσωπικών και επιχει- επικοινωνία, την ενίσχυση και την λήψη ρησιακών στόχων. Τέταρτη επιχειρη- αποφάσεων». σιακή αξία είναι η μάθηση, η βελτίωση Οι ηθικές αξίες και τα πρότυπα δι- και η συνεχής προσωπική και συνολι- αφοροποιούνται και διαμορφώνονται κή ανάπτυξη. κατά το πέρασμα του χρόνου καθώς Ο ηθικός ηγέτης χαρακτηρίζεται υιοθετούνται μέσα από μια διαφο- από πληθώρα διάφανων αξιών με τη ρετική οπτική από κάθε κοινωνικό δικαιοσύνη και την ειλικρίνεια να δι- σύνολο. Ο ηγέτης μέσα από τον προ- αδραματίζουν πρωτεύοντα ρόλο στην βληματισμό του με βάση την ηθική φι- ηγετική του συμπεριφορά. Μέσα από λοσοφία και τις ηθικές αρχές καλείται την καθημερινή επαφή με τους εργα- να αποφασίσει και να ισορροπήσει τη ζόμενους ο ηγέτης επικοινωνεί ουσι- συμπεριφορά του ανάμεσα στο λάθος αστικά μαζί τους, μεταλαμπαδεύει τις και στο σωστό, στο ηθικό και στο ανή- γνώσεις του και με κύριο πυλώνα την θικο. Μέσα από τον προσωπικό συνδι- αξιοπιστία, κατορθώνει να δημιουργή- αλογισμό του στο πλαίσιο μιας ηθικής σει ένα κλίμα άψογης συνεργασίας με ηγεσίας επιβάλλεται να ακολουθήσει απώτερο σκοπό την επίτευξη των στό- μια δίκαιη συμπεριφορά απέναντι σε χων της επιχείρησης και την ικανοποί- όλους τους εργαζόμενους, να απομα- ηση των αναγκών των εργαζομένων. Ο κρύνει κάθε ιδιοτέλεια, να μην παρα- ηγέτης ακολουθώντας τις ηθικές αρχές σύρεται από τη γοητεία της εξουσίας προσανατολίζει το επιχειρησιακό πε- και να οδηγείται σε ανήθικες μεθό- ριβάλλον που ηγείται στην εφαρμογή δους και αποφάσεις αγνοώντας τους των ηθικών κανόνων και αξιών, διασα- ηθικούς κανόνες και τον ηθικό του φηνίζει τον τρόπο λήψης των διαφόρων προσανατολισμό (Bass, 2008). αποφάσεων ενώ συγχρόνως με βάση Αναφερόμενος στις επιχειρησια- την αρχή της δικαιοσύνης ενθαρρύνει κές αξίες που αφορούν τα ανώτερα τους ηθικούς εργαζόμενους στη συνέ- στελέχη της ιεραρχικής πυραμίδας, ο χιση του έργου τους και αποθαρρύνει Blanchard (2008), κάνει λόγο για την αυτούς που καταστρατηγούν τις αρχές ηθική και την κατατάσσει μάλιστα της ηθικής. Η θεωρία της ισότητας του πρώτη. Το να πράττει ηθικά ο ηγέ- Αdam, επικεντρώνεται κατά κύριο λό- της, σημαίνει ότι κάνει το σωστό και γο στα συναισθήματα των ανθρώπων το πρέπον, για το καλό των εργαζο- σχετικά με το πόσο δίκαιη θεωρούν τη μένων, της επιχείρησης αλλά και του μεταχείριση που έλαβαν σε σχέση με κοινωνικού συνόλου. Δεύτερη επιχει- άλλους (Mullins, 2010). Η δίκαιη μετα- ρησιακή αξία είναι οι αμοιβαίες σχέ- χείριση των εργαζομένων περιλαμβά- σεις που μπορούν να αναπτυχθούν νει την αναγνώριση και την επιβράβευ- μέσα στο επιχειρησιακό περιβάλλον ση των προσπαθειών τους καθώς και με εφαλτήριο τον αλληλοσεβασμό, την την παροχή ίσων ευκαιριών. Αυτή η 217 διαδικασία λειτούργει ως υποκινητικός ξύ της επίτευξης θετικών οικονομικών παράγοντας για τους εργαζομένους. και άλλων επιχειρηματικών στόχων Η Ηθική στις επιχειρήσεις συνδέ- και ενός ηθικού πλαισίου λειτουργίας εται με τη συμπεριφορά της επιχείρη- το οποίο μπορεί εύκολα να εγγυηθεί σης, δημιουργεί κουλτούρα που αφορά την αποδοχή της από το κοινωνικό όλους όσους συναλλάσσονται και εργά- σύνολο. Ο ηγέτης με ηθικό προσανα- ζονται σε αυτήν, βασίζεται δε στην πε- τολισμό είναι ένας αυθεντικός ηγέτης ποίθηση ότι όλοι πρέπει να ωφελούνται με ακεραιότητα και εντιμότητα, με από τις δράσεις της. Η ηθική στις επι- στόχους και όραμα, με αποσαφηνι- χειρήσεις είναι άμεσα συνδεδεμένη με σμένα ηθικά πλαίσια μέσα στα οποία το σύνολο των αξιών και κανόνων που λειτουργεί ξέροντας όχι μόνο τι είναι υιοθετεί και προωθεί μέσα από τις πο- σωστό και πρέπον αλλά και πώς να λυποίκιλες συναλλαγές που αναπτύσσει πράξει το σωστό και το πρέπον. Ο με το εξωτερικό της περιβάλλον (πελά- σύγχρονος ηγέτης επιβάλλεται να δια- τες, προμηθευτές, φορείς, κ.ά.) καθώς μορφώσει κλίμα επιχειρηματικής ηθι- και με τον τρόπο που διαχειρίζεται το κής θεμελιώνοντας το πάνω σε αξίες εσωτερικό της περιβάλλον (εργαζό- που θα μεταλαμπαδεύονται από γενιά μενους). Τα προσωπικά πιστεύω και σε γενιά. Ηγέτης με ηθικό επιχειρη- οι αξίες τροφοδοτούν τις ηθικές αξίες ματικό χαρακτήρα σήμερα είναι επι- στις επιχειρήσεις, ενθαρρύνονται μέσω βεβλημένος στο σύγχρονο κοινωνικό, διαφόρων δραστηριοτήτων και υλοποι- πολιτικό και οικονομικό περιβάλλον ούνται μέσω συγκεκριμένων πολιτικών των μεγάλων ανισοτήτων. και πρακτικών, όπως: προγράμματα Η ηθική ως κλάδος της φιλοσοφίας διδασκαλίας της ηθικής, συστήματα δημιούργησε τα θεμέλια και καθόρισε επιλογής και εκπαίδευσης, κώδικες μετά από έντονο προβληματισμό, τι εί- ηθικής συμπεριφοράς, περιοδικές επα- ναι ηθικό και ανήθικο, σωστό ή λάθος, ναξιολογήσεις στην κατάρτιση ηθικής, καλό ή κακό αφήνοντας το παρακατα- κριτήρια προαγωγών και ανάπτυξης θήκη στις διαφορές κοινωνίες. Η ηθι- προσωπικού οργανωτική δομή, ηθική κή στον εργασιακό χώρο απαιτεί από ηγεσία και συμπεριφορά προϊσταμέ- τα στελέχη που ασκούν διοίκηση αλλά νων, σεβασμός των δικαιωμάτων των κυρίως από τους ηγέτες απόλυτη εναρ- εργαζομένων, ασφάλεια και προστασία μόνιση με τις ηθικές αξίες και προστα- εργαζομένων, συστήματα ανταμοιβών γές. Οι ηγέτες πρέπει να λαμβάνουν και συμπεριφορά συναδέλφων (Ξηρο- αποφάσεις με βάση τους ηθικούς κα- τύρη-Κουφίδου, 2001, σ.87) νόνες, εστιάζοντας την προσοχή τους στη εφαρμογή των καθηκόντων και υποχρεώσεων τους με κύριο γνώμονα Συμπεράσματα την ηθική, αποφεύγοντας δυσάρεστες συνέπειες για τους εργαζόμενους, την Ο ηγέτης μιας επιχείρησης σήμερα ίδια την επιχείρηση και την ευρύτερη καλείται να επιφέρει ισορροπία μετα- κοινωνία. 218 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Bass M. B. (2008). The Bass Handbook of Leadership. N. York: The Free Press hardcover. Blake, R., & Mouton, J. (1981). The Versatile Μanager:A Grid Profile. Dow-Jones- Irwin,Homewood. Brown, M. E., Treviño, L. K., & Harrison, D. A. (2005). Ethical leadership: A social learning perspective for construct development and testing. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 97, 117–134. Βελισσαρίου, Ε., & Διονυσοπούλου, Π. (2008). Γενικές Αρχές Μάνατζμεντ, Τουριστική Νο- μοθεσία & Οργάνωση Εργοδοτικών και Συλλογικών Φορέων. Πάτρα: Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Copp, D., (2006). The Oxford Handbook of Ethical. Theory Published to Oxford Scholarship. doi:10.1093/0195147790.001.0001 Fiedler, F. (1967). A Theory of Leadership Effectiveness. New York: McGraw-Hill Himstreet W.C., Baty W. M., Lehman C., Autrey, E. (2003). Επιχειρησιακές επικοινωνίες (Μετ.: Γ. Μπασουράκος, Ν. Σαρρής). Αθήνα: Έλλην. Isaacson, L.E., & Brown, D. (2000). Career information, career counseling and career development. Boston: Allyn and Bacon Κανελλόπουλος, Χ. (1994). Εισαγωγή στην Οργάνωση & Διοίκηση των Επιχειρήσεων (2η εκδ.). Αθήνα: έκδοση του ιδίου. Κουτούζης, Μ. (1999). Γενικές Αρχές Μάνατζμεντ (Τόμ. Α’). Πάτρα: Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Κωστούλας, Γ. (2010). Ατομική Ηθική - Εργασιακή Ηθική, μια δύσκολη συμβίωση. Ανά- κτηση από: http://www.capital.gr/me-apopsi/983832/atomiki-ithiki-ergasiaki-ithiki-mia- duskoli-sumbiosi Πρόσβαση [11/12/2018] Kanungo, R. N., & Mendonca, M. (1996). Ethical dimznsions f leadership. Housand Oaks, CA: Sage Series n Business thics Low M., Davey H., Hooper K., (2008). “Accounting Scandals, ethical dilemmas and educational challenged’’. Critical Perspectives in Accounting. pp, 222-254. Μπαμπινιώτης, Γ. (1998). Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολο- γίας. Μπουραντάς, Δ. (2005). Ηγεσία, ο Δρόμος της Διαρκούς Επιτυχίας. Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική. Maxwell, J. C. (1997). Becoming a Person of Influence: How to Positively Impact the Lives of Others. Nashville: Thomas Nelson. Mc Clelland, D. (1990). Human Motivation. . New York: Press Syndicate of the University of Cambridge. McClelland, D. (1961). The achieving society. Princeton: D. Van Nostrand Company, Inc. McGregor, D. (1960). The Human Side of Enterprise. New York: McGraw Hill. Mullins, L. J. (2010). Management & Organisational Behaviour. Ninth edition, Prentice Hall. Ξηροτύρη-Κουφίδου, Σ. (2001). Διοίκηση Ανθρωπίνων Πόρων. Η πρόκληση του 21ου αιώνα στο εργασιακό περιβάλλον. 3η έκδ. Θεσσαλονίκη: Ανίκουλα. Πατρινός, ∆. (2005). Μάνατζµεντ ΙΙ. ∆ιοίκηση και εποπτεία προσωπικού. Αθήνα: Παπα- ζήση. Pride, W. M., Hughes, R. J. & Kapoor, J. R. (1996), Business (5η εκδ.). U.S.A.: Houghton Mifflin Company. 219 Robbins, S. & Judge, Τ. (2011). Οργανωσιακή συμπεριφορά: Βασικές έννοιες και σύγχρονες προσεγγίσεις. (Μτφ. Άννα Πλατάκη, Επιμ. Αλέξανδρος Σαχινίδης.), 1η έκδ. Αθήνα: Κριτική. Schermerhorn, J. (2011). Εισαγωγή στο Management. Λευκωσία: Broken Hill – Πασχαλίδης. Steers, R.M., Mowday, R.T. & Shapiho, D.L. (2004). “The future of work motivation, Theory. Academy of Management Review. Vol 29, No 3, pp 379-387. Tannenbaum, A.S., & Schmitt, W.H. (1958). How to choose a leadership pattern. Harvard Business Review, 36, March-April, 95-101. Ζευγαρίδης, Σ. & Ξηροτύρη – Κουφίδου, Σ. (1991). Οργάνωση επιχειρήσεων: Ανάλυση της δομής των οργανώσεων. Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη. 220 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 221-233 Δ’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Δεοντολογία και ηθική στον εργασιακό χώρο Μαρία Ευαγγελίου*, Αθανασία Μεϊντάση** Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΚΗΣ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗΣ (MOBBING) ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Το φαινόμενο της ηθικής παρενόχλησης φαίνεται να εξαπλώνεται με γρήγορους ρυθμούς σε όλα τα εργασιακά περιβάλλοντα και να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην σωματική και ψυχική υγεία των εργαζομένων. Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η βιβλιογραφική επισκόπηση του φαινομένου και των διαστάσεών του. Αρχικά επιχειρείται η εννοιολογική αποσαφήνιση του όρου «mobbing» και στη συνέχεια παρουσιάζονται οι τρόποι εμφάνισής του και τα αίτια που το προκαλούν. Ακολουθεί η ανάλυση του προφίλ του θύτη και του θύματος και οι αρνητικές του επιπτώσεις στο άτομο, στο εργασιακό του περιβάλλον και γενικότερα στην κοινωνία και οι τρόποι με τους οποίους μπορεί να αντιμετωπιστεί. Λέξεις-κλειδιά: ηθική παρενόχληση, mobbing, επιπτώσεις, αίτια, κατηγορίες, μέτρα. Εισαγωγή και εργασία των εργαζομένων, στην παραγωγικότητα των επιχειρήσεων Το φαινόμενο της εργασιακής πα- και οργανισμών και γενικότερα στην ρενόχλησης (mobbing) αποτελεί μια κοινωνία. Πρόκειται για ένα κοινω- μορφή ηθικής παρενόχλησης στον νικό πρόβλημα που πολλοί εργαζόμε- εργασιακό χώρο και έχει σοβαρές νοι έχουν αντιμετωπίσει κάποια φορά επιπτώσεις στην ψυχική, σωματική στο εργασιακό τους περιβάλλον και υγεία των εργαζομένων και των οικο- επηρεάζει άμεσα την σωματική και γενειών τους (Mikkelsen & Einarsen, ψυχολογική τους υγεία (Κοΐνης & Σα- 2001). Η βιβλιογραφική επισκόπηση ρίδη, 2013). Στη χώρα μας, λόγω των καταδεικνύει ότι το φαινόμενο άρχι- περιορισμένων μέχρι σήμερα επιστη- σε να απασχολεί τους ερευνητές και μονικών ερευνών, της έλλειψης ενημέ- την κοινή γνώμη από τις αρχές της ρωσης, καθώς και των δύσκολών οικο- δεκαετίας του ΄90, όταν αποδείχθηκε νομικών συνθηκών που υποχρεώνουν το υψηλό ποσοστό εμφάνισης και οι τους εργαζόμενους να θέτουν άλλες αρνητικές επιπτώσεις του στην υγεία προτεραιότητες, φαίνεται να μην απο- *Η Ε.Μ. είναι Δ/ντρια Δ.Σ., Περιστέρι, 6973611172,

**Η Μ.Α. είναι Δ/ντρια Ειδικού Δ.Σ. Περιστέρι, 6943478929 ,

221 τελεί επίκεντρο αυξημένου ενδιαφέ- ριφορές στοχεύουν στην ταπείνωση ροντος σε σχέση με άλλες χώρες. Σε του θύματος, σε πλήγμα της αξιοπρέ- αυτό το πλαίσιο στόχος της παρούσας πειας του και μπορούν να οδηγήσουν εργασίας είναι να συμβάλει στη δημο- στην απομόνωση από τον εργασιακό σιοποίηση του προβλήματος και στην χώρο» (Leymann, 1990:119). Ο όρος ευαισθητοποίηση της επιστημονικής ηθική για τον χαρακτηρισμό της πα- κοινότητας και της κοινής γνώμης με ρενόχλησης χρησιμοποιείται, προκει- απώτερο σκοπό τη βελτίωση των συν- μένου να δοθεί έμφαση στη μελέτης θηκών εργασίας και την ανάδειξη της της ηθικής διάστασης του φαινομένου, αξιοπρέπειας και της ασφαλούς εργα- εφόσον το συναίσθημα που κυριαρχεί σίας ως ζητήματα πρώτης προτεραιό- στον αποδέκτη της ηθικής παρενόχλη- τητας (Κωνσταντινίδης, 2011). σης είναι αυτό της κακομεταχείρισης, της περιφρόνησης και της απόρριψης (Hirigoyen, 2002). Εννοιολογική αποσαφήνιση Η λέξη που περιγράφει την ηθική του όρου «mobbing» παρενόχληση και χρησιμοποιείται ευ- ρέως είναι ο όρος mobbing, ο οποίος Μέχρι και σήμερα δεν υπάρχει προέρχεται από την λέξη «mob» που ένας διεθνώς κοινά αποδεκτός ορι- ως ουσιαστικό σημαίνει όχλος, πλή- σμός ούτε μια κοινή ορολογία για το θος, μάζα, ενώ ως ρήμα επιτίθεμαι, φαινόμενο της ηθικής παρενόχλησης περικυκλώνω, ενοχλώ, συρρέω προς στον εργασιακό χώρο. Το πλήθος των το μέρος κάποιου (Δρίβας, 2002), ενώ ορισμών και των όρων οφείλεται στις παράλληλα σημαίνει και μαφία. Κάνο- διαφορετικές προσεγγίσεις που απο- ντας χρήση μεμονωμένα των γραμμά- δίδουν το εύρος της ποικιλίας των εκ- των του όρου, αποδίδεται η ακόλουθη δηλώσεων και των συμπεριφορών που ερμηνεία, η οποία παραπέμπει περισ- περικλείονται στην έννοια της ηθικής σότερο σε λογοπαίγνιο σχετικά με τις παρενόχλησης (Ζιγρικά, 2013). Ωστό- συνέπειες του φαινομένου (Μπαϊράμη σο, παρά τους διάφορους όρους και & Νταμοτσίδης, 2009): ορισμούς που συναντώνται στη διεθνή βιβλιογραφία, οι μελετητές παγκοσμί- • Μ- isunderstanding (παρανόηση, ως συμφωνούν στην ύπαρξη κάποιων παρεξήγηση, παρερμηνεία) κοινών βασικών χαρακτηριστικών τα • Ο - utsider (παρείσακτος) οποία αποδίδουν την ίδια περίπου έν- • B - ullying (καταπίεση, καταδυνά- νοια. Με τον όρο παρενόχληση στον στευση) χώρο της εργασίας είναι κατανοητή • B - um-Out (συνέπεια του εργασια- «η συστηματική και διαρκής ψυχολο- κού stress) γική επίθεση που δέχονται οι εργα- • I - solation, intolerance (απομόνω- ζόμενοι στο εργασιακό περιβάλλον, ση, έλλειψη αδιαλλαξίας) από τους ιεραρχικά ανωτέρους ή τους • N - egativity (αρνητισμός) συναδέλφους. Οι επιθετικές συμπε- • G - ossip (κουτσομπολιό) 222 Ο όρος mobbing χρησιμοποιήθηκε (χειρονομία, λόγια, στάση) που προέρ- για πρώτη φορά τον 19 ο αιώνα από χεται από το εσωτερικό ή εξωτερικό Βρετανούς βιολόγους στην προσπά- περιβάλλον ενός οργανισμού και που θειά τους να περιγράψουν την επι- λόγω της επανάληψης και της συστη- θετική συμπεριφορά κατά την πτήση ματοποίησής της, προσβάλει την αξι- ορισμένων αποδημητικών πουλιών. οπρέπεια ή την ψυχική ή τη σωματική Υιοθετήθηκε επίσης στις αρχές του ακεραιότητα ενός ατόμου, θέτοντας σε 20ου αιώνα από τον ηθικολόγο Lorenz, κίνδυνο την εργασία του ή δημιουρ- ο οποίος προσπάθησε να ερμηνεύσει γώντας ένα εξευτελιστικό εργασιακό την εχθρική συμπεριφορά των μελών περιβάλλον. Πρόκειται για ελαφριάς μιας αγέλης έναντι των αδύνατων ή μορφής επιθέσεις που από μόνες τους παρείσακτων ζώων και αργότερα, δεν λαμβάνονται ως πραγματικά σο- κατά τη δεκαετία του 1960, από τον βαρές, επειδή όμως είναι συχνές και Σουηδό γιατρό Heinemann για να πε- επαναλαμβανόμενες καταλήγουν να ριγράψει την επιθετική συμπεριφορά είναι, τελικά, πιο καταστροφικές, δι- ομάδας παιδιών εναντίον ενός παιδιού ότι λειτουργούν σωρευτικά εναντίων (Hecker, 2007). Τη δεκαετία του 1980, του ανθρώπινου στόχου. Η Hirigoyen ο Γερμανός ψυχολόγος Leymann χρη- (2013) περιγράφει την συμπεριφορά σιμοποίησε τον όρο mobbing για να αυτή ως έναν ύπουλο τρόπο για να περιγράψει τις αρνητικές επιδράσεις απαλλαγεί κάποιος από κάποιον άλλο, που έχει στην υγεία του ατόμου η ηθι- με τρόπο αόρατο και διακριτικό. Επο- κή παρενόχληση στους εργασιακούς μένως, η ηθική παρενόχληση αφορά χώρους. κάθε καταχρηστική συμπεριφορά ενα- Αν και η παρενόχληση στον χώρο ντίον του εργαζόμενου από ένα μεμο- εργασίας είναι τόσο παλιό φαινόμενο νωμένο πρόσωπο ή ομάδα προσώπων, μόνο στις αρχές της δεκαετίας του ’90 που προσβάλλει, με την επανάληψη αντιμετωπίστηκε ως φαινόμενο που και τη συστηματοποίησή της, την αξιο- καταστρέφει το εργασιακό κλίμα μει- πρέπεια ή την ψυχική ή σωματική ακε- ώνει την παραγωγικότητα και ευνοεί ραιότητα του , ωθώντας τον τελικά να την απουσία των εργαζομένων από την εγκαταλείψει την θέση εργασίας του ή εργασία τους εξαιτίας των ψυχολογι- διαταράσσοντας το εργασιακό κλίμα κών προβλημάτων που προκαλεί (Hill, (Hirigoyen, 2002). 2001). Το φαινόμενο μελετήθηκε αρ- χικά στις αγγλοσαξωνικές και σκαν- διναβικές χώρες (Κοΐνης & Σαρίδη, Κατηγορίες της εργασιακής 2016). Η Γαλλίδα ψυχίατρος Marie παρενόχλησης France Hirigoyen (2002) ασχολήθηκε συστηματικά με την έρευνα του φαινο- Το φαινόμενο mobbing, ανάλογα μένου της ψυχολογικής παρενόχλησης με τον τρόπο που εμφανίζεται, κα- των εργαζομένων και το ορίζει ως την τατάσσεται σε τρεις κατηγορίες: την οποιαδήποτε ανάρμοστη συμπεριφορά κατιούσα ή κάθετη, την οριζόντια και 223 τέλος, την ανιούσα (Κοΐνης & Σαρί- & Καραγεωργίου 2012). Κατά τη δεύ- δη, 2013). Πιο συγκεκριμένα, κατά τερη κατηγορία, δηλαδή την οριζόντια, την πρώτη κατηγορία, η παρενόχληση η παρενόχληση πραγματοποιείται με- προέρχεται από τον ιεραρχικά ανώτε- ταξύ συναδέλφων της ίδιας βαθμίδας ρο σε κάποιον ιεραρχικά κατώτερο. και μπορεί να οφείλεται στον φθόνο Ο ίδιος ο ορισμός του υφισταμένου που μπορεί να νοιώθει κάποιος για κά- παραπέμπει, σύμφωνα με τους Κοΐνη ποιον συνάδελφό του, σε προσωπικές & Σαρίδη (2013), σε μια σχέση ανισό- αντιπάθειες, συγκρούσεις, ανταγωνι- τητας κάνοντας δύσκολη τη διάκριση σμούς κ.λπ. Συνήθως συμβαίνει μετα- ανάμεσα στις καταχρηστικές συμπε- ξύ ομάδων ή ομάδας προς ένα άτομο. ριφορές και στα προνόμια των ιεραρ- Τέλος, στην τρίτη κατηγορία, δηλαδή χικά ανωτέρων. Οι αιτίες που μπορεί την ανιούσα, η παρενόχληση γίνεται να προκαλέσουν την παρενόχληση από κάποιον υφιστάμενο ή ομάδα μπορεί να αφορούν είτε το αίσθημα υφισταμένων εναντίον προϊσταμένου. ανεπάρκειας που μπορεί να αισθά- Η κατηγορία είναι η σπανιότερη μορ- νεται ο ιεραρχικά ανώτερος προς τον φή παρενόχλησης, ωστόσο, μπορεί να αποδέκτη της εργασιακής παρενόχλη- είναι το ίδιο καταστροφική (Κοΐνης & σης τον οποίο μπορεί να αισθάνεται Σαρίδη, 2013). ως απειλή, είτε γιατί το θύμα ως προ- σωπικότητα δεν αποδέχεται τον αυ- ταρχικό τρόπο συμπεριφοράς. Όπως Τρόποι εκδήλωσης τη εργασιακής επισημαίνουν οι Τούκας, Δεληχάς & παρενόχλησης Καραγεωργίου (2012), η εργασιακή παρενόχληση μπορεί να είναι ακόμη Η συνεχής, μακρόχρονη και ύπου- ισχυρότερη λόγω της σύναξης γύρω λη στρατηγική εκφοβισμού, ταπείνω- από τον ιεραρχικά ανώτερο ατόμων, σης και αποδυνάμωσης που εφαρμόζει που είναι υπό την επιρροή του ή που ο θύτης μέσα από συχνές και επανα- θέλουν να είναι αρεστά. Πρόκειται λαμβανόμενες αρνητικές συμπεριφο- για τη συνηθέστερη μορφή εργασι- ρές, φαινομενικά ασύνδετες μεταξύ ακής παρενόχλησης και μπορεί να τους, στοχεύει στην ψυχολογική και υφίσταται και ως “στρατηγική”, το εργασιακή εξόντωση του εργαζόμε- λεγόμενο « bossing» (Δέδε, 2017), ως νου-θύματος (Δέδε, 2017). Η εργασι- μια μέθοδος που εφαρμόζεται κυρίως ακή παρενόχληση, σύμφωνα με τους στον ιδιωτικό τομέα από τη διοίκηση Κοΐνη & Σαρίδη (2013) εκφράζεται εταιρειών ή από τον επικεφαλής ενός σχεδόν στερεοτυπικά σε οποιονδήπο- οργανισμού, προκειμένου να εξανα- τε εργασιακό χώρο. Σύμφωνα με τη γκαστεί σε παραίτηση το πλεονάζον ή Δέδε (2017) οι συμπεριφορές της ερ- «ενοχλητικό» προσωπικό ή το προσω- γασιακής παρενόχλησης περιγράφο- πικό μεγάλης ηλικίας ή αυτό που θεω- νται σε πέντε κατηγορίες: ρείται ακατάλληλο ή διαφορετικό από την υπόλοιπη ομάδα (Τούκας, Δεληχά 1. Προσβολή των συνθηκών εργασί- 224 ας. Ο αποδέκτης της εργασιακής να κλονίζεται από τις διαρκείς εκ- παρενόλχησης επικρίνεται συνε- φοβιστικές ενέργειες (Leymann, χώς, δίχως να έχει τη δυνατότητα 1993). απολογίας, καθώς οι θύτες απο- φεύγουν τη λεκτική επικοινωνία ή τη βλεμματική επαφή μαζί του. Το προφίλ του θύτη 2. Απομόνωση και άρνηση επικοινω- νίας Ο αποδέκτης της εργασιακής Οι θύτες θα μπορούσαν να κατη- παρενόχλησης, περιθωριοποιείται γοριοποιηθούν στις εξής τρεις περι- και εξαιρείται από τα δρώμενα, πτώσεις (Χονδροπούλου, 2017): Στους ενώ οι συνεργάτες του απειλούνται «χρόνιους», οι οποίοι είναι άτομα με διακριτικά ή χρησιμοποιούνται ως υψηλή ανασφάλεια και ναρκισσισμό, πληροφοριοδότες ή μεταφορείς αρ- αλλά τα οποία πολλές φορές στο πλαί- νητικών μηνυμάτων. σιο ενός ανταγωνιστικού περιβάλλο- 3. Προσβολή της αξιοπρέπειας.  Ο ντος επιβραβεύονται και προάγονται. αποδέκτης της εργασιακής παρε- Στους «ευκαιριακούς», που εφαρμό- νόχλησης βάλλεται με ψευδείς κα- ζουν τέτοιες πρακτικές όποτε επιθυ- τηγορίες που στιγματίζουν τη φήμη μούν να εξελιχθούν ιεραρχικά ή για να του στο εργασιακό περιβάλλον, η πολεμήσουν τους αντιπάλους τους. Τα αλήθεια διαστρεβλώνεται υπέρ των άτομα αυτά, συνήθως είναι ιδιαιτέρως συκοφαντών, ενώ οι εκκλήσεις για ευφυή και πολύ κοινωνικά και μπορεί υποστήριξη δεν βρίσκουν ανταπό- να δείξουν και μεγάλη καλοσύνη, όταν κριση. αυτό τους συμφέρει. Είναι η πιο συχνή 4. Προσβολή της επαγγελματικής κατηγορία και η πιο δύσκολα αντιμε- επάρκειας.  Ο αποδέκτης της ερ- τωπίσιμη. Η τρίτη κατηγορία είναι οι γασιακής παρενόχλησης επιβαρύ- «παροδικοί», οι οποίοι είναι άτομα νεται με υπερβολικά ή υποτιμητικά αδέξια και αντικοινωνικά που λόγω καθήκοντα. Οι εργασίες του ακυ- έλλειψης ευαισθησίας, δεν μπορούν ρώνονται και λογοκρίνονται, ενώ να αντιληφθούν τον πόνο που προκα- οι εργασιακές υποχρεώσεις δεν λούν στους άλλους. προσδιορίζονται σκοπίμως και οι Για την Hirigoyen (2012), το αιτήσεις για άδεια απορρίπτονται mobbing προϋποθέτει την ύπαρξη ή αναστέλλονται. ενός ψυχοπαθητικού ατόμου που πά- 5. Προσβολή της σωματικής και ψυ- σχει από «ναρκισσιστική διαστροφή», χικής υγείας.  Ο αποδέκτης της χωρίς αναστολές, που δρα ψυχρά και εργασιακής παρενόχλησης ταπει- χωρίς συναίσθημα, που μεταφέρει νώνεται υποβιβάζεται απειλείται, στους γύρω του τον πόνο που αδυνα- εξευτελίζεται συνεχώς και καταλή- τεί το ίδιο να νιώσει, τις εσωτερικές γει να αισθάνεται ενοχές για όσα συγκρούσεις του που δεν μπορεί να του προσάπτονται με αποτέλεσμα διαχειριστεί, που αντλεί ικανοποίηση η ψυχική και σωματική ισορροπία πληγώνοντας τους άλλους, αυξάνο- 225 ντας έτσι την αυτοεκτίμησή του. Όπως Ωστόσο άλλες μελέτες καταδεικνύ- αναφέρει η Δέδε (2017), ένα τέτοιο ουν ότι έχουν περισσότερες πιθανό- άτομο, όταν αναλάβει μία θέση στην τητες να υποστούν εργασιακή παρε- ιεραρχία της εξουσίας, θα εκτονώσει νόχληση, άτομα που για κάποιο λόγο την επιθετικότητά του προς ιεραρχικά διαφέρουν από την υπόλοιπη ομάδα κατώτερούς του. Ωστόσο, σύμφωνα με ως προς το φύλο, την εθνικότητα, τις μια άλλη προσέγγιση, τα χαρακτηρι- πολιτικές πεποιθήσεις ή τις σεξουαλι- στικά της προσωπικότητας του θύτη κές επιλογές, (Χατζηπασχάλη, 2007), και του θύματος, από μόνα τους, δεν άτομα των οποίων ο τρόπος ζωής, η είναι αρκετά ώστε να προκαλέσουν οικογενειακή κατάσταση, η εργασι- mobbing. Η ηθική παρενόχληση, υπο- ακή κατάσταση, οι ικανότητες και τα στηρίζει ο Leymann (1990) σχετίζεται ταλέντα, γεννούν στους θύτες συναι- και με άλλους παράγοντες, όπως το σθήματα φθόνου και ζήλιας (Piñuel y κακό περιβάλλον εργασίας και η μη Zabala, 2001), άτομα που ανήκουν στο αποτελεσματική οργάνωση στον χώρο αντίθετο φύλο (Eriksen and Einarsen, εργασίας. 2004) ή άτομα που είναι χαμηλά αμει- βόμενοι. Το προφίλ του θύματος Παράγοντες που ευνοούν Το ερώτημα εάν υπάρχουν κά- την εκδήλωση του φαινομένου ποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της «mobbing» προσωπικότητας του θύματος που το καθιστούν ευάλωτο σε εργασιακή πα- Από τη μελέτη της διεθνούς βιβλι- ρενόχληση, δηλαδή εάν προϋπήρχαν ογραφίας προκύπτει ότι τα αίτια της πριν δεχθεί την επιθετική συμπερι- εργασιακής παρενόχλησης μπορούν φορά ή αν είναι το αποτέλεσμα της να αναζητηθούν στο εργασιακό περι- επίδρασης της βίας φαίνεται να απα- βάλλον, στην προσωπικότητα του θύτη σχολεί ορισμένους ερευνητές (Χον- και, ίσως, σε κάποια χαρακτηριστικά δροπούλου, 2017). Για παράδειγμα, ο του θύματος (Χονδροπούλου, 2017). Leymann (1990), αν και συμφωνεί ότι Τα αίτια του mobbing που προέρχο- υπάρχουν κάποιες ευάλωτες ομάδες, νται από το εργασιακό περιβάλλον, που διατρέχουν υψηλότερο κίνδυνο μπορεί να είναι το εργασιακό άγχος, να πέσουν θύματα mobbing, υποστη- ο τρόπος οργάνωσης της εργασίας, η ρίζει ότι ο κάθε εργαζόμενος μπορεί οργανωσιακή κουλτούρα, το κλίμα που να αποτελέσει υποψήφιο θύμα και ότι επικρατεί στις διαπροσωπικές σχέσεις τα θύματα mobbing, δεν ήταν άτομα μεταξύ των εργαζομένων, η αδυναμία που έφεραν κάποια ψυχοπαθολογία ή της διοίκησης να διαχειριστεί τις συ- χαρακτηρίζονταν ως “αδύναμα”, αλλά γκρούσεις μεταξύ του προσωπικού, η άτομα που νόσησαν εξαιτίας της ψυχο- πολιτική που ακολουθεί μια υπηρεσία λογικής επίθεσης που δέχτηκαν. ή επιχείρηση ή οργανισμός, οι ενδε- 226 χόμενες οργανωτικές δυσλειτουργίες λεια και η συστολή τους να αντιμετω- του φορέα, (Leymann, 1993), η ύπαρ- πίσουν το πρόβλημα. Την εργασιακή ξη μιας αυταρχικής ηγεσίας, η έλλειψη παρενόχληση, όπως, αναφέρθηκε προ- αυτονομίας των εργαζομένων, η ασά- ηγουμένως, μπορεί να την προκαλέσει φεια ή έλλειψη στόχων στην εργασία και η «διαφορετικότητα» του θύματος (Zapf, Knorz & Kulla, 1996), η έλλει- (Χονδροπούλου, 2017). ψη προγραμματισμού ή ο υπερβολικός Οι έρευνες των Leymann & φόρτος εργασίας. Επίσης παράγοντες Gustafsson (1996) δεν επαληθεύουν που ευνοούν την εκδήλωση εργασια- τη συσχέτιση μεταξύ των χαρακτηρι- κής παρενόχλησης είναι η επισφαλής στικών προσωπικότητας και των χα- βιωσιμότητα επιχειρήσεων ή οργανι- ρακτηριστικών θύματος. Ωστόσο οι σμών, η μη ενεργοποίηση των εργαζο- συγκεκριμένοι ερευνητές αποδέχονται μένων προς τη δημιουργία και τη δια- ότι σε ευάλωτα εργασιακά πλαίσια τήρηση της γνώσης, η ασάφεια στρα- που ευδοκιμεί το mobbing, υπάρχουν τηγικού προσανατολισμού, η σύγχυση άτομα που διατρέχουν υψηλότερο κίν- ρόλων, οι υπερβολικές απαιτήσεις η δυνο στοχοποίησης. Σε αυτές τις ομά- έλλειψη ομαδικού πνεύματος ή ενδια- δες, σύμφωνα με τη Δέδε (2017) υπά- φέροντος (Δέδε, 2017). Άλλα αίτια του γονται οι εργαζόμενοι με: φαινομένου μπορεί να είναι η στόχευ- ση της διοίκησης για μείωση των θέσε- • Υψηλά προσόντα, ανώτερο μορφωτι- ων μέσω παραίτησης ή η επαγγελματι- κό επίπεδο. Πρόκειται για τα επίλε- κή εκμετάλλευση εργαζομένων. κτα στελέχη που διακρίνονται από Ως κύριες αιτίες της εργασιακής την ποιότητα της εργασίας τους, τα παρενόχλησης σε σχέση με την προ- οποία συχνά δεν αντιλαμβάνονται σωπικότητα του θύτη, θεωρούνται, ο ότι μπορεί να είναι θύματα εκφο- διαρκής αγώνας τους για απόκτηση βισμού (Khoo, 2010).   δύναμης, ο φθόνος ως προς τα υψη- • Στοιχεία διαφορετικότητας. Πρόκει- λότερα τυπικά προσόντα και δεξιότη- ται για τα άτομα που αποκλίνουν τες των θυμάτων, ο ανταγωνισμός, η από τα τυπικά χαρακτηριστικά της υπέρμετρη αυτοπεποίθησή του (Χον- ομάδας. δροπούλου, 2017), καθώς και η δια- • Υπερεκτίμηση της εργασίας. Πρό- στροφική προσωπικότητα του θύτη ο κειται για ευάλωτα άτομα που οποίος δεν υποκινείται από οικονομι- χτίζουν την προσωπική ταυτότητα κά ή επαγγελματικά συμφέροντα, αλ- στην επαγγελματική απόδοση. Η λά αρέσκεται στην επιβολή και την κα- υποτίμηση της εργασίας μπορεί τάχρηση εξουσίας (Δέδε, 2017). Σε ότι εύκολα να κλονίσει την ισορροπία αφορά στα θύματα, συνήθως ως αίτια τους. θεωρούνται η έλλειψη αυτοεκτίμησης, • Ευαίσθητη προσωπικότητα. Πρόκει- η ανικανότητά τους στη διαχείριση συ- ται για συναισθηματικά και αγχώ- γκρούσεων, η υπερευαισθησία, η επι- δη άτομα, επιρρεπή στην κριτική, φυλακτικότητα, η υπακοή, η ανασφά- στοιχεία που ευνοούν την παρενό- 227 χληση, η οποία τα αποσταθεροποι- τό, ενώ ορισμένοι αισθάνονται ικανο- εί (Hirigoyen, 2002). ποίηση παρακολουθώντας το θύμα να • Ελλιπές δίκτυο. Πρόκειται για τους υποφέρει. απομονωμένους εργαζόμενους που δεν έχουν ισχυρές -ή καθό- λου- συμμαχίες στο επαγγελματικό Οι επιπτώσεις του φαινομένου περιβάλλον. Άλλωστε η ηθική πα- ρενόχληση τροφοδοτεί (και τρο- Οι συνέπειες του φαινομένου φοδοτείται από) την απομόνωση mobbing είναι καταστροφικές τόσο (Hirigoyen, 2002).  για τους εργαζόμενους όσο και για την κοινωνία. Οι έρευνες καταδει- κνύουν ότι η ηθική παρενόχληση στον Ο ρόλος των παρισταμένων εργασιακό χώρο επιδρά αρνητικά στη σωματική και ψυχική υγεία των ερ- Το mobbing προϋποθέτει την ενερ- γαζομένων, στην εργασία τους, στον γητική ή παθητική συνεργασία άλλων οικογενειακό τους περίγυρο, στον εργαζομένων -συναδέλφων, οι οποίοι οργανισμό που εργάζονται και ευρύ- αν και αρχικά διατηρούν ουδετερότη- τερα στην κοινωνία. Αναφορικά με τη τα, τελικά συμμαχούν με τον θύτη. Οι σωματική υγεία του θύματος, εμφα- λόγοι για τους οποίους το θύμα δεν νίζονται συμπτώματα όπως κεφαλαλ- υποστηρίζεται είναι, επισημαίνει η γίες, πόνοι στο στήθος, εξανθήματα, Δέδε (2017) γιατί συνήθως ο εκφοβι- εφίδρωση, έλκη, διαταραχές στην δια- σμός υποβάλλεται κατ΄ιδίαν (κεκλει- τροφική συμπεριφορά και στον ύπνο, σμένων των θυρών) και κατά συνέπεια καρδιαγγειακές παθήσεις, απώλεια οι περισσότεροι δεν αντιλαμβάνονται συγκέντρωσης, κακή μνήμη, κόπωση, τον χειρισμό ή την ψυχολογική βία, υπέρταση και ναυτία (Zapf, Knorz & δεν βλέπουν το εχθρικό πρόσωπο του Kulla,1996).). Σχετικά με τις ψυχολογι- θύτη, αλλά το φιλικό του πρόσωπο. κές επιπτώσεις στον αποδέκτη, παρου- Επίσης, πολλοί εργαζόμενοι στερού- σιάζονται σοβαρά προβλήματα, όπως νται κριτικής δεξιότητας, συνεπώς δεν είναι η απώλεια αυτοπεποίθησης, ο μπορούν να καταρρίψουν το προσω- φόβος, το άγχος, η δυσφορία, η έλλει- πείο του θύτη ή να κατανοήσουν τους ψη κινήτρων, η αδυναμία συγκέντρω- λόγους για τους οποίους ο τελευταίος σης, ο θυμός, οι ενοχές, το αίσθημα συκοφαντεί το θύμα και απειλεί άμε- της ντροπής, η επιθετικότητα, οι εμμο- σα ή έμμεσα όποιον του συμπαρίστα- νές, η τάση απομόνωσης, η δυσκολία ται με αποτέλεσμα οι περισσότεροι να επικοινωνίας, η κατάθλιψη, οι τάσεις παραμένουν αδιάφοροι φοβούμενοι αυτοκαταστροφής και άλλα (Τούντας, μη γίνουν υποψήφιοι στόχοι ή μη χά- 2011). Σύμφωνα με τον Τσουκαλά σουν τη δουλειά τους. Τέλος, συχνά (2007), το άτομο υποφέρει από εργα- όταν υπάρχει διαμάχη, οι περισσότε- σιακό άγχος και αισθάνεται αδύναμο ροι τείνουν να συμμαχούν με τον δυνα- να ξεπεράσει το πρόβλημα, ακόμη κι 228 αν απομακρυνθεί από τον εργασιακό ρεάζει αρνητικά και την ποιότητα του χώρο. Ως σημαντικότερες επιπτώσεις παραγόμενου έργου μιας υπηρεσίας στον ψυχολογικό τομέα αναφέρονται (Κοΐνης & Σαρίδη, 2013). το άγχος και η κατάθλιψη (Κοϊνης & Οι επιπτώσεις στη σωματική και Σαρίδη, 2013). Επίσης, η εργασιακή ψυχική υγεία του ατόμου που δέχεται παρενόχληση μπορεί να δημιουργήσει τη εργασιακή παρενόχληση επηρεά- και κοινωνικά προβλήματα στο άτομο ζουν και την ευρύτερη κοινωνία. Μια (Χονδροπούλου, 2017), καθώς έρευ- σημαντική επίπτωση αφορά το υψηλό νες αποκαλύπτουν ότι τα θύματα ερ- κόστος που συνεπάγονται οι πρόωρες γασιακού εκφοβισμού είναι λιγότερο συνταξιοδοτήσεις των θυμάτων που δημοφιλή, τίθενται στο περιθώριο από κανονικά θα έπρεπε να εργάζονται τους άλλους και υποφέρουν από έλλει- και να παράγουν έργο και η ανεργία. ψη επικοινωνίας (Leymann, 1990). Οι εργαζόμενοι που μένουν άνεργοι Εκτός όμως από τις επιπτώσεις που ή που λαμβάνουν επίδομα αναπηρίας αναφέρθηκαν στον ίδιο τον εργαζόμε- ή που χρειάζονται περίθαλψη αποτε- νο, το mobbing μπορεί να έχει αρνητι- λούν μια σημαντική οικονομική επι- κά αποτελέσματα στην υπηρεσία, επι- βάρυνση για το σύνολο της κοινωνίας. χείρηση ή στον οργανισμό που εργάζε- Συνεπώς η εργασιακή παρενόχληση ται το θύμα (Χονδροπούλου, 2017). Ως μπορεί να έχει υψηλό κόστος και για αρνητικές επιπτώσεις αναφέρονται το την κοινωνία στο σύνολό της. οικονομικό κόστος για αναρρωτικές άδειες και τη μειωμένη παραγωγικό- τητα των ατόμων που υφίστανται πα- Το θεσμικό πλαίσιο για την ηθική ρενόχληση, τα οποία ενδέχεται να μη παρενόχληση σε Ευρώπη και Ελλάδα μπορούν να ανταποκριθούν στα καθή- κοντα που τους ανατίθενται, να αντι- Σε πολλές χώρες της Ευρώπης, μετωπίζουν προβλήματα συγκέντρω- έχουν θεσπιστεί ειδικές διατάξεις για σης, έλλειψη κινήτρου για εργασία, την καταπολέμηση του mobbing και περιορισμό της δημιουργικότητας, αύ- μάλιστα σε ευρωπαϊκές χώρες όπως ξηση λαθών και ατυχημάτων ή αδυνα- η Σουηδία, η Γερμανία, η Ιταλία, το μία να συνεργαστούν με τα υπόλοιπα «σύνδρομο mobbing» έχει χαρακτη- μέλη της ομάδας. Επίσης, σημαντικό ριστεί ως επαγγελματική νόσος (Κων- είναι και το κόστος που προκαλείται σταντινίδης, 2011). Η Σκανδιναβία, σε έναν εργασιακό χώρο από το δυσά- υπήρξε πρωτοπόρος στην εφαρμογή ρεστο κλίμα, που επηρεάζει αρνητικά συντονισμένων πολιτικών κατά της κι όλους τους υπόλοιπους εργαζόμε- ηθικής παρενόχλησης στους χώρους νους, οι οποίοι μπορεί να εμφανίσουν εργασίας και ειδικότερα στη Σουηδία, μειωμένη απόδοση ή την επιθυμία να έχει επιβληθεί νομοθετικά η υποχρέ- απομακρυνθούν από το εργασιακό ωση στους εργοδότες να λαμβάνουν περιβάλλον. Πέρα από την αποδοτικό- μέτρα για την αποτροπή τέτοιου εί- τητα, η εργασιακή παρενόχληση επη- δους συμπεριφορών (Χονδροπούλου, 229 2017). Ανάλογη πολιτική ακολουθούν τους Κοΐνη & Σαρίδη (2013) για να το Βέλγιο και η Γαλλία μετατοπίζο- εξασφαλιστούν υγιείς συνθήκες ερ- ντας την ευθύνη για τον περιορισμό γασίας για όλους τους εργαζόμενους του mobbing στον εργοδότη (Τούντας, είναι απαραίτητη η τροποποίηση και 2011). Η Ολλανδία, η οποία έλαβε η συμπλήρωση του νομοθετικού πλαι- προληπτικά μέτρα, εμφάνισε πτώση σίου στη χώρα μας ώστε να θεωρείται στον αριθμό κρουσμάτων να εργασι- κολάσιμη κάθε μορφή ψυχολογικής ακής παρενόχλησης (Χονδροπούλου, βίας στον εργασιακό χώρο. 2017). Παρά την πρόοδο σε ορισμένες χώρες, σε άλλες, μεταξύ των οποίων Αντιμετώπιση της ηθικής και η Ελλάδα, δεν υπάρχουν ειδικές παρενόχλησης διατάξεις για τη ρύθμιση του φαινο- μένου, το οποίο αντιμετωπίζεται μέσα Οι επιπτώσεις της ηθικής παρε- από γενικές νομοθετικές διατάξεις πε- νόχλησης στον εργασιακό είναι πλέ- ρί προστασίας του δικαιώματος στην ον φανερές και οδηγούν σε έντονους εργασία, περί ίσης μεταχείρισης των προβληματισμούς σχετικά με την εργαζομένων και καταπολέμησης των αντιμετώπιση της κατάστασης. Σε διακρίσεων με αποτέλεσμα τα θύμα- αυτό το πλαίσιο ένα βασικό ερώτημα τα να μην κινούνται συνήθως νομικά, στο οποίο θα πρέπει να απαντήσου- διότι γνωρίζουν ότι έχουν ελάχιστες με είναι ποιος έχει την ευθύνη, ποιος πιθανότητες να δικαιωθούν (Κοΐνης & μπορεί να παρέμβει και τι είδους πα- Σαρίδη, 2013) . Το 2005, ψηφίστηκε ο ρεμβάσεις μπορεί να γίνουν. Η βιβλι- Νόμος 3304 για την εφαρμογή της αρ- ογραφική επισκόπηση καταδεικνύει χής της ίσης μεταχείρισης ανεξαρτή- ότι η λήψη μέτρων που προτείνονται τως φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, επικεντρώνονται είτε στο άτομο, είτε θρησκευτικών ή άλλων πεποιθήσεων, στον ίδιο τον οργανισμό (Κοΐνης & αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προ- Σαρίδη, 2013) . Οι παρεμβάσεις που σανατολισμού στον τομέα της απα- έχουν προταθεί αφορούν την ψυχο- σχόλησης και της εργασίας (ΦΕΚ Α’ λογική υποστήριξη του θύματος, τις 16/27-1-05). Ωστόσο, ο Νόμος αυτός παρεμβάσεις στον οργανισμό και τις περιορίζει το παράνομο των παρε- πολιτικές πρόληψης. Η ψυχολογική νοχλήσεων μόνο σε αυτές που έχουν υποστήριξη του θύματος προϋποθέτει ως έρεισμα και βάση, τη φυλετική ή την υιοθέτηση συγκεκριμένων μέτρων εθνική καταγωγή το θρήσκευμα ή τις για τη θεραπευτική αποκατάσταση πεποιθήσεις, την αναπηρία, την ηλικία των εργαζομένων, τη συνειδητοποίηση ή τον γενετήσιο προσανατολισμό χω- του ίδιου του προβλήματος από το θύ- ρίς να επεκτείνεται ή να εστιάζει σε μα, την παρακολούθησή του από ψυ- κάθε παρενοχλητική συμπεριφορά της χίατρους και ψυχοθεραπευτές και τη οποίας μπορεί να τύχει ο εργαζόμενος διευθέτηση των επαγγελματικών του στον χώρο εργασίας του. Σύμφωνα με προβλημάτων μέσω της νομικής οδού. 230 Όσον αφορά τις παρεμβάσεις στον ηθικής παρενόχλησης στον οργανισμό οργανισμό, είναι ιδιαίτερα σημαντική μέσω ερωτηματολογίων ή συζητήσεων η εμπλοκή του ίδιου του οργανισμού, με το προσωπικό, την εκπαίδευση και επιχείρησης ή υπηρεσίας στη λύση του επιμόρφωση των εργαζομένων από προβλήματος καθώς φαίνεται ότι οι ειδικούς επιστήμονες, τη δημιουργία ατομικές λύσεις είναι δύσκολες όταν κατάλληλων υποδομών για την αντι- ήδη έχει συμβεί ηθική παρενόχληση. μετώπιση του φαινομένου, όπως είναι Οι επιχειρήσεις, οργανισμοί, υπηρε- οι ομάδες στήριξης και η σύνταξη κώ- σίες οφείλουν να ευαισθητοποιηθούν δικα δεοντολογίας ενάντια στην ηθική επαρκώς ως προς την ευθύνη τους, παρενόχληση και τέλος, η αναδιοργά- ακολουθώντας συγκεκριμένες προτά- νωση του καταμερισμού εργασίας και σεις οργάνωσης, οι οποίες σύμφωνα της κατανομής ευθυνών. με την Hirigoyen (2002) περιλαμβά- νουν επιμόρφωση διευθυντικών στε- λεχών, διαμόρφωση και συντήρηση Επίλογος καλών συνθηκών εργασίας, επαγρύ- πνηση- έγκαιρο εντοπισμό ύποπτων Η ηθική παρενόχληση αποτελεί συμπεριφορών, θέσπιση ορίων και ένα κοινωνικό ζήτημα το οποίο χρή- κώδικα καλής συμπεριφοράς και εσω- ζει περαιτέρω έρευνας. Η διερεύνηση τερικού κανονισμού, σεβασμό της μο- του φαινομένου είναι σημαντική για ναδικότητας του ατόμου, καλή επικοι- την ευαισθητοποίηση της κοινής γνώ- νωνία και ενίσχυση του διαλόγου, ευ- μης και την αντιμετώπισή του. Ωστόσο, αισθητοποίηση και πληροφόρηση των δεν αρκεί να παραμείνει το ζήτημα σε εργαζομένων. Τέλος, χρειάζεται να ερευνητικό επίπεδο. Η ηθική παρε- εφαρμοστούν πολιτικές πρόληψης και νόχληση είναι από τα θέματα που και δράσης σε όλα τα σημεία-κλειδιά του στους ίδιους τους εργαζόμενους φαί- συστήματος. Οι πολιτικές αυτές περι- νεται πως δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό λαμβάνουν την εκστρατεία πληροφό- και δεν γνωρίζουν πώς να το προσεγ- ρησης των εργαζομένων με στόχο να γίσουν ή πώς να το αντιμετωπίσουν. ενημερωθούν για τα δικαιώματα και Η αντιμετώπιση του φαινομένου της τις υποχρεώσεις τους και τις αρνητικές ηθικής παρενόχλησης στον εργασιακό επιπτώσεις του φαινομένου στον ορ- χώρο θα πρέπει να προσεγγιστεί και γανισμό, τη συστηματική συλλογή πλη- νομικά μέσα από την προστασία της ροφοριών σχετικά με τα κρούσματα προσωπικότητας του εργαζομένου. 231 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Eriksen, W., & Einarsen, S. (2004). Gender minority as a risk factor of exposure to bullying at work: The case of male assistant nurses. European Journal of Work and Organizational Psychology, 13(4), 473-492. Hecker, T. E. (2007). Workplace mobbing: A discussion for librarians. The Journal of Academic Librarianship, 33(4), 439-445. Hill, M. (2001). Harassment in the workplace. Canadian Operating Room Nurses Journal, 19 (1), 6-7. Hirigoyen, M. F. (2002). Ηθική παρενόχληση στο χώρο εργασίας. Αθήνα: Πατάκη. Hirigoyen, M. F. (2013). Ηθική παρενόχληση. Η Κρυμμένη Βία στην Καθημερινή Ζωή. Αθή- να: Πατάκη.  Keashly, L., & Jagatic, K. (2003). By any other name: American perspectives on workplace bullying. In S. Einarsen et al. (Eds), Bulling and Emotional Abuse in the Workplace (p. 31-61). London: Taylor & Francis. Khoo, S. B. (2010). Academic mobbing: Hidden health hazard at workplace. Malaysian family physician: the official journal of the Academy of Family Physicians of Malaysia, 5(2), 61. Khoo, S.B. (2010). Academic mobbing: Hidden health hazard at workplace. Malaysian Family Physician, 5(2), 61-67. Leymann, H. (1990) ΄Mobbing and psychological terror at workplaces΄. Violence and Victims, 5, 119–126. Leymann, H. (1993). Mobbing. Psychological terror at work and how to overcome it. Hamburg: Rowohlt TB-Reinbeck V. Leymann, H., & Gustafsson, A. (1996). Mobbing at work and the development of post- traumatic stress disorders. European Journal of work and organizational psychology, 5(2), 251-275. Mikkelsen, E.G., & Einarsen, S. (2001). Bullying in Danish worklife: Prevalence and health correlates. European Journal of Work and Organizational Psychology, 10, 393-413. Piñuel y Zabala, I. (2001). Cómo sobrevivir al acoso pscológico en el Trabajo. Santander. Sal Terrae. Zapf, D., Knorz, C., & Kulla, M. (1996). On the relationship between mobbing factors, and job content, social work environment, and health outcomes. European Journal of work and organizational psychology, 5(2), 215-237. Δέδε, Ι. (2017). Φαινόμενο mobbing: Εργασιακός εκφοβισμός. Ενημέρωση, 238, 2-10. Ανα- κτήθηκε 6/1/19 από https://www.inegsee.gr/wp-content/uploads/2017/11/NOEMBRIOS- DEKEMBRIOS.pdf Δρίβας, Σ. (2002). Το σύνδρομο mobbing στην εργασία. Πετρελαιοειδή-Διυλιστήρια & χη- μική βιομηχανία, 9ο , 8-9. Ζιγρικά, Ε. (2013). Η ηθική παρενόχληση των δημοσίων υπαλλήλων στον εργασιακό χώρο και η σημασία της συναισθηματικής νοημοσύνης στην αντιμετώπιση του φαινομένου. Μεταπτυχιακή Εργασία. Τμήμα Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής Πανεπιστη- μίου Μακεδονίας. Κοΐνης, Α., & Σαρίδη, Μ. (2013). Τo mobbing στον εργασιακό χώρο. Επιπτώσεις mobbing στον χώρο της υγείας. Ανασκοπική µελέτη.  Ελληνικό Περιοδικό της Νοσηλευτι- κής Επιστήµης, 6 (1), 36-48. 232 Κωνσταντινίδης, Μ. (2011). Εργασιακή παρενόχληση: Μια πρόταση έρευνας και παρέµβα- σης. Υγιεινή και Ασφάλεια της Εργασίας, 47, 4-11. Μπαϊράμη, Δ., & Νταμοτσίδης, Έ. (2015). Αξιολόγηση ηθικής-ψυχολογικής παρενόχλησης εργαζομένων νοσοκομείου: α) εσωτερικού, β) εξωτερικού. Πτυχιακή εργασία. Τεχνο- λογικό Ίδρυμα Πελοποννήσου. Ανακτήθηκε 6/2/19 από http://nestor.teipel.gr/xmlui/ bitstream/handle/123456789/12844/SDO_DMYP_00821_Medium.pdf?sequence=1 Τούκας, Δ., Δεληχάς, Μ., & Καραγεωργίου, Α. (2012). Εννοιολογικοί ορισμοί και αιτιολο- γικοί παράγοντες της ψυχολογικής βίας στην εργασία. Ο ρόλος τους στην αξιολόγηση της επικινδυνότητας του φαινομένου mobbing. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής 2012, 29 (2), 162-173. Τούντας, Γ. (2011) “Το Σύνδρομο Mobbing στην Εργασία”, Ελευθεροτυπία [online], 15 October. Ανακτήθηκε 6/2/19 από http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=318381 Τσουκαλά, Φ., (2007). «Η ηθική Παρενόχληση στον Χώρο Εργασίας. Ορισμός, Αίτια, Συνέ- πειες και Αντιμετώπιση». Psychotherapy-gr, [online], 17 November. Ανακτήθηκε 4/1/19 από http://psychotherapy-gr.blogspot.gr/2007/11/union-eurobank.html Χατζηπασχάλη, Σ. (2007). Προστασία της προσωπικότητας των εργαζομένων και ηθική πα- ρενόχληση στο χώρο εργασίας: εμπειρική μελέτη στον κλάδο των τραπεζών. Διπλωμα- τική Εργασία. Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιτστήμιο. Χονδροπούλου, Ε. (2017). Η ηθική και ψυχολογική παρενόχληση (Mobbing) των δημοσίων υπαλλήλων. Διπλωματική Εργασία. Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. Ανακτήθηκε 6/2/19 από https://dspace.lib.uom.gr/handle/2159/20108 233 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 234-246 Λεωνίδας Β. Κατσίρας* ΗΘΙΚΗ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ. ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ. ΝΟΜΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ Περίληψη Η ηθική, με την γενική της έννοια, αναφέρεται στις αρχές που διέπουν τη συμπεριφορά ενός ατόμου ή μιας ομάδας και στα πρότυπα με βάση τα οποία αποφασίζουμε ποια πρέπει είναι κάθε φορά η δέουσα συμπεριφορά. Η ηθική παρενόχληση στο χώρο εργασίας παίρνει τη μορφή ταπεινωτικής συμπεριφοράς, άνισης μεταχείρισης, προσβολών, απομόνωσης. Μελέτες έχουν καταδείξει ότι η συναισθηματική και ψυχολογική κακομεταχείριση, δεν έχει αρνητικές επιπτώσεις μόνο στον εργαζόμενο, αλλά και σ’ όλο το ανθρώπινο δυναμικό μιας επιχείρησης και φανερώνει μια δυσλειτουργία στην οργανωτική κουλτούρα μιας επιχείρησης ή οργανισμού. Στην Ελλάδα η ηθική παρενόχληση στους χώρους εργασίας σε νομικό επίπεδο δεν συνδέεται με τις συνθήκες υγείας και ασφάλειας, αλλά με την προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Μέτρα προληπτικής δράσης, από την πλευρά των επιχειρήσεων, αποτελούν η κατάρτιση, η εκστρατεία πληροφόρησης των εργαζομένων, η εκπαίδευση και επιμόρφωση του ανθρώπινου δυναμικού. Κατασταλτικά μέτρα προστασίας του εργαζομένου αποτελούν διάσπαρτα νομοθετήματα, που θα αναφερθούν στην μελέτη αυτή. Για το σκοπό αυτό θα αξιοποιήσουμε τη σύγχρονη βιβλιογραφία και τις πρόσφατες έρευνες στον ελληνικό και διεθνή χώρο. Λέξεις-κλειδιά: Ηθική παρενόχληση, εργαζόμενοι, νομική προστασία. 1. Γενικά ση αποδοχών, χωρίς να πραγματοποι- εί αυτή την υπόσχεση, ο πωλητής που Η ηθική, ως γενική έννοια, έχει ση- υπόσχεται ότι «σε λίγο θα φτάσει η μασία για δύο λόγους: πρώτον, η «ηθι- εντολή του πελάτη», αλλά αθετεί την κή» δεν είναι μία θεωρητική έννοια, υπόσχεση αυτή, ο προϊστάμενος της αλλά αποτελεί αναγκαίο συστατικό επιχείρησης που δωροδοκείται από της επιχειρηματικής επιτυχίας και οι- τους προμηθευτές, κ.ά. Όλα αυτά κονομικής ευημερίας μιας επιχειρήσε- υποσκάπτουν την εμπιστοσύνη πάνω ως ή ενός οργανισμού. Τέτοια παρα- στην οποία χτίζονται οι επιχειρηματι- δείγματα μπορούμε να αναφέρουμε κές συναλλαγές, τα χρηστά και συναλ- ενδεικτικά τα παρακάτω: Ο εργοδότης λακτικά ήθη και οι δημόσιες σχέσεις, που υπόσχεται στο προσωπικό αύξη- και εντέλει υπονομεύουν τις ίδιες τις *Ο Λ.Κ. είναι εκπαιδευτικός ΠΕ 78, Κοινωνικών Επιστημών (PhD, MSc, LLM, MPh). Επικοι- νωνία: 6977896978,

. 234 επιχειρήσεις και τα στελέχη τους (Κα- ράς, άνισης μεταχείρισης, προσβολών, τσούλας (2018). απομόνωσης, εξώθησης σε σφάλματα, Το φαινόμενο της ηθικής παρενό- απειλών, άσκησης ψυχολογικής βίας, χλησης αποτελεί μια μορφή ψυχολο- ανάθεσης υπερβολικού όγκου εργασί- γικής παρενόχλησης στον εργασιακό ας σε συνδυασμό με κακόβουλα σχό- χώρο, η οποία (παρενόχληση) επιφέ- λια για δήθεν ελλιπή απόδοση του ερ- ρει σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχι- γαζομένου, για δήθεν μη αποτελεσμα- κή, σωματική και φυσική υγεία των τική εργασία μεταξύ των συναδέλφων εργαζομένων και κατ’ επέκταση των του (Καρβέλλης, 2018). οικογενειών τους, οι οποίοι βιώνουν Το φαινόμενο αυτό λαμβάνει αυτή την κατάσταση (Mikkelsen & εκρηκτικές διαστάσεις στη σύγχρονη Einarsen, 2001). κοινωνία, για το λόγο αυτό, σε πολλές Η Γαλλίδα ψυχίατρος M. France ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γερμανία, Hirigoyen (2000) όρισε τον όρο πα- η Σουηδία και η Ιταλία, έχει νομοθε- ρενόχληση ως την προσπάθεια ψυχι- τηθεί το νοσηρό αυτό φαινόμενο ως κής εξόντωσης του άλλου με λόγια, επαγγελματική ασθένεια (Hirigoyen, με νεύματα, με υπονοούμενα, χωρίς 2014, Κωνσταντινίδης, 2011). τη χρήση ψυχικής βίας. Επίσης, η ίδια σημειώνει ότι ο «δράστης, θύτης» εί- ναι μια προβληματική ψυχικά προ- Α. Γενικά: Σχετικά σωπικότητα, ο οποίος ικανοποιείται με τον όρο mobbing «πληγώνοντας» τους συνανθρώπους του, διότι έτσι, θεωρεί ότι ενισχύεται Τα τελευταία χρόνια στους εργα- η αυτοεκτίμησή του, μεταφέροντας σιακούς χώρους αναπτύχθηκε ένα στους άλλους τον «πόνο», που αδυνα- νέο φαινόμενο γνωστό ως σύνδρομο τεί να αισθανθεί, αλλά και τις εσωτε- mobbing, το οποίο, αν και η πραγμα- ρικές του αντιθέσεις, που αρνείται να τική διάσταση του δεν είναι ακόμα επεξεργαστεί. γνωστή, αποτελεί σοβαρό πρόβλημα Ειδικότερα, ως παρενόχληση στο για την υγεία και ασφάλεια των εργα- χώρο εργασίας, γνωστό ως «σύνδρομο ζομένων. mobbing», θεωρείται κάθε καταχρη- Ο όρος «mobbing» έχει τη σημα- στική συμπεριφορά, που εκδηλώνεται σία του επιτίθεμαι, περικυκλώνω και με λόγια, πράξεις, γραπτά μηνύματα, ενοχλώ (Κοΐνης, & Σαρίδη, 2013). Σή- που έχει ως αποτέλεσμα να ζημιώσει μερα ο όρος εκφράζει τη συστηματική την προσωπικότητα, την αξιοπρέπεια ψυχολογική επίθεση και στρατηγική ή τη σωματική ή ψυχική ακεραιότητα περιθωριοποίησης, που δέχονται οι του εργαζομένου, να θέσει σε κίνδυνο εργαζόμενοι στο εργασιακό περιβάλ- την εργασία του ή να διαταράξει το ερ- λον από τους ιεραρχικά ανωτέρους ή γασιακό του κλίμα. Τις περισσότερες και τους συναδέλφους τους για διάφο- φορές αυτή η συμπεριφορά λαμβάνει ρους λόγους. τη μορφή ταπεινωτικής συμπεριφο- Ο όρος αναφέρεται για πρώτη 235 φορά το 1966 (Lorenz, 1966) για να εργασιακό χώρο (Zapf, Knorz and περιγράψει την συμπεριφορά μιας Kulla, 1996). αγέλης μικρόσωμων ζώων, που επι- Ακόμη ως mobbing εκφράζεται και τίθενται, λόγω ενστικτώδους τάσης η δολιότητα που αναπτύσσεται μεταξύ επιβίωσης, εναντίον ενός μεγαλύτε- συναδέλφων και αποσκοπεί στην εξά- ρου ζώου (Βούρου, 2017). Το 1980, ο λειψη των ανταγωνιστών, μέσα από ψυχολόγος Heinz Leymann υιοθέτησε μια συνεχή αντισυναδελφική συμπε- τον όρο mobbing για να σκιαγραφήσει ριφορά. παρόμοιες μορφές επιθετικής συμπε- Οι σχετικές μελέτες που έχουν εκ- ριφοράς στους εργασιακούς χώρους. πονηθεί έχουν καταδείξει ότι η συναι- Είναι ο πρώτος, που στη δεκαετία του σθηματική και ψυχολογική κακομε- ‘80, αποδίδει τον όρο στην ανθρώπινη ταχείριση, δεν έχει επιπτώσεις μόνο κοινωνία, περιγράφοντας το σύνο- τον εργαζόμενο, αλλά βλάπτει όλο το λο των αρνητικών επιδράσεων στην ανθρώπινο δυναμικό μιας επιχείρησης υγεία και την ψυχοσωματική ανάπτυ- ή ενός οργανισμού, λόγω του αρνητι- ξη του ανθρώπου στους εργασιακούς κού εργασιακού κλίματος που επικρα- χώρους, περιγράφοντάς τον ως «σύν- τεί και μπορεί να απειλήσει, εάν δεν δρομο mobbing» (Τούκας, Δεληχάς, & αντιμετωπιστεί έγκαιρα, ακόμα και Καραγεωργίου, 2011). την ίδια την επιβίωση της επιχείρησης Βάσει της σύγχρονης ελληνικής (Παπαλεξανδρής, 2011). Μάλιστα η και διεθνούς βιβλιογραφίας θα μπο- εξάπλωση του φαινομένου έχει αρνητι- ρούσαμε να θεωρήσουμε ως σύνδρο- κά αποτελέσματα τόσο στο οικογενεια- μο mobbing την επαναλαμβανόμενη κό όσο και στο κοινωνικό περιβάλλον καταχρηστική συμπεριφορά, εντός ή των εργαζομένων και στην ποιότητα εκτός της επιχείρησης ή του οργανι- της εργασιακής τους ζωής (Κοΐνης, & σμού, που εκδηλώνεται µε παντοίους Σαρίδη, 2013). Βιώνεται, ακόμη, ως μία τρόπους, όπως λόγια, πράξεις, μηνύ- ταπεινωτική διαδικασία με την έννοια ματα, που μπορούν βλάψουν την προ- του κοινωνικού στιγματισμού (Lutgen- σωπικότητα, την αξιοπρέπεια, τη σω- Sandvik, 2008). Από την πλευρά του ο ματική ή την ψυχική ακεραιότητα του εργαζόμενος αισθάνεται ότι είναι ανή- ατόμου και να θέσουν σε κίνδυνο την μπορος και ανίσχυρος να προσαρμο- εργασία του ή ακόμη να διαταράξουν στεί με άμεση συνέπεια την φυγή, την το εργασιακό κλίμα του εργαζομένου ματαίωση και την παραίτηση (Σταθό- (Namie, 2003), τη διαμόρφωση εχθρι- πουλος, 1987). κού, ταπεινωτικού εργασιακού περι- βάλλοντος και τελικά την ολοκληρω- τική εξάντληση (σύνδρομο Burn-out) Β. Μορφές και χαρακτηριστικά της του εργαζόμενου, με απώτερο σκοπό τον εξαναγκασμό του σε παραίτη- Οι εργαζόμενοι όταν δέχονται ση. Στην βιβλιογραφία θεωρείται μία απειλές από τους προϊσταμένους τους, ακραία μορφή πρόκλησης στρες στον υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα να 236 παραιτηθούν, να αποχωρήσουν οικει- Ακόμη, στη βιβλιογραφία αναφέ- οθελώς από την εργασίας τους, διότι ρεται ότι η ηθική παρενόχληση φανε- νιώθουν μικρή ικανοποίηση από την ρώνει μια δυσλειτουργία στην οργα- εργασία και τη ζωή τους, ενώ συγχρό- νωτική κουλτούρα μιας επιχείρησης ή νως, εμφανίζουν αυξημένα επίπεδα οργανισμού, κατά την οποία τα άτομα εργασιακού στρες και ενδεχομένως της κυρίαρχης ομάδας, θεωρούν αυ- παρεκκλίνουσα εργασιακή συμπερι- τονόητο ότι μπορούν να επιτεθούν σε φορά, διαπράττοντας π.χ. κλοπές ή άλλα άτομα που θεωρούν διαφορετικά δολιοφθορές σε βάρος του εργοδότη (Shallcross, et all. (2003). Πρόκειται, (Κατσούλας, 2018). συνήθως, για οργανωμένη ψυχολογική Το mobbing αποτελεί, σε πολλές επίθεση κατά ενός ή περισσότερων ερ- περιπτώσεις, μια στρατηγική των επι- γαζομένων με στόχο τον εξαναγκασμό χειρήσεων, προκειμένου να απαλλα- τους σε παραίτηση (Κοΐνης, & Σαρίδη, γούν από το ενοχλητικό ή το «πλεο- 2013). νάζον» προσωπικό, να προβούν σε Έχουν περιγραφεί πέντε στάδια διοικητικές αναδιαρθρώσεις, σε μει- στη διαδικασία της ηθικής παρενόχλη- ώσεις μισθών, σε αντικατάσταση προ- σης (Leymann and Gustaffson, 1996). σωπικού κλπ., η οποία στρατηγική λει- τουργεί με την μορφή της ψυχολογικής • α ΄ στάδιο: σ’ αυτό το στάδιο υπάρ- βίας, την οποία οι περισσότεροι των χει η φάση της σύγκρουσης. Το πρό- εργαζομένων δεν αντιλαμβάνονται ως βλημα ή η διαφορά που δημιουργεί ψυχολογική παρενόχληση. την έναρξη της ηθικής παρενόχλη- Επιπροσθέτως, η ηθική παρενόχλη- σης ση εκδηλώνεται με άμεσες και έμμεσες • β΄ στάδιο: στο στάδιο αυτό δημιουρ- συμπεριφορές, που βλάπτουν ή διαβά- γούνται οι ψυχολογικές προσβολές, λουν την εικόνα του θύματος- εργαζο- η επιθετικότητα κατά του «στό- μένου, με συκοφαντίες, διασπορά φη- χου-εργαζόμενου» και δημιουργεί- μών, υπαινιγμούς, φραστικές προσβο- ται μια δυσλειτουργία στην επιχεί- λές, διαρκή επίκριση, παραποίηση των ρηση. λεγομένων του θύματος, υποτίμηση, • γ΄ στάδιο: στο στάδιο αυτό θεωρείται περιφρονητικά σχόλια, πρόκληση συ- πλέον απαραίτητο να εμπλακεί η ναισθηματικής αντίδρασης με σκοπό διοίκηση της επιχείρησης ή του ορ- την έκθεση, έντονα απειλητικά βλέμ- γανισμού, διότι, είτε έχει αγνοήσει ματα, εκρήξεις θυμού προς το θύμα, είτε υποτιμήσει το φαινόμενο αυτό κλπ. (Τσιάμα, 2013, Einarsen, Hoel, στα πρώιμα στάδια της γένεσης και Zapf, & Cooper, 2003). Η ηθική παρε- δημιουργίας των ψυχολογικών προ- νόχληση μπορεί να θεωρηθεί κάκωση σβολών κατά του «στόχου-εργαζο- ή τραυματισμός (injury) και δείχνει ότι μένου» ο ιστός των σχέσεων μέσα στον οργα- • δ΄ στάδιο: η διοίκηση παίρνει το μέ- νισμό έχει καταστραφεί (Davenport et ρος των «δραστών-θυτών» θεωρώ- al., 1999). ντας το θύμα ως «δύσκολο», «ψυ- 237 χικά άρρωστο» ή «σε κατάσταση ποτε εκκλήσεις τους για υποστήρι- υπερβολικού στρες» ξη δεν βρίσκουν ανταπόκριση στο • ε΄ στάδιο: στο στάδιο αυτό ακολου- περιβάλλον του από κανέναν. θεί η αποπομπή του «θύματος-ερ- • Προσβολή της επαγγελματικής επάρ- γαζομένου» από το χώρο της επι- κειας. Οι εργαζόμενοι επιβαρύνο- χείρησης. Το θύμα δηλ. πιέζεται, νται με υπερβολικά ή υποτιμητικά υφίσταται ηθική κακοποίηση, να καθήκοντα, στα οποία δεν μπορούν εγκαταλείψει το χώρο εργασίας εί- να ανταπεξέλθουν με αποτέλεσμα τε λόγω διακοπής του συμβολαίου οι εργασίες τους να ακυρώνονται εργασίας, είτε οικειοθελώς, προκει- και λογοκρίνονται. Οι εργασιακές μένου να προστατέψει την ψυχική υποχρεώσεις δεν προσδιορίζονται και σωματική του υγεία. επακριβώς και αυτό γίνεται σκο- Η εργασιακή αυτή κακοποίηση πίμως, ενώ οι αιτήσεις για άδεια (mobbing) εκφράζεται με τους εξής απορρίπτονται ή αναστέλλονται οι τρόπους: ήδη εγκεκριμένες λόγω δήθεν φόρ- του εργασίας των επιχειρήσεων. • Προσβολή των συνθηκών εργασίας. • Προσβολή της σωματικής και ψυχι- Ο εργαζόμενοι (στόχος, θύμα) επι- κής υγείας. Οι εργαζόμενοι- στό- κρίνονται συνεχώς στο χώρο της χοι ταπεινώνονται, υποβιβάζονται, εργασίας τους, χωρίς να μπορούν απειλούνται και εξευτελίζονται να απολογηθούν, καθώς οι εκφοβι- συνεχώς και καταλήγουν να αι- στές- θύτες αποφεύγουν τη οποια- σθάνονται ενοχές για όσα τους δήποτε επικοινωνία μαζί τους. προσάπτονται, ενώ οι ίδιοι έχουν • Προσβολή των κοινωνικών σχέσεων. προσπαθήσει για το καλύτερο δυ- Οι εργαζόμενοι απορρίπτονται, πε- νατό αποτέλεσμα, προς όφελος της ριθωριοποιούνται, απομονώνονται επιχείρησης. Η ψυχική και σωματι- και εξαιρούνται από τα δρώμενα. κή τους υγεία και ισορροπία κλονί- Ακόμη και οι συνεργάτες των ερ- ζονται από τις διαρκείς εκφοβιστι- γαζομένων, που υφίστανται αυτή κές ενέργειες των προϊσταμένων η με μεταχείριση, απειλούνται δια- συναδέλφων τους (Leymann, 1993). κριτικά για οποιαδήποτε επαφή μαζί τους. Ενίοτε, χρησιμοποιού- Τα προαναφερθέντα δεν είναι νται, από την πλευρά της επιχείρη- υπερβολή. Πρόσφατη μελέτη της Ι. σης, οι φίλοι ως πληροφοριοδότες ή Δέδε διαπίστωσε τα εξής: 1 στους 10 μεταφορείς αρνητικών μηνυμάτων. Έλληνες παραδέχεται συνθήκες εκ- • Προσβολή της αξιοπρέπειας. Οι ερ- φοβισμού στη δουλειά του, 5% των γαζόμενοι υφίστανται προσβολές Ελλήνων εργαζομένων αναφέρουν με ψευδείς κατηγορίες και συκο- περιστατικά σωματικής βίας στη δου- φαντικές παρατηρήσεις στο εργα- λειά τους, 8% των Ευρωπαίων εργα- σιακό τους περιβάλλον. Η αλήθεια ζόμενων έχουν υποστεί mobbing, 80% διαστρεβλώνεται και οι οποιεσδή- μειώνεται η αποδοτικότητα λόγω του 238 mobbing, 50% των θυμάτων αναφέ- ως ή οργανισμού και γενικά από ρουν ότι υποφέρουν από έντονο ερ- το σύγχρονο δημοκρατικό πνεύμα γασιακό άγχος (Δέδε, Ενημέρωση, που εμπνέει εργοδότες και εργα- ΙΝΕ-ΓΣΕΕ. ζομένους. • Σε περιπτώσεις που η στόχευση της διοίκησης της επιχείρησης είναι η Γ. Παράγοντες που ευνοούν μείωση των θέσεων εργασίας, η την εκδήλωση του φαινομένου οποία θα επιτευχθεί με την παραί- «mobbing». τηση ή επαγγελματική εκμετάλλευ- ση εργαζομένων. Ο κίνδυνος εμφάνισης συμπεριφο- • Σε περιπτώσεις όπου η διαστροφική ρών εργασιακού εκφοβισμού ελλοχεύει: προσωπικότητα του δράστη-θύτη δεν υποκινείται από οικονομικά ή • Σε περιπτώσεις επιχειρήσεων ή ορ- επαγγελματικά συμφέροντα, αλλά γανισμών, των οποίων η βιωσιμό- διακατέχεται από την αυταρέσκεια τητα είναι επισφαλής, λόγω χρεών της επιβολής και κατάχρησης εξου- και μείωσης της ζήτησης των αγα- σίας, πράγμα που βλάπτει την ίδια θών της εκ μέρους των καταναλω- της επιχείρηση ή οργανισμό. τών. • Όταν οι εργασιακές σχέσεις μετα- • Σε περιπτώσεις επιχειρήσεων ή ορ- ξύ της διοίκησης και εργαζομένων γανισμών που δεν διέπονται από αφενός, όσο και μεταξύ εργαζο- την φιλοσοφία ενός οργανισμού, μένων αφετέρου, δεν είναι λει- όπως ενδεικτικά αναφέρουμε: όταν τουργικές, τότε η σύγκρουση δεν η επιχείρηση ή ο οργανισμός δεν επιλύεται, αλλά αποσιωπάται και ενεργοποιεί τους εργαζόμενους σταδιακά όμως, διογκώνεται με προς τη δημιουργία και τη διατήρη- αποτέλεσμα τα εμπλεκόμενα μέ- ση της γνώσης, δεν διαθέτουν σαφή ρη (εργοδότες και εργαζόμενοι) στρατηγικό προσανατολισμό, δεν παρερμηνεύουν, παρεξηγούν και επιμερίζεται η διοίκησή τους σε βλέπουν με καχυποψία κάθε γεγο- διάφορους τομείς, όπως χρηµατο- νός υπό το πρίσμα μεροληπτικών οικονοµική, διοίκηση ανθρωπίνων αντιλήψεων και απόψεων. Το αντί- πόρων, λειτουργική, µάρκετινγκ, θετο θα συνέβαινε σε μια δεμένη κ.ά. και υποστηρικτική ομάδα της επι- • Σε περιπτώσεις σύγχυσης ρόλων, δι- χείρησης, όπου τέτοια περιστατικά αρκούς υπερέντασης και υπερβολι- θα αντιμετωπίζονταν ορθολογικά, κών απαιτήσεων, έλλειψης ελέγχου δίνοντας το έναυσμα για προβλη- κι αυτονομίας των εργαζομένων ματισμό και αναδιοργάνωση των και το κυριότερο η επιχείρηση ή ο κακώς κειμένων προς όφελος της οργανισμός δεν διακατέχεται από επιχείρησης ή οργανισμού (Δέδε, ομαδικό συνεργατικό πνεύμα και 2017, Βούρου, 2017). ενδιαφέρον για τα της επιχειρήσε- 239 Δ. Επιπτώσεις του mobbing την καταπολέμηση του φαινομένου. στους εργαζομένους (Χονδρού, 2016). Η συνειδητοποίηση των διαστάσεων Προβλήματα που δημιουργούνται και των συνεπειών του προβλήματος, σε από την ηθική παρενόχληση, λαμβά- παγκόσμιο επίπεδο, προκαλεί ολοένα νουν τη μορφή ψυχικών ή σωματικών και αυξανόμενη κινητοποίηση ινστιτού- διαταραχών και συμπτωμάτων, ανά- των, ερευνητικών κέντρων, συνδικα- μεσα στα οποία συγκαταλέγονται η λιστικών οργανώσεων (εργαζομένων μείωση της αποτελεσματικότητας της και εργοδοτών) για τη μελέτη του φαι- παραγωγικότητας, η μείωση της συ- νομένου και την αντιμετώπισή του. Στο γκέντρωσης και των κινήτρων και του πλαίσιο αυτό θα πρέπει και στην Ελλά- ενδιαφέροντος για εργασία, η μείωση δα να υπάρξει αντίστοιχη κινητοποίηση, της εργασιακής ικανοποίησης των ερ- και, αφού αναγνωριστεί επισήμως το γαζομένων, η μείωση της αντοχής του φαινόμενο, να ληφθούν από το Κράτος στο άγχος, η σωματική δυσφορία, οι και τους παράγοντες του εργασιακού καταχρήσεις και οι ψυχολογικές αντι- βίου ικανά μέτρα και να θεσπισθούν δράσεις (Escartin, 2016. Hirigoyen, κανόνες για τον περιορισμό του και την 2002. Seydl, 2010). προστασία τόσο των εργαζομένων, όσο Επίσης, οι συνάδελφοι εργαζό- και των επιχειρήσεων. Η πρόληψη είναι μενοι που δεν μετέχουν ενεργά στην αυτή που θα βοηθήσει στην αντιμετώπι- παρενόχληση, αλλά αδιαφορούν για ση στην Ελλάδα αυτού του φαινομένου. το φαινόμενο που εξελίσσεται εν γνώ- (Καρβέλλης, 2018). σει τους, θεωρούνται επίσης δράστες (Leymann & Gustaffson, 1996). Και το ποιο χειρότερο από όλα θα Ε. Μέθοδοι αντιμετώπισης θέλαμε να προσθέσουμε και τούτο ότι του φαινομένου «mobbing» σε σημερινή περίοδο της οικονομικής κρίσης και αβεβαιότητας, προτεραιό- Από την πλευρά των επιχειρήσεων τητα για τους εργαζομένους αποτελεί η εξασφάλιση των εργαζομένων προς Η παρέμβαση αρμόδιων φορέων το ζην. Έτσι, οι περισσότεροι παρα- στην επιχείρηση θεωρείται απαραίτη- μερίζουν τις διεκδικήσεις τους για τη για την αντιμετώπιση του προβλή- ένα αξιακό και εργασιακά αποδεκτό ματος- φαινομένου, καθώς οι ατομικές περιβάλλον και ανέχονται εκδηλώ- λύσεις οδηγούν συνήθως στην απομά- σεις βίας, που έχουν επιπτώσεις στις κρυνση (οικειοθελή ή εξαναγκαστική) ανθρώπινες σχέσεις, στο ηθικό, στη του θύματος- εργαζομένου και την διάθεση για εργασία, στην υγεία, στην παραμονή του θύτη στο χώρο εργασί- παραγωγικότητα, την εικόνα του ορ- ας. Τέτοιες λύσεις (ομαδικές) επιτυγ- γανισμού. Οι συνέπειες είναι τέτοιες χάνουν την προστασία του θύματος, σε παγκόσμιο επίπεδο, που θεσμικά αποτυγχάνουν όμως, στην απονομή όργανα έχουν κινητοποιηθεί με σκοπό δικαιοσύνης. 240 Τέτοιες ομαδικές πρακτικές εκ μέ- ξης και συνοχής. Μολονότι συνιστάται ρους των επιχειρήσεων ή οργανισμών αυτή η τακτική αντιμετώπισης, πολλές είναι οι πλέον κατάλληλες και αποτε- φορές το θύμα είναι ψυχικά και σω- λεσματικές για την αντιμετώπιση του ματικά εξαντλημένο, προκειμένου να προβλήματος. Γι’ αυτό οι επιχειρή- προβεί σε κάθε είδους ενέργεια. Σε σεις (δημόσιες ή ιδιωτικές) οφείλουν αυτές τις περιπτώσεις επιδιώκεται να ευαισθητοποιηθούν επαρκώς ως ψυχολογική υποστήριξη, η οποία επι- προς την ευθύνη τους, ακολουθώντας τυγχάνεται µέσω της συμβουλευτικής συγκεκριμένες προτάσεις οργάνωσης, και της γνωσιακής συμπεριφοριστικής (Κοΐνης & Σαρίδη, 2013), οι οποίες θεραπείας (Μαράκη, 2018). Δυστυ- περιγράφονται παρακάτω: χώς, στη χώρα μας το φαινόμενο της ψυχολογικής κακοποίησης των εργα- 1) Επιμόρφωση διευθυντικών στελε- ζομένων δεν αναγνωρίζεται σε μεγάλο χών. βαθμό, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει 2) Διαμόρφωση και συντήρηση καλών επαρκής νομοθετική πρόβλεψη και συνθηκών εργασίας. προστασία. 3) Επαγρύπνηση-Έγκαιρος εντοπι- Η εκστρατεία ενημέρωσης των ερ- σμός ύποπτων συμπεριφορών. γαζομένων, η συστηματική συλλογή 4) Θέσπιση ορίων και κώδικα καλής πληροφοριών σχετικά με το φαινόμε- συμπεριφοράς. νο της ηθικής και ψυχολογικής παρε- 5) Θέσπιση εσωτερικού κανονισμού νόχλησης στην εργασία, η εκπαίδευση στην επιχείρηση. και η επιμόρφωση των πολιτών από 6) Σεβασμός του ατόμου στο χώρο της ειδικούς επιστήμονες, η δημιουργία εργασίας του. κατάλληλων υποδομών είναι μερικά 7) Καλή επικοινωνία μεταξύ των ερ- από τα μέτρα για την πρόληψη και την γαζομένων και ενίσχυση του δια- αντιμετώπιση του φαινομένου της ηθι- λόγου. κής και ψυχολογικής παρενόχλησης 8) Ευαισθητοποίηση και πληροφό- στην εργασία. ρηση των εργαζομένων στα δια- δραματιζόμενα στην επιχείρηση (Hirigoyen, 2002). Στ. Νομοθετικές ρυθμίσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και Από την πλευρά του εργαζομένου στην Ελλάδα (Ψυχολογικές διέξοδοι) Στην Ελλάδα η παρενόχληση στους Ο εργαζόμενος που παρενοχλείται χώρους εργασίας σε νομικό επίπεδο πρέπει να επανακτήσει την αυτοεκτί- δεν συνδέεται με τις συνθήκες υγείας µησή του και να ισχυροποιήσει την αλ- και ασφάλειας, αλλά με την προσβολή ληλεγγύη, συζητώντας το πρόβλημα με της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. συναδέλφους και προϊσταμένους, δη- Όμως, η εντυπωσιακή αύξηση του μιουργώντας έτσι δεσμούς υποστήρι- φαινομένου «mobbing» επιβάλλει τη 241 λήψη στρατηγικών για την καταστολή • Τήρηση αρχείου των περιστατικών των συγκρούσεων και των κακόβου- εκφοβισμού. λων ηθικών συμπεριφορών και την • Κατάθεση ιατρικών βεβαιώσεων εφαρμογή μίας δραστικής προληπτι- στις οποίες να αναγράφεται η αιτία κής πολιτικής, που θα λαμβάνει υπό- της κακής υγείας του και ο υπεύθυ- ψη τόσο την ηθική, όσο και τη νομική νος της κατάστασης. διάσταση του φαινομένου. • Άσκηση αγωγής καταβολής αποζη- Ο ν. 4443/2016, αναφέρει ότι ως μίωσης για την πρόκληση ηθικής διάκριση νοείται και η παρενόχληση, και υλικής βλάβης σε βάρος του η οποία εκδηλώνεται με ανεπιθύμη- εργαζομένου. τη συμπεριφορά και έχει ως σκοπό ή • Άσκηση αγωγής καταβολής απο- αποτέλεσμα την προσβολή της αξιο- ζημίωσης απόλυσης, λόγω μονο- πρέπειας του προσώπου και τη δημι- μερούς βλαπτικής μεταβολής των ουργία εκφοβιστικού, εχθρικού, εξευ- όρων εργασίας και εξαναγκασμού τελιστικού, ταπεινωτικού ή επιθετικού του σε παραίτηση. κλίματος. Ο νόμος απαγορεύει επίσης • Αγωγή για την ακύρωση της καταγ- τις διακρίσεις βάσει φύλου, εθνικότη- γελίας της σύμβασης για λόγους τας και γενετήσιου προσανατολισμού. εμπάθειας, εκδίκησης ή και κατα- Έτσι γίνεται κατανοητό, ότι ο εργα- χρηστικότητας στο πρόσωπο του ζόμενος που υφίσταται ηθική παρενό- εργαζομένου. χληση δεν προστατεύεται με βάση την • Αναφορές στο Σ.ΕΠ.Ε. και στον εργατική νομοθεσία, αλλά από τις γε- Συνήγορο του Πολίτη για επιβολή νικότερες διατάξεις περί προστασίας διοικητικών κυρώσεων σε βάρος της ανθρώπινης προσωπικότητας και του εργοδότη. αξιοπρέπειας, όπως είναι το άρθρο 2, • Αγωγή κατά του εργοδότη για απο- παρ. 1 Συντ. Κάθε ηθική παρενόχλη- ζημίωση εργαζομένου σε περίπτω- ση αποτελεί προσβολή της προσωπι- ση πρόκλησης εργατικού ατυχήμα- κότητας του εργαζομένου και επο- τος ή επέλευσης επαγγελματικής μένως στοιχειοθετεί ηθική βλάβη σε νόσου. βάρος του. Δεν αποκλείεται μάλιστα το mobbing, όταν εισχωρεί στα καθή- Ο εργαζόμενος- θύμα έχει επίσης, κοντα εργασίας σε μεγάλο βαθμό, να το δικαίωμα να αξιώσει έναντι του θεωρηθεί ως μονομερής βλαπτική με- δράστη της παρενόχλησης, βάσει των ταβολή, οπότε και ο εργαζόμενος να διατάξεων των άρθρων 57, 59, 914 και θεωρήσει ότι καταγγέλλεται η σύμβα- 932 ΑΚ την αποκατάσταση της ηθικής ση εργασίας αξιώνοντας παράλληλα (μη περιουσιακής) του βλάβης, όσο τη νόμιμη αποζημίωση. και της τυχόν επελθούσας περιουσι- Ο εργαζόμενος που υφίσταται ηθι- ακής του ζημίας, λόγω της εκ μέρους κή παρενόχληση διαθέτει ενδεικτικά του απώλειας της θέσης εργασίας τις εξής διεξόδους: του, τυχόν προαγωγής ή επιπλέον πα- ροχής (bonus) προς αυτόν. Ακόμη, ο 242 εργαζόμενος - θύμα ψυχολογικής βίας τον έντονα αντικοινωνικό του χαρα- (mobbing) στο περιβάλλον εργασίας κτήρα, είναι η ποινική του διάσταση, του, πρέπει να γνωρίζει ότι παραβιά- παρά το γεγονός ότι δεν πληροί την ζεται η αρχή της ίσης μεταχείρισης και αντικειμενική υπόσταση θεσμοθετη- να απευθυνθεί στους αρμόδιος φορείς μένου αυτοτελούς εγκλήματος. Ωστό- προστασίας των εργαζομένων, όπως σο, πτυχές από κάποιες εγκληματικές στην Επιθεώρηση Εργασίας, Εργασι- δράσεις που τo συνθέτουν έχουν εντα- ακούς Σύμβουλους, Αντίστοιχο Ευρω- χθεί στο άρθρο 312 Π.Κ. (ως ίσχυε, παϊκό Παρατηρητήριο, κλπ. αλλά και ισχύει μετά το άρθρο 8 του Η πρώτη χώρα που θέσπισε νομο- ν. 4322/2015), ενώ, κατά κανόνα, πλη- θεσία κατά του φαινομένου «mobbing» ροί την υπόσταση και πολλών άλλων ήταν η Σουηδία το 1994, με βάση την σοβαρών εγκλημάτων της ελληνικής έρευνα του Leymann, από την οποία έννομης τάξης. Έτσι, από πλευράς προέκυψε ότι το 15% των αυτοκτονιών ποινικής αξιολόγησης, το «mobbing» οφείλονται στην εργασιακή κακοποίη- εκδηλώνεται συχνά ως ένα σύνθετο ση. Τον ίδιο χρόνο στην Ολλανδία οι και εμφανώς περίπλοκο φαινόμενο εργοδότες υποχρεώθηκαν να προστα- ποικίλων αξιόποινων συμπεριφορών. τεύουν τους εργαζομένους από αντί- Στην περίπτωση ρατσιστικής συμπερι- στοιχα φαινόμενα επιθετικότητας και φοράς μπορεί να τύχει εφαρμογής ο ν. ψυχολογικής βίας. Επίσης, στη Γαλλία 927/1979 «Περί κολασμού πράξεων ή η ανάδειξη του φαινομένου από την ενεργειών αποσκοπουσών εις φυλετι- Hirigoyen είχε ως αποτέλεσμα την ευ- κάς διακρίσεις», όπως τροποποιήθηκε αισθητοποίηση της κοινής γνώμης και με τον ν. 4285/2014. Εκτός από τις ποι- του πολιτικού κόσμου. Ακόμη, στο Βέλ- νικές ευθύνες, προκαλεί και σοβαρές γιο ο νόμος του 2002 απαγόρευσε γενι- αστικές ευθύνες, δηλαδή ευθύνες για κά τη βία στους εργασιακούς χώρους. αποζημίωση του παθόντος για τις υλι- Έχει διαπιστωθεί, ότι στις χώρες κές ζημίες και την ηθική βλάβη που που έχουν θεσπίσει σχετική νομοθε- υπέστη. σία για την εργασιακή κακοποίηση, Ακόμη, ο υφιστάμενος το mobbing, ηθική και ψυχολογική παρενόχληση μπορεί, εφόσον συντρέχουν οι νόμιμες στους χώρους εργασίας, πολύ λίγες προϋποθέσεις, να καταφύγει στα δικα- περιπτώσεις φτάνουν στη δικαιοσύνη στήρια και να ζητήσει την προστασία (Κωνσταντινίδης, 2011). της προσωπικότητάς του και της σω- ματικής του ακεραιότητας, με την έκ- δοση απόφασης ασφαλιστικών μέτρων Ζ. Νομικές διέξοδοι εργαζομένων (άρθρ. 731, 732 ΚΠολΔ), η οποία θα που υφίστανται ηθική παρενόχληση διατάσσει την άρση κάθε υφιστάμενης (ποινικές και αστικές ευθύνες) προσβολής και θα απαγορεύει, προ- ληπτικά στο μέλλον, σε συγκεκριμένα Ασφαλώς, ένα βασικό χαρακτη- πρόσωπα την διενέργεια οποιασδήπο- ριστικό του «mobbing», εκτός από τε πράξης εναντίον του παθόντος, με 243 απειλή χρηματικής ποινής και προσω- το ένα τρίτο του χρόνου της ζωής τους πικής κράτησης σε βάρος του παραβά- στον εργασιακό χώρο) είναι οδυνη- τη. ρός, τη στιγμή μάλιστα που ο φόβος της ανεργίας αυξάνεται, η επιλογή για · Υποβολή μήνυσης για παραβία- αλλαγή εργασιακού χώρου δεν πρό- ση της αρχής ίσης μεταχείρισης, κειται να πραγματοποιηθεί ποτέ. Οι καθώς και για επιμέρους στοιχει- οικονομικές συνθήκες και η ανάγκη οθετούμενα αδικήματα του ποινι- για επιβίωση μέσα σε ένα σύστημα κού κώδικα, όπως η εξύβριση (361 σκληρού εργασιακού ανταγωνισμού ΠΚ), η συκοφαντική δυσφήμιση γίνεται προτεραιότητα έναντι της ψυ- (363 ΠΚ), η εκβίαση (385 ΠΚ) κλπ. χολογικής βίας, στην οποία υπόκειται · Άσκηση αγωγής καταβολής αποζη- το θύμα, φέρνοντας σε δεύτερη μοίρα μίωσης για πρόκληση ηθικής και την ψυχική υγεία και το φυσιολογικό υλικής βλάβης σε βάρος του εργα- εργασιακό περιβάλλον. ζομένου. · Άσκηση αγωγής καταβολής απο- ζημίωσης απόλυσης, λόγω μονο- Συμπεράσματα μερούς βλαπτικής μεταβολής των όρων εργασίας και εξαναγκασμού Προς αντιμετώπιση του φαινομένου σε παραίτηση. mobbing, η καλύτερη μέθοδος προ- · Αγωγή ακύρωσης της καταγγελίας στασίας των εργαζομένων αποτελεί η της σύμβασης για λόγους εμπάθει- πρόληψη μέσω της εκπαίδευσης και ας, εκδίκησης ή και καταχρηστικό- επιμόρφωσης του ανθρώπινου δυνα- τητας στο πρόσωπο του εργαζομέ- μικού, η οποία μπορεί να διαδραματί- νου. σει αποφασιστικό ρόλο στην αποφυγή · Αναφορές στο Σ.ΕΠ.Ε. και στο Συ- κινδύνου ηθικής παρενόχλησης και, ως νήγορο του Πολίτη για επιβολή δι- εκ τούτου στη βελτίωση της εργασιακή οικητικών κυρώσεων σε βάρος του κουλτούρας. Η εφαρμογή και η συμ- εργοδότη. μετοχή σε εκπαιδευτικά προγράμματα · Αγωγή κατά του εργοδότη για απο- και σεμινάρια, τόσο σε επιχειρησιακό, ζημίωση εργαζομένου σε περίπτω- όσο και σε ατομικό επίπεδο, θεωρεί- ση πρόκλησης εργατικού ατυχήμα- ται από τις σημαντικές στρατηγικές τος ή επέλευσης επαγγελματικής παρεμβάσεων πρόληψης (ΕΚΤΕΠΝ, νόσο Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Πλη- Δυστυχώς, στην πλειοψηφία των ροφόρησης για τα Ναρκωτικά, 2011). περιπτώσεων, η παρενόχληση τέτοιου Τέτοια εκπαιδευτικά προγράμματα είδους αντιμετωπίζεται εντελώς επι- μπορεί να είναι η ενημέρωση των ερ- δερμικά και φοβικά από τα θύματα. γαζομένων για τα επαγγελματικά τους Είναι πολλοί οι άνθρωποι που νιώθουν δικαιώματα, τις αιτίες και τις συνέπει- ότι ο χώρος που εργάζονται (σύμφωνα ες της ηθικής παρενόχλησης/εκφοβι- με έρευνες, οι εργαζόμενοι περνούν σμού, τη διαχείριση κρίσεων και τραυ- 244 ματικών γεγονότων, την αντιμετώπιση ώματα θα μπορούσε, αφενός, να βελ- εργασιακών συγκρούσεων και την υι- τιώσει την ενεργητική αντίδραση των οθέτηση στρατηγικών, που ενδεχομέ- θυμάτων, που ενδεχομένων φοβούνται νως, θα προλαμβάνουν ή εμποδίζουν ή δεν γνωρίζουν πώς να αντιδράσουν την ανάπτυξη εκφοβιστικών συμπε- σε τέτοια περιστατικά ηθικής παρενό- ριφορών στους εργασιακούς χώρους χλησης και, αφετέρου, να ενισχύσει (Ζιγρικά & Πλατσίδου, 2016). την ικανοποίηση των θυμάτων που Με αυτόν τον τρόπο εργοδότες και έχουν καταφέρει να αντιδράσουν (Ζι- εργαζόμενοι θα είναι ενήμεροι για την γρικά & Πλατσίδου, 2016). έκταση και τη φύση των επιβλαβών Επιπροσθέτως, κρίνεται απαραί- συνεπειών, που σχετίζονται με τη δε- τητη να ενταχθούν διατάξεις προστα- δομένη συμπεριφορά, θα μπορούν να σίας των εργαζομένων, λόγω ηθική διαμορφώσουν ανάλογες στάσεις και παρενόχλησης, στο εσωτερικό κανονι- αμυντικές ή υποστηρικτικές στρατηγι- σμό των υπηρεσιών και επιχειρήσεων κές και να εντοπίζουν έγκαιρα κατα- και να υιοθετηθούν αυστηρές νομικές στάσεις παρενόχλησης. Σε ορισμένες προδιαγραφές από την ελληνική εργα- περιπτώσεις, απαραίτητη θεωρείται τική νομοθεσία, αφού έχει πλέον έχει και η παροχή κοινωνικής υποστήριξης αποδειχθεί ότι η ηθική παρενόχληση από ειδικό ψυχολόγο ή κοινωνικό λει- είναι άκρως βλαβερή και η καταπολέ- τουργό (Asquith & Clark, 2005). μηση της πρέπει να ενταχθεί σε αυτά Επίσης, η ενημέρωση, η καθοδήγη- τα μέτρα, εφόσον θέτει σε κίνδυνο την ση, ενδυνάμωση και υποστήριξη του σωματική και ψυχική υγεία του ατόμου προσωπικού για τα εργασιακά δικαι- που υφίσταται παρενόχληση. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Asquith S., Clark C., (2005). The Role of the Social Worker in the 21st Century, Scottish Executive Education Department: Edinburgh. Βούρου Α., (2017), Φαινόμενο Mobbing: Εργασιακός εκφοβισμός, ενημέρωση, τχ. 238 (Νο- έ.-Δεκ.), Αθήνα: εκδ. Ι.Ν.Ε. Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ. Δέδε Ιωάννα, (2017). Ενημέρωση, Μηνιαία έκδοση ΙΝΕ-ΓΣΕΕ, τχ. 238 (Νοέ.-Δεκ.). Davenport KD, et al. (1999). Activation of the Saccharomyces cerevisiae filamentation/ invasion pathway by osmotic stress in high-osmolarity glycogen pathway mutants. Genetics 153 (3):1091-103. Einarsen S., Hoel H., Zapf D., & Cooper C., (2003). The concept of bullying at work, in S. Einarsen (Eds.), Bullying and emotional abuse in the workplace: International perspectives in research and practice, pp 3–30, London: Taylor and Francis. Escartín J., (2016). Insights into workplace bullying: psychosocial drivers and effective interventions, Psychology Research and Behavior Management, pp. 157-169. Ζιγρικά Ευαγγελία & Πλατσίδου Μαρία (2016). Η ηθική παρενόχληση των δημοσίων υπαλλήλων στον εργασιακό χώρο, Το Βήμα των Κοινωνικών Επιστημών, τ. ΙΖ΄, τχ. 66, σσ. 591-871. 245 Zapf. D., Knorz C. and Kulla M. (1996). On the relationship between mobbing factors and job content, the social work environment and health outcomes, European Journal of Work and Organizational Psychology, 5, 215-37. Hirigoyen, Mariw France (2014). Ηθική Παρενόχληση: Η κρυμμένη βία στην καθημερινή ζωή. Αθήνα: Πατάκης. Καρβέλλης Μ. (2018). Στο https://www.huffingtonpost.gr/mihalis-karvellis/mobbing-i-ithiki- parenoxlisi-ton-ergazomenon-sto-horo-ergasias_b_17962668.html (ανάκτηση 2-11-2018). Κατσούλας Παναγιώτης (2018). Εργασιακή ηθική, εργασιακός εκφοβισμός & δίκαιη αντιμετώπιση των εργαζομένων, στο https://www.linkedin.com/pulse/%CE%B5% CF%81%CE%B3%CE%B1%CF%83%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CE%AE- %CE%B7%CE%B8%CE%B9%CE%). Ανακτήθηκε 20-11-2018). Κοΐνης Α., & Σαρίδη Μ., (2013). Τo mobbing στον εργασιακό χώρο. Επιπτώσεις mobbing στο χώρο της υγείας. Ανασκοπική µελέτη. Ελληνικό Περιοδικό της Νοσηλευτικής Επι- στήμης, 6 (1), 36-48. Κωνσταντινίδης Μ., (2011), Εργασιακή παρενόχληση: Μια πρόταση έρευνας και παρέµβα- σης. Υγιεινή και Ασφάλεια της Εργασίας, 47, 4-11). Leymann & Gustaffson, 1996. Mobbing at Work and the Development of Post-Traumatic Stress Disorders. European Journal of Work and Organizational Psychology, 5, 251-275. Leymann, H., & Gustafsson, A. (1996). Mobbing at Work and the Development of Post-Traumatic Stress Disorders. European Journal of Work and Organizational Psychology, 5, 251-275. Lorenz K. (1966). On Aggression. New York: Harcourt, Brace & World, Inc. Lutgen-Sandvik P. (2008). Intensive remedial identity work: Responses to workplace bullying trauma and stigmatization, Organization, 15 (1), 97- 119. Mikkelsen, E., G. & Einarsen, S. (2001). Bullying in Danish work-life: Prevalence and health correlates”, European Journal of Work and Organizational Psychology, Vol. 10, No.4, 393-413. Μαράκη Μαρία (2018), Mobbing: Η ηθική παρενόχληση των εργαζομένων στο χώρο εργα- σίας, στο https://internus.gr/mobbing-i-ithiki-parenochlisi-ton-ergazomenon-sto-choro- ergasias (ανακτήθηκε 5-11-2018). Namie G. (2003). Workplace bullying: Escalated incivility. Ivey Business Journal, 1-7. Παπαλεξανδρή Ν., Γαλανάκη Ε. (2011). Workplace bullying: Εκφοβίζει τους εργαζόμενους και μπλοκάρει το καλό κλίμα ακόμη και στις ελληνικές επιχειρήσεις, HR FOCUS, 42, 24-27. Σταθόπουλος Πέτρος, 1987. Απασχόληση και Ψυχική διαταραχή, Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, τχ. 67, Αθήνα 1987, σ. 252. Τούκας Δ., Δεληχάς Μ., & Καραγεωργίου Α., (2011). Εννοιολογικοί ορισμοί και αιτιολο- γικοί παράγοντες της ψυχολογικής βίας στην εργασία. Ο ρόλος του στην αξιολόγηση τη επικινδυνότητα του φαινομένου mobbing, Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, τ. 29, τχ. 2, σσ. 162-173. Τσιάμα Μαρία-Χριστίνα, (2013). Το φαινόμενο της ηθικής/ψυχολογικής παρενόχλησης στο χώρο εργασίας: εννοιολογικοί προσδιορισμοί. Αθήνα: Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας & Ανθρώπινου Δυναμικού, σ. 17 επ. Shallcross Linda, Sheehan Michael, Ramsay Sheryl (2008). International Journal of Organisational Behaviour. Χονδρού Τζίνα. (2016). Ηθική Παρενόχληση: αναγνωρίστε τη συγκαλυμμένη βία στο: e-psychology.gr. Ανακτ.13/11/2018. 246 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 247-257 Νικόλαος Μουράτογλου* & Κατερίνα Αργυροπούλου** Ο ΚΩΔΙΚΑΣ ΗΘΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ ΜΕ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ Σκοπός του παρόντος άρθρου αποτελεί η παρουσίαση των απόψεων συμβούλων σταδιοδρομίας αναφορικά με τη θέση του Κώδικα Ηθικής και Δεοντολογίας κατά τη συμβουλευτική πράξη που αξιοποιεί τις Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνιών. Για τη συλλογή των δεδομένων διενεργήθηκαν ημι-δομημένες συνεντεύξεις με συμβούλους που εφαρμόζουν τη διαδικτυακή Συμβουλευτική, ενώ για την ανάλυσή τους αξιοποιήθηκε η Ποιοτική Ανάλυση Περιεχομένου. Από τα αποτελέσματα της έρευνας διαφαίνεται πως οι σύμβουλοι κατά τις διαδικτυακές τους συνεδρίες τηρούν τον Κώδικα Ηθικής και Δεοντολογίας και διαχειρίζονται τα σχετικά ζητήματα, όπως και στις δια ζώσης, γεγονός το οποίο, όμως, κρίνεται επισφαλές. Λέξεις-κλειδιά: Διαδικτυακή Συμβουλευτική, Επαγγελματική Συμβουλευτική. Εισαγωγή μόρφωση νέων επικοινωνιακών διαύ- λων (Μπίκος, 2012). Οι εν λόγω δίαυ- Η σύγχρονη εποχή δύναται να λοι αφορούν είτε στα διάφορα επικοι- χαρακτηριστεί από μία ρευστότητα νωνιακά πλαίσια και τις συνθήκες που συνθηκών, η οποία, μεταξύ άλλων, ση- επικρατούν σε αυτά (προσβασιμότητα, ματοδοτείται από τις έντονες κοινωνι- εκμηδένιση των αποστάσεων, εμπλε- κο-οικονομικές μεταβολές, αλλά και κόμενα πρόσωπα, κίνητρα, δυσκολίες, από την τεχνολογική πρόοδο. Σχετικά διαπροσωπικά χαρακτηριστικά), είτε με το δεύτερο χαρακτηριστικό, η ψηφι- στα μέσα (media) που αξιοποιούνται ακή εποχή συνίσταται στην αλματώδη για την επίτευξη της επικοινωνίας, εξέλιξη των Τεχνολογιών Πληροφορί- όπως είναι οι ηλεκτρονικοί υπολογι- ας και Επικοινωνιών (Τ.Π.Ε.), καθώς στές, τα κινητά τηλέφωνα, αλλά και οι και στη διευρυμένη χρήση του διαδι- λοιπές ψηφιακές συσκευές. κτύου που προσέφερε διαφορετικές Το προαναφερθέν πλαίσιο επέφερε ευκαιρίες και προσεγγίσεις για τη δια- μεταβολές σε διάφορους χώρους, όπως * Ο Ν.Μ. είναι Εκπαιδευτής Ενηλίκων, Σύμβουλος Σταδιοδρομίας και Υπ. Δρ. του Αριστοτε- λείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Επικοινωνία: Φιλοσοφική Σχολή, Α.Π.Θ. Παλαιό Κτίριο Φιλοσοφικής Σχολής, 546 36,

** Η Κ.Α. είναι Επίκουρη Καθηγήτρια Επαγγελματικού Προσανατολισμού και Λήψης Επαγγελμα- τικών Αποφάσεων, Τμήμα Φιλοσοφίας-Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Επικοινωνία: Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Φιλοσοφική Σχολή, κυψ. 547, Πανεπιστημιούπολη-Ι- λίσια, 15784 Αθήνα,

247 αυτόν της εκπαίδευσης, με τη χρήση των (2005: 764), η Συμβουλευτική με τη υπολογιστών, των εφαρμογών και των χρήση Τ.Π.Ε. αναφέρεται σε «κάθε λογισμικών στοχεύοντας στη βελτίω- παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας, ση των διδακτικών πρακτικών και της που περιλαμβάνει, αλλά δεν περιορί- εκπαιδευτικής διαδικασίας εν γένει. ζεται στην θεραπεία, τη συμβουλευτι- Ομοίως, ο χώρος της παροχής συμβου- κή και τη ψυχοεκπαίδευση, από έναν λευτικών υπηρεσιών αξιοποίησε τις νέες επαγγελματία προς έναν πελάτη σε ένα δυνατότητες που παρέχουν τα ψηφιακά μη δια ζώσης περιβάλλον, μέσω τεχνο- μέσα, με αποτέλεσμα να διαμορφωθεί λογιών εξ αποστάσεως επικοινωνίας, μια νέα πρακτική. Στη διεθνή βιβλιο- όπως το τηλέφωνο, τα ασύγχρονα μη- γραφία, εντοπίζονται διάφοροι όροι νύματα, τα συγχρονικά μηνύματα και που υποδηλώνουν την αξιοποίηση των οι βίντεο-συσκέψεις». Τ.Π.Ε. στη συμβουλευτική διαδικασία, Η ανάπτυξη της Συμβουλευτικής όπως “online counseling”, “internet μέσω Διαδικτύου συνιστά απόρροια counseling”, “e-counseling”, “technology του ευρύτερου τρόπου ζωής που επι- assisted distance counseling” και “web κρατεί στις μέρες μας. Τα πλεονεκτή- counseling” (Barak & Finn, 2010). ματα, λοιπόν, της Συμβουλευτικής μέ- Κατά την ανασκόπηση της σχετι- σω Διαδικτύου περιλαμβάνουν (Αθα- κής βιβλιογραφίας διαπιστώθηκε ότι νασίου, 2017): α) Προσβασιμότητα, η Συμβουλευτική Σταδιοδρομίας μέσω β) Διατήρηση ανωνυμίας – Αποφυγή Τ.Π.Ε. συνιστά μία ιδιαίτερα δημοφιλή στιγματισμού, γ) Ελευθερία έκφρα- προσέγγιση στις χώρες του εξωτερικού σης, δ) Εξοικονόμηση χρημάτων / χρό- τόσο σε πρακτικό, όσο και σε ακαδημα- νου, ε) Διαθεσιμότητα όλο το 24ωρο / ϊκό-ερευνητικό επίπεδο. Η εξ αποστά- Γρήγορη ανταπόκριση, στ) Ευελιξία σεως παροχή υπηρεσιών υποστήριξης στις επιλογές. Επιπλέον, ένα πλή- έχει ξεκινήσει από το εξωτερικό τη δε- θος παραγόντων οδηγούν στη χρήση καετία του 1970-1980 (Rumell & Joyce, του Διαδικτύου στην Συμβουλευτική, 2010). Παρόλα αυτά, δεν ισχύει η ίδια όπως οικονομικοί, καθώς μειώνεται κατάσταση για την Ελλάδα. Η εμπει- σημαντικά το κόστος παροχής υπηρε- ρική πραγματικότητα καταδεικνύει ότι σιών (Griffiths et al., 2006), ενώ ακο- δεν αποτελεί μία διαδεδομένη μορφή λουθούν οι γεωγραφικοί (δεν υπάρχει παροχής συμβουλευτικών υπηρεσιών, γραφείο συμβούλου), και οι κοινωνι- ενώ παράλληλα η ερευνητική βιβλιο- κοί (ανωνυμία, αποστιγματοποίηση, γραφία είναι σχετικά περιορισμένη. άρση κοινωνικού αποκλεισμού) πα- ράγοντες. Οι εξελίξεις στην επιστήμη της Επι- Συμβουλευτική με τη χρήση κοινωνίας και στις νέες τεχνολογίες, Τεχνολογιών Πληροφορίας όμως, απαιτούν δεξιότητες αρκετά πιο και Επικοινωνιών πολύπλοκες από το να χρησιμοποιεί κανείς, απλά τα μέσα κοινωνικής Δι- Σύμφωνα με τους Mallen & Vogel κτύωσης ή να αξιολογεί τις παρεχό- 248 μενες από το Διαδίκτυο πληροφορίες Σε επίπεδο συμβουλευτικής διαδι- (Παπάνης & Μπαλάσα, 2011). Επι- κασίας, οι σύμβουλοι συχνά έρχονται πλέον, απαραίτητη θεωρείται και η αντιμέτωποι με διάφορα ηθικά δι- γνώση του Κώδικα Δεοντολογίας που λήμματα που συνδέονται άρρηκτα με ισχύει (Cherry, 2016). Για το λόγο αυ- τους ίδιους αλλά και με τους συμβου- τό, οι σύμβουλοι που παρέχουν διαδι- λευόμενούς τους. Στο πλαίσιο αυτών κτυακές υπηρεσίες χρειάζεται να είναι των ηθικών διλημμάτων, οι σύμβουλοι εξοικειωμένοι με την τεχνολογία και καλούνται να πάρουν σημαντικές απο- να μπορούν να σκέφτονται πολυπολι- φάσεις, γεγονός ιδιαίτερα προκλητικό, τισμικά. απαιτητικό και πολλές φορές δύσκολο. Για τον λόγο αυτό, και για τη βοήθεια των εμπλεκομένων, αρκετά ηθικά δι- Ηθικά ζητήματα λήμματα οριοθετούνται και αναλύο- νται στους αντίστοιχους Κώδικες Ηθι- Ορισμένες από τις συνθήκες που κής Δεοντολογίας του κάθε επαγγέλ- θα πρέπει να πληρούνται κατά τη ματος και της κάθε χώρας. Κώδικας Συμβουλευτική με τη χρήση Τ.Π.Ε. Δεοντολογίας ονομάζεται το σύνολο περιλαμβάνουν την αξιοπιστία, την των κανόνων που συνιστούν τη δέου- αποδοτικότητα, την ασφάλεια, τη γνώ- σα επαγγελματική συμπεριφορά των ση, την άμεση ενημέρωση των τιμών, επαγγελματιών του κλάδου και αντα- την καλή αισθητική της ιστοσελίδας, τη νακλούν το κοινό αίσθημα περί σω- διασφάλιση της εμπιστοσύνης και την στής άσκησης του επαγγέλματος. Τα ασφάλεια, την εξατομίκευση, την ευε- τελευταία χρόνια δίνεται ιδιαίτερη έμ- λιξία, την πρόσβαση και την ευκολία φαση από όλους τους εμπλεκόμενους πλοήγησης (Zeithaml, Parasuraman στη Συμβουλευτική στη θέσπιση κω- & Malhota, 2000). Ειδικότερα, τα ζη- δίκων δεοντολογίας, με αποτέλεσμα τήματα που εμπίπτουν στον ευρύτερο κάθε νέα Συμβουλευτική παρέμβαση τομέα της Ηθικής και Δεοντολογίας να εξετάζεται κάτω από το πρίσμα των αναδεικνύουν, σε μεγάλο βαθμό, το ηθικών ζητημάτων (Elliot, 2012). Η γεγονός ότι η Συμβουλευτική με τη τήρηση του κώδικα δεοντολογίας δεν χρήση Τ.Π.Ε., όπως και η Συμβουλευ- είναι δυνατόν να επιβληθεί από κανέ- τική «πρόσωπο με πρόσωπο», συνο- να φορέα υπό μορφή υποχρεωτικών δεύονται από μία αρκετά μεγάλη ευ- κανόνων, αλλά θα πρέπει να βασιστεί θύνη. Συνεπώς, και οι δύο σχέσεις (δια στην εκούσια δέσμευση των συμβού- ζώσης και διαδικτυακές) θα πρέπει να λων σταδιοδρομίας προκειμένου να διέπονται από υψηλό ηθικό επαγγελ- εφαρμόσουν το υπάρχον πρότυπο ορ- ματισμό, καθώς όταν ένας συμβουλευ- θής επαγγελματικής συμπεριφοράς όμενος επικοινωνεί ψηφιακά με έναν και να καθιερώσουν στη συλλογική σύμβουλο, τα προβλήματά του παρα- συνείδηση των επαγγελματιών του μένουν πραγματικά (Lau, Aga Mohd κλάδου ως μη αποδεκτές και αντιδε- Jaladin & Abdullah, 2013). οντολογικές εκείνες τις πρακτικές που 249 αντίκεινται στις ηθικές αρχές και τους κας Ηθικής Δεοντολογίας στην Παρο- κανόνες της άσκησης του επαγγέλμα- χή Υπηρεσιών Δια Βίου Συμβουλευ- τος (Αθανασίου, 2017). τικής Επαγγελματικού Προσανατολι- Στην Ελλάδα, τον ρόλο αυτό σμού & Σταδιοδρομίας δημοσιεύθηκε έχει αναλάβει ο Εθνικός Οργανι- μόλις πριν από πέντε χρόνια στο πλαί- σμός Πιστοποίησης Προσόντων & σιο του Προγράμματος Euroguidance Επαγγελματικού Προσανατολισμού 2013 και αποτυπώνεται στην ακόλουθη (Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π.). Αναφορικά, ο Κώδι- εικόνα (Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π., 2013). Εικόνα 1: Κώδικας Ηθικής Δεοντολογίας στην Παροχή Υπηρεσιών Δια Βίου Συμβουλευτικής Επαγγελ- ματικού Προσανατολισμού & Σταδιοδρομίας (Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π., 2013). 250 Όλα τα παραπάνω ισχύουν για στον ηθικό κώδικα του καθενός, καθώς τη δια ζώσης Συμβουλευτική, όπου και στη διάθεσή του να εντρυφήσει ο σύμβουλος και ο συμβουλευόμε- στον ορυμαγδό των πληροφοριών και νος αναπτύσσουν μία «πρόσωπο με των μέσων που προσφέρει ο παγκό- πρόσωπο» αλληλεπίδραση. Ωστόσο, σμιος ιστός» (Παπάνης & Μπαλάσα, σε επίπεδο Συμβουλευτικής με τη 2011: 43). χρήση Τ.Π.Ε., ο παραπάνω Κώδικας Ομοίως, ο Frame (1997) καταλήγει Ηθικής και Δεοντολογίας δύναται στο συμπέρασμα ότι παρά τις όποιες να χαρακτηριστεί ελλιπής. Σαφώς, δυσκολίες και τους όποιους κινδύνους τα ζητήματα Ηθικής και Δεοντολογί- που ελλοχεύουν, εάν ο σύμβουλος δι- ας συμπίπτουν σε αρκετά σημεία με αθέτει σύνεση και προβαίνει σε μία αυτά της δια ζώσης συμβουλευτικής προσεκτική καταγραφή, δύναται να συνεδρίας (Rummell & Joyce, 2010; ακολουθηθεί μία ομαλή συμβουλευτι- Kotsopoulou, Melis, Koutsompou & κή συνεδρία. Συμπερασματικά, προκύ- Karasarlidou, 2015), όμως, δεν κα- πτει η ανάγκη διαμόρφωσης αυστηρών λύπτουν πλήρως τις διαστάσεις που κανόνων για τους επαγγελματίες που απορρέουν από τη διαφοροποίηση ασκούν Συμβουλευτική με τη χρήση του μέσου που αξιοποιείται. Με άλλα Τ.Π.Ε. προς όφελος του κοινού, προ- λόγια, η Συμβουλευτική με τη χρήση κειμένου να ελέγχεται η ηθική άσκηση των νέων τεχνολογιών παραμένει ρι- αυτής (Γιωτάκος & Παπαδομαρκάκη, ψοκίνδυνη και προσφέρει δυνατότη- 2016). Αντίστοιχα, οι επαγγελματικοί τες παραβίασης του Κώδικα Ηθικής συμβουλευτικοί φορείς οφείλουν να και Δεοντολογίας του επαγγέλματος αναδείξουν το ζήτημα της Δεοντολο- του Συμβούλου (Frame, 1997), γεγο- γίας και να διαμορφώσουν έναν αντί- νός που διαμορφώνει χαμηλούς βαθ- στοιχο Κώδικα, προκειμένου να δια- μούς αποδοχής και ανάπτυξης των σφαλιστεί το γεγονός ότι οι εν δυνάμει υπηρεσιών αυτών (Pateli, 2009). Χα- και υφιστάμενοι συμβουλευόμενοι δεν ρακτηριστικά, οι Παπάνης και Μπα- θα γίνουν αντικείμενο εκμετάλλευσης λάσα (2011) αναφέρουν ότι: (Robson & Robson, 2000). Ωστόσο, «Η εμμονή σε αποκλειστικά παρα- μία πρόσφατη αναφορά σε διαστάσεις δοσιακές μεθόδους Συμβουλευτικής της Συμβουλευτικής μέσω διαδικτύου, είναι, τουλάχιστον, αναχρονιστική και εντοπίζει κανείς στον Κώδικα Ηθικής επιβλαβής για την εξέλιξη του κλάδου και Δεοντολογίας του Αμερικανικού αυτού. Το πρόβλημα είναι ότι οι αντι- Συλλόγου Συμβουλευτικής, που δημο- δραστικές αυτές φωνές έχουν παρα- σιεύτηκε το 2014, και που σε επίπεδο κωλύσει τη θεσμοθέτηση ενός διεθνούς εξ αποστάσεως παροχής συμβουλευ- νομικού πλαισίου, αλλά και δεοντολο- τικών υπηρεσιών περιλαμβάνει έξι γικών προτύπων, με αποτέλεσμα η δια- ενότητες όπως αποτυπώνονται στην δικτυακή Συμβουλευτική να επαφίεται εικόνα 2. 251 Εφόσον, στην Ελλάδα δεν έχει δι- ανακύψουν. Προς την ίδια κατεύθυνση αμορφωθεί, τουλάχιστον προς το πα- προσανατολίζεται και η διαπίστωση ρόν, κάποιος αντίστοιχος Κώδικας για ότι οι σύμβουλοι θα πρέπει να εργά- την παροχή συμβουλευτικών υπηρε- ζονται εντός ενός πλαισίου Ηθικής και σιών μέσω διαδικτύου, κρίνεται σκό- Δεοντολογίας και να αποτελούν μέλη πιμο, να συμβουλευτεί κανείς τον ως ενός επαγγελματικού συμβουλευτικού άνω οδηγό, προκειμένου να έχει επί- φορέα (Hanley, 2006). γνωση των ζητημάτων που δύναται να Ωστόσο, οφείλει να επισημαν- Εικόνα 2: Κώδικας Ηθικής και Δεοντολογίας του Αμερικανικού Συλλόγου Συμβουλευτικής (American Counseling Association, 2014). 252 θεί ότι η Συμβουλευτική με τη χρήση Αποτελέσματα Τ.Π.Ε. αποτελεί μία πολιτισμικά προσ- διορισμένη παροχή υπηρεσίας και συ- Κατά την ανάλυση των αποτελε- νεπώς δεν προτάσσεται η άκριτη απο- σμάτων της έρευνας, οι σύμβουλοι δοχή και καθολική εφαρμογή λύσεων, σταδιοδρομίας, μεταξύ άλλων, ανέ- προτάσεων και πρακτικών, λόγω της δειξαν ως κοινό στοιχείο μεταξύ της στενά συνυφασμένης σχέσης τους με δια ζώσης Συμβουλευτικής και της το εκάστοτε πολιτισμικό συγκείμενο. Συμβουλευτικής με τη χρήση Τ.Π.Ε., την τήρηση του Κώδικα Ηθικής και Δεοντολογίας. Ως εκ τούτου, κρίθηκε Μεθοδολογία Έρευνας ενδιαφέρουσα η διερεύνηση του τρό- που διαχείρισης των ζητημάτων που Η παρούσα έρευνα αποτελεί μέρος άπτονται του Κώδικα, στο πλαίσιο της ενός ευρύτερου ερευνητικού εγχειρή- Συμβουλευτικής μέσω νέων τεχνολο- ματος που μελέτησε τις απόψεις Συμ- γιών. βούλων Σταδιοδρομίας αναφορικά Σύμφωνα με τις δηλώσεις των υπο- με τη χρήση της Συμβουλευτικής μέ- κειμένων, ο Κώδικας Ηθικής και Δε- σω Τ.Π.Ε (Μουράτογλου, 2017). Στο οντολογίας δεν διαφοροποιείται στις πλαίσιο της έρευνας κρίθηκε ιδιαίτερα δύο μορφές παροχής συμβουλευτικών ενδιαφέρουσα η διερεύνηση των από- υπηρεσιών. Τουναντίον, εφαρμόζεται ψεων των Συμβούλων αναφορικά με προκειμένου να διασφαλιστεί η συμ- τη διαχείριση ζητημάτων που άπτονται βουλευτική διαδικασία ανεξαρτήτως του Κώδικα Ηθικής και Δεοντολογίας του τρόπου παροχής τους. Αναφορικά, στη Συμβουλευτική μέσω Τ.Π.Ε. Η ένας σύμβουλος υποστηρίζει ότι τόσο ο έρευνα πραγματοποιήθηκε κατά τη ίδιος όσο και ο συμβουλευόμενος προ- χρονική περίοδο Απρίλιος-Μάϊος του στατεύονται όταν εφαρμόζεται ο Κώ- 2017 και περιελάμβανε τέσσερις συμ- δικας Ηθικής και Δεοντολογίας. Αντί- βούλους σταδιοδρομίας και πέντε συμ- στοιχα, άλλο υποκείμενο της έρευνας βούλους ψυχολόγους. Ο αριθμός των αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο υποκειμένων είναι περιορισμένος, κα- συνάπτει το συμβόλαιο με τον συμβου- θώς οι επαγγελματίες του χώρου που λευόμενο, αλλά και τον τρόπο με τον εφαρμόζουν τη Συμβουλευτική μέσω οποίο ενημερώνει τον συμβουλευόμε- των νέων τεχνολογιών είναι λίγοι. Η νο για ζητήματα του Κώδικα. μέθοδος συλλογής δεδομένων ήταν η «Ένα ακόμη κοινό στοιχείο μεταξύ ημι-δομημένη συνέντευξη (Cohen & των δύο είναι ο Κώδικας Ηθικής και Manion, 2000), ενώ για την ανάλυση Δεοντολογίας… εεε και στα δύο πλαί- των δεδομένων αξιοποιήθηκε η Ποιο- σια εφαρμόζουμε τον Κώδικα, ώστε τική Ανάλυση Περιεχομένου (Μπονί- και εμείς να είμαστε σωστοί επαγγελ- δης, 2016). ματίες, αλλά και οι συμβουλευόμενοι να νιώθουν ασφάλεια…» (Υ.1) «Προσωπικά δεν έχω συναντήσει 253 κάποιο τέτοιο θέμα, ούτε στον έναν κά. Την ίδια απάντηση, το ίδιο πράγμα τρόπο, ούτε στον άλλο. Δεν ξέρω αν ακριβώς ή να χρειαστεί να βάλουμε απαντάω στο ερώτημά σου, αλλά αν εμείς κάποια όρια… Ουσιαστικά τα θέ- χρειάζεται να γίνει κάποια διευκρίνι- ματα αυτά, στην πράξη τουλάχιστον, η ση, όπως και στη δια ζώσης έτσι και εμπειρία μας δείχνει ότι δεν διαφορο- στη διαδικτυακή, το λέμε ή το γράφου- ποιείται» (Υ.3). με κατά τον ίδιο τρόπο και συναινεί ο «Είναι ότι και στις δύο περιπτώσεις άλλος κατά τον ίδιο τρόπο» (Υ.2). τηρούνται οι κανόνες που πρέπει, εξη- Άλλος σύμβουλος υποστηρίζει ότι γείται δηλαδή σε αυτόν που θα λάβει τη κατά την παροχή συμβουλευτικών συμβουλευτική ότι υπάρχει ένας αριθ- υπηρεσιών μέσω των Τ.Π.Ε. δεν εκ- μός συνεδριών που θα πρέπει να γίνουν δηλώθηκε ποτέ κάποια ανησυχία ή και ότι δεν είναι εφικτό μέσα σε μία ή φόβος κάποιου συμβουλευόμενου που δύο συνεδρίες να ικανοποιηθεί το αί- να συνδέεται με ζητήματα εμπιστευτι- τημά του. εεε και στις δύο περιπτώσεις κότητας. Αντίστοιχα, η θέσπιση ορίων εξηγείται ποια θα είναι η διαδικασία, μεταξύ συμβούλου και συμβουλευόμε- το συμβόλαιο που λέμε, υπογράφει δη- νου δεν διαφοροποιείται στη συμβου- λαδή ένα συμβόλαιο στην αρχή (εξηγεί- λευτική πράξη, είτε εάν αυτή συντε- ται δηλαδή προφορικά, αλλά υπάρχει λείται δια ζώσης είτε εξ αποστάσεως. και ένα έντυπο) το οποίο εξηγείται το Ο τέταρτος σύμβουλος σταδιοδρομίας τι ακριβώς περιλαμβάνει η διαδικασία. αναφέρεται σε μεγάλο βαθμό στη σύ- Ο Κώδικας Ηθικής τηρείται είτε είναι ναψη του συμβολαίου και περιγράφει δια ζώσης, είτε είναι διαδικτυακά, το αφενός ορισμένα από τα στοιχεία που ίδιο πράγμα είναι» (Υ.4). εμπίπτουν σε αυτό, όπως ο αριθμός των συνεδριών και η ρεαλιστικότη- τα των προσδοκιών του συμβουλευ- Συζήτηση όμενου σε συνάρτηση με τον χρόνο, αφετέρου τη διαδικασία που θα ακο- Οι σύμβουλοι που συμμετείχαν λουθηθεί κατά τη συμβουλευτική συ- στην παρούσα έρευνα αναφέρονται, νεδρία. Κλείνοντας επισημαίνει πως αρχικώς, στην αναγκαιότητα τήρησης ο Κώδικας Ηθικής και Δεοντολογίας του Κώδικα Ηθικής και Δεοντολογίας οφείλει να τηρείται τόσο στη δια ζώ- στη Συμβουλευτική μέσω Τ.Π.Ε., γεγο- σης όσο και στην διαδικτυακή συμβου- νός που είναι ιδιαίτερα ευοίωνο. Ενδι- λευτική σταδιοδρομίας, καθώς είναι το αφέρουσα, επίσης, κρίνεται η σύνδεση ίδιο πράγμα. του επαγγελματισμού του συμβούλου «Βέβαια δεν μας έχει τύχει ποτέ με την τήρηση και εφαρμογή του Κώ- κανείς να μας πει ότι επειδή είναι ηλε- δικα, γεγονός το οποίο αντανακλά την κτρονικά, φοβάμαι μήπως… ποτέ…. αποκρυστάλλωση των ηθικών διαστά- δηλαδή.. όποιος ανησυχεί… εάν υπάρ- σεων –και κυρίως της προστασίας και χει εμπιστευτικότητα, όπως το πει στη προάσπισης αυτών– κατά τη συμβου- δια ζώσης έτσι θα γίνει και διαδικτυα- λευτική πράξη. Σε παρόμοια αποτε- 254 λέσματα, καταλήγει και η έρευνα της έστω του ήδη θεσπισμένου για τη δια Αθανασίου (2017), η οποία υποστη- ζώσης Συμβουλευτική– επαφίεται στην ρίζει ότι οι σύμβουλοι είναι γνώστες υποκειμενική κρίση και δράση του κά- του Κώδικα Δεοντολογίας, εύρημα θε συμβούλου, αφετέρου συγκροτεί που αναδεικνύει την εξοικείωση τους ένα ρευστό πλαίσιο, το οποίο δύναται με τα ηθικά πρότυπα. Συνεπώς, τα πα- να μην προστατεύσει τους συμβουλευ- ραπάνω στοιχεία αποτελούν θετικούς όμενους ως όφειλε. δείκτες, καθώς οι σύμβουλοι αναγνω- ρίζουν και δίνουν έμφαση στην ύπαρ- ξη ηθικών διλημμάτων εξίσου και στη Προτάσεις για πρακτική αξιοποίηση Συμβουλευτική με Τ.Π.Ε. Ωστόσο, το γεγονός ότι οι σύμ- Τα αποτελέσματα της παρούσας βουλοι αντιλαμβάνονται τον Κώδικα έρευνας, θα μπορούσαν να αξιοποιη- Ηθικής και Δεοντολογίας ως κοινό θούν για την ενημέρωση αφενός των και στις δύο περιπτώσεις παροχής συμβούλων για την χρήση του Διαδι- συμβουλευτικών υπηρεσιών κρίνεται κτύου στη Συμβουλευτική και αφετέ- επισφαλές. Ο λόγος συνίσταται στο ότι ρου στην περαιτέρω επιμόρφωσή τους ναι μεν φαίνεται πως η διαδικτυακή όσον αφορά στην ανάπτυξη εξειδικευ- παροχή συμβουλευτικών υπηρεσιών μένων δεξιοτήτων στην εφαρμογή της διέπεται από επαγγελματισμό, ωστό- διαδικτυακής Συμβουλευτικής. Πιο συ- σο, διαπιστώνεται πως δεν λαμβάνο- γκεκριμένα, χρειάζεται: α) ενημέρωση νται πλήρως υπόψη τα διαφοροποιη- των συμβούλων για τα πλεονεκτήματα, τικά στοιχεία των δύο περιβαλλόντων. τα μειονεκτήματα, αλλά και τα ηθικά Συγκεκριμένα, η ύπαρξη φυσικής ζητήματα που προκύπτουν από τη χρή- απόστασης, ο ασύγχρονος γραπτός ση του Διαδικτύου στη Συμβουλευτι- λόγος μεταξύ συμβούλου και συμβου- κή, β) κατάρτιση των συμβούλων στα- λευόμενου δύναται να επιδράσουν δι- διοδρομίας στη Συμβουλευτική μέσω αφορετικά τόσο στη διαμόρφωση της Διαδικτύου και την αξιοποίηση των συμβουλευτικής σχέσης όσο και στη κατάλληλων εργαλείων, γ) έρευνα για συμβουλευτική διαδικασία. Ένα ακό- την αποτελεσματικότητα της Συμβου- μη παράδειγμα αποτελεί η πρόσφατη λευτικής μέσω Διαδικτύου σε σχέση με Ευρωπαϊκή Οδηγία για την Προστα- την παραδοσιακή Συμβουλευτική. Οι σία των Προσωπικών Δεδομένων σύμβουλοι θα πρέπει να εφοδιαστούν (GDPR), η οποία οφείλει να εφαρμό- και με υλικά (λογισμικά, τεχνολογικός ζεται τόσο σε δια ζώσης περιβάλλοντα, εξοπλισμός) αλλά και με πνευματικά όσο και σε διαδικτυακά. Ολοκληρώ- εφόδια (ψηφιακές δεξιότητες, γνώσεις νοντας, η μη ύπαρξη και τήρηση ενός του Κώδικα Δεοντολογίας), ώστε να θεσμοθετημένου Κώδικα Ηθικής και μπορέσουν να είναι υπεύθυνοι επαγ- Δεοντολογίας στη Συμβουλευτική με γελματίες αλλά και να εξυπηρετούν τη χρήση Τ.Π.Ε. αφενός καταδεικνύει όλους τους πελάτες τους χωρίς κανέ- ότι οποιαδήποτε τήρηση του Κώδικα – ναν ενδοιασμό (Abbott et al, 2008). 255 Επίλογος κατά τη συμβουλευτική διαδικασία. Επιπλέον, η κατάρτιση των συμβού- Η χρήση του διαδικτύου για πα- λων σε δεξιότητες χρήσης διαδικτύ- ροχή συμβουλευτικών υπηρεσιών ου θεωρούνται ιδιαίτερα σημαντικές αποτελεί πλέον μια πραγματικότητα προκειμένου να ανταποκριθούν επι- στη οποία όλοι οφείλουμε να προ- τυχώς σε μια διαδικτυακή συνεδρία. σαρμοστούμε. Παρά τα θετικά, όμως, Συνεπώς οι σύμβουλοι οφείλουν να που προσφέρει η χρήση της τεχνολο- προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα γίας στη Συμβουλευτική, ο σύμβου- και να μπορούν να συνδυάσουν και λος και συμβουλευόμενοι οφείλουν τα δύο είδη Συμβουλευτικής χωρίς να είναι επαρκώς ενημερωμένοι, σε καμία περίπτωση να πρέπει να ώστε να προστατεύσουν τα προσω- συγκρίνουν παραδοσιακή και Διαδι- πικά δεδομένα που ανταλλάσσονται κτυακή Συμβουλευτική. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Abbott, J.M., Klein, B. & Ciechomski, L. (2008). Best Practices in Online Therapy. Journal of Technology in Human Services, 26(2/4), 360-374. American Counseling Association (2014). ACA Code of Ethics. Retrieved from: http://bit. ly/2raUa1I on 20/11/2018. Barak, A. & Finn, J. (2010). A descriptive study of e-counsellor attitudes, ethics, and practice. Counselling & Psychotherapy Research, 10(4), 268-277. Cherry, K. (2016). What is online therapy? Διαθέσιμο από: http://verywell.com/what-is- online-therapy-2795752. Cohen, L. & Manion, L. (2000). Μεθοδολογία εκπαιδευτικής έρευνας. Αθήνα: Μεταίχμιο. Elliot, G.R. (2012). When values and ethics conflict: The counselor’s role and responsibility. Alabama Counseling Association Journal, 37(1), 39-45. Frame, M. W. (1997). The Ethics of Counseling via the Internet. The Family Journal: Counseling and Therapy for Couples and Families, 5(4), 328-330. Griffiths, K. M., & Christensen, H. (2006). Review of randomised controlled trials of Internet interventions for mental disorders and related conditions. Clinical Psychologist, 10, 16- 29. Hanley, T. (2006). Developing youth-friendly online counselling services in the United Kingdom: a small scale investigation into the views of practitioners, Counselling and Psychotherapy Research: Linking research with practice, 6(3), 182-185. Kotsopoulou, A., Melis, A., Koutsompou, V. I., & Karasarlidou, C. (2015). E-therapy: the ethics behind the process. Procedia Computer Science, 65, 492-499. Lau, P. L., Aga Mohd Jaladin, R. & Abdullah, H. S. (2013). Understanding the two sides of online counseling and their ethical and legal ramifications. Procedia social and behavioral sciences, 103, 1243-1251. Mallen, M. J., & Vogel, D. L. (2005). Introduction to the Major Contribution Counseling 256 Psychology and Online Counseling. The Counseling Psychologist, 33(6), 761–775. Robson, D. & Robson, M. (2000). Ethical issues in internet counseling. Counselling Psychology Quarterly, 13(3), 249-257. Rummell, C. M., & Joyce, N. R. (2010). “So wat do u want to wrk on 2day?”. The ethical implications of online counseling. Ethics & Behavior, 20(6), 482-496. Zeithaml, V. A., Parasuraman, A., & Malhota, A. (2000). A conceptual Framework for understanding e- service quality: Implications for future research and managerial practice. Journal of Service Research, 7(10), 1-21. Αθανασίου, Ε. (2017). ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΜΕΣΩ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ: «Η Επαγγελματική Συμ- βουλευτική μέσω Διαδικτύου στην Ελλάδα: Τα ηθικά ζητήματα που προκύπτουν από τη χρήση της και η εξοικείωση των συμβούλων με αυτά». Διπλωματική Εργασία. ΠΜΣ Συμβουλευτική και Επαγγελματικός Προσανατολισμός, Τμήμα Φ.Π.Ψ. Εθνικό και Κα- ποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Γιωτάκος, Ο. & Παπαδομαρκάκη, Ε. (2016). Διαδικτυακή Συμβουλευτική: Η δυνατότητα μιας θεραπευτικής σύνδεσης. Ψυχιατρική, 27(2), 127-135. Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π. (2013). Κώδικας Δεοντολογίας στην Παροχή Υπηρεσιών Δια Βίου Συμ- βουλευτικής Επαγγελματικού Προσανατολισμού & Σταδιοδρομίας. Αθήνα: Εθνι- κός Οργανισμός Πιστοποίησης Προσόντων και Επαγγελματικού Προσανατολισμού (Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π.) - Κέντρο Euroguidance της Ελλάδας. Προσβάσιμο στο: http://bit. ly/2cw1cXt ανακτήθηκε στις 20/11/2018. Μουράτογλου, Ν. (2017). Διαδικτυακή Συμβουλευτική: διερεύνηση απόψεων Συμβούλων Σταδιοδρομίας αναφορικά με την εφαρμογή της. Διπλωματική Εργασία. Πρόγραμμα με Ειδίκευση στη Συμβουλευτική και τον Προσανατολισμό. Ανώτατη Σχολή Παιδαγω- γικής και Τεχνολογικής Εκπαίδευσης. Θεσσαλονίκη. Μπίκος, Κ. (2015). Ζητήματα παιδαγωγικής που θέτουν οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών. Θεσσαλονίκη: Ζυγός. Μπονίδης, Κ. (2016). Ανάλυση Περιεχομένου: διαδικασία και μοντέλα ανάλυσης, στο Πυρ- γιωτάκης, Γ. & Θεοφιλίδης, Χ. (επιμ.), Ερευνητική Μεθοδολογία στις Κοινωνικές Επι- στήμες και στην Εκπαίδευση. Συμβολή στην επιστημολογική θεωρία και την ερευνητική πράξη. Αθήνα: Πεδίο, 395-415. Παπάνης, Ε., & Μπαλάσα, Α. (2011). Συμβουλευτική μέσω διαδικτύου και επικοινωνία. Θεσσαλονίκη: Εκδοτικός Οίκος Αδελφών Κυριακίδη. 257 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 258-266 Ιωάννης Χριστακόπουλος* Η «ΗΘΙΚΉ» ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΏΝ ΠΟΥ ΔΙΔΆΣΚΟΥΝ ΤΟΝ ΜΆΘΗΜΑ ΤΟΥ ΣΧΟΛΙΚΟΎ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟΎ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΎ (Σ.Ε.Π.) ΣΤΑ ΕΝΙΑΊΑ ΕΙΔΙΚΆ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΆ ΓΥΜΝΆΣΙΑ-ΛΎΚΕΙΑ Περίληψη Στην παρούσα ποιοτική έρευνα αναδεικνύονται οι αντιλήψεις των εκπαιδευτικών που «διδάσκουν» το μάθημα του Σχολικού Επαγγελματικού Προσανατολισμού στο Ενιαίο Ειδικό Επαγγελματικό Γυμνάσιο-Λύκειο Ελευσίνας. Δέκα εκπαιδευτικοί της, ανωτέρω, Σχολικής Μονάδας Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης (Σ.Μ.Ε.Α.Ε.) συμμετείχαν σε ημιδομημένες συνεντεύξεις. Η αποδελτίωση των συνεντεύξεων καταδεικνύει ότι οι εκπαιδευτικοί τηρούν στερεοτυπικές αντιλήψεις αναφορικά με την εφαρμογή του Σχολικού Επαγγελματικού Προσανατολισμού. Συγκεκριμένα: α) αντιλαμβάνονται το Σχολικό Επαγγελματικό Προσανατολισμό (Σ.Ε.Π.) ως μάθημα προς αποστήθιση, β) αντιμετωπίζουν την ανάθεση του Σχολικού Επαγγελματικού Προσανατολισμού ως εμπόδιο για την εκπλήρωση των διδακτικών καθηκόντων της κύριας ειδικότητας τους ενώ γ) αναγνωρίζουν, σιωπηρά ότι η διδασκαλία του μαθήματος συνδέεται με τη συμπλήρωση του διδακτικού ωραρίου τους. Λέξεις-κλειδιά: Σχολικός Επαγγελματικός Προσανατολισμός, Eιδική αγωγή και Eκπαίδευση Εισαγωγή άτομα με νοητική αναπηρία, αποτελεί μέσο βελτίωσης της ποιότητας ζωής Αναμφισβήτητα, το δικαίωμα των τους, κοινωνικοποιήσης, κοινωνικής ατόμων με αναπηρία, με ειδικές εκ- ενσωμάτωσης και ενδυνάμωσης της παιδευτικές ανάγκες για αυτονομία αυτοεκτίμησής τους (Πολυχρονοπού- και επαγγελματική ένταξη, έχει κα- λου & Μπογέα, 2015). τοχυρωθεί νομοθετικά, σε εθνικό και Oι Παπαπάνης &Τσάπαλα (2009) διεθνές επίπεδο. Άλλωστε, η εργασία συνδέουν τα υψηλά ποσοστά ανερ- δεν συνιστά μόνο μια βιοποριστική γίας των ατόμων με αναπηρία με: α) ανάγκη, αλλά συμβάλλει και στην την απουσία παροχής επαγγελματικού ολοκλήρωση της προσωπικότητας προσανατολισμού και συμβούλων ερ- του ατόμου. Καταλαμβάνει, κεντρικό γασίας και β) την ελλιπή στήριξη των ρόλο στη ζωή του σύγχρονου πολίτη, μαθητών για τη μετάβαση από το σχο- εφόσον καθίσταται δείκτης κοινωνι- λείο στην εργασία. κής θέσης και αξίας, και ειδικά για τα Σε αυτή την κατεύθυνση, οι εκ- * Ο Ι.Χ. είναι εκπαιδευτικός Ειδικής Αγωγής . Επικοινωνία: Πινότση 10, Αθήνα, Τ.Κ. 11741 email:

258 παιδευτικοί ειδικής αγωγής έχουν κριμένα συμβούλων σχολικού επαγ- την πρωταρχική ευθύνη για τη μετά- γελματικού προσανατολισμού για τα βαση των Ατόμων με Ειδικές Ανά- ΑμεΑ, αλλά και απουσία συμβουλευ- γκες (Α.μ.Ε.Α.) στην ενήλικη ζωή τικής στήριξης και ενημέρωσης των (Morningstar & Benitez, 2013). οικογενειών ατόμων με αναπηρία, με στόχο την παροχή βοήθειας για την ενεργοποίηση των παιδιών τους Η αναγκαιότητα της έρευνας (Δελλασούδας, 2004· Κασσωτάκης, 2002). Ωστόσο, ο ρόλος του λειτουρ- Η μελέτη της ελληνικής βιβλιογρα- γού ειδικής αγωγής και εκπαίδευσης φίας αναδεικνύει ότι ο Επαγγελμα- (Ε.Α.Ε.) στη δευτεροβάθμια εκπαί- τικός Προσανατολισμός στο σχολικό δευση, απαιτεί εξειδικευμένες γνώ- πλαίσιο εμφανίζει πολλά προβλήμα- σεις και δεξιότητες, διαφορετικές τα και αδυναμίες, ως προς τον τρόπο ικανότητες και πλούσια ακαδημαϊκά εφαρμογής του στη χώρα μας, διότι προσόντα, για να μπορέσει να αντι- δεν ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις μετωπίζει με επιτυχία τις δυσκολίες. του σύγχρονου κόσμου. Επιπλέον Όμως εξαιτίας της γρήγορης εξέλιξης εντοπίζονται θεσμικές ασάφειες και της τεχνικής και επιστημονικής γνώ- γραφειοκρατικά ζητήματα, ενώ το σης, η αρχική εκπαίδευση καθίστα- κόστος των προγραμμάτων Επαγγελ- ται ανεπαρκής και ο εκπαιδευτικός ματικού Προσανατολισμού θεωρείται (Ε.Α.Ε.) είναι απαραίτητο κατά τη υψηλό. Εξάλλου ο χρόνος που αφι- διάρκεια της επαγγελματικής του στα- ερώνεται στην εφαρμογή του Επαγ- διοδρομίας να δέχεται επιμόρφωση ως γελματικού Προσανατολισμού είναι αναπόσπαστο κομμάτι της προσωπι- περιορισμένος ή και ανεπαρκής σε κής και επαγγελματικής του προόδου σχέση με τις ανάγκες που καλείται να (Duncombe & Armour, 2004· Χάδου, εξυπηρετήσει (Δελλασούδας, 2004· 2012). Άλλωστε η πρόοδος, η οικο- Κασσωτάκης, 2002). νομική ανάπτυξη, ο πολιτισμός και η Η κατάσταση στις Σχολικές Μο- συνοχή της κοινωνίας εξαρτώνται από νάδες Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευ- τη συμβολή και την προσπάθεια των σης, που στο εξής για τις ανάγκες της εκπαιδευτικών για ποιότητα στην πα- έρευνάς μας θα προσδιορίζονται ως ρεχόμενη εκπαίδευση. Κατά συνέπεια, Σ.Μ.Ε.Α.Ε. είναι ακόμα χειρότερη, τα καθήκοντα και οι αρμοδιότητες των αφού ο Επαγγελματικός Προσανατο- εκπαιδευτικών οφείλουν να εναρμονί- λισμός είναι ουσιαστικά ανύπαρκτος, ζονται με τους στόχους αυτούς (Υ.Α. ενώ η επαγγελματική εκπαίδευση και Φ.353.1/324/105657/Δ1/2002). κατάρτιση λαμβάνει την τελευταία θέ- Ως αποτέλεσμα η έρευνα είναι ση μεταξύ των παρεχόμενων υπηρεσι- ελλιπής ενώ αποτελείται, κατά κύριο ών (Κοτσόβολης, 2011). λόγο από μελέτες που εστιάζουν στο Παράλληλα, υπάρχει έλλειψη εξει- προφίλ του εκπαιδευτικού που καλεί- δικευμένου προσωπικού και συγκε- ται να «διδάξει» το μάθημα του Σχο- 259 λικού Επαγγελματικού Προσανατολι- λυτικό πρόγραμμα καμιάς παιδαγωγι- σμού, με όρους ακαδημαϊκής επάρκει- κής σχολής, ούτε και εμπεριέχεται σε ας (Hoskin & Fawcett, 2014). Τέτοιες κάποιο άλλο γνωστικό αντικείμενο με έρευνες, αν και χαρακτηρίζονται ως άλλο τίτλο (Brezinka, 1999:348) ωστό- ανεκτίμητες για τον εντοπισμό των σο, για την επίτευξη «ήθους» στους εμποδίων που καλούνται να αντιμετω- μαθητές προαπαιτούμενο αποτελεί η πίζουν οι εκπαιδευτικοί, σπάνια ανα- ηθική διάσταση του διδακτικού ρόλου δεικνύουν τις βαθύτερες αντιλήψεις του εκπαιδευτικού και γενικότερα της των εκπαιδευτικών οι οποίες και κα- διδακτικής πρακτικής, για την επίτευ- θοδηγούν τη εκφρασμένη ηθική (διδα- ξη της οποίας απαιτούνται πέντε βα- κτική πρακτική) σε θέματα Σχολικού σικά στοιχεία – συνθήκες που πρέπει Επαγγελματικού Προσανατολισμού να υπάρχουν κατά τη διδασκαλία: τιμι- των μαθητών τους. ότητα, θάρρος, φροντίδα, δικαιοσύνη Κατά συνέπεια, προκύπτει η ανά- και πρακτικό πνεύμα (Φύκαρης, 2010 γκη να ενισχυθεί από την πολιτεία ο :203-204). Ωστόσο, για τις ανάγκες της θεσμός της Συ.Ε.Π. και της επαγγελ- παρούσας μελέτης η «ηθική» προσδι- ματικής κατάρτισης, ώστε να υπάρ- ορίζεται ως η εκφρασμένη εξωτερί- χουν ειδικοί σύμβουλοι και ειδικοί κευση θεμελιωδών αξιών ηθικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης με γνώ- επαγγελματικής δεοντολογίας (Σιδη- σεις και κατάλληλες δεξιότητες. Η ρόπουλος, 2012 :2). σύγχρονη οικονομική πραγματικότη- τα, οι ραγδαίες αλλαγές στην αγορά εργασίας και στο κοινωνικοοικονο- Οι απόψεις των εκπαιδευτικών μικό περιβάλλον κάνουν ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη για αλλαγή της Σε αυτό το πλαίσιο, οι απόψεις του υφιστάμενης κατάστασης (Fedorov & προσωπικού, το οποίο θα αναλάβει Tretyakova, 2016). την εκπαίδευση των μαθητών με ειδι- κές εκπαιδευτικές ανάγκες, θα πρέπει να συμπίπτουν με τη φιλοσοφία του Διδακτική πρακτική και ηθική των νόμου ώστε να γίνουν κατ’ουσίαν αρω- εκπαιδευτικών: λειτουργικοί ορισμοί γοί στην προσπάθεια ενσωμάτωσης τους στον σχολικό και στη συνέχεια Γεγονός αποτελεί, πως σε κάθε το- στον κοινωνικό ιστό (Δελλασούδας, μέα δραστηριοποίησης του ανθρώπου 2004: 41 - 44). διαμορφώνεται το αντίστοιχο ήθος: Άλλωστε, το γεγονός ότι οι μαθητές ήθος κοινωνικό, επιστημονικό, επαγ- με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες έρ- γελματικό (του εμπόρου, του γιατρού, χονται αντιμέτωποι με πολλά εμπόδια του δικηγόρου), ήθος θρησκευτικό, όσον αφορά στη συμμετοχή τους στη πολιτικό κλπ (Βώρος, 2002 :2). Αν και μεταδευτεροβάθμια εκπαίδευση και η επαγγελματική ηθική για εκπαιδευ- στην απασχόληση σε σχέση με τους τικούς δεν απαντάται σε κανένα ανα- τυπικής ανάπτυξης συνομηλίκους τους 260 (Sanford, Newman, Wagner, Cameto, εκπαίδευση μπορούν να οδηγηθούν knokey & Shaver, 2011), οφείλεται σε σε μεταλυκειακές δομές εκπαίδευσης μεγάλο βαθμό στο ότι οι εκπαιδευτικοί και σε ανεξάρτητη ή εποπτευόμενη αισθάνονται ότι έχουν έλλειμμα γνώ- εργασία. σεων και ικανοτήτων γύρω από θέματα σχετικά με τη διαδικασία μετάβασης και την επαγγελματική προετοιμασία Μεθοδολογικό πλαίσιο (Li, Bassett, & Hutchinson, 2009). Για τις ανάγκες της έρευνας μας αξιοποιήθηκε η ποιοτική μέθοδος. Eνιαία Ειδικά Επαγγελματικά Αξιοποιούμε ποιοτική ερευνητική με- Γυμνάσια Λύκεια θοδολογία για να αποκτήσουμε μια ει- κόνα της επαγγελματικής ηθικών των Στην Ελλάδα, οι μαθητές δευτερο- λειτουργών Σχολικού Επαγγελματικού βάθμιας εκπαίδευσης, με αναπηρία, Προσανατολισμού που διδάσκουν το μπορούν να ακολουθήσουν δύο εκ- μάθημα του Σ.Ε.Π. σε Σχολική Μο- παιδευτικές διαδρομές: α) το γενικό νάδα Ειδικής Αγωγής της Δυτικής Ατ- σχολείο, κυρίως μέσω των τμημάτων τικής (Ενιαίο Ειδικό Επαγγελματικό ένταξης και β) ειδικές δομές, στις Γυμνάσιο-Λύκειο Ελευσίνας). Συγκε- οποίες συμπεριλαμβάνονται τα Ειδικά κριμένα, κατά το χρονικό διάστημα Γυμνάσια και Λύκεια και τα Εργαστή- από 1 έως 30 Οκτώβρη 2018, ελήφθη- ρια Ειδικής Επαγγελματικής Εκπαί- σαν εννέα ημιδομημένες συνεντεύξεις δευσης και Καατάρτισης (Ε.Ε.Ε.Ε.Κ.) από εκπαιδευτικούς που δίδάσκουν το (Μπάρμπας, 2010). μάθημα του Σχολικού Επαγγελματι- Σύμφωνα το Ν.3699/2008 (Α΄ 199) κού Προσανατολισμού (Σ.Ε.Π.). Τέ- όπως αντικαταστάθηκε από την παρ. 4 θηκαν στους συμμετέχοντες, ανοικτές του άρθρου 48 του Ν. 4415 (Α΄ 159), ερωτήσεις. τα Ενιαία Ειδικά Επαγγελματικά Γυ- μνάσια-Λύκεια περιλαμβάνουν τις τά- ξεις Α’, Β’, Γ΄, Δ’ Γυμνασίου και τις Σκοπός και στόχοι τάξεις Α’, Β΄, Γ’, Δ΄ Λυκείου. Στα Ενιαία Ειδικά Επαγγελματικά Γυ- Σκοπός της παρούσας έρευνας μνάσια-Λύκεια εγγράφονται, κατόπιν είναι η ανάδειξη της ηθικής (αντιλή- γνωμάτευσης του Κέντρου Διαφοροδι- ψεων) των εκπαιδευτικών, που κα- άγνωσης, Διάγνωσης και Υποστήριξης λούνται να διδάξουν το μάθημα του (ΚΕ.Δ.Δ.Υ.), μαθητές με αναπηρία Σχολικού Επαγγελματικού Προσανα- και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, οι τολισμού στο Ενιαίο Ειδικό Επαγγελ- οποίοι επωφελούνται από τα ωρολό- ματικό Γυμνάσιο-Λύκειο Ελευσίνας. για και αναλυτικά προγράμματα της Για το σκοπό αυτό και προκειμένου να συγκεκριμένης δομής, και μέσα από εξασφαλιστεί «πλούτος πληροφοριών» την ακαδημαϊκή και επαγγελματική (Patton, 2002) αναδεικνύονται οι δι- 261 δακτικές πρακτικές και η σημασία του επιχείρημα καταλληλότητας της μεθό- μαθήματος από την πλευρά των εκπαι- δου συλλογής των δεδομένων μας. δευτικών. Δειγματοληψία Κεντρικό ερώτημα Με τη χρήση σκόπιμης δειγματολη- Πως αντιλαμβάνονται την ηθική ψίας προσπαθούμε να κατανοήσουμε διάσταση της διδασκαλίας του μαθή- τις αντιλήψεις των εκπαιδευτικών για ματος του Σχολικού Επαγγελματικού το μάθημα του Σχολικού Επαγγελματι- Προσανατολισμού οι εκπαιδευτικοί κού Προσανατολισμού. Οι εκπαιδευτι- του Ενιαίου Ειδικού Επαγγελματικού κοί, που συμμετείχαν στην έρευνά μας Γυμνασίου Λυκείου Ελευσίνας; διδάσκουν το μάθημα του Σχολικού Επαγγελματικού Προσανατολισμού στο Ενιαίο Ειδικό Επαγγελματικό Γυ- Υποερωτήματα μνάσιο-Λύκειο Αγίου Δημητρίου, από ένα μέχρι και τρία χρόνια. Ο μέσος 1. Τι σημαίνει η διδακτική πρακτική όρος (Μ.Ο) ηλικίας των εκπαιδευ- για την ηθική διάσταση του μαθή- τικών που συμμετείχαν στην έρευ- ματος του Σχολικού Επαγγελματι- να ήταν τα 32,1 έτη. Οι ειδικότητες κού Προσανατολισμού; των εκπαιδευτικών που κλήθηκαν να 2. Τι σημαίνει η ειδικότητα του εκπαι- συμμετέχουν στις συνεντεύξεις ήταν δευτικού για την ηθική διάσταση οι εξής: Γεωπονίας (3), Τεχνολογίας του μαθήματος του Σχολικού Επαγ- Τροφίμων (2), Φυσικής Αγωγής (2), γελματικού Τεχνολογίας (2) και Πληροφορικής (1). Εννέα από τους εκπαιδευτικούς που συμμετείχαν στην έρευνα εργά- Ερευνητικός σχεδιασμός ζονται με σύμβαση ορισμένου χρόνου (αναπληρωτές) ενώ ένας εκπαιδευτι- Tα δεδομένα της έρευνας μας συλ- κός εργάζεται με καθεστώς μόνιμης λέχθηκαν με τη χρήση ημιδομημένων, σχέσης εργασίας. προσωπικών συνεντεύξεων. Οι συνε- Θα πρέπει να επισημανθεί ότι η ντεύξεις αυτές ηχογραφήθηκαν, μετα- χρονική διάρκεια της κάθε συνέντευ- γράφηκαν και αναλύθηκαν. Απώτερος ξης δεν υπερέβη τα τριάντα (30΄) στόχος υπήρξε η καταγραφή των από- λεπτά της ώρας. Για τη συλλογή των ψεων των συμμετεχόντων. Άλλωστε η δεδομένων αξιοποιήθηκαν οι σχο- επίδειξη ευαισθησίας απέναντι στις λικές αίθουσες του Ενιαίου Ειδικού δυσκολίες και τα ηθικά ζητήματα που Επαγγελματικού Γυμνασίου-Λυκείου τίθενται κατά τη συγκέντρωση πληρο- Ελευσίνας οι οποίες και, ευγενικά, φοριών πρόσωπο με πρόσωπο (Τσορ- παραχωρήθηκαν. μπατζούδης, 2016) αποτελεί ισχυρό 262 Επεξεργασία δεδομένων ψουν περιγραφές και γενικά θέματα. Εξετάστηκε το κατά πόσο οι κωδικοί Για τη διεξαγωγή των συνεντεύξε- αλληλοεπικαλύπτονται ή πλεονάζουν ων δημιουργήθηκαν σχετικά πρωτό- και εντάχθηκαν οι κωδικοί σε θέματα. κολλα. Βασικοί άξονες των συνεντεύ- Επιλέχθηκαν συγκεκριμένα δεδομένα ξεων ήταν: α) ο ρόλος του διαδικτύου για χρήση και παραβλέφθηκαν άλλα στον επαγγελματικό προσανατολισμό, που δεν παρείχαν συγκεκριμένα εν- β) ο ρόλος των κοινωνικο-οικονομι- δεικτικά στοιχεία για τα θέματα. κών συνθηκών στον επαγγελματικό προσανατολισμό και γ) η διδακτική πράξη του επαγγελματικού προσανα- Eυρήματα τολισμού. Στη συνέχεια, απομαγνητοφωνή- Η αποδελτίωση των συνεντεύξεων θηκαν οι συνεντεύξεις, και το ηχογρα- καταδεικνύει ότι οι εκπαιδευτικοί τη- φημένο κείμενο μεταγράφηκε στον ρούν στερεοτυπικές αντιλήψεις ανα- ηλεκτρονικό υπολογιστή με τη μορφή φορικά με την εφαρμογή του Σχολικού δεδομένων κειμένου. Τα δεδομένα Επαγγελματικού Προσανατολισμού. οργανώθηκαν σε αρχεία υπολογιστή. Συγκεκριμένα: α) αντιλαμβάνονται το Η μεταγραφή των δεδομένων απαιτεί Σχολικό Επαγγελματικό Προσανατο- την ανάπτυξη πίνακα στο οποίο κατα- λισμό (Σ.Ε.Π.) ως μάθημα προς απο- γράφηκαν οι απομαγνητοφωνημένες στήθιση, β) αντιμετωπίζουν την ανά- συνεντεύξεις. Συγκεκριμένα συλλέ- θεση του Σχολικού Επαγγελματικού χθηκαν κείμενα ή λέξεις μέσα από τις Προσανατολισμού ως εμπόδιο για την συνεντεύξεις με τους συμμετέχοντες. εκπλήρωση των διδακτικών καθηκό- Τα δεδομένα αναλύθηκαν με το χέρι. ντων της κύριας ειδικότητας τους ενώ Προτιμήθηκε η μεταγραφή όλων των γ) αναγνωρίζουν, σιωπηρά ότι η διδα- λέξεων, καθόσον με αυτό τον τρόπο σκαλία του μαθήματος συνδέεται με τη συλλαμβάνονται οι λεπτομέρειες της συμπλήρωση του διδακτικού ωραρίου συνέντευξης. Εξάλλου με αυτό τον τους. τρόπο συλλαμβάνονται συγκεκριμένες παραθέσεις ή σημασίες. Ακολούθησε η διερεύνηση της γε- Μάθημα προς αποστήθιση νικής σημασίας των δεδομένων κατά την οποία εξετάστηκαν τα δεδομένα, Στην παρούσα θεματική εντάσσο- ώστε να αποκτηθεί μια γενική εικόνα νται οι αντιλήψεις των εκπαιδευτικών για αυτά, να καταγραφούν ιδέες και να για τη σημασία της επανάληψης προ- γίνει κατανοητή η οργάνωσή τους. Στη κειμένου να εμπεδωθεί η διδαχθείσα συνέχεια ακολούθησε η κωδικοποίησή ύλη και η πεποίθηση ενός αποστει- των δεδομένων. Το κείμενο χωρίστη- ρωμένου περιβάλλοντος το οποίο δεν κε σε τμήματα και αποδόθηκαν επι- επηρεάζει το άτομο ούτε επηρεάζεται κεφαλίδες σε αυτά, ώστε να προκύ- από αυτό. 263 Η επανάληψη μητήρ της μαθήσεως Το σχολικό πλαίσιο αποθαρρύνει την ενασχόληση με το Σχολικό Επαγ- Ο Π. σχολιάζει: «χτες έκανα μάθη- γελματικό Προσανατολισμό μα κανονικά…(δεν έκαναν φασαρία) », ενώ η Μ. επισημαίνει: « από τους H Γ. επισημαίνει: «αν δεχτεί ο μα- πέντε (5) λείπουν οι τρείς (3)…οπό- θητής και είναι ευνοϊκό το πλαίσιο…. τε όταν έρχονται λέμε τα ίδια και τα αλλά στα πλαίσια του σχολείου δεν ίδια». σκάβουμε, ενώ η Α. υποστηρίζει:« Εί- ναι και το ΚΕΣΥ που μπορεί να βοη- Απουσία κριτικής αυτογνωσίας και θήσει (τους παραπέμπω εκεί)». κοινωνιογνωσίας H Π. σχολιάζει: «ο επαγγελματικός Συμπεράσματα προσανατολισμός παραμένει ο ίδιος [….] οι συνθήκες δεν έχουν αλλάξει Η πρακτική των εκπαιδευτικών, από τότε που το κάναμε εμείς (ως που αναλαμβάνουν τη διδασκαλία μαθητές)» ενώ η Γ. υποστηρίζει: «και του Σχολικού Επαγγελματικού Προ- εμείς στην ηλικία τους τα ίδια λέγαμε». σανατολισμού (Σ.Ε.Π.) στα Ενιαία Ειδικά Επαγγελματικά Γυμνάσια-Λύ- κεια, αναλώνεται σε δραστηριότητες Eμπόδιο για την εκπλήρωση εμπέδωσης της ύλης και παρότρυνσης των εκπαιδευτικών-διδακτικών εκδήλωσης συμπεριφορών που προω- καθηκόντων θούν το συμβιβασμό με τις κυρίαρχες αξίες. Σε αυτό το πλαίσιο, συμβάλλουν Στην παρούσα θεματική εντάσσο- η ανάθεση του σχετικού μαθήματος σε νται οι αντιλήψεις των εκπαιδευτικών εκπαιδευτικούς που δεν έχουν πραγ- ότι η ανάληψη του μαθήματος αποτε- ματοποιήσει σχετικές σπουδές στη λεί εμπόδιο για την κύρια ειδικότητα. Συμβουλευτική και τον Επαγγελμα- Κατά συνέπεια, είναι απαραίτητο να τικό Προσανατολισμό με το σκεπτικό αξιοποιηθούν οι αντίστοιχες διδακτι- της συμπλήρωσης του υποχρεωτικού κές ώρες προς όφελος του μαθήματος ωραρίου τους. της κύριας ειδικότητας. Έκπληξη αποτελεί η αντίφαση της αντίληψης του Σχολικού Επαγγελμα- Προτεραιότητα στο μάθημα της κύ- τικού Προσανατολισμού, αρχικά, ως ριας ειδικότητας του εκπαιδευτικού διευκόλυνση (συμπλήρωση διδακτικού ωραρίου) και στην συνέχεια ως εμπό- Η Μ. υποστηρίζει: «Είναι τρίωρο διο. Το εύρημα αυτό δικαιολογείται το μάθημα του Σχολικού Επαγγελματι- από την πεποίθηση, των εκπαιδευ- κού Προσανατολισμού… (είναι πολλές τικών που διδάσκουν το σχετικό μά- οι ώρες)». O Π. επισημαίνει: «κάποια θημα, διατυπωμένη από τα μαθητικά στιγμή θα τους κάνω μόνο Τεχνολογία». κιόλας χρόνια , ότι το μάθημα του Σχο- 264 λικού Επαγγελματικού Προσανατολι- μια δασκαλοκεντρική και αποστασι- σμού είναι μάθημα προς αποστήθιση οποιημένη θεώρηση που δυσχεραίνει και όχι πορεία γνωριμίας του εαυτού, την επαγγελματική πορεία ανάπτυξης Αυτή η αξιακή τοποθέτηση, όπως είναι των μαθητών. φυσικό: α) θέτει σε δεύτερη μοίρα την Ωστόσο τέτοιες αντιλήψεις καθο- γνωριμία με τον εαυτό και την προώ- δηγούν πρακτικές που δεν συμβάλ- θηση της κριτικής και κοινωνικής αυ- λουν στην ενδυνάμωση των μαθητών τογνωσίας των μαθητών που φοιτούν που φοιτούν σε Ειδικά Επαγγελματικά στα Ε.Ε.Ε.ΓΥ.Λ. και β) αναδεικνύει Γυμνάσια-Λύκεια. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Βώρος, Φ. Κ., (2002).Περί ήθους ατόμων, κοινωνικών ομάδων, μελών της Κοινωνίας ενερ- γών. Ανακτήθηκε από http://www.voros.gr/fil.html Brezinka, W. (1999). «Το επαγγελματικό ήθος του δασκάλου - ένα παραμελημένο πρόβλημα της εκπαιδευτικής πολιτικής» στο Πυργιωτάκης, Ι. & Κανάκης, Ι. (επιμ.) Παγκόσμια κρίση στην εκπαίδευση – Μύθος ή Πραγματικότητα, Αθήνα Δελλασούδας, Λ. (2004). Εισαγωγή στην ειδική παιδαγωγική: Σχολικός και επαγγελματικός προσανατολισμός ατόμων με αναπηρία. Αθήνα: Ιδιωτική έκδοση. Duncombe, R., & Armour, K. (2004). Collaborative Professional Learning: from theory to practice. Journal of In-Service Education, 30:1, 141-166, doi: 10.1080/13674580400200230. Hoskin, J., & Fawcett, A. (2014). Improving the reading skills of the young people with Duchenne muscular dystrophy in preparation for adulthood. British Journal of Special Education, 41(2), 172- 190. Κασσωτάκης, Μ. (2002). Ο ρόλος του συμβούλου επαγγελματικού προσανατολισμού στην εκπαίδευση και την απασχόληση. Επιθεώρηση Συμβουλευτικής και Προσανατολισμού, 62–63, 21–35. Κοτσόβολης, N. (2011). Καταγραφή προβλημάτων και προτάσεις βελτίωσης των υφισταμέ- νων δομών του Σχολικού Επαγγελματικού Προσανατολισμού στη γενική, επαγγελμα- τική και τεχνολογική εκπαίδευση της χώρας μας. Πρακτικά 2ου Επιστημονικού Συνε- δρίου Ανωτάτης Σχολής Παιδαγωγικής και Τεχνολογικής Εκπαίδευσης (Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε.) – «Τεχνολογικές Εξελίξεις και Διδακτικές Εφαρμογές στην ΤΕΕ. Καινοτομικές δράσεις και προοπτικές ανάπτυξης», Αθήνα: 16 – 17 Δεκεμβρίου 2011. Li, Y., Bassett, S., & Hutchinson, R. (2009). Secondary special educators’ transition involvement. Journal of Intellectual and Developmental Disability, 34(2), 163–172. doi: org/10.1080/13668250902849113. Μπάρμπας, Γ. (2010). Αντιφάσεις και προοπτικές στη σχολική ένταξη μαθητών με νοητική ανεπάρκεια στο 4ο Πανελλήνιο Συνέδριο της Θεραπευτικής Γυμναστικής, 19-21 Νο- εμβρίου 2010. Θεσσαλονίκη. Ανακτήθηκε από https://www.down.gr/dat/ DDCEB1eb/ file.pdf. Patton, M.Q. (2002). Qualitative research and evaluation methods (3rd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage. 265 Ν. 3699/2008 «Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση Ατόμων με Αναπηρία ή με Ειδικές Εκπαιδευ- τικές Ανάγκες», ΦΕΚ Α 199/02.10.2008 Πολυχρονοπούλου, Σ., Μπογέα, Π. (2015). Διερεύνηση των επιθυμιών, των γνώσεων και των απόψεων των νέων με νοητική αναπηρία ως προς την επαγγελματική τους αποκα- τάσταση. Πρακτικά 5ου Πανελλήνιο Συνέδριο Επιστημών της Εκπαίδευσης «Λειτουρ- γίες Νόησης και Λόγου στη συμπεριφορά, στην Εκπαίδευση και στην Ειδική Αγωγή», Αθήνα, 19-21 Ιουνίου 2015 σελ. 914-924, Κέντρο Μελέτης Ψυχοφυσιολογίας και Εκ- παίδευσης. Sanford, C., Newman, L., Wagner, M., Cameto, R., Knokey, A. M., & Shaver, D. (2011). The Post – High School Outcomes of Young Adults with Disabilities up to 6 Years after High School: Key Findings from the National Longitudinal Transition Study – 2 (NLTS2) NCSER 2011–3004. Menlo Park, CA: SPI International. Σιδηρόπουλος, Δ. (2012), «Ηθική και επαγγελματική δεοντολογία και ποιότητα εκπαιδευτι- κού έργου» στο Εφαρμοσμένη Παιδαγωγική-Περιοδική Ηλεκτρονική Έκδοση του Ελ- ληνικού Ινστιτούτου Εφαρμοσμένης Παιδαγωγικής και Εκπαίδευσης (ΕΛΛ.Ι.Ε.Π.ΕΚ.), Τεύχος 3 Τσορμπατζούδης, Χ. (2016). Η Έρευνα στην Εκπαίδευση. Σχεδιασμός, Διεξαγωγή και Αξι- ολόγηση της Ποσοτικής και Ποιοτικής Έρευνας. Αθήνα: Ίων/Έλλην. Υ.Α. Φ353.1/324/105657/Δ1. Καθορισμός των ειδικότερων καθηκόντων και αρμοδιοτήτων των προϊσταμένων των περιφερειακών υπηρεσιών πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας, εκπαίδευσης, των διευθυντών και υποδιευθυντών των σχολικών μονάδων και ΣΕΚ και των συλλόγων διδασκόντων, ΦΕΚ 1340, τ.Β΄, 16-10-2002,σ. 17881-17904. ΦΕΚ 1127/2013, Άρθρο 28, Επέκταση του θεσμού του σχολικού συνεταιρισμού στη Δευτε- ροβάθμια Εκπαίδευση. Φύκαρης, Ι. (2010). Σύγχρονες Διαστάσεις του Διδακτικού Έργου και Ρόλου του Εκπαιδευ- τικού – όρια και δυνατότητες. Αθήνα: Κυριακίδη Χάδου, Ν. (2012). Διά βίου Μάθηση-Εκπαίδευση-Επιμόρφωση και Επαγγελματική Ανά- πτυξη των Εκπαιδευτικών. Στο Α. Τριλιανός, Γ. Κουτρουμάνος, Ν. Αλεξόπουλος (Επιμ.), Η ποιότητα στην εκπαίδευση: τάσεις και προοπτικές. 11-13 Μαϊου 2012 (σσ 280-298). Αθήνα 266 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 267-278 Ειρήνη-Κωνσταντίνα Νικολάτου*, Ιωάννα Νταούλη** ΜΙΣΘΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΚΑΤΟΧΩΝ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Βασικός σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η διερεύνηση τυχόν διακρίσεων στις αμοιβές των ατόμων οι οποίοι είναι κάτοχοι διδακτορικού διπλώματος, τόσο μεταξύ ανδρών και γυναικών, αλλά και μεταξύ διαφορετικών τομέων εργασίας (ακαδημαϊκός και μη ακαδημαϊκός τομέας, δημόσιος και ιδιωτικός τομέας), για το χρονικό διάστημα πριν και κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα. Για τον σκοπό της έρευνας θα χρησιμοποιήσουμε τη μέθοδο Oaxaca decomposition στα δεδομένα της Έρευνας Εργατικού Δυναμικού για τα έτη 1999 έως και 2012. Τα κύρια αποτελέσματα αναδεικνύουν την ύπαρξη μισθολογικής διάκρισης βάσει φύλου και τομέων. Στα χρόνια της οικονομικής κρίσης οι γυναίκες κάτοχοι διδακτορικού διπλώματος αμείβονται λιγότερο συγκριτικά με τους άνδρες με αντίστοιχα προσόντα, καθώς επίσης, τα άτομα που εργάζονται στον ιδιωτικό και μη ακαδημαϊκό τομέα αμείβονται περισσότερο συγκριτικά με αυτούς που εργάζονται στον δημόσιο και ακαδημαϊκό τομέα εν αντιθέσει με τα χρόνια πριν τη κρίση. Λέξεις-κλειδιά: κάτοχοι διδακτορικού διπλώματος, αγορά εργασίας, ακαδημαϊκός τομέας, μισθολογικές διακρίσεις Εισαγωγή λόγω άτομα, καθώς επίσης και λόγω των επιπλέον τομέων στους οποίους Η αγορά εργασίας των κατόχων τα εν λόγω άτομα δύναται να εργα- διδακτορικού διπλώματος είναι μια στούν, όπως ο ακαδημαϊκός τομέας αγορά η οποία έχει ιδιαίτερα χαρα- και ο τομέας έρευνας και ανάπτυξης. κτηριστικά, τόσο λόγω του υψηλού Η αυξητική τάση των αποφοίτων δι- εκπαιδευτικού επιπέδου και ανθρωπί- δακτορικού διπλώματος η οποία πα- νου κεφαλαίου το οποίο φέρουν τα εν ρατηρείται παγκοσμίως, έχει οδηγήσει * Η Ε.K.N. είναι Δρ. Οικονομικών της Εργασίας και Σύμβουλος Επαγγελματικού Προσανατολι- σμού. Επικοινωνία:

** Η Ι.N. είναι Καθηγήτρια Παν/μιου Πατρών. Επικοινωνία: Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας, Τμήμα Οικονομικών Επιστημών, Πανεπιστημιούπολή Πατρών, Πάτρα 26504 Σημείωση: Η εν λόγω εργασία είναι μέρος της διδακτορικής διατριβής της κα. Νικολάτου Ει- ρήνης-Κωνσταντίνας με τίτλο «Η αγορά εργασίας των κατόχων διδακτορικού διπλώματος στην Ελλάδας» και έχει συγχρηματοδοτηθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο - ΕΚΤ) και από εθνικούς πόρους μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση» του Εθνικού Στρατηγικού Πλαισίου Αναφοράς (ΕΣΠΑ) – Ερευνητικό Χρηματοδοτούμενο Έργο: Ηράκλειτος ΙΙ . Επένδυση στην κοινωνία της γνώσης μέσω του Ευ- ρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου. 267 στην διερεύνηση της αγοράς εργασίας σθολογική διάκριση υπέρ των ανδρών των εν λόγω κατόχων. Ένα βασικό λόγω διαφοροποίησης των φύλων στις ερώτημα το οποίο έχει απασχολήσει προαγωγές (Ginther & Hayes, 2003; τους ερευνητές στη μελέτη της εν λόγω Ward, 1999) αγοράς εργασίας είναι η ύπαρξη ή μη Στην Ελλάδα, παρατηρούνται ιστο- διακρίσεων. Έρευνες οι οποίες έχουν ρικά μεγάλες διαφορές στα εισοδήμα- διεξαχθεί στις Η.Π.Α. και σε Ευρωπα- τα μεταξύ των γυναικών και ανδρών ϊκές χώρες υποστηρίζουν ότι οι γυναί- εργαζομένων στον γενικό πληθυσμό. κες κάτοχοι διδακτορικού διπλώματος Ένα μεγάλο μέρος μελετών για την έχουν χαμηλότερα εισοδήματα από ελληνική αγορά εργασίας γενικά, τους άνδρες του ίδιου εκπαιδευτικού (Leibenstein, 1967; Kanellopoulos, επιπέδου (Barbezat, 1987; McNabb 1980; Psacharopoulos, 1983) υποδει- & Wass, 1997). Επιπλέον, οι κάτοχοι κνύουν ότι ένα μεγάλο ποσοστό του διδακτορικού διπλώματος οι οποίοι μισθολογικού κενού μεταξύ ανδρών εργάζονται στον ακαδημαϊκό τομέα και γυναικών οφείλεται σε διακρίσεις αμείβονται λιγότερο συγκριτικά με αυ- στην αγορά εργασίας, καθώς και στην τούς οι οποίοι εργάζονται εκτός ακα- ύπαρξη διαφοροποιητικών πρακτικών δημαϊκού τομέα, καθώς επίσης υφί- κατά των γυναικών (Kanellopoulos & σταται μισθολογικό κενό ανάμεσα στα Mavromaras, 2002; Papapetrou, 2004, φύλα όσον αφορά τα εισοδήματα τους 2006; Cholezas & Tsakloglou, 2006). Η και στους δυο τομείς εργασίας (ακα- παρούσα μελέτη καλείται να καλύψει δημαϊκό και μη ακαδημαϊκό τομέα) το ερευνητικό κενό το οποίο υπάρχει με τα εισοδήματα των γυναικών είναι στην διερεύνηση μισθολογικών δι- χαμηλότερα από αυτά των ανδρών ακρίσεων για άτομα με πολύ υψηλό (Amilon, Persson & Rooth, 2008). Άλ- εκπαιδευτικό επίπεδο (διδακτορικό λες έρευνες εστιάζουν στη μελέτη των δίπλωμα), όχι μόνο μεταξύ των φύλων διακρίσεων όσον αφορά μισθούς, τις αλλά και μεταξύ διαφορετικών τομέων προαγωγές και την εξέλιξη κυρίως εργασίας (ακαδημαϊκός και μη ακαδη- στον ακαδημαϊκό τομέα. Σύμφωνα με μαϊκός τομέας, δημόσιος και ιδιωτικός τις έρευνες αυτές, παρότι ο ακαδημα- τομέας), τόσο πριν όσο και κατά τη δι- ϊκός τομέας έχει καθορισμένες βαθ- άρκεια της οικονομικής κρίσης η οποία μίδες και είναι σαφές πότε ένα άτομο παρατηρείται στη χώρα μας, βάσει των αναβαθμίζεται και προάγεται (Ginther στοιχείων της Έρευνας Εργατικού Δυ- & Hayes, 1999, 2003; McDowell et al., ναμικού για τα έτη 1999 έως και 2012. 1992, 1999, 2001; Ward, 1999), υπάρχει διαφοροποίηση μεταξύ των φύλων και διάκριση υπέρ των ανδρών τόσο όσον Η διδακτορική εκπαίδευση αφορά τους μισθούς εντός της ίδιας στην Ελλάδα βαθμίδας όσο και όσον αφορά τις εξω- τερικές προσφορές (Blackaby, Booth Στην Ελλάδα, τα τελευταία τρια- & Frank, 2005). Ακόμα, υφίσταται μι- νταπέντε χρόνια, έχει παρατηρηθεί 268 σημαντική αύξηση στον αριθμό των Ο αριθμός των απόφοιτων διδακτο- αποφοίτων διδακτορικών διπλωμά- ρικών διπλωμάτων και επομένως και των. Διαπιστώνεται μια αύξηση στον οι κάτοχοι διδακτορικού διπλώματος συνολικό αριθμό των αποφοίτων δι- στην Ελλάδα συνεχώς αυξάνονται και δακτορικών διπλωμάτων από το από αποτελεί μια σημαντική μερίδα του το 1980 έως και το 2016, με τον αριθμό ελληνικού πληθυσμού. Ως εκ τούτου, η των αποφοίτων διδακτορικών τίτλων εξέταση της αγοράς εργασίας και εν- να έχει σχεδόν εξαπλασιαστεί. Κατά δεχόμενων μισθολογικών διακρίσεων τη διάρκεια αυτής της περιόδου παρα- κρίνεται απαραίτητη. τηρείται επίσης αύξηση του ποσοστού των γυναικών αποφοίτων, το οποίο το έτος 2011 είχε ανέλθει σε ποσοστό Δείγμα 42% (Διάγραμμα 1). Το επιστημονικό πεδίο στο οποίο παρατηρείται καθ’ όλη Το δείγμα το οποίο χρησιμοποιήσα- την υπό εξέταση χρονική περίοδο με- με προέρχεται από την Έρευνα Εργα- γάλος αριθμός κατόχων διδακτορικού τικού Δυναμικού, την οποία διεξάγει διπλώματος είναι στις επιστήμες Υγεί- η Ελληνική Στατιστική Αρχή, και ανα- ας με σημαντικές αυξομειώσεις κατά φέρεται στα έτη 1999 έως και 2012. Οι την περίοδο του χρόνου. Στα υπόλοιπα κάτοχοι διδακτορικού διπλώματος για επιστημονικά πεδία παρατηρείται μια τα έτη 1999 έως και 2012 ανέρχονται ομαλή αυξητική τάση, με εξαίρεση τις σε 3022 άτομα, ενώ όταν εξετάζουμε επιστήμες των Μηχανικών στις οποίες τα 2001 και 2011 ξεχωριστά, ανέρχο- παρατηρούνται μεγάλες αυξομειώσεις. νται σε 162 και 270 άτομα αντίστοιχα. Διάγραμμα 1: Σύνολο αποφοίτων διδακτορικού διπλώματος κατά ακαδημαϊκό έτος Πηγή: Στατιστική της Εκπαίδευσης, ΕΛΣΤΑΤ 269 Βασικά χαρακτηριστικά στον δημόσιο τομέα, ενώ οι περισσό- του δείγματος τερες γυναίκες εργάζονται στο δημό- σιο και μη ακαδημαϊκό τομέα. Το έτος Για να δούμε την τάση που επικρα- 2001 οι περισσότεροι άνδρες εργάζο- τεί στην Ελλάδα σχετικά με τις μισθο- νται στον ακαδημαϊκό τομέα ενώ το λογικές διαφορές και διακρίσεις στην έτος 2011 στο μη ακαδημαϊκό. Ακόμη, αγορά εργασίας των κατόχων διδακτο- το έτος 2001 οι περισσότερες γυναίκες ρικού διπλώματος, θα εξετάσουμε τα είναι έγγαμες ενώ το έτος 2011 είναι έτη 2001 και 2011 με σκοπό να εντοπί- άγαμες (Διάγραμμα 2). σουμε την ύπαρξη ή μη διακρίσεων με- Όσον αφορά τα εισοδήματα των ταξύ των φύλων (άνδρες και γυναίκες) εν λόγω ατόμων, το έτος 2001 οι πε- αλλά και του επαγγελματικού τομέα ρισσότεροι άνδρες απαντώνται στην (ακαδημαϊκός τομέας και μη ακαδη- μισθολογική κλίμακα των 880€ – μαϊκός τομέας) και του τομέα απασχό- 1.173€ (37,9%) ενώ το έτος 2011 στη λησης (ιδιωτικός τομέας και δημόσιος μισθολογική κλίμακα άνω των 1.750€ τομέας), καθώς και εάν μια πιθανή υφι- (63,3%). Αντιστοίχως, οι περισσότε- στάμενη διάκριση αυξάνεται ή μειώνε- ρες γυναίκες κάτοχοι διδακτορικού ται με την πάροδο του χρόνου. διπλώματος το έτος 2001 απαντώνται Σύμφωνα με την Έρευνα Εργατι- στην μισθολογική κλίμακα των 880€– κού Δυναμικού, τόσο το έτος 2001 όσο 1.173€ (37%) ενώ το έτος 2011 στη και το έτος 2011 παρατηρείται ότι οι μισθολογική κλίμακα 1.300€ – 1.599€ περισσότεροι άνδρες κάτοχοι διδα- (33,3%) (Διάγραμμα 3). κτορικού διπλώματος ηλικίας 28 έως Σύμφωνα με τα στοιχεία του δείγ- 65 ετών είναι έγγαμοι, και εργάζονται ματός μας για τα έτη 2001 και 2011 Διάγραμμα 2: Δημογραφικά και εργασιακά χαρακτηριστικά των κατόχων διδακτορικού διπλώματος στην Ελλάδα τα έτη 2001 και 2011, Πηγή: Έρευνα Εργατικού Δυναμικού (1999 – 2012) 270 παρατηρείται ότι υφίστανται διαφορο- μισθών μεταξύ δυο ομάδων σε ένα μέ- ποιήσεις τόσο στα δημογραφικά όσο ρος το οποίο είναι εξηγήσιμο βάσει των και στα εργασιακά χαρακτηριστικά, χαρακτηριστικών παραγωγικότητας της συμπεριλαμβανομένων των απολαβών, υπό εξέτασης ομάδας και σε ένα μέρος των κατόχων διδακτορικού διπλώματος το οποίο δεν δύναται να μετρηθεί βάσει στην Ελλάδα με την πάροδο του χρόνου. των παραπάνω χαρακτηριστικών. Αυτό Για την διερεύνηση τυχόν διαφορο- το ανεξήγητο μέρος συχνά χρησιμοποι- ποιήσεων και μισθολογικών διακρίσε- είται για να μετρήσει την διάκριση. Πιο ων στον πληθυσμό των κατόχων διδα- συγκεκριμένα, η μέθοδος αυτή εφαρμό- κτορικού διπλώματος στην Ελλάδα, θα στηκε στο δείγμα μας τόσο για τα έτη χρησιμοποιήσουμε τη μέθοδο Blinder 2001 και 2011 (πρώτο υπόδειγμα), με – Oaxaca Decomposition σε δύο υπο- σκοπό την διερεύνηση τυχόν διακρίσε- δείγματα. ων στις αμοιβές των ατόμων πριν αλλά και κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, αλλά και για τα έτη 1999 έως Μέθοδος και 2012 (δεύτερο υπόδειγμα), με σκο- πό την διερεύνηση της εξέλιξης τυχόν Η μέθοδος Blinder – Oaxaca Deco­ μισθολογικών διακρίσεων. mposition (Blinder, 1973; Oaxaca, 1973; Oaxaca, & Ransom, 1994), αναλύει τις βασικές διαφορές των λογαριθμισμέ- Οικονομετρικά υποδείγματα νων μισθών βασιζόμενη σε μοντέλα παλινδρόμησης. Η εν λόγω μέθοδος, Τα οικονομετρικά υποδείγματα τα διαχωρίζει τις διαφοροποιήσεις των οποία χρησιμοποιήσαμε είναι δύο. Το Διάγραμμα 3: Μισθολογικές κλίμακες μέσου μηνιαίου μισθού των κατόχων διδακτορικού διπλώματος στην Ελλάδα τα έτη 2001 και 2011, Πηγή: Έρευνα Εργατικού Δυναμικού (1999 – 2012) 271 πρώτο υπόδειγμα αποτελείται από δύο κατάσταση (έγγαμος ή άγαμος/δια- συναρτήσεις, μια για κάθε ένα έτος ζευγμένος/χήρος), Fi είναι το φύλο του υπό εξέταση, και είναι το εξής: κατόχου διδακτορικού διπλώματος i, όπου, lnWage i2001 και lnWage i2011 Oi είναι ο παράγοντας της απασχόλη- είναι ο φυσικός λογάριθμος του μέ- σης στον ακαδημαϊκό ή όχι τομέα του σου μηνιαίου μισθού του ατόμου i το κατόχου διδακτορικού διπλώματος i, έτος 2001 και 2011 αντίστοιχα, A i2001 Pi είναι ο παράγοντας απασχόλησης και Ai2011 είναι ο παράγοντας των ηλι- στον δημόσιο ή ιδιωτικό τομέα του κα- κιακών χαρακτηριστικών των ατόμων τόχου διδακτορικού διπλώματος i και (ηλικία και ηλικία στο τετράγωνο) Τ είναι ο παράγοντας του χρόνου (έτη καθώς και η οικογενειακή του κατά- 1999 – 2012) (Συνάρτηση 1:3). σταση, Fi2001 και Fi2011 είναι το φύλο του κατόχου διδακτορικού διπλώματος i, Oi2001 και Oi2011 είναι ο επαγγελματικός Αποτελέσματα τομέας (ακαδημαϊκός ή μη ακαδημα- ϊκός τομέας) του κατόχου διδακτορι- Τα εμπειρικά αποτελέσματα της κού διπλώματος i, και Pi2001 και Pi2011 ανάλυσης βάσει της Έρευνας Εργα- είναι ο τομέας απασχόλησης (δημόσι- τικού Δυναμικού υποδεικνύουν την ος ή ιδιωτικός τομέας) του κατόχου δι- ύπαρξη μισθολογικών διακρίσεων δακτορικού διπλώματος i το έτος 2001 τόσο πριν την οικονομική κρίση (έτος και 2011 αντίστοιχα (Συναρτήσεις 1:1 2001), όσο και κατά τη διάρκειά της και 1:2). (έτος 2011). Το δεύτερο χρησιμοποιούμενο Πριν την οικονομική κρίση (έτος υπόδειγμα είναι το εξής: 2001) δεν παρατηρείται μισθολογική όπου, lnWagei είναι ο φυσικός λο- διάκριση μεταξύ γυναικών και ανδρών γάριθμος του μέσου μηνιαίου μισθού κατόχων διδακτορικού διπλώματος, του ατόμου i, Ai είναι ο παράγοντας όμως παρατηρείται μισθολογική διά- των ηλικιακών χαρακτηριστικών των κριση, η οποία είναι στατιστικά σημα- ατόμων (ηλικία και ηλικία στο τετρά- ντική, τόσο ανάμεσα στον ακαδημαϊκό γωνο) καθώς και η οικογενειακή του και στον μη ακαδημαϊκό τομέα όσο και (1:1) (1:2) (1:3 272 μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. τικότερα, αν οι γυναίκες έχουν τα ίδια Οι κάτοχοι διδακτορικού διπλώματος χαρακτηριστικά με τους άνδρες, τότε οι οποίοι εργάζονται στον ακαδημαϊ- θα είχαν αύξηση του λογαριθμισμέ- κό τομέα λαμβάνουν μεγαλύτερο μέσο νου μέσου μηνιαίου μισθού τους κατά μηναίο μισθό έναντι αυτών οι οποίοι 0,172 μονάδες, το οποίο αντιστοιχεί σε εργάζονται στον μη ακαδημαϊκό, με ποσοστό 60% του μισθολογικού κενού το ποσοστό της διαφοράς το οποίο το οποίο παρατηρείται. Το υπόλοιπο εξηγείται να αντιστοιχεί μόλις σε πο- 40% του παρατηρούμενου μισθολογι- σοστό 10,2% βάσει των χαρακτηριστι- κού κενού ενδεχομένως να οφείλεται κών τα οποία λαμβάνονται υπόψη στο σε μισθολογική διάκριση εις βάρος υπόδειγμά μας. Αν τα χαρακτηριστικά των γυναικών καθώς και σε έλλειψη της ομάδας των ατόμων οι οποίοι απα- χαρακτηριστικών τα οποία δεν έχουν σχολούνται στον ακαδημαϊκό τομέα ληφθεί υπόψη από το υπόδειγμά μας, εφαρμόζονταν στην ομάδα αυτών που όπως η θέση και τα χρόνια εμπειρίας, απασχολούνται στον μη ακαδημαϊκό παρότι έχει ληφθεί υπόψη η ηλικία του τομέα, τότε ο φυσικός λογάριθμος του ατόμου (Παράρτημα, Πίνακας 2). μέσου μηνιαίου μισθού των εργαζο- Επιπλέον, σύμφωνα με τα οικο- μένων στον μη ακαδημαϊκό τομέα θα νομετρικά αποτελέσματα για τα έτη αυξανόταν κατά 0,35 μονάδες. Επίσης, 1999 έως και 2012, παρουσιάζονται μι- αυτοί οι οποίοι εργάζονται στον δημό- σθολογικές διακρίσεις τόσο ανάμεσα σιο τομέα λαμβάνουν υψηλότερους στα δυο φύλα, αλλά κυρίως ανάμεσα μισθούς από αυτούς που εργάζονται στον ακαδημαϊκό τομέα και στον μη στον ιδιωτικό. Αν τα άτομα τα οποία ακαδημαϊκό τομέα, καθώς και ανάμε- απασχολούνται στον ιδιωτικό τομέα σα στον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα. έχουν τα ίδια χαρακτηριστικά με αυ- Πιο συγκεκριμένα, παρατηρείται ότι τούς που απασχολούνται στον δημό- (α) οι άνδρες κάτοχοι διδακτορικού σιο τομέα, τότε θα έχουν αύξηση του διπλώματος λαμβάνουν μεγαλύτερο μέσου μηνιαίου μισθού τους κατά 0,29 μέσο μηναίο μισθό από τις γυναίκες μονάδες (Παράρτημα, Πίνακας 1). αντίστοιχου εκπαιδευτικού επιπέδου, Όταν εξετάζουμε το έτος 2011, το (β) οι κάτοχοι διδακτορικού διπλώ- οποίο αναφέρεται στην περίοδο της ματος οι οποίοι εργάζονται στον μη οικονομικής κρίσης, παρατηρούμε ότι ακαδημαϊκό τομέα λαμβάνουν μεγα- παρουσιάζονται μισθολογικές διακρί- λύτερο μέσο μηναίο μισθό από αυτούς σεις τόσο ανάμεσα στα δυο φύλα, με που εργάζονται στον ακαδημαϊκό το- τους άνδρες να λαμβάνουν μεγαλύτερο μέα, και (γ) οι κάτοχοι διδακτορικού μέσο μηναίο μισθό από τις γυναίκες, διπλώματος οι οποίοι εργάζονται στον αλλά και ανάμεσα στον ακαδημαϊκό ιδιωτικό τομέα λαμβάνουν υψηλότε- τομέα και στον μη ακαδημαϊκό τομέα, ρους μισθούς από αυτούς που εργάζο- με αυτούς που εργάζονται στον μη νται στον δημόσιο τομέα (Παράρτημα, ακαδημαϊκό τομέα να λαμβάνουν με- Πίνακας 3). γαλύτερο μέσο μηναίο μισθό. Αναλυ- 273 Συμπεράσματα της μισθολογικής διαφοράς και διά- κρισης (έτη 1999 έως και 2012), παρα- Τα αποτελέσματα της έρευνάς μας τηρούμε ότι πάντα υπήρχαν μισθολογι- φανερώνουν την ύπαρξη μισθολογικής κές διακρίσεις, οι οποίες ήταν «υπέρ» διάκρισης βάσει φύλου και τομέα για του δημόσιου τομέα, αλλά η οικονομι- τους κατόχους διδακτορικού διπλώμα- κή κρίση οδήγησε στη αντιστροφή αυ- τος στην Ελλάδα. Στα χρόνια της οι- τών, και αύξησε το μισθολογικό χάσμα κονομικής κρίσης οι γυναίκες κάτοχοι – μισθολογικές διακρίσεις κατά των διδακτορικού διπλώματος αμείβονται γυναικών, και του ακαδημαϊκού και λιγότερο συγκριτικά με τους άνδρες του δημόσιου τομέα. Τα αποτελέσμα- με αντίστοιχα προσόντα, καθώς επί- τα αυτά συμφωνούν με την οικονομική σης, τα άτομα που εργάζονται στον πολιτική η οποία ασκήθηκε και ασκεί- μη ακαδημαϊκό τομέα αμείβονται πε- ται τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα, ρισσότερο συγκριτικά με αυτούς που η οποία χαρακτηρίζεται από περικοπή εργάζονται στον ακαδημαϊκό τομέα εν των μισθών στον δημόσιο τομέα, και αντιθέσει με τα χρόνια πριν τη κρίση. αύξηση της ανεργίας, τόσο συνολικά Όταν εξετάζουμε τη τάση και εξέλιξη όσο και των γυναικών ειδικά. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Amilon, A., Persson, I., & Rooth, D. O. (2008). Scientific (wo) manpower? Gender and the composition and earnings of PhDs in Sweden, IZA DP No. 3878 Barbezat, D. A. (1987). Salary differentials by sex in the academic labor market. The Journal of Human Resources, 22(3), 422-428. Blackaby, D., Booth, A. L., & Frank, J. (2005). Outside offers and the gender pay gap: Empirical evidence from the UK academic labour market. The Economic Journal, 115(501), F81-F107. Blinder, A. S. (1973). Wage Discrimination: Reduced Form and Structural Estimates. The Journal of Human Resources, 8(4), 436-455. Cholezas, I. and Tsakloglou, P. (2006). Gender Earnings Differentials in the Greek Labour Market, Economic Policy Studies. Retrieved by: https://www.academia.edu/4979825/ Gender_Earnings_Differentials_in_the_Greek_Labour_Market Ginther, D. K., & Hayes, K. J. (1999). Gender differences in salary and promotion in the humanities. American Economic Review, 89(2), 397-402. Ginther, D. K., & Hayes, K. J. (2003). Gender differences in salary and promotion for faculty in the humanities 1977–95. Journal of Human Resources, 38(1), 34-73. Kanellopoulos, C. N. (1980). Individual pay, discrimination and labour mobility in Greece in the early 1960s (Doctoral dissertation, University of Kent at Canterbury). Kanellopoulos, C. N., & Mavromaras, K. G. (2002). Male–female labour market participation and wage differentials in Greece. Labour, 16(4), 771-801. Leibenstein, H. (1967). Rates of Return to Education in Greece: a discussion of results and 274 policy implications. Development Advisory Service, Center for International Affairs, Harvard University. McDowell, J. M., & Smith, J. K. (1992). The effect of gender-sorting on propensity to coauthor: Implications for academic promotion. Economic Inquiry, 30(1), 68-82. McDowell, J. M., Singell, L. D., & Ziliak, J. P. (1999). Cracks in the glass ceiling: gender and promotion in the economics profession. American Economic Review, 89(2), 392-396. McDowell, J. M., Singell Jr, L. D., & Ziliak, J. P. (2001). Gender and promotion in the economics profession. ILR Review, 54(2), 224-244. McNabb, R., & Wass, V. (1997). Male-female salary differentials in British universities. Oxford Economic Papers, 49(3), 328-343. Oaxaca, R. (1973). Male-female wage differentials in urban labor markets. International economic review, 693-709. Oaxaca, R. L., & Ransom, M. R. (1994). On discrimination and the decomposition of wage differentials. Journal of econometrics, 61(1), 5-21. Papapetrou, E. (2004). Gender wage differentials in Greece. Economic Bulletin, (23), 47-64. Papapetrou, E. (2006). The unequal distribution of the public-private sector wage gap in Greece: evidence from quantile regression. Applied Economics Letters, 13(4), 205-210. Psacharopoulos, G. (1983). Sex discrimination in the Greek labor market. Journal of Modern Greek Studies, 1(2), 339-358. Ward-Warmedinger, M. E. (1999). Salary and the gender salary gap in the academic profession. IZA Discussion paper No. 64 275 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Πίνακας 1: Αποτελέσματα μεθόδου Blinder – Oaxaca Decomposition για την ύπαρξη μισθολογικών διακρίσεων στην αγορά εργασίας των κατόχων διδακτορικού διπλώματος στην Ελλάδα το έτος 2001 Πηγή: Έρευνα Εργατικού Δυναμικού (1999 – 2012) Φύλο Επαγγελματικός Τομέας Τομέας Μεταβλητές Άνδρας Γυναίκα Ακαδημαϊκός Μη ακαδημαϊκός Δημόσιος Ιδιωτικός Ηλικία 0,044 -0.028 0.041 0.014 0.060** -0.061** (0,035) (0.030) (0.036) (0.046) (0.031) (0.007) Ηλικία2 0,000 0.001* 0.000 0.000 0.000 0.001*** (0,000) (0.000) (0.000) (0.001) (0.000) (0.000) Οικογενειακή -0,089 0.264*** 0.069 -0.226** -0.008 -0.293*** κατάσταση (0,079) (0,080) (0,074) (0,104) (0,070) (0.017) Φύλο -0,032 0,092 0,028 -0,064*** (0,074) (0,104) (0,066) (0,066) Επαγγελματικός -0,367* -0,130* -0,313*** -0,603*** Τομέας (0,084) (0,078) (0,070) (0,017) Τομέας -0,003 -0,206** 0,008 -0,109 (0,114) (0,097) (0,151) (0,106) Σταθερός 6,180* 7,384*** 5,784*** 6,298*** 5,692*** 9,324*** όρος (0,853) (0,713) (0,867) (0,968) (0,741) (0,145) Prediction 7,170*** 7,086*** 7,262*** 6.870*** 7.180*** 6.892*** (0,041) (0,052) (0,035) (0.058) (0.035) (0.075) Difference 0,084 0,392*** 0,288*** (0,066) (0,068) (0,083) Endowments 0,062 0,040 0,297*** (0,056) (0,062) (0,079) Coefficients -0,033 0,345*** 0,043 (0,053) (0,076) (0,073) Interaction 0,055 0,007 -0,053 (0,041) (0,072) (0,070) N 116 46 114 48 143 19 F 12,47 23,18 7,24 6,28 16,21 627,35 R2 1,362 0,743 0,251 0,428 0,372 0,996 Adj. R2 0,333 0,711 0,216 0,360 0,349 0,994 Τυπικά σφάλματα εντός των παρενθέσεων *** p<0,001, ** p<0,01, * p<0,05 276 Πίνακας 2: Αποτελέσματα μεθόδου Blinder – Oaxaca Decomposition για την ύπαρξη μισθολογικών διακρίσεων στην αγορά εργασίας των κατόχων διδακτορικού διπλώματος στην Ελλάδα το έτος 2011 Πηγή: Έρευνα Εργατικού Δυναμικού (1999 – 2012) Φύλο Επαγγελματικός Τομέας Τομέας Άνδρας Γυναίκα Ακαδημαϊκός Μη ακαδημαϊκός Δημόσιος Ιδιωτικός Μεταβλητές Ηλικία 0,063* -0,028 -0,107 0,023 0,022 0,039 (0,030) (0,040) (0,182) (0,023) (0,027) (0,044) Ηλικία2 -0,000 0,000 0,001 -0,000 -0,000 -0,000 (0,000) (0,000) (0,002) (0,000) (0,000) (0,000) Οικογενειακή 0,201*** -0,024 0,468 0,056 0,134** -0,024 κατάσταση (0,063) (0,078) (0,127) (0,052) (0,054) (0,103) Φύλο -0,295* -0,179** -0,185*** -0,214* (0,117) (0,051) (0,053) (0,104) Επαγγελματικός -0,185 0,045 0,151 -0,333* Τομέας (0,119) (0,114) (0,095) (0,152) Τομέας 0,098 0,099 0,475 0,053 (0,066) (0,088) (0,101) (0,057) Σταθερός όρος 5,901* 7,413*** 8,752* 6,619*** 6,356*** 7,197*** (0,704) (0,924) (3,752) (0,559) (0,618) (0,964) Prediction 7,598*** 7,312*** 7,346*** 7,504*** 7,500*** 7,463*** (0,029) (0,039) (0,088) (0,026) (0,028) (0,051) Difference 0,287*** -0,157* 0,037 (0,046) (0,092) (0,059) Endowments 0,172 -0,166*** 0,105* (0,047) (0,039) (0,049) Coefficients 0,172*** 0,079 -0,109 (0,052) (0,101) (0,061) Interaction 0,007 -0,071 0,041 (0,050) (0,112) (0,055) N 168 102 23 247 194 76 F 8,87 2,07 14,41 13,76 16,95 3,26 R2 0,215 0,097 0,809 0,222 0,311 0,189 Adj. R2 0,191 0,053 0,753 0,206 0,292 0,131 Τυπικά σφάλματα εντός των παρενθέσεων *** p<0,001, ** p<0,01, * p<0,05 277 Πίνακας 3: Αποτελέσματα μεθόδου Blinder – Oaxaca Decomposition για την ύπαρξη μισθολογικών διακρί- σεων στην αγορά εργασίας των κατόχων διδακτορικού διπλώματος στην Ελλάδα την περίοδο 1999 - 2012 Πηγή: Έρευνα Εργατικού Δυναμικού (1999 – 2012) Φύλο Επαγγελματικός Τομέας Τομέας Μεταβλητές Άνδρας Γυναίκα Ακαδημαϊκός Μη ακαδημαϊκός Δημόσιος Ιδιωτικός Ηλικία 0,031*** -0,001 0,026*** 0,024*** 0,030** 0,012 (-0,008) (-0,011) (-0,009) (-0,008) (-0,007) (-0,014) Ηλικία2 0,000** 0,000* 0,000 0,000* 0,000** 0,000 (0,000) (0,000) (0,000) (-0,001) (0,000) (0,000) Οικογενειακή 0,047*** 0,078*** 0,022 0,096*** 0,065*** 0,027 κατάσταση (-0,019) (-0,022) (-0,0200 (-0,020) (-0,016) (-0,032) Φύλο -0,094*** -0,046*** -0,063*** -0,136*** (-0,019) (-0,0190 (-0,015) (-0,034) Επαγγελματικός -0,086*** -0,013 -0,066*** 0,005 Τομέας (-0,017) (-0,0230 (-0,015) (-0,0360 Τομέας 0,009 -0,023 -0,058* 0,007 (-0,021) (-0,033) (-0,034) (-0,020) Χρόνος 0,040*** 0,032*** 0,036*** 0,039*** 0,035*** 0,045*** (-0,002) (-0,0030 (-0,003) (-0,002) (-0,002) (-0,004) Σταθερός όρος 6,066*** 6,596*** 6,090*** 6,079*** 6,045*** 6,390*** (-0,182) (-0,249) (-0,222) (-0,182) (-0,163) (-0,311) Prediction 7,288*** 7,184*** 7,272*** 7,230*** 7,273*** 7,162*** (-0,009) (-0,012) (-0,010) (-0,010) (-0,008) (-0,016) Difference 0,105*** 0,042*** 0,111*** (-0,015) (-0,015) (-0,021) Endowments 0,042*** -0,031*** 0,033* (-0,010) (-0,010) (-0,021) Coefficients 0,074*** 0,034** -0,009 (-0,014) (-0,016) (-0,018) Interaction -0,011 0,040*** 0,087*** (-0,008) (-0,013) (-0,021) N 1981 1041 1619 1403 2452 570 F 126,04 57,72 101,01 96,59 155,29 31,66 R2 0,277 0,251 0,273 0,293 0,276 0,252 Adj. R2 0,275 0,247 0,271 0,291 0,274 0,244 Τυπικά σφάλματα εντός των παρενθέσεων *** p<0,001, ** p<0,01, * p<0,05 278 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 279-288 Ε’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Ζητήματα εργασιακών σχέσεων Δημήτριος Δροσάτος* ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΧΩΡΟ Η συνεργασία θεωρείται σε όλους τους τομείς ανεξαιρέτως ως μία πρακτική που μπορεί να επιλύσει πολλά και σημαντικά προβλήματα. Το ίδιο ισχύει και για τον εργασιακό χώρο που λόγω των ιδιαίτερων συνθηκών που έχουν διαμορφωθεί, αναπτύσσονται πολλαπλές συγκρούσεις. Μέσω βιβλιογραφικής ανασκόπησης εντοπίστηκαν οι βασικές θεωρητικές προσεγγίσεις και διαστάσεις της συνεργασίας με στόχο την αποτελεσματικότητά της και πώς αυτή συμβάλλει θετικά σε διαφορετικές περιπτώσεις. Η βασική θεωρητική υπόθεση που εξετάστηκε είναι ότι η αποτελεσματική συνεργασία μπορεί να επιλύσει σημαντικά προβλήματα, συγκρούσεις και εμπόδια που αναπτύσσονται ανάμεσα στους εργαζόμενους. Η ανασκόπηση ανέδειξε κάποιους σημαντικούς παράγοντες αλλά και αποτελέσματα. Η αποτελεσματική συνεργασία στον χώρο εργασίας αποτελεί σημαντική λύση τόσο σε συλλογικό όσο και σε ατομικό επίπεδο, αλλά μπορεί πολύ εύκολα να οδηγήσει και σε ανταγωνισμό. Λέξεις-κλειδιά: συνεργασία, ανταγωνισμός, συγκρούσεις, χώρος εργασίας. Εισαγωγή χωρών και των κοινωνιών (Roth et al., 1991; Hayashi et al., 1999; Henrich et Σε όλη την ανθρώπινη ιστορία, η al., 2001; 2005) και υπάρχουν στοιχεία εμπιστοσύνη, η συνεργασία και ο συ- που υποδηλώνουν ότι τέτοιες συμπε- ντονισμός σε τομείς όπως το κυνήγι, το ριφορικές διαφορές συσχετίζονται με εμπόριο και ο πόλεμος ήταν απαραίτη- την ποιότητα της δημοκρατίας (Knack τες για την ανθρώπινη επιβίωση. Σή- & Keefer, 1997; La Porta et al., 1997). μερα, αυτή η συμπεριφορά είναι ση- Μια πιθανή εξήγηση για τις διαφο- μαντική όσο ποτέ και κρίσιμη για την ρές στην εμπιστοσύνη, τη συνεργασία καλή λειτουργία των κοινωνιών και και το συντονισμό βασίζεται σε κοινω- των οργανώσεων (Charness & Kuhn, νικούς κανόνες, οι οποίοι μπορεί να 2011). Είναι ενδιαφέρον ότι η έκταση έχουν εμφανιστεί ως προσαρμογή στις μιας τέτοιας συμπεριφοράς φαίνεται διαφορετικές τοπικές πιέσεις (Sober να διαφέρει σημαντικά μεταξύ των & Wilson, 1998; Boyd & Richerson, * Ο Δ.Δ. είναι εκπαιδευτικός Α/βάθμιας Εκπαίδευσης-ΠΕ.70, Διευθυντής Δημοτικού Σχολείου. Επικοινωνία: Μ. Ερίων 21 “Άρτεμις κτ.5”, 34132, Χαλκίδα, 6946143907,

279 2005; Durante, 2010). Οι κοινωνικοί Σε σχεδόν όλους τους τομείς της οι- κανόνες είναι πρότυπα συμπεριφοράς κονομίας, η αποτελεσματική εργασία που βασίζονται σε κοινές πεποιθήσεις επιτυγχάνεται μέσω της συνεργασίας σχετικά με το πώς θα συμπεριφερθούν (Devine et al., 1999; Gordon, 1992; τα μέλη μεμονωμένων ομάδων σε μια Lawler et al., 1995; Mohrman et al., δεδομένη κατάσταση. Εφαρμόζονται 1995; Ilgen et al., 2005; Edmondson & με εσωτερικές και εξωτερικές κυρώ- Nembhard, 2009). Στην πραγματικότη- σεις, όπως η ντροπή ή η τιμωρία, εσω- τα, περισσότεροι από το 50% των ερ- τερικοποιούνται μέσω της κοινωνικής γαζομένων σε οργανισμούς στις ΗΠΑ μάθησης και της κοινωνικοποίησης και αναφέρουν ότι δαπανούν μέρος της μπορεί να οδηγήσουν σε μια διαρκή δουλειάς τους σε συνεργατικές ομάδες αλλαγή στο κίνητρο των ατόμων, όπως (Steward et al., 1999). Όπως εξήγησε η τάση τους να ενεργούν υπέρ-κοινω- ο διευθύνων σύμβουλος της Wal-Mart νικά (Fehr & Gachter, 2002). και ιδρυτής της Sam Walton το βασικό Σύμφωνα με μελέτες, τα κοινωνικά μέσο για την επιτυχία μίας επιχείρη- πρότυπα επηρεάζονται από τις κοινω- σης είναι η συνεργασία των ομάδων νικές συνθήκες (Henrich et al., 2005; (Carpenter & Coyle, 2011). 2010; Herrmann et al., 2008; Gachter & Ωστόσο, παρά τη σημασία της συ- Herrmann, 2011). Η οργάνωση του χώ- νεργασίας στον χώρο εργασίας, οι ρου εργασίας είναι ένα κρίσιμο κομμά- εργαζόμενοι ανταγωνίζονται μεταξύ τι της κάθε κοινωνίας. Μια σημαντική τους για τους περιορισμένους πόρους. διάσταση στην οποία διαφέρουν οι ορ- Οι εργαζόμενοι μπορεί να ανταγω- γανώσεις του χώρου εργασίας περιγρά- νιστούν για την προσοχή από έναν φει τον βαθμό στον οποίο η εργασία γί- ανώτερο, μια προαγωγή, μια αύξηση, νεται σε ομάδες. Η έκταση των δραστη- ένα βραβείο, μια επιθυμητή ανάθε- ριοτήτων του εργασιακού χώρου με τη ση ή ακόμα και κάτι τόσο απλό όσο σειρά του, μπορεί να σχετίζεται στενά ένας καλύτερος χώρος στάθμευσης. με την εμφάνιση κανόνων συνεργασί- Ο ανταγωνισμός αποτελεί αναπόφευ- ας. Στην οργάνωση του χώρου εργασί- κτο κομμάτι της οργανωτικής ζωής ας, όπου τα άτομα εργάζονται κυρίως (Kilduff et al., 2010), ιδιαίτερα στους σε ομάδες, τα αποτελέσματα συνήθως τύπους οργανισμών που προσελκύουν εξαρτώνται κυρίως από τη συνεργασία εργαζόμενους με υψηλές προσδοκί- των μελών της ομάδας. Τις συνέπειες ες. Αν και οι ανταγωνιστικές πιέσεις της συνεργασίας στον εργασιακό χώρο διεισδύουν στους οργανισμούς, η δυ- εξετάζει και το παρόν άρθρο. νατότητα ενεργοποίησης του ανταγω- νισμού μεταξύ των εργαζομένων δεν είναι πάντα σημαντική για τους διευ- Συνεργασία στον εργασιακό χώρο θυντές. Οι διευθυντές που επιδιώκουν να καλλιεργήσουν ένα συνεργατικό Η συνεργασία είναι κρίσιμη για την περιβάλλον εργασίας θέτουν πολιτικές επιτυχία των σύγχρονων οργανισμών. και επικοινωνούν με τους υπαλλήλους 280 με τρόπους που δεν μπορούν να προ- αντιμετωπίζουν αμφιβολίες ως προς το καλέσουν ανταγωνισμό (Luthans & πότε και πώς θα συμμετάσχουν σε συ- Stajkovic, 1999). νεργασία και πότε και πώς θα εμπλα- Σε επίπεδο επιχείρησης, οι ερευ- κούν ανταγωνιστικά με τους συναδέλ- νητές υποστηρίζουν ότι η συνεργασία φους τους. Τα άτομα δε διαθέτουν μπορεί να προωθήσει την ανάπτυξη συγκεκριμένες κατευθυντήριες γραμ- και να δημιουργήσει ανταγωνιστικά μές και μηχανισμούς συντονισμού. Ως πλεονεκτήματα (Yami et al., 2010). H αποτέλεσμα, οι συνάδελφοι μπορούν συνεργασία έχει χρησιμοποιηθεί σχε- να υιοθετήσουν εν αγνοία τους πολ- δόν αποκλειστικά για να περιγράψει λαπλές θέσεις κατά τη διάρκεια ενός και να αναλύσει τη συμπεριφορά των έργου, δημιουργώντας προβλήματα οργανισμών. Υπάρχει συνδυασμός (Tsai, 2002). συνεταιριστικής και ανταγωνιστικής Πολλές οργανωτικές πρακτικές δυναμικής μεταξύ των ατόμων εντός αποσκοπούν στη βελτίωση του ηθικού των οργανισμών. Πιο συγκεκριμένα, και στην προώθηση της συνεργασίας καθώς οι συνεργάτες δημιουργούν (Luthans & Stajkovic, 1999; Peterson διαπροσωπικές αλληλεπιδράσεις, & Luthans, 2006). Ωστόσο, οι πρα- προκύπτει μια θεμελιώδης ένταση ως κτικές αυτές, όπως η παροχή δημόσι- αποτέλεσμα της ανάγκης να συνεργα- ου επαίνου για μια καλή δουλειά ή η στούν αλλά και να ανταγωνιστούν. Ο εφαρμογή προγραμμάτων βραβείων, ίδιος συνάδελφος, ο οποίος συνεργά- έχουν τη δυνατότητα να τονώσουν ζεται σε σημαντικά έργα, είναι συχνά τον ανταγωνισμό μεταξύ των εργα- ο ίδιος ανταγωνιστής για προαγωγές, ζομένων. Οι διευθυντές (α) γνωρί- αποζημιώσεις και αναγνώριση. ζουν την επισφαλή ισορροπία μεταξύ Για τις επιχειρήσεις, οι επίσημες συνεργασίας και ανταγωνισμού που ρυθμίσεις μπορούν να καθοδηγήσουν χαρακτηρίζει πολλές σχέσεις των ερ- τη συμπεριφορά που αναπτύσσεται σε γαζομένων και (β) είναι σε θέση να αυτές. Οι σαφείς κανόνες και τα όρια διαχειριστούν τον τρόπο και τον χρό- μπορούν να καθοδηγήσουν τους ερ- νο που οι εργαζόμενοι ανταγωνίζονται γαζόμενους καθώς αποφασίζουν πότε ή συνεργάζονται. Ωστόσο, οι έρευνες και πού θα συνεργαστούν και πότε και έχουν δείξει ότι οι διευθυντές είναι πού θα ανταγωνιστούν (Dowling et al., συχνά καλοί διερμηνείς της δυναμι- 1996; Ferguson & Morris, 1995; Tsai, κής των εργαζομένων (Amason, 1996; 2002; Hagedoorn, 1993). Ομοίως, τα Bettenhausen, 1991; Bettenhausen & επίσημα εργαλεία, όπως τα διαγράμ- Murnighan, 1991; Jehn, 1995; 1997; ματα ροής και τα δέντρα αποφάσεων, Nemeth & Owens, 1996; Wageman, περιγράφουν ξεχωριστές επιχειρημα- 1995). Για παράδειγμα, σε μια μελέτη τικές γραμμές που οριοθετούν τους των ομάδων που είχαν την ευθύνη να ανταγωνιστές (Tsai, 2002). αυτοδιαχειρίζονται μια αποτελεσματι- Θα πρέπει να σημειωθεί ότι σε κή και δίκαιη κατανομή της εργασίας αρκετές περιπτώσεις, οι εργαζόμενοι και των ανταμοιβών, διαπιστώθηκε 281 ότι τα πλαίσια στα οποία δεν υπήρχε είναι ένα διαρκές χαρακτηριστικό η ανταγωνιστική δυναμική και οι συ- των οργανισμών και ο ανταγωνισμός γκρούσεις, υπήρξε μεγαλύτερη συνερ- μπορεί να είναι τόσο εποικοδομητι- γασία και αποτελεσματικές επιδόσεις κός όσο και καταστροφικός (Kilduff (Alper et al., 2000). et al., 2010; Beersma et al., 2003). Ο Το αποτελεσματικό οργανωτικό ανταγωνισμός μπορεί να βελτιώσει τις έργο σπανίως επιτυγχάνεται χωρίς τη επιδόσεις (Becker & Huselid, 1992; συνεργασία μεταξύ των συναδέλφων Eriksson, 1999; Tjosvold et al., 2003; (Devine et al., 1999; Gordon, 1992; Vidal & Nossol, 2011). Εντούτοις, ο Lawler et al., 1995; Mohrman et al., ανταγωνισμός μπορεί επίσης να προ- 1995; Edmondson & Nembhard, 2009). άγει επιβλαβείς συμπεριφορές, όπως Yπάρχει μια σημαντική βιβλιογραφία ψέματα και εξαπάτηση (Kohn, 1992; που αναδεικνύει πώς αναπτύσσονται 1993; Schweitzer et al., 2005; Kilduff, et πιο αποτελεσματικές συνεργασίες σε al., 2012) καθώς και αυξημένη ανάλη- οργανισμούς (Gardner et al., 2012; ψη κινδύνου (Becker & Huselid, 1992) Hackman & Katz, 2010; Bhappu et και μειωμένη ακρίβεια (Beersma et al., 2001; Levine & Moreland, 1998, al., 2003). Edmondson et al., 2007). Η έρευνα Η υπάρχουσα έρευνα αντιμετώπι- σε αυτόν τον τομέα αποδεικνύει, για σε κυρίως τις δομές του ανταγωνισμού παράδειγμα, ότι η αυξανόμενη εξοι- και της συνεργασίας ως αμοιβαία κείωση μεταξύ των μελών της ομάδας αποκλεισμένες. Η βιβλιογραφία σχε- βελτιώνει τα συνεργατικά αποτελέ- τικά με τη συνεργασία και τον αντα- σματα και ενισχύει την παραγωγι- γωνισμό αναδεικνύει την υπόθεση ότι κότητα (Huckman & Staats, 2011; τα άτομα ταξινομούν τις σχέσεις τους Huckman et al., 2009; Gruenfeld et al., με τους συναδέλφους τους ως σταθε- 1996; Okhuysen & Eisenhardt, 2002; ρές, δηλαδή ένας συνάδελφος είναι Postmes et al., 2001). είτε συνεργάτης, είτε ανταγωνιστής. Τα δομικά χαρακτηριστικά, όπως Σε πολλές περιπτώσεις, οι συνάδελ- το μέγεθος της ομάδας (Menon & φοι βλέπουν ο ένας τον άλλον τόσο ως Phillips, 2011) και τα συστήματα αντα- συνεργάτες όσο και ως ανταγωνιστές μοιβής (Johnson, et al., 2006; Beersma (Yami et al., 2010). et al., 2009) έχουν επίσης αποδειχθεί Υπάρχουν πολλές ενδείξεις σε ότι επηρεάζουν την αποτελεσματι- οργανισμούς που είναι πιθανό να αλ- κότητα των ομάδων. H βιβλιογραφία λάξουν την ισορροπία μεταξύ συνερ- παρέχει στοιχεία για την εμβάθυν- γασίας και ανταγωνισμού. Οι έρευ- ση και κατανόηση του ανταγωνισμού νες έχουν δείξει ότι ακόμη και μικρά στους οργανισμούς. Στο πλαίσιο των πράγματα μπορούν να επηρεάσουν οργανισμών, οι εργαζόμενοι συχνά βαθιά τον τρόπο με τον οποίο τα άτο- ανταγωνίζονται μεταξύ τους για αντα- μα ανταγωνιστικά κωδικοποιούν τις μοιβές και αναγνώριση (Anderson σχέσεις τους (Kilduff et al., 2010). & Kilduff, 2009). Ο ανταγωνισμός Ομοίως, άλλα χαρακτηριστικά όπως, η 282 συχνότητα των ανταγωνιστικών αλλη- 1993; Tai et al., 2012), να προκαλέσει λεπιδράσεων μπορούν να προωθήσουν εχθρότητα (Salovay & Rodin, 1984), την αντιπαλότητα και τον επιθετικό να μειώσει την ανταλλαγή πληροφορι- ανταγωνισμό (Kilduff et al., 2010). Αυ- ών (Dunn & Schweitzer, 2006) και να τή η έρευνα υποδηλώνει ότι οι λεπτές παρακινήσει την επιθυμία να βλάψει παραπλανήσεις σε οργανισμούς μπο- τον στόχο (Cohen-Charash & Mueller, ρεί να είναι αρκετά ισχυρές, ώστε να 2007) της σύγκρισης. αναγκάσουν τα άτομα να καθορίσουν Οι λεπτές υποδείξεις που δίνουν αν βλέπουν έναν συγκεκριμένο συνά- κίνητρα στις συλλογικότητες, τις ομα- δελφο ως συνεργάτη ή ανταγωνιστή. δικές ενώσεις (όπως οι αντιλήψεις για Τέλος, οι έρευνες δείχνουν ότι η την ισχυρή απόδοση της ομάδας) είναι συμμετοχή σε κοινωνικές συγκρίσεις λιγότερο πιθανό να προωθήσουν μια είναι δυσάρεστη και μπορεί να απει- ατομικιστική νοοτροπία. Αντ’ αυτού λήσει την εικόνα ενός ατόμου (Tesser προωθούν την ταυτότητα, την αίσθηση et al., 1988), με αποτέλεσμα να βλά- και τη συνάφεια με την ομάδα (Marks πτει τις σχέσεις των συναδέλφων, επη- et al., 2001; Wittenbaum & Stasser, ρεάζοντας τα επίπεδα εμπιστοσύνης 1996), περιορίζοντας έτσι τα ανταγω- (Ashforth & Mael, 1989; Rotter, 1980) νιστικά συναισθήματα (Fiske et al., και προκαλώντας εχθρότητα (Testa & 1998). Major, 1990; Wills, 1981). Σύμφωνα με το μοντέλο συντήρησης αυτοελέγ- χου του Tesser (1988), οι κοινωνικές Συμπεράσματα συγκρίσεις είναι ιδιαίτερα αποτρεπτι- κές και απειλούν την αυτοπεποίθηση Η συνεργασία αποτελεί μία μέθο- ενός ατόμου. Οι συμμετέχοντες που δο που μπορεί να συμβάλλει ώστε οι ανταποκρίνονται στα συναισθήματα εργαζόμενοι να δραστηριοποιούνται που προκαλούν οι κοινωνικές συγκρί- συλλογικά μέσα στον χώρο εργασίας σεις βιώνουν μια πιο «ατομικιστική» τους. Παράλληλα όμως συμβάλλει τα νοοτροπία (Triandis, 1989; 1994) και μέγιστα και ατομικά βοηθώντας τον παρακινούνται να δυσφημίσουν τον εργαζόμενο να αναπτυχθεί. Παρά το στόχο της σύγκρισης για να αποκα- γεγονός ότι η συνεργασία δεν είναι ταστήσουν τον εαυτό τους και την ει- μία νέα πρακτική, εντούτοις χρήζει κόνα τους (Fiske et al., 1998; Tesser, περαιτέρω διερεύνησης. Μία από αυ- 1988). Σχετική έρευνα έχει διαπι- τές είναι η δυναμικότητα της λειτουρ- στώσει ότι η εστίαση στον εαυτό ως γίας της ομάδας και πώς αυτή μπορεί άτομο, ενώ αντιμετωπίζει δυσμενείς να αναπτυχθεί στα νέα εργασιακά κοινωνικές συγκρίσεις μπορεί να πλαίσια που έχουν διαμορφωθεί. Μία βλάψει τις σχέσεις (Dunn et al., 2012; επίσης πολύ σημαντική διάσταση είναι Buunk & Gibbons, 2007; Garcia et al., αυτή των κοινών στόχων και κινήτρων 2010; Hogg & Terry, 2000; Moran & των εργαζομένων που μπορούν να εν- Schweitzer, 2008; Parrott & Smith, δυναμώσουν τις συλλογικές δράσεις 283 αντί να οδηγήσουν σε ανταγωνισμό τους. Τέλος, η αποτελεσματική συνερ- ανάμεσά τους. γασία είναι η μέθοδος που μπορεί να Η ψυχολογική επιρροή που προ- συνδυάσει θετικά τη διαφορετικότητα καλούν οι συνέπειες της οικονομι- των εργαζομένων σε έναν χώρο εργα- κής κρίσης μπορούν να αποτελέσουν σίας αξιοποιώντας τα μειονεκτήματα πηγές έντασης και συγκρούσεων, του παρελθόντος μετατρέποντάς τα ενώ την ίδια στιγμή οι επιχειρήσεις σε πλεονεκτήματα. Συνοπτικά, από προβάλλουν την παραγωγικότητα την διερεύνηση του θέματος αναδεί- ως υπέρτατο στόχο τους. Σε αυτό το χθηκε ότι η αποτελεσματική συνεργα- πλαίσιο, η αποτελεσματική συνεργα- σία μπορεί να αποτελέσει τη βέλτιστη σία μπορεί να αποτελέσει το μέσο πρακτική για την ανάπτυξη της πα- για τον συγκερασμό διαφορετικών ραγωγικότητας αλλά και την ομαδική προσωπικοτήτων οδηγώντας σε πολύ και προσωπική ανάπτυξη των εργαζο- θετικά αποτελέσματα αντί να ενδυ- μένων σε μία ιδιαίτερη συγκυρία με ναμώσει τον ανταγωνισμό ανάμεσά πολλά προβλήματα. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Alper, S., Tjosvold, D., & Law, K. S. (2000). Conflict management, efficacy, and performance in organizational teams. Personnel psychology, 53(3), 625-642. Amason, A. C. (1996). Distinguishing the effects of functional and dysfunctional conflict on strategic decision making: Resolving a paradox for top management teams. Academy of management journal, 39(1), 123-148. Anderson, C., & Kilduff, G. J. (2009). The pursuit of status in social groups. Current Directions in Psychological Science, 18(5), 295-298. Ashforth, B. E., & Mael, F. (1989). Social identity theory and the organization. Academy of management review, 14(1), 20-39. Becker, B. E., & Huselid, M. A. (1992). The incentive effects of tournament compensation systems. Administrative Science Quarterly, 37(2), 336-350. Beersma, B., Hollenbeck, J. R., Humphrey, S. E., Moon, H., Conlon, D. E., & Ilgen, D. R. (2003). Cooperation, competition, and team performance: Toward a contingency approach. Academy of Management Journal, 46(5), 572-590. Beersma, B., Hollenbeck, J. R., Conlon, D. E., Humphrey, S. E., Moon, H., & Ilgen, D. R. (2009). Cutthroat cooperation: The effects of team role decisions on adaptation to alternative reward structures. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 108(1), 131-142. Bettenhausen, K. L. (1991). Five years of groups research: What we have learned and what needs to be addressed. Journal of management, 17(2), 345-381. Bettenhausen, K. L., & Murnighan, J. K. (1991). The development of an intragroup norm and the effects of interpersonal and structural challenges. Administrative Science Quarterly, 36(1), 20-35. 284 Bhappu, A.D., Zellmer-Bruhn, Μ. & Anand, V. (2001). The effects of demographic diversity and virtual work environments on knowledge processing in teams. In Beyerlein, M., Johnson, D. & Beyerlein, S. (eds.). Virtual teams: Advances in the Interdisciplinary study of work teams. U.S.: Elsevier Science/JAI Press. Vol. 8. Boyd, R. & Richerson, P. (2005). Not by genes alone: Flow culture transformed human evolution. Chicago, IL: University of Chicago Press. Buunk, A. P., & Gibbons, F. X. (2007). Social comparison: The end of a theory and the emergence of a field. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 102(1), 3-21. Carpenter, D. & Coyle, M. (2011). Leadership lessons: Sam Walton. New York: New World City. Charness, G. & Kuhn, P. (2011). Lab labor: what can labor economists learn from the lab?. In Ashenfelter, O & Card, D. (eds.). Handbook of labor economics. Amsterdam: North Holland. Cohen-Charash, Y., & Mueller, J. S. (2007). Does perceived unfairness exacerbate or mitigate interpersonal counterproductive work behaviors related to envy?. Journal of applied psychology, 92(3), 666-680. Devine, D. J., Clayton, L. D., Philips, J. L., Dunford, B. B., & Melner, S. B. (1999). Teams in organizations: Prevalence, characteristics, and effectiveness. Small Group Research, 30(6), 678-711. Dowling, M. J., Roering, W. D., Carlin, B. A., & Wisnieski, J. (1996). Multifaceted relationships under coopetition: Description and theory. Journal of management inquiry, 5(2), 155-167. Dunn, J. & Schweitzer, M. (2006). Green and mean: Envy and social undermining in organizations. In Tenbrunsel, A. (ed.). Research on managing groups and teams: Ethics in groups. Oxford, UK: Emerald Group Publishing. Dunn, J., Ruedy, N. E., & Schweitzer, M. E. (2012). It hurts both ways: How social comparisons harm affective and cognitive trust. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 117(1), 2-14. Durante, R. (2010). Risk, cooperation, and the economic origins of social trust: an empirical investigation. Working paper, Hal-00972949. Edmondson, A. C., Dillon, J. R., & Roloff, K. S. (2007). 6 three perspectives on team learning: outcome improvement, task mastery, and group process. The academy of management annals, 1(1), 269-314. Edmondson, A. C., & Nembhard, I. M. (2009). Product development and learning in project teams: The challenges are the benefits. Journal of product innovation management, 26(2), 123-138. Eriksson, T. (1999). Executive compensation and tournament theory: Empirical test on Danish data. Journal of Labor Economics, 17(2), 262-280. Fehr, E. & Gachter, S. (2002). Altruistic punishment in humans. Nature, 415(6868), 137–40. Ferguson, C.H. & Morris, C.R. (1995). Computer wars: The fall of IBM and the future of global technology. New York: Times Books. Fiske, A.P., Kitayama, S., Markus, H.R. & Nisbett, R.E (1998). The cultural matrix of social psychology. In Gilbert, D.T., Fiske, S.T. & Lindzey, G. (eds.). The Handbook of social psychology. New York, NY: John Wiley & Sons, Inc. Gachter, S. & Herrmann, B. (2011). The limits of self-governance when cooperators get 285 punished: experimental evidence from urban and rural Russia. European Economic Review, 55(2), 193–210. Gardner, H. K., Gino, F., & Staats, B. R. (2012). Dynamically integrating knowledge in teams: Transforming resources into performance. Academy of Management Journal, 55(4), 998-1022. Garcia, S. M., Song, H., & Tesser, A. (2010). Tainted recommendations: The social comparison bias. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 113(2), 97- 101. Gordon, J. (1992). Work teams: How far have they come? Training, 29 (10), 59-62. Gruenfeld, D. H., Mannix, E. A., Williams, K. Y., & Neale, M. A. (1996). Group composition and decision making: How member familiarity and information distribution affect process and performance. Organizational behavior and human decision processes, 67(1), 1-15. Hackman, R.J. & Katz, N. (2010). Group behavior and performance. In Fiske, S.T., Gilbert, D. T. & Lindsey, G. (eds.). Handbook of social psychology. New York, NY: John Wiley & Sons, Inc. Hagedoorn, J. (1993). Understanding the rationale of strategic technology partnering: interorganizational modes of cooperation and sectoral differences. Strategic Management Journal, 14, 371-385. Hayashi, N., Ostrom, E., Walker, J. & Yamagishi, T. (1999). Reciprocity, trust, and the sense of control. Rationality and Society, 11(1), 27–46. Henrich, J. Robert, B., Bowles, S., Camerer, C., Fehr, E., Gintis, H. & McElreath, R. (2001). In search of homo economicus: behavioral experiments in 15 small-scale societies. American Economic Review, 91 (2), 73–8. Henrich, J., Boyd, R., Bowles, S., Camerer, C., Fehr, E., Gintis, H., ... & Henrich, N. S. (2005). “Economic man” in cross-cultural perspective: Behavioral experiments in 15 small-scale societies. Behavioral and brain sciences, 28(6), 795-815. Henrich, J., Ensminger, J., McElreath, R., Barr, A., Barrett, C., Bolyanatz, A., ... & Lesorogol, C. (2010). Markets, religion, community size, and the evolution of fairness and punishment. Science, 327(5972), 1480-1484. Herrmann, B., Thöni, C., & Gächter, S. (2008). Antisocial punishment across societies. Science, 319(5868), 1362-1367. Hogg, M.A. & Terry, D.J. (2000). Social identity and self-categorization processes in organizational contexts. Academy of Management Review, 25, 121-140. Huckman, R. S., Staats, B. R., & Upton, D. M. (2009). Team familiarity, role experience, and performance: Evidence from Indian software services. Management science, 55(1), 85-100. Huckman, R.S. & Staats, B.R. (2011). Fluid tasks and fluid teams: The impact of diversity in experience and team familiarity. Manufacturing & Service Operations Management, 13(3), 310-328. Ilgen, D. R., Hollenbeck, J. R., Johnson, M., & Jundt, D. (2005). Teams in organizations: From input-process-output models to IMOI models. Annual Review of Psychology, 56, 517-543. Jehn, K. A. (1995). A multimethod examination of the benefits and detriments of intragroup conflict. Administrative Science Quarterly, 40(2), 256-282. 286 Jehn, K. A. (1997). A qualitative analysis of conflict types and dimensions in organizational groups. Administrative Science Quarterly, 42(3), 530-557. Johnson, M. D., Hollenbeck, J. R., Humphrey, S. E., Ilgen, D. R., Jundt, D., & Meyer, C. J. (2006). Cutthroat cooperation: Asymmetrical adaptation to changes in team reward structures. Academy of Management Journal, 49(1), 103-119. Kilduff, G. J., Elfenbein, H. A., & Staw, B. M. (2010). The psychology of rivalry: A relationally dependent analysis of competition. Academy of Management Journal, 53(5), 943-969. Kilduff, G., Galinsky, A. D., Gallo, E., & Reade, J. J. (2012). Whatever it takes: Rivalry and unethical behavior. Intl. Association for Conflict Management, IACM 25th Annual Conference. Spier, South Africa, July 12-14, 2012. Knack, S. & Keefer, P. (1997). Does social capital have an economic payoff?. Quarterly Journal of Economics, 112(4), 1251–88. Kohn, A. (1992). No contest: The case against competition. Boston, MA: Houghton-Mifflin. Kohn, A. (1993). Punished by rewards. Boston, MA: Houghton-Mifflin. La Porta, R., Lopez de Silane, F., Shleifer, A. & Vishny, R. (1997). Trust in large organizations. American Economic Review, 87(2), 333–8. Lawler, E. E. III, Mohrman, S. A. & Ledford Jr., G. E. (1995). Creating high performance organizations: Practices and results of employee involvement and total quality management in Fortune 1000 companies. San Francisco, CA: Jossey-Bass. Levine, J. M. & Moreland, R. L. (1998). Small groups. In Fiske, S.T., Gilbert, D. T. & Lindsey, G. (eds.). Handbook of social psychology. New York, NY: John Wiley & Sons, Inc. Luthans, F. & Stajkovic, A.D. (1999). Reinforce for performance: The need to go beyond pay and even rewards. The Academy of Management Executive, 13(2), 49-57. Marks, M. A., Mathieu, J. E., & Zaccaro, S. J. (2001). A temporally based framework and taxonomy of team processes. Academy of management review, 26(3), 356-376. Menon, T., & Phillips, K. W. (2011). Getting even or being at odds? Cohesion in even-and odd-sized small groups. Organization Science, 22(3), 738-753. Mohrman, S.A., Cohen, S. G. & Morhman, A. M. (1995). Designing team-based organizations: New forms for knowledge work. San Francisco, CA: Jossey-Bass. Moran, S., & Schweitzer, M. E. (2008). When better is worse: Envy and the use of deception. Negotiation and Conflict Management Research, 1(1), 3-29. Nemeth, C. & Owens, P. (1996). Making work groups more effective: The value of minority dissent. Handbook of Work Group Psychology, 125-142. Okhuysen, G. A., & Eisenhardt, K. M. (2002). Integrating knowledge in groups: How formal interventions enable flexibility. Organization Science, 13(4), 370-386. Parrott, W. G., & Smith, R. H. (1993). Distinguishing the experiences of envy and jealousy. Journal of personality and social psychology, 64(6), 906. Peterson, S. J., & Luthans, F. (2006). The impact of financial and nonfinancial incentives on business-unit outcomes over time. Journal of applied Psychology, 91(1), 156. Postmes, T., Spears, R., & Cihangir, S. (2001). Quality of decision making and group norms. Journal of personality and social psychology, 80(6), 918. Roth, A. E., Prasnikar, V., Okuno-Fujiwara, M., & Zamir, S. (1991). Bargaining and market behavior in Jerusalem, Ljubljana, Pittsburgh, and Tokyo: An experimental study. The American Economic Review, 81 (5), 1068-1095. 287 Rotter, J. B. (1980). Interpersonal trust, trustworthiness, and gullibility. American Psychologist, 35(1), 1- 7. Salovay, P. & Rodin, J. (1984). Some antecedents and consequences of social comparison jealousy. Journal of Personality and Social Psychology, 47, 780-792. Schweitzer, M. E., DeChurch, L. A., & Gibson, D. E. (2005). Conflict frames and the use of deception: Are competitive negotiators less ethical? Journal of Applied Social Psychology, 35(10), 2123-2149. Sober, E. & Wilson, D. (1998). Unto others: The evolution and psychology of unselfish behaviour. Cambridge, MA: Harvard University Press. Stewart, G. L., Manz, C. C. & Sims, Jr, H. P. (1999). Teamwork and group dynamics. New York, NY: John Wiley & Sons. Tai, K., Narayanan, J., & McAllister, D. J. (2012). Envy as pain: Rethinking the nature of envy and its implications for employees and organizations. Academy of Management Review, 37(1), 107-129. Testa, M., & Major, B. (1990). The impact of social comparisons after failure: The moderating effects of perceived control. Basic and Applied Social Psychology, 11(2), 205-218. Tesser, A. (1988). Toward a self-evaluation maintenance model of social behavior. In Berkowitz, L. (ed.). Advances in experimental social psychology. New York: Academic Press. Tesser, A., Millar, M., & Moore, J. (1988). Some affective consequences of social comparison and reflection processes: The pain and pleasure of being close. Journal of personality and social psychology, 54(1), 49-61. Tjosvold, D., Johnson, D. W., Johnson, R. T., & Sun, H. (2003). Can interpersonal competition be constructive within organizations?. The Journal of Psychology, 137(1), 63-84. Triandis, H. C. (1989). The self and social behavior in differing cultural contexts. Psychological review, 96(3), 506-520. Triandis, H.C. (1994). Culture and social behavior. New York: McGraw-Hill. Tsai, W. (2002). Social structure of “coopetition” within a multiunit organization: Coordination, competition, and intraorganizational knowledge sharing. Organization Science, 13(2), 179-190. Vidal, J. B. & Nossol, M. (2011). Tournaments without prizes: Evidence from personnel records. Management Science, 57(10), 1721-1736. Wageman, R. (1995). Interdependence and group effectiveness. Administrative Science Quarterly, 40(1), 145-180. Wills, T. A. (1981). Downward comparison principles in social psychology. Psychological bulletin, 90(2), 245. Wittenbaum, G. M. & Stasser, G. (1996). Management of information in small groups. In Nye, J. L. & Brower, A. M. (eds.). What’s social about social cognition? Research on socially shared cognition in small groups. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. Yami, S., Castaldo, S., Dagnino, B., & Le Roy, F. (2010). Coopetition: winning strategies for the 21st century. Edward Elgar Publishing. 288 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 289-299 Ιωάννης Μακρής* ΟΙ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΗΣ ΚΑΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΩΝ ΕΠΑ.Λ. Στο παρόν άρθρο διερευνώνται, καταγράφονται και αναλύονται οι αντιλήψεις των εκπαιδευτικών για την επιρροή της κακής επικοινωνίας στην εμφάνιση επαγγελματικών συγκρούσεων στο χώρο των ΕΠΑ.Λ. και πως επηρεάζουν την λειτουργία αυτών. Στην έρευνα συμμετείχαν 166 καθηγητές/ριες (67 άντρες και 99 γυναίκες) των ΕΠΑ.Λ., ηλικίας 31-51 και πάνω ετών. Ο έλεγχος της επιρροής της κακής επικοινωνίας στην εμφάνιση επαγγελματικών συγκρούσεων έγινε βάσει των αντιλήψεων των εκπαιδευτικών και των δημογραφικών χαρακτηριστικών τους. Σε σχέση με το φύλο τους και την επιμόρφωση που είχαν στη διαχείριση συγκρούσεων, διαπιστώθηκε ότι σχετίζονται με την εμφάνιση επαγγελματικών συγκρούσεων στο χώρο του σχολείου. Συγκεκριμένα έδειξε πως οι γυναίκες θεωρούν περισσότερο σε σχέση με τους άντρες εκπαιδευτικούς, ότι η κακή επικοινωνία μεταξύ τους επηρεάζει τις ανθρώπινες σχέσεις μέσα σε ένα σχολείο και ότι μπορεί να αυξήσει τις συγκρούσεις οι οποίες επηρεάζουν αρνητικά την ομαλή λειτουργία του. Λέξεις-κλειδιά: κακή επικοινωνία, συγκρούσεις, εκπαιδευτικοί, σχολικό κλίμα, επιμόρφωση. Εισαγωγή περισσότερους επιστήμονες και ειδι- κούς στη διοίκηση επιχειρήσεων κύ- Στις καθημερινές τους δραστηριό- ριος στόχος της επικοινωνίας, με την τητες, τα άτομα αλληλεπιδρούν μετα- ευρύτερή της έννοια, είναι ο συντο- ξύ τους μέσω της επικοινωνίας. Για το νισμός των δραστηριοτήτων του κάθε λόγο αυτό, η επικοινωνία έχει οριστεί οργανισμού και ειδικότερα του σχο- ως μία θεμελιώδης κοινωνική διαδικα- λικού οργανισμού. Όσο περισσότερο σία. Η επικοινωνία βρίσκεται σε όλες ένας σχολικός οργανισμός εστιάζει τις λειτουργίες και διαδικασίες μίας την προσοχή του στον εκπαιδευτικό επιχείρησης ή ενός οργανισμού και και στις ιδέες του, τόσο περισσότερη διευκολύνει την επίτευξη των στόχων έμφαση θα δίνεται στη διαδικασία της του και τη λήψη αποφάσεων. Είναι επικοινωνίας. ζωτικής σημασίας στις οργανωτικές Η κακή και αναποτελεσματική και διοικητικές λειτουργίες (Παπάνης επικοινωνία παρεμποδίζει τη φυσική & Μπαλάσα, 2011). Σύμφωνα με τους ροή της πληροφορίας, με αποτέλεσμα * O I.M. είναι Εκπαιδευτικός Β/θμιας Εκπαίδευσης, MSc-Σύμβουλος Σταδιοδρομίας. Επικοινωνία: Ιερού Λόχου Τ.Θ. 871, Πικέρμι, 697-7562538,

289 τη δημιουργία διαφωνιών, διενέξεων αλληλεπίδραση όμως, εκπαιδευτικών και έντονων συγκρούσεων (Μπου- με διαφορετική προσωπικότητα, αντί- ραντάς 2002). Η κακή επικοινωνία ληψη, ιδεολογία και κουλτούρα, πολύ μπορεί να δημιουργείται είτε από το εύκολα μπορεί να οδηγήσει στην σύ- κακό οργανωσιακό περιβάλλον του γκρουση (Στεικάκης & Κατζός, 2002). σχολείου, είτε από κακές συνθήκες Η σύγκρουση λοιπόν, αποτελεί ένα στο χώρο του ίδιου του σχολείου ή σύνηθες φαινόμενο στο περιβάλλον από κακή συμβατότητα μεταξύ των ενός Σχολικού Οργανισμού. Οι ορι- χαρακτήρων των εκπαιδευτικών και σμοί που έχουν δοθεί για την σύγκρου- από δημογραφικές διαφορές μετα- ση ποικίλλουν από αναλυτή σε αναλυ- ξύ τους. Όπως έχει λεχθεί από τους τή. Αυτό οφείλεται στην ευκολία της Robbins και Judge (2007), στη θεω- να μεταλλάσσεται ανάλογα με την δι- ρία των συγκρούσεων, «η σύγκρουση αφορετικότητα της κάθε περίπτωσης. είναι αποτέλεσμα φτωχής επικοινωνί- Η βιβλιογραφική έρευνα ορίζει τη σύ- ας, δυσπιστίας και κακής διοίκησης». γκρουση ως μια αντιπαράθεση-διαμά- Η οργανωσιακή σύγκρουση σ’ ένα χη συμφερόντων, στόχων ή προσωπι- σχολείο συμβαίνει όταν τα μέλη της κοτήτων, μεταξύ δυο ή περισσότερων εκπαιδευτικής κοινότητας ενεργούν ατόμων ή μεταξύ ατόμων και ομάδων ή υιοθετούν στάσεις που είναι ασυμ- ή και μεταξύ ομάδων (Μπρούζος, βίβαστες με αυτές των συναδέλφων 1999). Ο Μπουραντάς (2002) ορίζει τις τους (Rahim, 2001). Η επιτυχία ενός συγκρούσεις ως μια «κατάσταση, όπου Σχολικού Οργανισμού στην σύγχρονη η συμπεριφορά ενός ατόμου ή ομάδας εποχή εξαρτάται κατά μεγάλο βαθμό σκόπιμα επιδιώκει να εμποδίσει την από την ικανότητά του να προσαρ- επίτευξη των στόχων ενός άλλου ατό- μόζεται στις συνεχείς μεταβολές και μου ή ομάδας». εξελίξεις του εξωτερικού περιβάλ- Οι περισσότερες συγκρούσεις λοντος (κοινωνικό, πολιτικό, οικο- μπορούν να αρθούν, εάν η επικοι- νομικό, περιβαλλοντολογικό). Αυτή νωνία θεμελιωθεί σε βασικές αρχές η προσαρμοστική δυνατότητα ενός σεβασμού, ίσων ευκαιριών και αλλη- Σχολικού Οργανισμού αντανακλάται λοκατανόησης. Είναι γενικά αποδε- στη δομή και τη λειτουργία του εσω- κτό ότι για να είναι αποτελεσματική τερικού του περιβάλλοντος, του οποί- η διαχείριση των επαγγελματικών ου βασικό στοιχείο είναι ο εκπαιδευ- συγκρούσεων, απαιτείται η ομαλή τικός. Από το υψηλότερο ιεραρχικά συνεργασία των διευθυντικών στε- στέλεχος ενός σχολείου (Διευθυντής/ λεχών (διευθυντών/υποδιευθυντών/ ρια), μέχρι και το χαμηλότερο ιεραρ- προϊσταμένων) του σχολείου και των χικά εκπαιδευτικό, όλο αυτό το φά- εκπαιδευτικών μεταξύ τους. Μάλι- σμα προσωπικοτήτων επιβάλλεται να στα, χαρισματικός ηγέτης κατά τον συνεργαστούν για την επίτευξη κά- Weber όπως αναφέρει ο Μπουρα- ποιων κοινών στόχων που έχουν εκ ντάς (2002), θεωρείται το άτομο εκεί- των προτέρων τεθεί. Η καθημερινή νο που διακρίνεται για την ικανότητά 290 του να επικοινωνεί, να ακούει και Στόχοι της έρευνας να μεταδίδει μηνύματα. Η μεγαλύ- τερη καινοτομία του εκπαιδευτικού • Βασικός στόχος της έρευνας είναι να είναι να αποφασίσει να «ακούσει» αναδείξει τη σημασία που έχει για και άλλες απόψεις, είτε συζητώντας τους εκπαιδευτικούς η μη αποτελε- με τους συναδέλφους του και τα δι- σματική επικοινωνία μέσα στο χώρο ευθυντικά στελέχη του σχολείου του, του σχολείου τους, το πως επηρεά- είτε παρακολουθώντας επιμορφωτικά ζει τις σχέσεις τους αλλά και το κλί- προγράμματα για την πρόληψη και δι- μα της ίδιας της σχολικής μονάδας. αχείριση των συγκρούσεων. • Ένας άλλος στόχος είναι η μελέτη Αν και υπάρχει πλούσια βιβλιο- της επίδρασης του φύλου και άλ- γραφία για το θέμα των συγκρούσεων λων δημογραφικών παραγόντων στον εργασιακό χώρο, εντούτοις, στη στη δημιουργία επαγγελματικών χώρα μας τουλάχιστον, είναι αναγκαία συγκρούσεων μεταξύ των εκπαι- μια σύγχρονη και έγκυρη έρευνα που δευτικών. να διερευνά το συγκεκριμένο θέμα • Επίσης, στόχος της έρευνας είναι στα ΕΠΑΛ, τόσο από την πλευρά των να αναδείξει τη σημασία που έχει διευθυντικών στελεχών όσο και των για τους εκπαιδευτικούς η επιμόρ- υπόλοιπων εκπαιδευτικών. Η παρού- φωσή τους σε θέματα διαχείρισης σα ερευνητική εργασία επιχειρεί να συγκρούσεων. διερευνήσει το θέμα της κακής επικοι- νωνίας μεταξύ των εκπαιδευτικών και των συγκρούσεων που επιφέρει αυτή, Ερευνητικά ερωτήματα ώστε, τα πορίσματά της να διαμορ- φώσουν μια εικόνα των σχέσεων των Με βάση το σκοπό και του στόχους μελών του συλλόγου διδασκόντων και της έρευνας διατυπώθηκαν τα παρα- να προκύψουν χρήσιμες προτάσεις για κάτω ερωτήματα: την αποφυγή των συγκρούσεων και την βελτίωση των εργασιακών σχέσε-  1ο ερώτημα: Η κακή (μη αποτελε- ων στο χώρο των ΕΠΑΛ. σματική) επικοινωνία, είναι ένας από τους σημαντικότερους παρά- γοντες που προκαλούν συγκρού- Σκοπός της έρευνας σεις μεταξύ των εκπαιδευτικών του σχολείου; Ως σκοπός της παρούσας έρευνας  2ο ερώτημα: Οι συγκρούσεις μετα- τέθηκε η διερεύνηση, η καταγραφή και ξύ των εκπαιδευτικών, είναι συχνό η ανάλυση των αντιλήψεων των εκπαι- φαινόμενο στο εργασιακό περιβάλ- δευτικών για την επιρροή της κακής λον των ΕΠΑΛ; επικοινωνίας στην εμφάνιση επαγγελ-  3ο ερώτημα: Τα γενικά και δημο- ματικών συγκρούσεων στο εργασιακό γραφικά χαρακτηριστικά των εκ- περιβάλλον των ΕΠΑΛ. παιδευτικών (φύλο, έτη υπηρεσίας, 291 ηλικία, σπουδές, επιμόρφωση στη και διατύπωση. Επελέγησαν ερωτή- διαχείριση συγκρούσεων), σχετί- σεις γνώμης και στάσης, καθώς αυτές ζονται με την εμφάνιση επαγγελ- κρίθηκε ότι οδηγούν στον πυρήνα των ματικών συγκρούσεων στο χώρο κεντρικών ερωτημάτων της έρευνας. των ΕΠΑΛ; Λόγω της μη ύπαρξης κάποιου σταθ-  4ο ερώτημα: Η επιμόρφωση των μισμένου ερωτηματολογίου πάνω στο στελεχών εκπαίδευσης και των εκ- συγκεκριμένο θέμα, αποφασίστηκε η παιδευτικών σε θέματα διαχείρισης παραγοντική ανάλυση των μεταβλη- συγκρούσεων, θα βοηθούσε στην τών μου με σκοπό την εξακρίβωση της πρόληψη και στον περιορισμό τους αξιοπιστίας και της εγκυρότητας του με στόχο την εύρυθμη λειτουργία και ερωτηματολογίου. το καλό κλίμα της σχολικής μονάδας; Συγκεκριμένα, το ερωτηματολόγιο περιλάμβανε συνολικά τριάντα (30) ερωτήσεις οι οποίες διακρίνονταν σε Το δείγμα της έρευνας τρεις ενότητες μεταβλητών. Το δείγμα της έρευνας, το οποίο • Στην πρώτη ενότητα ανήκαν τρεις επιλέχθηκε με βάση την ευκολία πρό- (3) μεταβλητές σχετιζόμενες με σβασης σε έξι (6) ΕΠΑΛ του νομού στοιχεία υπηρεσιακής φύσεως του Αττικής και ένα (1) του νομού Ροδό- δείγματος. πης, αποτελείται από εκατόν εξήντα • Στη δεύτερη ενότητα ανήκαν πέντε έξι καθηγητές/ριες (Ν = 166), ηλικίας (5) μεταβλητές σχετιζόμενες με τα 31-51 και πάνω ετών (Μ.Ο. =1.60, Τ.Α. δημογραφικά στοιχεία του δείγμα- =0.492). Οι εξήντα επτά (67) είναι τος. άντρες και αντιπροσωπεύουν το 40,4% • Στη τρίτη ενότητα ανήκαν είκοσι δύο ενώ ενενήντα εννέα (99) είναι γυναί- (22) μεταβλητές σχετιζόμενες με κες και αντιπροσωπεύουν το 59,6%. τις αντιλήψεις των εκπαιδευτικών απέναντι σε θέματα επικοινωνίας και επαγγελματικών συγκρούσεων. Μέσα συλλογής δεδομένων Τα γενικά και δημογραφικά στοι- χεία του εκπαιδευτικού αποτέλεσαν Για τον έλεγχο των αντιλήψεων των τις ανεξάρτητες μεταβλητές και οι εκπαιδευτικών χρησιμοποιήθηκε ανώ- υπόλοιπες ερωτήσεις αποτέλεσαν τις νυμο δομημένο ερωτηματολόγιο. Το εξαρτημένες μεταβλητές (σύνδεσμος ερωτηματολόγιο διαμορφώθηκε μετά https://docs.google.com). από μελέτη της σχετικής βιβλιογρα- φίας και σχετικών μελετών νεότερων ερευνητών. Προηγήθηκε η προετοι- Αξιοπιστία και Εγκυρότητα μασία, η επιλογή και η σύνταξη των ερωτήσεων με γνώμονα τη γνώση του Ο δείκτης αξιοπιστίας Cronbach’s αντικειμένου, την κατάλληλη έκφραση alpha για την επιρροή της κακής επι- 292 κοινωνίας στην εμφάνιση επαγγελμα- ζήτηση μιας κοινής τάσης για το σύνο- τικών συγκρούσεων και η επιρροή αυ- λο του πληθυσμού, αποκόπτει πολλές τών τόσο στη δημιουργία ομάδων-κλι- φορές σημαντικές λεπτομέρειες που κών μεταξύ των εκπαιδευτικών όσο έχουν ιδιαίτερη σημασία για το άτομο και στην αναποτελεσματική λειτουρ- (Κυριαζή, 2011). γία των σχολικών μονάδων βρέθηκε Με δεδομένο ότι το δείγμα (166 α =0,652 και για τη σημασία της επι- καθηγητές/ριες) επιλέχθηκε από συ- μόρφωσης των στελεχών εκπαίδευσης γκεκριμένη γεωγραφική περιοχή, δεν και των εκπαιδευτικών σε θέματα πρό- παρέχει τη δυνατότητα γενικευσιμό- ληψης και διαχείρισης συγκρούσεων τητας των ευρημάτων. Η συγκεκριμέ- αλλά και της ευθύνης των στελεχών νη έρευνα θα μπορούσε να επεκταθεί εκπαίδευσης για τη μείωση ή και την σε περισσότερους εκπαιδευτικούς και εξάλειψη αυτών οι οποίες σχετίζονται διευθυντές Επαγγελματικών Λυκείων με το καλό κλίμα μέσα στο σχολείο και από άλλους νομούς. Ακόμη, είναι βρέθηκε α =0,720. Η αξιοπιστία της σημαντική η εξέταση των δεδομένων κλίμακας για την επιρροή της κακής και με διαχρονικές μελέτες, οι οποίες επικοινωνίας στην εμφάνιση επαγγελ- θα εξασφαλίσουν τη δυνατότητα ερ- ματικών συγκρούσεων κρίνεται επαρ- μηνείας αιτιωδών σχέσεων στα πορί- κής για τις ανάγκες της έρευνας, αφού σματα. πλησιάζει το 0,70 και η αξιοπιστία της κλίμακας για τη σημασία της επιμόρ- φωσης των στελεχών εκπαίδευσης και Ανάλυση και ερμηνεία των εκπαιδευτικών κρίνεται και αυτή των αποτελεσμάτων επαρκής, αφού ξεπερνάει το 0,70.  Σχετικά με τις αντιλήψεις των εκ- παιδευτικών για το αν η επικοι- Περιορισμοί της έρευνας νωνία επηρεάζει τις ανθρώπινες σχέσεις μέσα σε ένα σχολείο, η Ένας από τους περιορισμούς της πλειοψηφία αυτών, οι εκατόν εί- παρούσας έρευνας είναι ότι η διε- κοσι ένας (121) σε ποσοστό 72,9%, ρεύνηση των αντιλήψεων των εκπαι- απάντησε «πάρα πολύ», ενώ οι δευτικών για την επιρροή της κακής σαράντα πέντε (45) σε ποσοστό επικοινωνίας στην εμφάνιση επαγγελ- 27,1%, απάντησαν «πολύ». ματικών συγκρούσεων στο εργασιακό  Οι πιο συχνοί προσωπικοί λόγοι περιβάλλον των ΕΠΑΛ έγινε μέσω συγκρούσεων, σύμφωνα με τις ποσοτικής έρευνας. Μια άλλη μέθοδο απόψεις των εκπαιδευτικών, είναι συλλογής δεδομένων, όπως η μεικτή «η κακή επικοινωνία μεταξύ των (ποσοτική και ποιοτική) ίσως να πρό- μελών της σχολικής κοινότητας» σθετε νέα δεδομένα στην παραπάνω (39,3%) και «το διαφορετικό αξι- έρευνα, μιας και το μειονέκτημα της ακό σύστημα των εκπαιδευτικών» καθαρά ποσοτικής έρευνας στην ανα- (32,1%). 293  Αναφορικά με τη συχνότερη πηγή ορισθέντων μεταβλητών, οι οποίες συγκρούσεων στον τομέα απασχό- ελήφθησαν κατά τη συλλογή των δε- λησής τους, οι εκπαιδευτικοί θεω- δομένων, σε ένα μικρότερο αριθμό ρούν την «κακή (μη αποτελεσμα- σημαντικών παραγόντων τριών θεμα- τική) επικοινωνία» την πιο σημα- τικών ενοτήτων. ντική, σε ποσοστό 26,5%. Ακόμα, Τα αποτελέσματα της παραγοντι- θεωρούν τα «ασαφή όρια καθηκό- κής ανάλυσης, ανά θεματική ενότητα, ντων» σε ποσοστό 22,3% και τους παρουσιάζονται παρακάτω. Παρατί- «συγκρουόμενους στόχους» σε πο- θεται επιπλέον, για κάθε παράγοντα, ο σοστό 21,1%. δείκτης αξιοπιστίας Cronbach’s alpha,  Όσο για το αν πιστεύουν ότι η κακή η μέση τιμή και η τυπική απόκλιση των επικοινωνία μπορεί να αυξήσει τις τιμών των μεταβλητών, από τις οποίες συγκρούσεις στα σχολεία, η πλειο- αποτελούνταν. Για τη δημιουργία των ψηφία αυτών, οι εκατό (100) σε πο- παραγόντων εξαιρέθηκαν 15 μεταβλη- σοστό 60,0%, απάντησε «πολύ», ενώ τές από τις συνολικά 28, λόγω χαμη- οι σαράντα επτά (47) σε ποσοστό λών φορτίσεων. Οι υπόλοιπες 13 συ- 28,6%, απάντησαν «πάρα πολύ». γκροτούν 6 έγκυρους και αξιόπιστους  Στο σύνολο των εκπαιδευτικών, το παράγοντες αν και ορισμένες τιμές του 86,1% θεωρεί πως οι συγκρούσεις δείκτη Cronbach’s Alpha, στη δεύτερη επιδρούν «πολύ - πάρα πολύ» αρ- και τρίτη ενότητα θεωρούνται οριακές νητικά στην αποτελεσματικότητα (Πίνακας 1). Ωστόσο η δομή των πα- της σχολικής μονάδας. ραγόντων γίνεται αποδεκτή αφού θα  Στην ερώτηση σχετικά με το πόσο μπορέσει να επαναδοκιμαστεί σε μία σημαντική θεωρείτε ότι είναι η επι- πιο μεθοδική έρευνα στο μέλλον. μόρφωση των στελεχών εκπαίδευ- σης σε θέματα πρόληψης και διαχεί- 1η Θεματική Ενότητα: Παραγο- ρισης των συγκρούσεων, οι εκατόν ντοποίηση της ερώτησης: Η επιρροή σαράντα (140) εκπαιδευτικοί απά- της κακής επικοινωνίας στην εμφάνιση ντησαν «πολύ - πάρα πολύ σημαντι- επαγγελματικών συγκρούσεων. κή» σε ποσοστό (84,3%) και για την Η ομάδα ερωτήσεων αρχικά απο- επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, οι τελούνταν από 5 ερωτήσεις οι οποίες εκατόν εννέα (109) εκπαιδευτικοί μετά από την εφαρμογή της παραγο- απάντησαν «πολύ - πάρα πολύ ση- ντοποίησης δημιούργησε δύο (2) νέους μαντική» σε ποσοστό (65,7%). παράγοντες. Η τιμή του δείκτη ΚΜΟ (Kaiser - Mayer - Olkin), είναι μεγα- λύτερη του 0.5 (=0.576), που σημαίνει Παραγoντική ανάλυση ότι η κατανομή μας ήταν επαρκής για (Factor Analysis) την διεξαγωγή της παραγοντικής ανά- λυσης. Η τιμή ελέγχου σφαιρικότητας Σκοπός της παραγοντικής ανά- του Bartlett επιπλέον μας έδειξε πως λυσης ήταν και η μείωση των αρχικά τα δεδομένα ήταν αποδεκτά για την 294 εφαρμογή της μεθόδου και στατιστικά την διεξαγωγή της παραγοντικής ανά- σημαντικά. λυσης. Η τιμή ελέγχου σφαιρικότητας Στη συνέχεια, έγινε προσπάθεια να του Bartlett επιπλέον μας έδειξε πως αποδοθεί στους παράγοντες που προ- τα δεδομένα ήταν αποδεκτά για την έκυψαν με τη μέθοδο Varimax, ένας εφαρμογή της μεθόδου και στατιστικά χαρακτηρισμός που να εξηγεί όσο το σημαντικά. δυνατόν καλύτερα τη δομή τους. Στη συνέχεια, έγινε προσπάθεια να αποδοθεί στους παράγοντες που προ- • Ο πρώτος παράγοντας έχει ικανο- έκυψαν με τη μέθοδο Varimax, ένας ποιητική τιμή παραγοντικού φορτί- χαρακτηρισμός που να εξηγεί όσο το ου στη μεταβλητή: Ερ. 22 (=0,411) δυνατόν καλύτερα τη δομή τους. και υψηλή τιμή παραγοντικού φορ- τίου στη μεταβλητή: Ερ. 23 (=0,802) • Ο τρίτος παράγοντας έχει οριακή (Πίνακας 1). Χαρακτηρίζεται από τιμή παραγοντικού φορτίου στη με- τον τίτλο «Η επιρροή της κακής ταβλητή: Ερ. 24 (=0,336) και υψη- επικοινωνίας» (Cronbach’s Alpha λές τιμές παραγοντικού φορτίου =0,653, Μ =2,28, S.d. =0,582). στις μεταβλητές: Ερ. 14 (=0,885), • Ο δεύτερος παράγοντας έχει υψηλές Ερ. 13 (=0,860) (Πίνακας 1). Χα- τιμές παραγοντικού φορτίου στις ρακτηρίζεται από τον τίτλο «Η μεταβλητές: Ερ. 22 (=0,550), Ερ. επιρροή των επαγγελματικών συ- 21 (=0,759) και Ερ.10 (=-0,529) γκρούσεων στη δημιουργία ομά- (Πίνακας 1). Χαρακτηρίζεται από δων-κλικών μεταξύ των εκπαιδευ- τον τίτλο «Η αιτία των συγκρούσε- τικών» (Cronbach’s Alpha =0,586, ων» (Cronbach’s Alpha =0,672, Μ Μ =1,57, S.d. =0,721). =2,35, S.d. =0,982). • Ο τέταρτος παράγοντας έχει υψη- λές τιμές παραγοντικού φορτίου 2η Θεματική Ενότητα: Παραγο- στις μεταβλητές: Ερ. 29 (=0,878), ντοποίηση της ερώτησης: Η επιρροή Ερ. 28 (=0,878), Ερ. 24 (=0,538) των επαγγελματικών συγκρούσεων (Πίνακας 1). Χαρακτηρίζεται από στη δημιουργία ομάδων-κλικών μετα- τον τίτλο «Η επιρροή των επαγγελ- ξύ των εκπαιδευτικών και στην αναπο- ματικών συγκρούσεων στην αναπο- τελεσματική λειτουργία των σχολικών τελεσματική λειτουργία των σχολι- μονάδων. κών μονάδων» (Cronbach’s Alpha Η ομάδα ερωτήσεων αρχικά απο- =0,656, Μ =2,26, S.d. =0,608). τελούνταν από 5 ερωτήσεις οι οποίες μετά από την εφαρμογή της παραγο- 3η Θεματική Ενότητα: Παραγο- ντοποίησης δημιούργησε δύο (2) νέους ντοποίηση της ερώτησης: Η σημασία παράγοντες. Η τιμή του δείκτη ΚΜΟ της επιμόρφωσης των στελεχών εκ- (Kaiser - Mayer - Olkin) είναι μεγα- παίδευσης και των εκπαιδευτικών σε λύτερη του 0.5 (=0.580), που σημαίνει θέματα πρόληψης και διαχείρισης συ- ότι η κατανομή μας ήταν επαρκής για γκρούσεων αλλά και της ευθύνης των 295 στελεχών εκπαίδευσης για τη μείωση Συσχετίσεις ή και την εξάλειψη αυτών οι οποίες σχετίζονται με το καλό κλίμα μέσα στο Συνέχισα την ανάλυσή μου με την σχολείο. διενέργεια συσχετίσεων που με βοή- Η ομάδα ερωτήσεων αρχικά απο- θησε να κατανοήσω τον βαθμό σύν- τελούνταν από 5 ερωτήσεις οι οποίες δεσης των μεταβλητών μου. Με τη μετά από την εφαρμογή της παραγο- βοήθεια του στατιστικού εργαλείου χ2 ντοποίησης δημιούργησε δύο (2) νέους διαπιστώθηκε ότι για τους εκπαιδευτι- παράγοντες. Η τιμή του δείκτη ΚΜΟ κούς υπάρχει συσχέτιση μεταξύ: (Kaiser - Mayer - Olkin) είναι μεγα- λύτερη του 0.5 (=0.655), που σημαίνει  της επικοινωνίας η οποία επηρε- ότι η κατανομή μας ήταν επαρκής για άζει τις ανθρώπινες σχέσεις μέ- την διεξαγωγή της παραγοντικής ανά- σα σε ένα σχολείο και του φύλου λυσης. Η τιμή ελέγχου σφαιρικότητας τους. Ο έλεγχος ανεξαρτησίας των του Bartlett επιπλέον μας έδειξε πως μεταβλητών αυτών έδειξε ότι σε τα δεδομένα ήταν αποδεκτά για την επίπεδο σημαντικότητας α = 0,05 εφαρμογή της μεθόδου και στατιστικά υπάρχει συνάφεια μεταξύ της επι- σημαντικά. κοινωνίας και του φύλου τους (P- Στη συνέχεια, έγινε προσπάθεια να value = 0,015 < 0,05). αποδοθεί στους παράγοντες που προ-  του φύλου και της συχνότητας των έκυψαν με τη μέθοδο Varimax, ένας συγκρούσεων με άλλο μέλος του χαρακτηρισμός που να εξηγεί όσο το συλλόγου διδασκόντων. Ο έλεγχος δυνατόν καλύτερα τη δομή τους. ανεξαρτησίας των μεταβλητών αυ- τών έδειξε ότι σε επίπεδο σημαντι- • Ο πέμπτος παράγοντας έχει υψηλή κότητας α = 0,05 υπάρχει συνάφεια τιμή παραγοντικού φορτίου στη μεταξύ του φύλου και της συχνό- μεταβλητή: Ερ 26 (=0,974) (Πί- τητας των συγκρούσεων με άλλο νακας 1). Χαρακτηρίζεται από μέλος του συλλόγου διδασκόντων τον τίτλο «Η σημασία της επιμόρ- (P- value = 0,012 < 0,05). Πιο συ- φωσης των στελεχών εκπαίδευσης γκεκριμένα έδειξε πως οι γυναίκες στη διαχείριση των συγκρούσε- συγκρούονται πιο συχνά με μέλη ων» (Cronbach’s Alpha =0,592, Μ του συλλόγου διδασκόντων σε σχέ- =2,16, S.d. =0,722). ση με τους άντρες εκπαιδευτικούς. • Ο έκτος παράγοντας έχει υψηλή τιμή  του φύλου και της κακής επικοι- παραγοντικού φορτίου στη μετα- νωνίας ως αιτία επαγγελματικών βλητή: Ερ 27β (=0,792) (Πίνακας συγκρούσεων μέσα στα σχολεία. 1). Χαρακτηρίζεται από τον τίτλο Ο έλεγχος ανεξαρτησίας των μετα- «Η σημασία της επιμόρφωσης των βλητών αυτών έδειξε ότι σε επίπεδο εκπαιδευτικών στη διαχείριση των σημαντικότητας α = 0,05 υπάρχει συγκρούσεων» (Cronbach’s Alpha συνάφεια μεταξύ του φύλου και της =0,592, Μ =1,77, S.d. =0,864). κακής επικοινωνίας ως αιτία επαγ- 296 Πίνακας 1: Συγκεντρωτικός πίνακας παραγόντων Μεταβλητές 1ος 2ος 3ος 4ος 5ος 6ος Παράγοντας Παράγοντας Παράγοντας Παράγοντας Παράγοντας Παράγοντας Φορτίσεις 1. Η κακή επικοινωνία μεταξύ εκπαιδευτικών μπορεί να ,411 αυξήσει τις συγκρούσεις; (Ερ. 22) 2. Πόση σημαντική για την επίτευξη των επιθυμητών ,802 αποτελεσμάτων θεωρείτε τη διαδικασία της επικοινωνίας; (Ερ. 23) 3. Η κακή επικοινωνία μεταξύ εκπαιδευτικών μπορεί να ,550 αυξήσει τις συγκρούσεις; (Ερ. 22) 4. Ποιος λόγος αποτελεί τη συχνότερη πηγή συγκρούσεων; (Ερ. ,759 21) 5. Υπάρχει πρόβλημα επικοινωνίας στο σχολείο σας; (Ερ. 10) -,529 6. Οι συγκρούσεις μεταξύ των εκπαιδευτικών επηρεάζουν ,336 αρνητικά την λειτουργία του σχολείου; (Ερ. 24) 7. Ποια η συχνότητα εμφάνισης συγκρούσεων στο σχολείο σας; ,885 (Ερ. 14) 8. Υπάρχουν ομάδες κλίκες μεταξύ των εργαζομένων στο ,860 σχολείο σας; (Ερ 13) 9. Βαθμός στρατηγικής πολιτικής διευθυντών για τη συνεργασία ,878 μέσα στο σχολείο (Ερ. 29) 10. Βαθμός ευθύνης διευθυντή για τις διαπροσωπικές σχέσεις ,878 που αναπτύσσονται σε ένα σχολείο (Ερ. 28) 11. Οι συγκρούσεις μεταξύ των εκπαιδευτικών επηρεάζουν ,538 αρνητικά την λειτουργία του σχολείου; (Ερ. 24) 12. Πόσο σημαντική είναι η επιμόρφωση των στελεχών ,974 εκπαίδευσης σε θέματα πρόληψης και διαχείρισης των συγκρούσεων; (Ερ. 26) 13. Σε ποιο βαθμό θα βοηθούσε στη μεγαλύτερη εξάλειψη των ,792 297 συγκρούσεων η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών σε θέματα διαχείρισης των συγκρούσεων; (Ερ. 27β) γελματικών συγκρούσεων μέσα στα ντικό παράγοντα και η πλειοψηφία σχολεία (P- value = 0,038 < 0,05). των ερωτώμενων απάντησε πως  του φύλου και της αρνητικής επιρ- μπορεί να αυξήσει τις συγκρούσεις ροής των συγκρούσεων στην ομαλή μέσα στα σχολεία. λειτουργία του σχολείου. Ο έλεγχος • Απαντώντας στο δεύτερο ερευνη- ανεξαρτησίας των μεταβλητών αυ- τικό ερώτημα, αν «οι συγκρούσεις τών έδειξε ότι σε επίπεδο σημαντι- μεταξύ των εκπαιδευτικών, είναι κότητας α = 0,05 υπάρχει συνάφεια συχνό φαινόμενο στο εργασιακό μεταξύ του φύλου και της αρνητικής περιβάλλον των ΕΠΑΛ», η πλειο- επιρροής των συγκρούσεων στην ψηφία των εκπαιδευτικών απάντη- ομαλή λειτουργία του σχολείου (P- σε πως «μερικές φορές παρατη- value = 0,016 < 0,05). ρούνται συγκρούσεις», ενώ το ένα Επίσης, διαπιστώθηκε ότι για τους τέταρτο αυτών, απάντησε πως «συ- εκπαιδευτικούς υπάρχει συσχέτιση με- χνά παρατηρούνται συγκρούσεις». ταξύ της επικοινωνίας η οποία επηρε- • Απαντώντας στο τρίτο ερευνητικό άζει τις ανθρώπινες σχέσεις μέσα σε ερώτημα, αν «τα γενικά και δημο- ένα σχολείο και της επιμόρφωσης των γραφικά χαρακτηριστικά των εκ- εκπαιδευτικών σε θέματα διαχείρισης παιδευτικών (φύλο, έτη υπηρεσίας, συγκρούσεων. Ο έλεγχος ανεξαρτησί- ηλικία, σπουδές, επιμόρφωση στη ας των μεταβλητών αυτών έδειξε ότι διαχείριση συγκρούσεων), σχετί- σε επίπεδο σημαντικότητας α = 0,05 ζονται με την εμφάνιση επαγγελ- υπάρχει συνάφεια μεταξύ της επικοι- ματικών συγκρούσεων στο χώρο νωνίας και της επιμόρφωσης των εκ- των ΕΠΑΛ», με τον έλεγχο των παιδευτικών σε θέματα διαχείρισης συ- συσχετίσεων διαπιστώθηκε ότι τα γκρούσεων (P- value = 0,013 < 0,05). δημογραφικά χαρακτηριστικά των εκπαιδευτικών (φύλο και επιμόρ- φωση στη διαχείριση συγκρούσε- Συμπεράσματα – προτάσεις ων), σχετίζονται με την εμφάνιση επαγγελματικών συγκρούσεων στο Από την συνολική θεώρηση των χώρο των ΕΠΑΛ. Όσον αφορά τα ευρημάτων της παρούσας έρευνας, υπόλοιπα γενικά και δημογραφικά διατυπώνονται τα παρακάτω συμπε- χαρακτηριστικά των εκπαιδευτι- ράσματα: κών δεν φαίνεται να σχετίζονται με την εμφάνιση επαγγελματικών • Απαντώντας στο πρώτο ερευνητικό συγκρούσεων μέσα στο σχολείο. ερώτημα, αν «η κακή επικοινωνία, • Απαντώντας στο τέταρτο ερευνη- είναι ένας από τους σημαντικότε- τικό ερώτημα, αν «η επιμόρφωση ρους παράγοντες που προκαλούν των στελεχών εκπαίδευσης και των συγκρούσεις μεταξύ των εκπαιδευ- εκπαιδευτικών σε θέματα διαχεί- τικών του σχολείου», πολλοί εκπαι- ρισης συγκρούσεων, θα βοηθούσε δευτικοί τη θεωρούν τον πιο σημα- στην πρόληψη και στον περιορισμό 298 τους με στόχο την εύρυθμη λειτουρ- και τις απόψεις των εκπαιδευτικών γία και το καλό κλίμα της σχολικής για την επιρροή της κακής επικοι- μονάδας», η πλειοψηφία των εκ- νωνίας στην εμφάνιση επαγγελμα- παιδευτικών απάντησαν «πολύ έως τικών συγκρούσεων. πάρα πολύ» τόσο για τα στελέχη εκ- Καταλήγοντας, το Υπουργείο Παι- παίδευσης όσο και για τους ίδιους. δείας με όλους τους συμβαλλομένους • Σχετικά με την εύρυθμη λειτουργία φορείς, θα μπορούσαν αξιοποιώντας και το καλό κλίμα της σχολικής μο- τα πορίσματα ανάλογων ερευνών να νάδας, η συντριπτική πλειοψηφία προβαίνουν σε τακτές επιμορφώσεις των εκπαιδευτικών θεωρεί «πολύ υποψηφίων και ενεργών διευθυντών/ έως πάρα πολύ» σημαντική τη δι- ριών και υποδιευθυντών/ριών αλλά αδικασία της επικοινωνίας για την και απλών εκπαιδευτικών. Με στόχο επίτευξη των επιθυμητών αποτε- την αποτελεσματικότητα των σχολικών λεσμάτων του σχολείου και πως οι μονάδων θα πρέπει να τροποποιηθούν συγκρούσεις επιδρούν «πολύ έως τα όποια ευκαιριακά βραχύχρονα επι- πάρα πολύ» αρνητικά στην αποτελε- μορφωτικά προγράμματα, εμπλουτίζο- σματικότητα της σχολικής μονάδας. ντας τα με ζωτικής σημασίας θέματα • Τελειώνοντας με τα αποτελέσματα που αφορούν στην αποτελεσματικό- της παραγοντικής ανάλυσης, φαί- τητα των σχολικών οργανισμών όπως νεται ότι οι μεταβλητές των έξι (6) είναι η διαχείριση συγκρούσεων με τη παραγόντων που προέκυψαν, μπο- χρήση σεναρίων που να βασίζονται σε ρούν να μετρήσουν τις αντιλήψεις ρεαλιστικές καταστάσεις. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Ελληνόγλωσσες Κυριαζή, Ν. (2011). Η κοινωνιολογική έρευνα: κριτική επισκόπηση των μεθόδων και των τεχνι- κών. Αθήνα: Εκδόσεις Πεδίο. Μπουραντάς, Δ. (2002). Μάνατζμεντ: Θεωρητικό υπόβαθρο, σύγχρονες πρακτικές (σ.423). Αθή- να: Εκδόσεις Μπένος. Μπρούζος, Α. (1999). Ο εκπαιδευτικός ως λειτουργός συμβουλευτικής και προσανατολισμού- Μια ανθρώπινη θεώρηση της εκπαίδευση. Αθήνα: Εκδόσεις Λύχνος. Παπάνη, Ε. & Μπαλάσα, Κ. (2011). Συμβουλευτική μέσω διαδικτύου και Επικοινωνία. Θεσσα- λονίκη: Εκδόσεις Αφοί Κυριακίδη. Στειακάκης, Ε. & Κατζός, Ν. (2002). Management: Μια σύγχρονη άποψη. Θεσσαλονίκη: Εκδό- σεις Ζήτη. Ξενόγλωσσες Rahim, M.A. (2001). Managing conflict in organizations. 3rd ed. Westport, Connecticut: Quorum Books. Robbins, S.P. & Judge, T.A. (2007). Organizational Behavior. New Jersey: Pearson Education Inc. 299 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 300-306 ΣΤ’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Το μέλλον της εργασίας Κατερίνα Μακριδάκη*, Δρ. Γλυκερία Π. Ρέππα** ΗΘΙΚΉ ΠΑΡΕΝΌΧΛΗΣΗ ΣΤΟΥΣ ΧΏΡΟΥΣ ΕΡΓΑΣΊΑΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΌΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΌΣ: ΑΠΌΨΕΙΣ ΕΡΓΑΖΟΜΈΝΩΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΏΝ ΣΤΗ ΝΉΣΟ ΛΈΡΟ Η παρούσα εργασία αναφέρεται στην Ηθική Παρενόχληση στους χώρους εργασίας και στον Σχολικό Εκφοβισμό, στους τύπους συμπεριφοράς των ενηλίκων και των ανηλίκων, στους παράγοντες που οφείλεται το κάθε φαινόμενο, όπως επίσης και στους τρόπους πρόληψης και αντιμετώπισης των δυο αυτών φαινομένων σε νομικό επίπεδο, εργασιακό, σχολικό και θεραπευτικό/συμβουλευτικό. Σκοπός της παρούσας εργασίας λοιπόν είναι η διερεύνηση των αντιλήψεων των εργαζόμενων και των μαθητών για τα φαινόμενα της ηθικής παρενόχλησης και του σχολικού εκφοβισμού σε θεωρητικό και πρακτικό επίπεδο, όπως επίσης και η διερεύνηση των ομοιοτήτων και των διαφορών αυτών των φαινομένων. Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν: Α) δυσκολία διαχωρισμού των δυο φαινομένων ως δυο διαφορετικά φαινόμενα, Β) ανάγκη για ενημέρωση και εκπαίδευση εργαζόμενων και μαθητών. Λέξεις-κλειδιά: Ηθική Παρενόχληση , Σχολικός Εκφοβισμός , Θύτης , Θύμα, Παρατηρητής Αναφορικά για το τι είναι ηθική διαστάσεις του ίδιου προβλήματος, δη- παρενόχληση, ανάλογα με τη χώρα, λαδή της βίας στους χώρους εργασίας οι ορισμοί ποικίλλουν για το λόγο, ότι (Marie France Hirigoyen, 2013). Ει- δεν υπάρχει σε ευρωπαϊκό και διεθνές δικότερα η γαλλίδα ψυχίατρος Marie επίπεδο μια κοινά αποδεκτή τυπολο- – France Hirigoyen εισήγαγε τον όρο γία των συμπεριφορών που νοούνται ηθική παρενόχληση (harcelement ως ψυχολογική βία και παρενόχληση. moral) που ορίζεται ως « η κάθε κα- Γενικότερα, στις εκθέσεις των διεθνών ταχρηστική συμπεριφορά ( χειρονο- οργανισμών, η ψυχολογική βία και η μία, λόγος, συμπεριφορά, στάση) που σωματική, αντιμετωπίζονται συχνά ως προσβάλει με την επανάληψη ή τη συ- * Κατερίνα Μακριδάκη, Εκπαιδευτικός, MSc Συμβουλευτική και Επαγγελματικός Προσανατο- λισμός,

, Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου ** Γλυκερία Π. Ρέππα , Δρ. ΕΚΠΑ, πτυχ. ΤΕΦΑΑ & Ψυχολογίας, Επόπτης Διπλωματικών Εργασιών στο ΠΜΣ : Συμβουλευτική και Επαγγελματικός Προσανατολισμός, Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, Ψυχοπαιδαγωγός/ Σύμβουλος Σταδιοδρομίας,

300 στηματοποίηση της, την αξιοπρέπεια ή προς ένα μικρότερο/ αδύναμο μαθητή την ψυχική και σωματική ακεραιότητα με σκοπό την επιβολή, την καταδυνά- ενός ατόμου βάζοντας σε κίνδυνο την στευση και την πρόκληση σωματικού εργασία του ή υποβιβάζοντας το ερ- και ψυχικού πόνο (Olweus, 1993). γασιακό κλίμα. Είναι αδιόρατες επι- Χαρακτηριστικά του θύτη της ηθι- θέσεις που δύσκολα αποδεικνύονται κής παρενόχλησης είναι ότι, λειτουρ- και εντοπίζονται ». Ο όρος mobbing γεί με φθόνο, έχει αρνητική προδιάθε- εισάγεται από το Γερμανό ψυχολόγο ση ενάντια στο θύμα, θέλει να ελέγχει Heinz Leymann για να περιγράψει και να κυριαρχεί και έχει ανάγκη να αυστηρές μορφές παρενόχλησης στους ασκεί εξουσία και να επιβεβαιώνεται οργανισμούς. Για τον Heinz Leymann για να καλύπτει μια βαθύτερη ανα- το mobbing συνίσταται σε συχνές επα- σφάλεια και ανεπάρκεια. Η συμπερι- ναλαμβανόμενες εχθρικές πράξεις φορά του είναι δεσποτική, ξεπερνά τη στον εργασιακό χώρο, στοχεύοντας μέση λογική και τη δεοντολογία, όμως συστηματικά το ίδιο άτομο. Σύμφω- ταυτόχρονα καλύπτεται ώστε να μην να με αυτόν, το mobbing προέρχεται τιμωρείται. Συνεχώς χειροτερεύει και από μια διαμάχη που εκφυλλίζεται. αποδίδει πλήρως τη δική του ευθύνη Το αναλύει σαν ένα ιδιαίτερο σοβαρό στο θύμα, διαστρεβλώνοντας εντελώς ψυχοκοινωνικό άγχος (Δρίβας, 2011). την πραγματικότητα (Χονδρού,2016). Σχετικά με το τι είναι σχολικός Πιο συγκεκριμένα, τύποι διαταραγ- εκφοβισμός, γίνεται αναφορά στους μένης προσωπικότητας είναι όταν ο τύπους συμπεριφοράς των ανηλίκων θύτης εμφανίζει ύπουλη συστηματική, αλλά και στους παράγοντες που οφεί- στοχευμένη επιθετικότητα προς το θύ- λεται το φαινόμενο του bullying. Είναι μα, ενώ στους υπόλοιπους συναδέλ- δύσκολο, να πει κανείς για την ανθρώ- φους του συμπεριφέρεται διαφορε- πινη επιθετικότητα, γιατί ο όρος αυτός τικά και στους ιεραρχικά ανώτερους χρησιμοποιείται με πολλές διαφορετι- υποτάσσεται πλήρως. Η συμπεριφορά κές έννοιες. Η λέξη «επιθετικότητα» αυτή σχετίζεται με τέσσερις κυρίως τύ- είναι μια από αυτές, που ο καθένας πους διαταραχής προσωπικότητας, την γνωρίζει, μα είναι δύσκολο να τις ορί- αντικοινωνική προσωπικότητα που εμ- σει (Κουρκούτας. Η, 2017). φανίζει συμπεριφορές όπως, ψυχρότη- Η έννοια σχολικός εκφοβισμός τα συναισθημάτων, απάθεια στις ανά- (bullying), αναφέρεται σε μια κατά- γκες των άλλων, έλλειψη αυτοκριτικής, σταση κατά την οποία ένας μαθητής ελαττωμένη αυτολογοκρισία ( Χον- γίνεται αντικείμενο εκφοβισμού ή δρού, 2016). Ακόμη την ναρκισσιστι- θυματοποιείται σε αρνητικές ενέργει- κή προσωπικότητα με συμπεριφορές ες από έναν ή περισσότερους άλλους όπως,  υπέρμετρη ιδέα για το ίδιο το μαθητές. Η εσκεμμένη, απρόκλητη, άτομο, μη ικανότητα αποδοχής κριτι- συστηματική και επαναλαμβανόμενη κής (την οποία αντιμετωπίζει με αδι- βίαιη συμπεριφορά του μεγάλου/ δυ- αφορία ή έντονο θυμό). Τέλος έχουμε νατού μαθητή ή μιας ομάδας μαθητών την ψυχαναγκαστική προσωπικότητα, 301 με συμπεριφορές όπως,  τυπολατρία, ανωτερότητά τους έναντι των άλλων λεπτομερειακή ανάλυση των καταστά- μαθητών. Δεν έχουν μεγάλη ενσυναί- σεων και ακαμψία στη συλλογιστική σθηση προς τα θύματά τους και γενι- του. Ενδεικτικά στοιχεία τέτοιων συ- κά έχουν θετική άποψη για τον εαυτό μπεριφορών είναι : α) Ο θύτης προ- τους (Κουρκούτας. Η, 2017). σπαθεί να απομονώσει το θύμα από Η δημοτικότητά τους μεταξύ των την ομάδα, β) υποτιμά συστηματικά συμμαθητών τους μπορεί να είναι μέ- την απόδοσή του, γ) του αφαιρεί στα- τρια ή κάτω του μετρίου, ωστόσο συνή- διακά αρμοδιότητες, δ) χρησιμοποιεί θως υποστηρίζονται από έναν αριθμό εκφράσεις και χαρακτηρισμούς με συνομιλήκων. Τέλος, πολλοί από εκεί- εμφανή φθόνο και επιθετικότητα προς νους προτρέπουν τους οπαδούς τους το θύμα και δε μετανιώνει ( Παπαγε- να προβούν στις ίδιες εχθρικές πρά- ωργίου, x.x.). ξεις έναντι των συμμαθητών τους, ενώ εκείνοι μένουν στο προσκήνιο (Ελευ- Οι 3 κατηγορίες εργασιακής παρε- θεράκης. Θ & Κολιορδάκης. Μ, 2017). νόχλησης: Επίσης τα παιδιά θύτες πιθανών να είναι και τα ίδια θύματα εκφοβι- 1. Κατιούσα ή Κάθετη: που προέρχε- στικών συμπεριφορών στο σπίτι τους ται από τον προϊστάμενο προς κά- παιδιά που ανήκουν σε οικογένειες με ποιον υφιστάμενο (M. Hirigoyen, οικονομικά και κοινωνικά προβλήμα- 2013). τα (Nansel et al, 2001). Με βάση τον 2. Οριζόντια: που γίνεται μεταξύ συ- G.Tarde και Ε.Durkheim, η μίμηση εί- ναδέλφων της ίδιας βαθμίδας (M. ναι το χαρακτηριστικό εκείνο που οξύ- Hirigoyen, 2013). νει την παραβατική συμπεριφορά εφό- 3. Ανιούσα: που γίνεται από κάποιον σον όλες οι πράξεις οφείλονται στην υφιστάμενο ή οµάδα υφισταμένων επήρεια του κακού παραδείγματος. εναντίον προϊσταμένου (Marie Γι’ αυτό το λόγο βασικός παράγοντας France Hirigoyen, 2013 & Παπα- τάσης παραβατικής συμπεριφοράς δάκη & Χουστουλάκη, 2007). ανηλίκων καθίσταται η αντικοινωνική Χαρακτηριστικά του θύτη του σχο- συμπεριφορά των γονιών τους (Σπι- λικού εκφοβισμού είναι ότι στις πε- νέλλη, 2005). ρισσότερες περιπτώσεις οι θύτες είναι Χαρακτηριστικά γνωρίσματα των οξύθυμοι και παρορμητικοί και γενι- επιθετικών παιδιών είναι: α) ανυπα- κά δυσκολεύονται να συμμορφωθούν κοή, β) αρνητικότητα, γ) απάθεια, δ) στους κανονισμούς και να ανεχτούν αντιδραστική συμπεριφορά, ε) προ- αντιπαλότητες. Είναι αντιδραστικοί, κλητική συμπεριφορά προς τα μέλη ανυπάκουοι και επιθετικοί ακόμη και της οικογένειάς τους, το προσωπικό στους ενήλικες. Έχουν μεγάλη ανάγκη του σχολείου, τους συνομήλικους τους να επιβληθούν και να υποτάσσουν άλ- αλλά και στον εαυτό τους. λους μαθητές. Μπορεί να καυχιούνται Χαρακτηριστικά του θύματος της για την πραγματική ή τη φανταστική Ηθικής Παρενόχλησης είναι ότι έχει 302 συνήθως ειδικές ικανότητες και εντιμό- δέχονται επίθεση τις περισσότερες τητα, ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους φορές, αντιδρούν με κλάματα και από- και δεν χειραγωγείται εύκολα, με απο- συρση. Τα θύματα ίσως να είναι σω- τέλεσμα, αυτά του τα χαρακτηριστικά ματικά πιο αδύναμα σε σχέση με τους να δημιουργούν φθόνο και θυμό στον συνομηλίκους τους, ενώ μπορεί να θύτη. Μη έχοντας αναπτύξει δίκτυα ή διακατέχονται από «σωματικό άγχος. λόγω εσωστρέφειας, το θύμα δε μπο- Συνήθως δεν είναι επιθετικοί και δεν ρεί να αμυνθεί με επιτυχία. Συνήθως προκαλούν τους άλλους. Στα διαλειμ- έχει μόλις αντιμετωπίσει προσωπικές ματα κυρίως συναναστρέφονται με αντιξοότητες και είναι ευπρόσβλητο, ενήλικες απ’ ότι με τους συνομηλίκους κάτι που ο θύτης εκμεταλλεύεται. Σε αναζητώντας ασφάλεια (Κουρκούτας. αυτές τις ομάδες υπάγονται οι εργα- Η,2017). ζόμενοι με, υψηλά προσόντα, ανώτερο Όσον αφορά την μεθοδολογία της μορφωτικό επίπεδο και έχουν στοιχεία έρευνας, για τις ανάγκες της παρού- διαφορετικότητας (εθνικότητα, αναπη- σας έρευνας επιλέχθηκε η ποιοτική ρία, θρησκευτικές, σεξουαλικές προτι- προσέγγιση των φαινομένων που διε- μήσεις)  (Khoo, 2010) και  χαμηλή αυ- ρευνώνται με ερευνητικό εργαλείο την τοεκτίμηση, ευαίσθητη προσωπικότητα ημι-δομημένη συνέντευξη. (Hirigoyen, 2002). Όσον αφορά το δείγμα, ως πληθυ- Όσων αφορά σε ατομικό επίπεδο σμός στόχος ορίστηκαν α) οι εργαζό- οι συνέπειες για το εργαζόμενο θύμα μενοι στην Υπηρεσία Ασύλου (Π.Γ.Α. είναι τόσο ψυχολογικές όσο και σωμα- ΛΕΡΟΥ) και β) οι μαθητές του νησιού τικές για παράδειγμα άγχος, κατάθλι- της Λέρου. Το δείγμα περιλάμβανε 6 ψη, ψυχοσωματικές παθολογίες, που μαθητές -μαθήτριες και 6 εργαζόμε- σε αυτές υπάγονται λόγου χάρη στο- νους- εργαζόμενες, επιδιώκοντας ίση μαχικές διαταραχές, απώλεια όρεξης, συμμετοχή και από τα δύο φύλα. Ο ναυτία ακόμα επιθετικότητα (W.K.O., αριθμός των εργαζομένων που συμ- 2017), μετατραυματικό άγχος, νευρο- μετείχαν στην έρευνα καθορίστηκε με λογικά προβλήματα, και τάσεις αυ- βάση τον κανόνα της επάρκειας που τοκτονίας. (Einarsen, Hoel, Zapf, & είναι απαραίτητη για τη διεξαγωγή Cooper, 2011). μιας ποιοτικής έρευνας. Η επάρκεια Χαρακτηριστικά του θύμα του επιτρέπει να επιτευχθεί η έννοια του Σχολικού Εκφοβισμού είναι ότι συνή- κορεσμού σε σχέση με το ερευνητι- θως είναι άτομα αγχώδη, ανασφαλή, κό αντικείμενο, (Cohen, Manion, & ευαίσθητα και ήσυχα. Έχουν χαμηλή Morrison, 2013). Ο τρόπος δειγμα- αυτοεκτίμηση ενώ συχνά είναι στε- τοληψίας που ακολουθήθηκε για την ναχωρημένα, έτσι ώστε να νοιώθουν έρευνα την Ηθικής Παρενόχλησης κατά κάποιο τρόπο ότι δεν τους αξίζει σε χώρους εργασίας στην Υπηρεσία τίποτα, ότι είναι ανεπαρκή άτομα και Ασύλου είναι αυτός της απλής τυχαί- ότι δικαίως βρίσκονται σε αυτή την ας δειγματοληψίας, στην οποία κάθε κατάσταση (O’Moore, 2000). Όταν μέλος έχει ίση πιθανότητα να επιλε- 303 γεί στο δείγμα. (Cohen, Manion, & Στην συνέχεια οι συνεντευξιαζόμε- Morrison, 2013). Ο τρόπος δειγμα- νοι ρωτήθηκαν για τις ομοιότητες και τοληψίας που ακολουθήθηκε για την διάφορες της ηθικής παρενόχλησης με έρευνα του σχολικού εκφοβισμού εί- τον σχολικό εκφοβισμό και τους έγιναν ναι το δείγμα σκοπιμότητας (purposive ανοιχτού τύπου ερωτήσεις. Από την sampling), δηλαδή σκοπίμως επιλέχτη- έρευνα φαίνεται ότι οι συνεντευξιαζό- κε το δείγμα και όχι τυχαία, γιατί το μενοι όσον αφόρα τις διαφορές, δήλω- συγκεκριμένο δείγμα είχε τη γνώση, σαν όλοι, ότι σίγουρα είναι η ηλικία, τα χαρακτηριστικά και τη θέληση να δώσει πιο ολοκληρωμένες και σε βά- Ειδικότερα: θος απαντήσεις στις ερευνητικές ερω- σε άλλες ηλικίες απευθύνεται ο τήσεις (Bryman, 2004). σχολικός εκφοβισμός σαν φαινόμενο Η ανάλυση των δεδομένων έγινε και σε άλλη η ηθική παρενόχληση. με τη μέθοδο της θεματικής ανάλυσης Μια άλλη διαφορά που δήλωσαν οι περιεχομένου, μια μέθοδο εντοπισμού, συνεντευξιαζόμενοι είναι οι διαφορές περιγραφής, αναφοράς και «θεματο- του θύτη και θύματος στον σχολικό ποίησης» επαναλαμβανόμενων νοημα- εκφοβισμό και στον θύτη και θύμα της τικών μοτίβων, δηλαδή «θεμάτων» τα ηθική παρενόχλησης, οποία προκύπτουν από τα ερευνητικά Δήλωσαν ότι έχει να κάνει με τις δεδομένα, και αποτελεί βασικό ερ- αντιλήψεις και τις εμπειρίες που έχει γαλείο για όλους τους ερευνητές που κάποιος και ότι σε μια μικρή ηλικία ασχολούνται με την ποιοτική έρευνα και ο θύτης και το θύμα δεν έχουν (Erenil, A. K., & Ozbilen, F. M. 2017). αποκρυσταλλωμένες αντιλήψεις, ούτε Ακολουθήκαν επίσης όλες οι αρχές πολλές εμπειρίες, κάτι που πιθανότατα της δεοντολογικής έρευνας και υπήρ- ως ενήλικοι θα μπορούσε να αλλάξει, ξαν και κάποιοι περιορισμοί όπως φό- σε συνδυασμό και με την συμπεριφορά βος, ντροπή και καθυστέρηση στο να τους, προς άλλους, ενώ σε έναν ενήλι- βρεθεί το δείγμα των μαθητών αλλά η κα είναι πολύ πιο δύσκολο. έρευνα θεωρείται επιτυχής.  Επιπροσθέτως οι συνεντευξιαζόμε- Μεταξύ των αποτελεσμάτων των νοι δήλωσαν ότι στον σχολικό εκ- εργαζομένων: Στην εννοιολογική προ- φοβισμό είναι συνήθως πολλοί οι σέγγιση της ηθικής παρενόχλησης από θύτες ενώ στην ηθική ένας την έρευνα φαίνεται μόνο: η Αγάπη  Όπως επίσης στον σχολικό εκφοβι- γνωρίζει και έχει ψάξει για το φαι- σμό μπορεί ο θύτης να είναι και θύ- νόμενο, ο Έκτορας φαίνεται να έχει μα, ενώ στην ηθική να έχει να κάνει ακούσει τον όρο αλλά να μην γνωρίζει με χαρακτηριστικά του ενήλικα, την και να τον συγχέει με την σεξουαλική ψυχολογία και αντίληψη του, για παρενόχληση και ο Πέτρος, η Λουκία, τον τι τον ικανοποίει να κάνει. η Νεφέλη και η Ελπίδα έδειξαν να  Επιπροσθέτως φαίνεται οι συνε- δυσκολεύονται να τον προσδιορίσουν ντευξιαζόμενοι εκτός από έναν, να και περιγράψουν. θεωρούν ότι στην ηθική παρενό- 304 χληση δεν είναι πάντα εσκεμμένες βισμό των μαθητών, 2/6 δεν γνώρι- αρνητικές συμπεριφορές, πέρα από σαν το φαινόμενο, οι υπόλοιποι το έναν μόνο που θεωρεί ότι είναι πά- γνώριζαν, αλλά δεν τους ήταν ξε- ντα εσκεμμένη ενώ έχει αντίθετη κάθαρο ακριβώς για το τι συμπερι- άποψη για τον σχολικό εκφοβισμό. φορές δέχεται ένα θύμα σχολικού  Ακόμη οι συνεντευξιαζόμενοι δή- εκφοβισμού. λωσαν ότι πιστεύουν ότι ένας θύτης  4 στου 6 δεν έχουν δεχτεί σχολικό σχολικού εκφοβισμού θα μπορούσε εκφοβισμό και ένας στους 6 δείχνει να είναι και εν δυνάμει ως ενήλι- να μην κατανοεί τη διαφορά του κας θύτης ηθικής παρενόχλησης εκφοβισμού από την απλά άσχημη και ότι είναι πιθανό, αλλά πιο δύ- συμπεριφορά μεταξύ ανηλίκων. σκολο να συμβεί ένα θύμα σχολι-  Τρεις στους έξι, ο Κώστας, η Ελ- κού εκφοβισμού να γίνει θύτης ως πίδα και ο Μιχάλης πιστεύουν θα ενήλικας ηθικής παρενόχλησης. συνέχιζαν οι θύτες ως ενήλικοι τις ίδιες συμπεριφορές, δικαιολογώ- Όσον αφορά τις απόψεις των εργα- ντας το για τα προβλήματα που δεν ζομένων για τον Σχολικό Εκφοβισμό, θα είχαν λύσει ως παιδιά και θα τα όλοι γνωρίζουν και τον περιγράφουν κουβαλούσαν ως ενήλικες. σωστά και 5 στους 6 το έχουν βιώσει.  Δυο συγκεκριμένα άτομα ο Ανδρέ- ας και ο Γιώργος είπαν ότι δεν θα  και θεωρούν από τους 6, οι 5, ότι συνέχιζαν. τα δυο αυτά φαινόμενα αλληλεπι-  Και ένας, ο Πέτρος είπε πως εξαρ- δρούν μεταξύ τους, εκτός από έναν τάται ανάλογα από το αν τιμωρού- συνεντευξιαζόμενο, που δήλωσε νταν ο θύτης. ότι οι διάφορες τους είναι που τα  Οι μαθητές δείχνουν να κατανοούν χωρίζει ως δυο διαφορετικά τελεί- ότι ο μαθητής -θύτης είναι και θύμα ως φαινόμενα. στο σπίτι του, από την ίδια του την Όσον αφορά τις ομοιότητες, οι συ- οικογένεια, νεντευξιαζόμενοι δήλωσαν ότι και στα  Οι μαθητές που είχαν βιώσει εκφοβι- δυο φαινόμενα γίνεται αναφορά αρνη- σμό αναφέρθηκαν στους θύτες τους, τικών συμπεριφορών προς άλλους, ότι ως παιδιά χωρισμένων γονιών και μπορεί να δοθεί βοήθεια, βέβαια με συγκεκριμένα αυστηρών και βίαιων διαφορετικούς τρόπους και διαφορετι- Μεταξύ των συμπερασμάτων της κές λύσεις και ότι οι θύτες και στα δυο έρευνας είναι και τα ακόλουθα: φαινόμενα έχουν ανάγκη από κάποια 1. οι περισσότεροι συνεντευξιαζό- υποστήριξη. μενοι έχουν ακούσει για τα φαινόμενα Μεταξύ των αποτελεσμάτων των και της ηθικής παρενόχλησης και του μαθητών: σχολικού εκφοβισμού, αλλά φαίνεται ότι δυσκολεύονται να τα κατανοήσουν  Όσον αφορά τα συμπεράσματα πλήρως και να τα διαχωρίσουν ως δυο της έρευνας για τον σχολικό εκφο- τελείως διαφορετικά φαινόμενα. 305 2. Θα ήταν σημαντικό, όπως πολ- χουν. Και αυτό γιατί όπως δήλωσαν λοί εργαζόμενοι δήλωσαν κατά την πολλοί/ες συνεντευξιαζόμενοι/ες, τους διάρκεια της συνέντευξης, να υπάρξει έχει συμβεί και δεν γνώριζαν ούτε τι ενημέρωση και στα σχολεία και στους βίωναν, ούτε το πώς μπορούσαν να το χώρους εργασίας αντίστοιχα, για το αντιμετωπίσουν. Το ίδιο συνέβη και κάθε φαινόμενο ώστε να υπάρχει γνώ- με τους μαθητές/τριες που δεν γνώρι- ση και για το τι είναι το καθένα και ζαν πλήρως για το τι ακριβώς είναι ο για τις νομοθεσίες και θεραπευτικές/ σχολικός εκφοβισμός, και ποιοι τρόποι συμβουλευτικές διαδικασίες που υπάρ- αντιμετώπισης υπάρχουν. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Ξενόγλωσση: Brown, M. T. (1990). Working Ethics. San Francisco: Jossey-Bass. Bryman, A., (2004) Social Research Methods, Second edition, New York: Oxford University Press. Cohen, L., Manion, L., & Morrison, K. (2013). Research methods in education. New York: Routledge. Erenil, A. K., & Ozbilen, F. M. (2017). Relationship between School Principals’ Ethical Leadership Behaviours and Positive Climate Practices. Journal of Education and Learning, 6(4), 100. Kraus, R. (2008). You must participate: violating research ethical principles through role- play. College Teaching, 56(3), 131-136. Wiemers, R., Shutt, T., & Piro, J. (2012). An ethical approach to building a positive school climate. The Journal of Interdisciplinary Education, 11, 69-87. Ελληνόγλωσση: Αντωνοπούλου, Α., & Αντωνίου, Α. Σ. (2012) Σύγχρονες μορφές και διαστάσεις της ερ- γασιακής παρενόχλησης (ηθικής & σεξουαλικής). Προτάσεις Επαγγελματικής Συμ- βουλευτικής. Επιθεώρηση Συμβουλευτικής &-Προσανατολισμού, τ. 100, Οκτώβριος 2012-Δεκέμβριος 2012, σσ. 43-54 Αρτινοπούλου.Β , Παπαθεοδώρου. Θ, (2006) Η σεξουαλική παρενόχληση στην εργασία, Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη Δρίβας. Σ, (2011) Το Σύνδρομο “Mobbing” στην Εργασία, Υπεύθυνος Κέντρου Υγείας – Υγι- εινής της Εργασίας ΕΛΙΝΥΑΕ, (28/03/17) http://www.elinyae.gr/el/lib_file_upload/_ mobbing.1113227245104.pdf Σάκουλα. Ζ, Μπελαλή. Κ, Σταθαρού. Α, (2014). Σύνδρομο mobbing. Διεπιστημονική Φρο- ντίδα Υγείας, 6(3),123-127. 306 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 307-313 Αναστάσιος Ασβεστάς* ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΕΣ Η/ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΟΥ Στο πλαίσιο παροχής υπηρεσιών συμβουλευτικής οι σύμβουλοι σταδιοδρομίας/επαγγελματικού προσανατολισμού συχνά καλούνται να υποστηρίξουν κυρίως άτομα που προέρχονται από ευάλωτες ομάδες πληθυσμού, τις ομάδες δηλαδή εκείνες του πληθυσμού που η ένταξη τους στην κοινωνική και οικονομική ζωή εμποδίζεται από σωματικά και ψυχικά αίτια ή λόγω παραβατικής συμπεριφοράς, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνονται και τα Άτομα με Αναπηρίες ή/και Ειδικές Εκπαιδευτικές Ανάγκες. Η παρούσα εργασία εξετάζει το ρόλο του συμβούλου σε διάφορους φορείς που παρέχουν υπηρεσίες συμβουλευτικής στην εκπαίδευση, αλλά και στην απασχόληση εντός της σημερινής απροσδιόριστης και μεταβαλλόμενης αγοράς εργασίας. Ο/Η σύμβουλος καλείται να γνωρίζει και τα εμπόδια που έχουν να αντιμετωπίσουν ή/και να υπερβούν τα άτομα αυτά και οι οικογένειές τους, αλλά και τους παράγοντες που σχετίζονται με το συμβουλευόμενο και το είδος της αναπηρίας, το περιβάλλον τους και τον τρόπο που παρεμβαίνουν στη συμβουλευτική τους σχέση. Για το λόγο αυτό αρχικά θα αναφερθούμε σε θέματα μεθοδολογίας, ενδεικτικά αναφέρουμε τη κοινωνικογνωστική θεωρία και το μοντέλο επεξεργασίας πληροφοριών για την επιλογή́ σταδιοδρομίας (C.I.P) σε σχέση με τη δεοντολογία που αναμένεται να τηρεί ο/η σύμβουλος και (πιθανών) διλημμάτων που αντιμετωπίζει στη συμβουλευτική σχέση ανάλογα και με το είδος της αναπηρίας ή/και των ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών. Για την εδραίωση μιας επιτυχημένης συμβουλευτικής σχέσης ο/η σύμβουλος οφείλει να τηρεί́ τις παρακάτω ηθικές υποχρεώσεις - αρχές: Αρχή της αυτονομίας, αρχή της ισότητας (της μη διάκρισης), αρχή της αμεροληψίας, αρχή της διαφάνειας, αρχή της ολιστικής προσέγγισης, αρχή της παραπομπής και αρχή της έγκυρης πληροφόρησης. Καθώς η λήψη απόφασης και ο σχεδιασμός σταδιοδρομίας εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση για το συγκεκριμένο πληθυσμό στις μέρες μας, όπου το άτομο στο πλαίσιο μιας νέας ηθικής και κουλτούρας της εργασίας καλείται να υιοθετήσει μια νέα στάση απέναντι στην εργασία με κύριο χαρακτηριστικό την ευελιξία και την “ανταπόκριση στο τυχαίο”, θα παρουσιαστεί η αναγκαιότητα ύπαρξης κατάλληλα καταρτισμένων συμβούλων, οι οποίοι/ες υποστηρίζουν πέρα από την επιτυχημένη μετάβαση στην αγορά εργασίας της συγκεκριμένης ομάδας, αλλά και την επαγγελματική ικανοποίηση σε συνδυασμό με την επιτυχημένη ανταπόκρισή τους στις απαιτήσεις της νέας θέσης εργασίας. Λέξεις-κλειδιά: Ευάλωτες κοινωνικά ομάδες, άτομα με αναπηρίες ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, συμβουλευτική σταδιοδρομίας, επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση, ηθική της εργασίας. * Ο Αναστάσιος Ασβεστάς είναι εκπαιδευτικός (Ε.Α.Ε.) με μεταπτυχιακές σπουδές στη Συμ- βουλευτική και τον Επαγγελματικό Προσανατολισμό και διδάκτωρ του τομέα Παιδαγωγικής στο τμήμα Φιλοσοφίας - Παιδαγωγικής - Ψυχολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Επικοινωνία: 6945939546 -

307 ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Το Γιατί και το Ποιος γικούς παράγοντες όπως η προαγωγή του αυτοπροσδιορισμού και της αυτο- Παρατηρώντας τις εξελίξεις στην αποτελεσματικότητάς του, αλλά και οικονομία διαπιστώνουμε ορισμένες κοινωνικούς καθώς βιώνει το αίσθημα από τις αλλαγές οι οποίες εμφανίζουν: του ανήκειν ως μέλος της κοινότητας α) μετατόπιση στις λειτουργίες εργα- (Ασβεστάς, 2013; Strauser, Wong, & σίας, β) αυξανόμενες απαιτήσεις για O’Sullivan, 2011). πιστοποιήσεις και τεχνικές δεξιότητες, Σε αυτό το πλαίσιο έργο των συμ- γ) ταχείες αλλαγές στην τεχνολογία, βούλων, ειδικότερα σε φορείς που και δ) αύξηση των περιόδων ανεργί- σχετίζονται με την απασχόληση, απο- ας, ιδίως για τα άτομα με αναπηρίες τελεί η (επαν)ένταξη των κοινωνικά (Krepcio & Martin, 2012). Στη σημε- Ευπαθών Ομάδων Πληθυσμού, δη- ρινή εποχή, η οποία χαρακτηρίζεται λαδή ομάδων πληθυσμού, των οποί- από αποσταθεροποίηση της εργασι- ων η συμμετοχή στην κοινωνική και ακής διαδρομής και απροσδιοριστία οικονομική ζωή δυσχεραίνεται, είτε στην αγορά εργασίας το άτομο που εξαιτίας κοινωνικών και οικονομικών καλείται να εισέλθει σε αυτήν, έχει προβλημάτων ή σωματικών ή ψυχικών να αντιμετωπίσει την αποσταθερο- διαταραχών, είτε εξαιτίας απρόβλε- ποίηση της «τυπικής» και κανονικής πτων γεγονότων, τα οποία επηρεάζουν εργασιακής σχέσης, τις αλλαγές στο την εύρυθμη λειτουργία της τοπικής ή περιεχόμενο του «επαγγελματικού ευρύτερα περιφερειακής οικονομίας, καθεστώτος», την αμφισβήτηση του αλλά και για όσους βρίσκονται ακόμη υποδείγματος της «κανονικής» εργα- στην εκπαίδευση η ενδυνάμωση και η σιακής βιογραφίας. Απευθυνόμενο προετοιμασία τους για το κόσμο της σε σχετικούς φορείς συμβουλευτικής εργασίας. Καθώς οι Ευπαθείς Ομά- καλείται να ανταποκριθεί σε μια νέα δες Πληθυσμού διακρίνονται σε δύο ηθική της εργασίας η οποία απαιτεί κατηγορίες: i) Στις Ευάλωτες Ομάδες την προσαρμοστικότητα, την κινητι- Πληθυσμού και ii) Στις Ειδικές Ομά- κότητα και την ενεργοποίησή του και δες Πληθυσμού, διαπιστώνουμε ότι προωθεί την αποπαίδευση, την απομά- τα άτομα με αναπηρίες ανήκουν στην κρυνση από εδραιωμένες βεβαιότητες, πρώτη κατηγορία, όπου νοούνται οι προσδοκίες και προσανατολισμούς της ομάδες εκείνες του πληθυσμού που η δράσης, αλλά και συνακόλουθη επα- ένταξή τους στην κοινωνική και οικο- νεκπαίδευση κι αποδοχή νέων παρα- νομική ζωή εμποδίζεται από σωματικά δοχών (Τσιώλης, 2005). Από την άλλη και ψυχικά αίτια. η ένταξη στην αγορά εργασίας εκτός Παράλληλα, σε εκπαιδευτικά από τη σημασία της εργασίας γενικά περιβάλλοντα της Β/θμιας Εκπ/σης για το άτομο (Gottfredson, 2002), του με τη σχετική διαπιστωτική πράξη παρέχει οικονομική ανεξαρτησία και (Φ.Ε.Κ. Β΄ 4511/15-10-2018) ξεκίνη- βελτιώνει την ποιότητας της ζωής του, σε η λειτουργία των Περιφερειακών παράλληλα δε σχετίζεται με ψυχολο- Κέντρων Εκπαιδευτικού Σχεδιασμού 308 (ΠΕ.Κ.Ε.Σ.) τα οποία μεταξύ άλλων (ΠΕ29), Ειδικών είτε στον επαγγελμα- (παρ. 2 του άρθρου 4 του ν. 4547/2018) τικό προσανατολισμό των τυφλών, είτε έχουν ως αποστολή και το συντονισμό στην κινητικότητα, τον προσανατολι- των Κέντρων Εκπαιδευτικής και Συμ- σμό και τις δεξιότητες καθημερινής βουλευτικής Υποστήριξης (Κ.Ε.Σ.Υ.) διαβίωσης των τυφλών, είτε στην ελ- της περιοχής αρμοδιότητάς τους. Σύμ- ληνική νοηματική γλώσσα των κωφών, φωνα με το άρθρο 7 (παρ. 1) αποστολή είτε στη γραφή Braille των τυφλών των Κ.Ε.Σ.Υ. είναι και η «υποστήριξη (ΠΕ31)], γ) Εκπαιδευτικών όλων των των σχολικών μονάδων της περιοχής κλάδων που υπηρετούν στη δευτερο- αρμοδιότητάς τους για τη διασφάλιση βάθμια εκπαίδευση, με εξειδίκευση της ισότιμης πρόσβασης όλων ανεξαι- στη συμβουλευτική στον επαγγελμα- ρέτως των μαθητών στην εκπαίδευ- τικό προσανατολισμό, καθώς και δ) ση και την προάσπιση της αρμονικής Διοικητικών υπαλλήλων. ψυχοκοινωνικής τους ανάπτυξης και προόδου». Στην επόμενη παράγραφο (παρ. 2) του ίδιου νόμου προσδιορίζο- Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ/ΤΗΣ νται τα παρακάτω πέντε επίπεδα των ΣΥΜΒΟΥΛΟΥ: Το Πως αρμοδιοτήτων τους: α) της διερεύνη- σης και αξιολόγησης εκπαιδευτικών Μελετώντας τη βιβλιογραφία ανα- και ψυχοκοινωνικών αναγκών και β) φορικά με τους παράγοντες που σχε- των στοχευμένων εκπαιδευτικών και τίζονται με τα άτομα με αναπηρίες δι- ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων και απιστώνουμε ότι συχνά δε γνωρίζουν δράσεων επαγγελματικού προσανατο- τους περιορισμούς που εμφανίζονται λισμού, γ) της υποστήριξης του συνολι- να προκύπτουν από το είδος της ανα- κού έργου των σχολικών μονάδων, δ) πηρίας καθώς κάθε εργασιακό πλαίσιο της ενημέρωσης και επιμόρφωσης, και δεν είναι προσβάσιμο σε όλους, αλλά ε) της ευαισθητοποίησης του κοινωνι- και στις δικές τους δυσκολίες ανταπό- κού συνόλου. Το έργο αυτό υλοποιεί- κρισης σε συγκεκριμένες απαιτήσεις ται από τον Προϊστάμενο και το Σύλ- κάθε θέσης εργασίας. Επίσης εμφανί- λογο του Εκπαιδευτικού Προσωπικού ζουν χαμηλότερο επίπεδο δεξιοτήτων (άρθρο 7) το οποίο αποτελείται από: αυτορρύθμισης και αυτοδιαχείρισης α) Εκπαιδευτικούς με εξειδίκευση και χαμηλότερο επίπεδο αυτογνωσί- στην Ειδική Αγωγή και ας, αποτέλεσμα των περιορισμένων Εκπαίδευση [Νηπιαγωγούς (ΠΕ60 ευκαιριών κοινωνικής συνδιαλλαγής, ή ΠΕ61), Δασκάλους (ΠΕ70 ή ΠΕ71), των εμπειριών γενικότερα και της Φιλόλογους (ΠΕ02), Μαθηματικούς συμμετοχής τους την περίοδο της φοί- (ΠΕ03) και Φυσικών Επιστημών τησής τους στο σχολείο, σε σχέση με (ΠΕ04)], β) Ειδικού Εκπαιδευτι- τα άτομα χωρίς αναπηρίες (Eriksson, κού Προσωπικού [Λογοθεραπευτές Welander, & Granlund, 2007). (ΠΕ21), Ψυχολόγους (ΠΕ23), Φυσιο- Ο/η σύμβουλος καλείται λοιπόν θεραπευτές (ΠΕ28), Εργοθεραπευτές να υποστηρίξει το ίδιο το άτομο να 309 αναπτύξει ένα σχέδιο σταδιοδρομίας γ) Αρνητική αυτοαντίληψη εργαζόμε- και παράλληλα να διαχειριστεί την νου που προκύπτει από διαδικασίες προκατάληψη των εργοδοτών και της ετικετοποίησης (Kosciulek, 2014). Ιδι- κοινωνίας γενικότερα (Chan et al., αίτερη σημαντική η γνώση των εμπο- 2010; Fraser et al., 2010). Συγκεκρι- δίων που προκύπτουν από την ίδια μένα ο/η σύμβουλος έχει να διαχειρι- την αναπηρία, ώστε να συνεργαστούν στεί την κοινωνική στάση και δράση μαζί τους με στόχο (α) να εντοπίζουν απέναντι στις ανάγκες, τα δικαιώμα- ποια εμπόδια είναι τα πιο σημαντικά, τα και τις προσδοκίες των Α.με Α., (β) να εξετάζουν τους τρόπους με τους λαμβάνοντας υπόψιν την πολιτική της οποίους τα συγκεκριμένα εμπόδια Ε.Ε. σε σχέση με δράσεις του «κοι- παρεμβαίνουν στη λειτουργία τους ή νωνικού κράτους» σε συνάρτηση με εμποδίζουν την αντιμετώπισή τους πιο την πολιτική και την πρακτική για την θετικά, (γ) να εξετάσουν τη πιθανότη- επαγγελματική εκπαίδευση/κατάρτι- τα να αλλάξουν και (δ) καθορίζουν τις ση (και την απασχόληση) παράλληλα στρατηγικές που μπορούν να χρησιμο- με τα μέτρα που παίρνονται για την ποιήσουν για να αντιμετωπίσουν και πρόληψη ή μη επιδείνωση της αναπη- να κινηθούν πέρα ​από αυτά τα εμπό- ρίας και των επιπτώσεών της. Από την δια. Για το λόγο αυτό είναι σημαντικό άλλη γνωρίζοντας τις ιδιαιτερότητες να γνωρίζει τους παράγοντες οι οποί- των Α.με Α. καλείται να υποστηρίξει οι επηρεάζουν θετικά ή αρνητικά την το άτομο σε προβλήματα αναφορικά προσαρμογή/αποδοχή της αναπηρίας με τη λειτουργική αποκατάστασή του, από το ίδιο το άτομο. Οι παράγοντες σε θέματα αυτονομίας (κινητικότητα, αυτοί όπως ανακτήθηκαν από τη σχε- μετακίνηση, πρόσβαση, εργονομία). τική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας Ανάμεσα στις δυσκολίες που έχει να παρατίθενται από τους Stuntzner & αντιμετωπίσει επίσης είναι οι περιορι- Hartley (2014) και σχετίζονται μεταξύ σμένες δυνατότητες εκπαιδευτικής και άλλων με: εμφάνιση κατάθλιψης, την επαγγελματικής ένταξης παράλληλα έδρα ελέγχου του ατόμου, την πνευ- με την έλλειψη εξειδικευμένου προ- ματικότητα, τη διαδικασία απόδοσης σωπικού και θέματα που σχετίζονται «φταιξίματος» στον εαυτό του ή και με την προετοιμασία του σχολικού, οι- άλλα αδιαχείριστα συναισθήματα για κογενειακού και κοινωνικού περιβάλ- την πρόκληση της αναπηρίας, γενι- λοντος (Δελλασούδας, 2004). Συγκε- κότερα αρνητικά συναισθήματα και κριμένα καλείται να γνωρίζει τα πα- συναισθηματική θλίψη, διαφορετικό ρακάτω θέματα αναφορικά και με το επίπεδο αυτοεκτίμησης, δεξιότητες δι- σχεδιασμό της σταδιοδρομίας και τα αχείρισης, την κοινωνική υποστήριξη, άτομα με αναπηρίες ή/και ειδικές εκ- το φύλο, την ηλικία αναφορικά με την παιδευτικές ανάγκες: α) Περιορισμέ- εμφάνιση/πρόκληση αναπηρίας. την νες πρώιμες εμπειρίες αναφορικά με οικογενειακή υποστήριξη, το κοινω- κοινωνικά και εργασιακά περιβάλλο- νικοοικονομικό επίπεδο, το επίπεδο ντα, β) Δυσκολίες στη λήψη απόφασης, εκπαίδευσης και απασχόλησης, καθώς 310 και τις στάσεις της κοινωνίας. Σε αυτά ορθές και ποιες ανάρμοστες και λαν- θα πρέπει να προσθέτει το νόημα που θασμένες (Copp, 2006), στο πλαίσιο αποδίδει το ίδιο το άτομο στην αναπη- της σταδιοδρομίας θα πρέπει να ανα- ρία, την ποικιλομορφία της αναπηρίας, ρωτηθεί ο/η σύμβουλος για διάφορα την ορατότητα ή μη της αναπηρίας και θέματα που σχετίζονται με την απο- το επίπεδο στερεοτυπικής αντιμετώπι- σπασματικότητα (Πατεστή, 2007) και σης και στιγματοποίησής του αναφορι- την ετοιμότητα του να υποστηρίξει κα- κά με την αναπηρία του και τον τρόπο τάλληλα τα άτομα με αναπηρίες ή/και που το βίωσε. ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Μελε- Σε περιπτώσεις που το άτομο έχει τώντας τον κώδικα δεοντολογίας του καθηλωθεί σε αδράνεια, λόγω έλλει- Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π. (2013) διαπιστώνουμε ψης κινήτρων ή και λόγω άλλων προ- ότι μεταξύ των αρχών που καλούνται βληματικών συμπεριφορών ο Strauser να τηρούν οι σύμβουλοι επαγγελματι- (2014) αναφέρει ότι ένας κατάλληλα κού προσανατολισμού / σταδιοδρομίας ενημερωμένος σύμβουλος σταδιο- είναι: α) Γενικές αρχές υποχρεώσεις δρομίας έχει τη δυνατότητα να προ- για τη διασφάλιση της ποιότητας του τείνει το μοντέλο των επιπέδων της επαγγέλματος του συμβούλου επαγ- αλλαγής (stages model of change) των γελματικού προσανατολισμού / σταδι- Prochaska DiClemente (1983). Σύμφω- οδρομίας, β) Ηθικές αρχές - υποχρε- να με αυτό αρχικά το άτομο δεν προ- ώσεις προς τους πελάτες, γ) Ηθικές τίθεται να αναλάβει δράση και μπορεί υποχρεώσεις προς τους συναδέλ- να αγνοεί ή να αρνείται ότι η συμπε- φους και τους εμπλεκόμενους φορείς ριφορά του είναι προβληματική, στο Συ.Ε.Π.και δ) Ηθικές υποχρεώσεις επόμενο επίπεδο το άτομο αρχίζει να ως προς τη χρήση των εργαλείων το αναγνωρίζει ότι τη συμπεριφορά του υλικό εργασίας και την επιστημονική είναι προβληματική και εξετάζει την έρευνα. Ειδικότερα αναφορικά με τις αλλαγή, στο στάδιο της προετοιμασίας αρχές που σχετίζονται με τη δεύτερη εμφανίζεται η αλλαγή συμπεριφοράς κατηγορία οι αρχές αυτές είναι: Αρ- είναι εμφανής με συγκεκριμένες εμ- χή της αυτονομίας, αρχή της ισότητας φανείς τροποποιήσεις στην προβλημα- (της μη διάκρισης), αρχή της αμερολη- τική συμπεριφορά του, και στο τελικό ψίας, αρχή της διαφάνειας, αρχή της στάδιο της συντήρησης επιχειρείται η ολιστικής προσέγγισης, αρχή της πα- διατήρηση της νέας συμπεριφοράς για ραπομπής και αρχή της έγκυρης πλη- λίγο και παράλληλα προετοιμάζεται ροφόρησης. με στόχο την πρόληψη υποτροπής. Η πρώτη βαθμίδα καθορίζει τον βαθμό ετοιμότητας που πρέπει να κάνει για ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ: τις απαραίτητες αλλαγές για την επιτυ- Γιατί έχει σημασία η ηθική χή μετάβαση στην απασχόληση. Καθώς η ηθική διερευνά ποιες αν- Στο πλαίσιο της θεματικής που κα- θρώπινες πράξεις είναι αποδεκτές και λύπτει η παρούσα εισήγηση καλούμα- 311 στε να προβληματιστούμε, αλλά και να γίας; Καθώς υπάρχει και η άποψη ότι αναστοχαστούμε, γνωρίζοντας ότι η εφόσον δεν υπάρχει νομοθεσία που ηθική συμπεριφορά έχει ως βάση την να επιβάλει την εφαρμογή του συγκε- παρακάτω ηθική επίγνωση: Συνειδη- κριμένου κώδικα, δεν πρέπει να ανα- τοποιεί ο δρων τα ηθικά ζητήματα που μένουμε πολλά για την εφαρμογή του, ενέχει μια κατάσταση; Συγκεκριμένα θα απαντήσουμε με το απόφθευγμα είναι γνώστης των επιδράσεων της του Οράτιου «Τι το όφελος από τους παρέμβασής του και είναι κατάλληλα νόμους, όταν δεν υπάρχει ηθική;». προετοιμασμένος/η ο/η σύμβουλος να Κλείνοντας αισιόδοξα, θεωρούμε υποστηρίξει τα άτομα με αναπηρία ή/ ότι ο αναστοχασμός και η συζήτηση και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες για που προέκυψαν από τη συγκεκριμέ- την καλύτερη -για το ίδιο το άτομο- νη θεματική της ημερίδας έβαλαν τα επιλογή ανάμεσα στην επιδοματική θεμέλια για εξέλιξη και δράση στο πολιτική και τις συνέπειές της και στην συγκεκριμένο προβληματισμό, καθώς αγορά εργασίας με τα συγκεκριμένα όταν επαγγελματίες μιλούν ανοιχτά χαρακτηριστικά που επισημάνθηκαν για ηθικά ζητήματα, αυτό θεωρείται προηγουμένως, λαμβάνοντας υπόψιν καλός δείκτης πρόβλεψης μιας ηθικής και τηρώντας τον κώδικα δεοντολο- συμπεριφοράς. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Ασβεστάς, Α. (2013). Η προαγωγή του αυτοπροσδιορισμού των μαθητών με νοητικές ανε- πάρκειες σε σχέση με την ποιότητα της ζωής τους, στο Κρόκου, Ζ. (επιμ.) Διλήμματα και Προοπτικές στην Ειδικής Εκπαίδευση, τ. Β΄, Πρακτικά Συνεδρίου της Εταιρείας Ειδικής Παιδαγωγικής Ελλάδος σε συνεργασία με τον Τομέα Ψυχολογίας του Τμήμα- τος Φ.Π.Ψ. της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, (σσ. 355-366), Αθήνα: Γρηγόρης Copp, D. (2006). The Oxford handbook of ethical theory. Oxford: Oxford University Press Δελλασούδας, Λ. (2004). Σχολικός και Επαγγελματικός Προσανατολισμός ατόμων με ει- δικές ανάγκες: προϋποθέσεις, προβλήματα. Στο: Κασσωτάκης, Μ. (2002) (Επιμ.). Συμβουλευτική και Επαγγελματικός Προσανατολισμός. Αθήνα: Τυπωθήτω-Γιώργος Δαρδανός, σ.567-600. Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π. (2013). Κώδικας ∆εοντολογίας στην Παροχή Υπηρεσιών Δια Βίου Συμβου- λευτικής Επαγγελματικού Προσανατολισμού & Σταδιοδρομίας. Αθήνα: Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π. & Euroguidance Chan, F., Miller, S. M., Lee, G., Pruett, S. R. & Chou, C. C. (2004). Research. In T. F. Rigger & D. R. Maki (Eds.), Handbook of rehabilitation counseling (pp. 159–170). New York: Springer. Eriksson, L., Welander, J. & Granlund, M. (2007). Participation in everyday school activities for children with and without disabilities. Journal of Physical and Developmental Disabilities, 19, 485–502.
 312 Fraser, R., Johnson, K., Herbert, J., Ajzen, I., Copeland, J., Brown, P. & Chan, F. (2010). Understanding employers’ hiring intentions in relation to qualified workers with disabilities: Preliminary findings. Journal of occupational rehabilitation, 20 (4), 420–426. Πατεστή, Ά. (2007). Η Συμβουλευτική και ο Επαγγελματικός Προσανατολισμός στο χώ- ρο της Εκπαίδευσης. Στο: Κοσμίδου-Hardy, X. (Επιμ.) Οδηγός Συμβουλευτικής και Επαγγελματικού Προσανατολισμού στον Τομέα της Εκπαίδευσης. Αθήνα: Επτάλοφος - Εθνικό Κέντρο Επαγγελματικού Προσανατολισμού, σσ. 55-79. Τσιώλης, Γ. (2005). Προς μια νέα ηθική της εργασίας; Μια Ποιοτική Διερεύνηση Φορέων Συμβουλευτικής για την Ένταξη στην Απασχόληση. Αθήνα: ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Gottfredson, L. S. (2002). Gottfredson’s theory of circumscription, compromise, and selfcreation. In D. Brown (Ed.), Career choice and development (4th ed.). San Francisco: Jossey-Bass. Kosciulek, J. (2014). Facilitating the Career Development of Individuals With Disabilities Through Empowering Career Counseling, in Career counseling: holism, diversity, and strengths/Norman C. Gysbers, Mary J. Heppner, Joseph A. Johnston.—Fourth Edition Krepcio, K. & Martin, M. (2012). The state of the U.S. workforce system: A time for incremental realignment or serious reform? (Research Report). New Brunswick: John J. Heldrich Center for Workforce Development, Rutgers, the State University of New Jersey. Prochaska, J. O. & DiClemente, C. C. (1983). Stages and processes of self-change of smoking: Toward an integrative model of change. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 51, 390-395. Stuntzner, S. & Hartley, M. (2014). Disability and the Counseling Relationship: What Counselors Need to Know. Paper based on a program presented at the 2014 American Counseling Association Conference, March 27-30, Honolulu, HI. Ανακτήθηκε την 1/2/2019 από https://www.counseling.org/docs/default-source/vistas/article_09. pdf?sfvrsn=157ccf7c_12 Strauser, D. R., Wong, A. & O’Sullivan, D. (2011). Career development, vocational behavior and work adjustment of individuals with disabilities. In D. Maki & V. Tarvydas (Eds.), The professional practice of rehabilitation counseling. New York: Springer Publishing. Strauser, D. (2014). Career Development, Employment, and Disability in Rehabilitation: From Theory to Practice. N.Y.: Springer Publishing Company Yin, M., Shaewitz, D. & Megra, M. (2014). An Uneven Playing Field: The Lack of Equal Pay for People with Disabilities. Washington, DC: American Institutes for Research. Ανα- κτήθηκε την 1/2/2019 από http://www.air.org/resource/uneven-playing- eld-lack-equal- pay-people-disabilities. 313 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 314-321 Βασιλική Μπάτιου*, Ιωάννα Παπαβασιλείου-Αλεξίου** ΑΠΟ ΤΗ ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑ ΣΕ ΝΕΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Η έρευνα αυτή έχει ως αντικείμενο μελέτης το φαινόμενο της επαγγελματικής κινητικότητας. Για τον σκοπό αυτό εξετάστηκαν συγκεκριμένοι εργασιακοί και δημογραφικοί παράγοντες και συγκεκριμένα διερευνήθηκε η πιθανότητα στατιστικά σημαντικής επίδρασης των παραγόντων αυτών στη διαμόρφωση του φαινομένου της επαγγελματικής κινητικότητας. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι αρκετοί από τους δημογραφικούς και εργασιακούς παράγοντες, όπως το εκπαιδευτικό επίπεδο και τα έτη προϋπηρεσίας των ερωτώμενων, δείχνουν να επηρεάζουν σε στατιστικά σημαντικό βαθμό το υπό μελέτη φαινόμενο. Λέξεις-κλειδιά: επαγγελματική κινητικότητα, μεταβάσεις, κινητικότητα σταδιοδρομίας, νέες μορφές σταδιοδρομίας, πολιτικές απασχόλησης. Εισαγωγή τα οποία στο παρελθόν είχαν υπάρξει κινητικά σε επίπεδο σταδιοδρομίας, Σκοπός της παρούσας έρευνας εί- έπειτα από συστηματική μελέτη της ναι η μελέτη του φαινομένου της επαγ- σύγχρονης βιβλιογραφίας και των πιο γελματικής κινητικότητας. Η επαγγελ- πρόσφατων εμπειρικών ερευνών του ματική κινητικότητα αποτελεί διακριτό πεδίου. Ειδικότερα, εξετάστηκε η επί- τύπο κινητικότητας του εργατικού δυ- δραση συγκεκριμένων δημογραφικών ναμικού και ως όρος αποδίδεται στο και εργασιακών παραγόντων στην φαινόμενο της αλλαγής μεταξύ επαγ- επαγγελματική κινητικότητα. γελμάτων (επαγγελματική αλλαγή). Στόχος ήταν ο εντοπισμός εκεί- Στη συγκεκριμένη έρευνα η διερεύ- νων των δημογραφικών και εργασια- νηση του εν λόγω φαινομένου έγινε κών παραγόντων που επηρεάζουν την μέσα από την καταγραφή του συνόλου επαγγελματική κινητικότητα. Με άλλα των επαγγελματικών αλλαγών ατόμων, λόγια αν και ποιοι από τους συγκεκρι- * Η Β.Μ. είναι Σύμβουλος Σταδιοδρομίας και Διδάκτορας του Τμήματος Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας στο Γνωστικό Αντικείμενο της Συμβουλευ- τικής Σταδιοδρομίας. Επικοινωνία: Π.Π. Γερμανού 28, Τ.Κ. 54622, Θεσσαλονίκη, 6974-463-056,

** Η Ι.Π.-Α. είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Τμήματος Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πο- λιτικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας στο Γνωστικό Αντικείμενο της Δια Βίου Συμβουλευτικής Σταδιοδρομίας και Επαγγελματικού Προσανατολισμού. Επικοινωνία: Εγνατία 156, Τ.Κ. 546 36, Θεσσαλονίκη, 2310-891-524,

314 μένους παράγοντες ασκούν στατιστικά Πρακτικές εταιρικής αναδιάρθρωσης, σημαντική επίδραση στη διαμόρφωση όπως συγχωνεύσεις, εξαγορές ή κοι- ενός προφίλ επαγγελματικά κινητικού νοπραξίες, έχουν επιφέρει σημαντική ατόμου, χωρίς ωστόσο να καταφέρνει απώλεια θέσεων εργασίας, αύξηση να το αναδείξει, αφού δεν προχωρά της εργασιακής ανασφάλειας αλλά στη διερεύνηση της κατεύθυνσης της και αύξηση της κινητικότητας του ερ- συσχέτισης μεταξύ των εν λόγω πα- γατικού δυναμικού, η οποία φαίνεται ραγόντων και του υπό μελέτη φαινο- να έχει απασχολήσει ιδιαίτερα τις τε- μένου. λευταίες δύο και πλέον δεκαετίες το επιστημονικό πεδίο της συμβουλευτι- κής σταδιοδρομίας (Arthur, Inkson, & Θεωρητικό πλαίσιο Pringle, 1999· Cappelli, 1999· Dipetre, 1993· Hirsh & Shanley, 1996). Στο παρελθόν το εργασιακό τοπίο Σύμφωνα με τους Feldman & Ng χαρακτηρίζονταν από παραδοσιακές (2007), οι ερευνητές στο πεδίο της μορφές απασχόλησης, όπως η πλήρης σταδιοδρομίας έχουν επικεντρώσει το και σταθερή απασχόληση σε έναν ορ- ενδιαφέρον τους στη μελέτη της κινη- γανισμό εφ’ όρου ζωής. Στη σύγχρονη τικότητας στη σταδιοδρομία, δηλαδή εποχή, η αντίληψη της σταδιοδρομίας μίας σταδιοδρομίας που περιλαμβάνει μοιάζει να απομακρύνεται όλο και πε- από μεταβάσεις και αλλαγές εργοδό- ρισσότερο από το παραδοσιακό μοντέ- τη μέχρι αλλαγές σε θέσεις εργασί- λο γραμμικότητας, στατικότητας και ας και επαγγέλματος. Το ερευνητικό ακαμψίας, οδεύοντας σε πιο δυναμι- ενδιαφέρον στο επιστημονικό πεδίο κά και σύνθετα μοντέλα εργασίας, με της επαγγελματικής σταδιοδρομίας, την έννοια της σταδιοδρομίας να με- έχει επικεντρωθεί πολύ περισσότερο τασχηματίζεται, αποκτώντας μία νέα στη διερεύνηση των εργασιακών και πιο δυναμική, ρευστή και πολλαπλών επαγγελματικών μεταβάσεων, ενώ κατευθύνσεων φύση (Baruch, 2004· παράλληλα δίνεται μεγαλύτερη έμ- Cameron, 2009). φαση στη μελέτη των στάσεων και της Σε αντίθεση με την έννοια της πα- νοοτροπίας απέναντι στην κινητικότη- ραδοσιακής σταδιοδρομίας, σύμφω- τα αλλά και των ευκαιριών που προ- να με την οποία η σταδιοδρομία του κύπτουν από αυτή, από ότι στην ίδια εργαζόμενου ήταν σε μεγάλο βαθμό την κινητικότητα. Επιπρόσθετα, κατά κατευθυνόμενη από τις επιχειρήσεις, τη διάρκεια των προηγούμενων δεκα- στη σύγχρονη σταδιοδρομία, οι εργα- ετιών, οι ερευνητές του επιστημονικού ζόμενοι προσαρμόζονται στις αλλαγές πεδίου της απασχόλησης επικεντρώ- της αγοράς εργασίας, μετασχηματί- νονται πολύ περισσότερο στη μελέτη ζοντας τις εργασιακές τους αξίες και της αλλαγής στη σταδιοδρομία του τις συμπεριφορές, χωρίς πλέον να ατόμου, κάτι το οποίο θεωρούν δεδο- περιμένουν να παραμείνουν εφ’ όρου μένο και αναπόφευκτο, καθώς και στη ζωής στην ίδια εργασία (Hall, 2004). μελέτη του θετικού αντίκτυπου που 315 μπορεί να επιφέρει η αλλαγή αυτή, πα- πό μία ενδεχόμενη αλλαγή στη σταδι- ρά στη σπανιότητα εμφάνισής της και οδρομία τους. Για τη διερεύνηση της στις απώλειες που μπορεί να επιφέρει επίδρασης των εργασιακών και δημο- (Eby, 2001· Feldman, 2002). γραφικών παραγόντων εφαρμόστηκε ο στατιστικός έλεγχος χ2. Μεθοδολογία Αποτελέσματα έρευνας Στην παρούσα έρευνα πήραν μέ- ρος 400 συνολικά άνεργοι που συμ- O Έλεγχος x2 έδειξε ότι το φύλο μετείχαν σε προγράμματα απασχόλη- (x =14,334, df=10, p=0,158), η ηλι- 2 σης και κατάρτισης του Υπουργείου κία (x2=16,159, df=16, p=0,444), τα Εργασίας Κοινωνικής Ασφάλισης και χρόνια ανεργίας (x2=29,031, df=30, Κοινωνικής Αλληλεγγύης, στα πλαίσια p=0,516), η πηγή εισοδήματος υλοποίησης του ΕΣΠΑ (2007-2013). (x2=4,898, df=10, p=0,898), η τελευ- Η έρευνα διήρκησε από το Μάιο του ταία εργασία (x2=1533,004, df=1680, 2013 έως και τον Φεβρουάριο του p=0,995) και η εξωτερική μετανά- 2014. Το εργαλείο που επιλέχθηκε για στευση (x2=21,228, df=20, p=0,384) τη συλλογή δεδομένων ήταν το ερω- δεν επηρεάζουν την επαγγελματική τηματολόγιο. Τα ερωτηματολόγια της κινητικότητα. έρευνας διανεμήθηκαν από την ίδια O Έλεγχος x 2 έδειξε ότι οι με- την ερευνήτρια σε ανέργους που συμ- ταβλητές οικογενειακή κατάσταση μετείχαν στα προγράμματα συμβου- (x2=57,776, df=30, p=0,002), παιδιά λευτικής, κατάρτισης και επανένταξης (x2=64,508, df=40, p=0,008), επίπε- στην αγορά εργασίας (ΤοπΣΑ Τοπικά δο εκπαίδευσης (x 2=98,895, df=50, Σχέδια για την Απασχόληση) και τους p=0,001), έτη συνολικής εργασιακής ζητήθηκε να τα συμπληρώσουν ατομι- προϋπηρεσίας (x 2 =95.013, df=40, κά και ανώνυμα. Η μεθοδολογία δειγ- p=0,001), τερματισμός της εργα- ματοληψίας που ακολουθήθηκε ήταν σίας (x 2=49,016, df=30, p=0,016), η βολική δειγματοληψία καθώς το σ ύ μ β α σ η ε ρ γ α σ ί α ς ( x 2= 5 8 , 1 4 0 , δείγμα ήταν πρόθυμο να συμμετάσχει df=30, p=0,002), αλλαγή εργοδότη στην έρευνα. Το δε δείγμα επιλέχθηκε (x2=766,338, df=160, p=0,001), αλλα- με κριτήριο την εκφρασμένη πρόθεσή γή εργοδότη από το 2009 (x2=178,445, του για μία δυνητική μετάβαση που df=90, p=0,001), ενδοεταιρική αλλα- σχετίζεται με τη σταδιοδρομία του, γή θέσης εργασίας (x2=26,315, df=10, κάτι που άλλωστε αποτυπώνεται από p=0,003) και εσωτερική μετανάστευ- τη συμμετοχή του στα προαναφερθέ- ση (x2=33,468, df=20, p=0,030) επη- ντα προγράμματα επανένταξης στην ρεάζουν την επαγγελματική κινητικό- αγορά εργασίας. Με άλλα λόγια πρό- τητα, όπως απεικονίζεται στον παρα- κειται για άτομα που συμμετείχαν σε κάτω πίνακα. προγράμματα συμβουλευτικής με σκο- 316 Πίνακας: Δημογραφικοί και εργασιακοί παράγοντες και επαγγελματική κινητικότητα Παράγοντας Έλεγχος Χ2 Χαρακτηρισμός Φύλο (x2=14,334, df=10, p=0,158) Δεν επηρεάζει Ηλικία (x2=16,159, df=16, p=0,444) Δεν επηρεάζει Οικογενειακή κατάσταση (x =57,776, df=30, p=0,002) 2 Επηρεάζει Παιδιά (x2=64,508, df=40, p=0,008) Επηρεάζει Επίπεδο εκπαίδευσης (x2=98,895, df=50, p=0,001) Επηρεάζει Έτη συνολικής εργασιακής (x =95,013, df=40, p=0,001) 2 Επηρεάζει προϋπηρεσίας Έτη ανεργίας (x2=29,031, df=30, p=0,516) Δεν επηρεάζει Πηγή εισοδήματος (x =4,898, df=10, p=0,898) 2 Δεν επηρεάζει Τελευταία εργασία (x2=1533,004, df=1680, p=0,995) Δεν επηρεάζει Τερματισμός εργασίας (x2=49,016, df=30, p=0,016) Επηρεάζει Σύμβαση εργασίας (x2=58,140, df=30, p=0,002) Επηρεάζει Αλλαγή εργοδότη (x2=766,338, df=160, p=0,001) Επηρεάζει Αλλαγή εργοδότη από το 2009 (x2=178,445, df=90, p=0,001) Επηρεάζει Ενδοεταιρική αλλαγή (x2=26,315, df=10, p=0,003) Επηρεάζει Εξωτερική μετανάστευση (x2=21,228, df=20, p=0,3884) Δεν επηρεάζει Εσωτερική μετανάστευση (x2=33,468, df=20, p=0,030) Επηρεάζει Συμπεράσματα όπως το φύλο, η ηλικία, το εκπαιδευτι- κό επίπεδο και τα έτη προϋπηρεσίας, Από τα ερευνητικά αποτελέσματα μελετώνται ως καθοριστικοί παράγο- προέκυψε ένας σημαντικός αριθμός ντες επαγγελματικών μεταβάσεων, δημογραφικών παραγόντων που έχουν δηλαδή ως παράγοντες που συσχετί- έντονο αντίκτυπο στην επαγγελματική ζονται θετικά ή αρνητικά με το φαι- κινητικότητα. Εκτός όμως από τους νόμενο της επαγγελματικής κινητικό- δημογραφικούς παράγοντες, βρέθηκε τητας και μπορούν να οδηγήσουν σε πως και η πλειοψηφία των εργασια- μία πιθανή επαγγελματική αλλαγή, κών παραγόντων επιδρά, σε στατιστι- αποτυπώνοντας με αυτόν τον τρόπο το κά σημαντικό βαθμό, στην επαγγελμα- προφίλ του επαγγελματικά κινητικού τική κινητικότητα. ατόμου. Στις διεθνείς έρευνες, μεταβλητές Στην έρευνα των Parrado, Caner & 317 Wolff (2007), που πραγματοποιήθηκε Ένας ακόμη δημογραφικός παρά- σε δείγμα χιλιάδων Αμερικανών εργα- γοντας, ο οποίος μελετάται και συνδέ- ζομένων και είχε ως σκοπό τη μελέτη εται με το φαινόμενο της επαγγελμα- της επαγγελματικής και βιομηχανικής τικής κινητικότητας σε όλες τις ανάλο- κινητικότητας στις Ηνωμένες Πολιτεί- γες έρευνες, είναι αυτός του επιπέδου ες, η μεταβλητή του φύλου έδειξε να εκπαίδευσης, ο οποίος συνήθως δίνει διαφοροποιεί τη συχνότητα αλλαγής στατιστικά σημαντικά αποτελέσματα. επαγγέλματος, με τους άνδρες να τεί- Το πρόσημο της συσχέτισης των δύο νουν να είναι σχεδόν δύο φορές πιο παραγόντων μεταβάλλεται από έρευ- κινητικοί σε σχέση με τις γυναίκες. Για να σε έρευνα, καθώς κάποιες δείχνουν τη μεταβλητή της ηλικίας, οι Parrado θετική συσχέτιση (Carless & Arnup, et al., (2007) έρχονται να επιβεβαιώ- 2011· Harper, 1995· Markey & Parks, σουν τα αποτελέσματα της έρευνας 1989), ενώ κάποιες άλλες αρνητική του Harper (1995), καταλήγοντας στο (Parrado et al., 2007). συμπέρασμα ότι τα νεαρά άτομα είναι Από τους εργασιακούς παράγο- πιο πιθανό να αλλάξουν επάγγελμα, ντες, η μεταβλητή της εργασιακής εύρημα στατιστικά σημαντικό για τα προϋπηρεσίας αξιοποιείται στις πε- περισσότερα δείγματα της έρευνάς ρισσότερες έρευνες που μελετούν τους. Ανάλογα ήταν και τα αποτε- την επαγγελματική κινητικότητα. λέσματα της έρευνας των Carless & Δυστυχώς όμως δεν μπορεί να απο- Arnup (2011), η οποία κάλυπτε μία τελέσει συγκρίσιμο δεδομένο, μιας μεγάλη κλίμακα Αυστραλών εργαζο- και συνήθως, από έρευνα σε έρευνα, μένων για το χρονικό διάστημα 2001 - διαφοροποιείται σημασιολογικά και 2006, όπου το φύλο βρέθηκε να αποτε- κατ’ επέκταση σε επίπεδο μέτρησης. λεί προγνωστικό παράγοντα επαγγελ- Σε κάποιες έρευνες, η προϋπηρεσία ματικής αλλαγής. Οι Carless & Arnup μετράται ως τα έτη προϋπηρεσίας στο (2011) διαπίστωσαν ότι οι άντρες είναι επάγγελμα (Carless & Arnup, 2011· πιο πιθανό να αλλάξουν σταδιοδρομία Harper 1995), σε άλλες ως τα έτη προ- σε σύγκριση με τις γυναίκες κατά 0,77 ϋπηρεσίας στη σταδιοδρομία (Howes φορές (OR = 0,77, p < ,05). Σε σχέση & Goodman-Delahunty, 2015· Parrado με την ηλικία, η έρευνα ανέδειξε ξεκά- et al., 2007), ενώ έχει μετρηθεί και ως θαρα ότι οι νεαρότεροι σε ηλικία είναι το σύνολο των ετών εργασίας που έπο- πιθανότερο να αλλάξουν επάγγελμα νται της τυπικής εκπαίδευσης (Longhi κατά 0,98 φορές σε σύγκριση με τους & Brynin, 2010), δίνοντας διαφορετι- μεγαλύτερους σε ηλικία (OR = 0,98, κά αποτελέσματα κάθε φορά. p < ,01). Στην ίδια έρευνα, μεταβλη- Το σημαντικότερo όμως εύρημα τές όπως η οικογενειακή κατάσταση της παρούσας έρευνας είναι τα στα- αλλά και ο αριθμός των παιδιών, δεν τιστικά σημαντικά αποτελέσματα που έδωσαν στατιστικά σημαντικά αποτε- έδωσε η κοινή ομάδα των εργασιακών λέσματα, σε αντίθεση με τα ευρήματα παραγόντων, η οποία αποτελούνταν της παρούσας έρευνας. από τέσσερις τύπους της κινητικότη- 318 τας. Η αλλαγή εργοδότη (x2= 766,338, ρους τύπους μεταβάσεων, από αλλα- p= 0,001), η ενδοεταιρική αλλαγή (x2 γές εργοδότη μέχρι αλλαγές σε θέσεις = 26,315, p = 0,003) και η εσωτερική εργασίας και επαγγέλματος, ανέκυψε μετανάστευση (x2 = 33,468, p = 0,030) στη διεθνή βιβλιογραφία τις τελευταί- έδειξαν να επηρεάζουν σε στατιστικά ες δύο και πλέον δεκαετίες. Για τα σημαντικό βαθμό την επαγγελματι- ελληνικά δεδομένα, τα αποτελέσματα κή κινητικότητα, σε αντίθεση με την της παρούσας έρευνας κατέδειξαν ότι εξωτερική μετανάστευση, η οποία δεν η επαγγελματική κινητικότητα αποτε- έδωσε στατιστικά σημαντική τιμή. Σε λεί συχνό φαινόμενο για ένα σύνολο έρευνα του Stumpf (2014), όπου εξε- 400 ατόμων που ανήκουν στο εργατικό τάστηκε η συσχέτιση της αλλαγής ερ- δυναμικό της χώρας. γασίας με διάφορους τύπους της κινη- Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το φαινό- τικότητας (ενδοεταιρική κινητικότητα, μενο της επαγγελματικής κινητικό- αλλαγή εργοδότη, επαγγελματική κι- τητας αποτυπώνεται σε έρευνες του νητικότητα), τα αποτελέσματα έδειξαν Ευρωβαρόμετρου. Σε σχετική έρευνα στατιστικά σημαντικές συσχετίσεις στο που διενεργήθηκε το 2005, τα αποτε- σύνολό τους (r = ,14, p < ,01), αλλά λέσματα της οποίας επεξεργάστηκαν και επιμέρους με την επαγγελματική και αναλύθηκαν από το Ευρωπαϊκό κινητικότητα (r = ,20, p < ,01). Μά- Ίδρυμα για τη Βελτίωση των Συνθη- λιστα, η αλλαγή εργασίας έδειξε να κών Διαβίωσης και Εργασίας, διαπι- επιδρά θετικά και σε στατιστικά ση- στώθηκε η ύπαρξη υψηλού βαθμού μαντικό βαθμό σε όλους τους τύπους επαγγελματικής κινητικότητας σε ολό- κινητικότητας, μεταξύ των οποίων και κληρη την Ευρώπη (Eurofound, 2007). στην επαγγελματική κινητικότητα (β Το «Μια δουλειά για μια ζωή» - έστω = ,28, p > ,001). Επομένως, από την και αν εξακολουθεί να υφίσταται - χα- εν λόγω έρευνα προκύπτει σύνδεση ρακτηρίζει μόνο μια μειοψηφία των της επαγγελματικής κινητικότητας και εργαζομένων σε κράτη μέλη της Ευ- με άλλους τύπους της κινητικότητας ρωπαϊκής Ένωσης. Μεταγενέστερες σταδιοδρομίας, εύρημα το οποίο κα- στατιστικές έρευνες του Ευρωβαρό- ταδεικνύει την αναγκαιότητα για σα- μετρου καταδεικνύουν επίσης νέες τά- φέστερο προσδιορισμό τους με σκοπό σεις στα χαρακτηριστικά της κινητικό- την ορθότερη και ακριβέστερη αποτύ- τητας. Περισσότεροι νέοι και εργαζό- πωσή τους. μενοι υψηλής ειδίκευσης εφαρμόζουν πρακτικές «πολλαπλής κινητικότη- τας». Πρόκειται για μικρές περιόδους Επίλογος κινητικότητας, που ανταποκρίνονται σε συγκεκριμένες ανάγκες της επαγ- Η τάση που παρατηρείται στην εκ- γελματικής τους σταδιοδρομίας, τάση πόνηση ερευνών με θέμα την κινητικό- που δείχνει ότι η κινητικότητα αρχίζει τητα σταδιοδρομίας, δηλαδή μίας στα- να εντάσσεται περισσότερο στις προ- διοδρομίας που περιλαμβάνει διάφο- οπτικές σταδιοδρομίας και να συνδέε- 319 ται με τη διά βίου μάθηση. Σε κάθε πε- τητας για λόγους εργασίας εντός της ρίπτωση, η κινητικότητα των νέων και Ε.Ε. και η προώθηση μίας διορατικής κυρίως των νέων με υψηλά προσόντα, και ολοκληρωμένης πολιτικής μετανά- εξακολουθεί να αποτελεί προτεραιό- στευσης του εργατικού δυναμικού που τητα, τόσο σε ερευνητικό επίπεδο, όσο θα ανταποκρίνεται µε ευέλικτο τρόπο και σε επίπεδο χάραξης ευρωπαϊκών στις προτεραιότητες και τις ανάγκες πολιτικών, μέσω της προώθησης και των αγορών εργασίας, αποτελούν της ανάπτυξης στρατηγικών για την στόχους της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ενίσχυση όλων των μορφών κινητικό- μέχρι το 2020. Μάλιστα, στο πλαίσιο τητας (Eurofound, 2011). της υιοθέτησης των Κατευθυντήρι- Σήμερα, η κινητικότητα ως εργα- ων Γραμμών για την Απασχόληση, το λείο εκσυγχρονισμού των αγορών ελληνικό Υπουργείο Εργασίας1 θέτει εργασίας και ως μέσο βέλτιστης αντι- την κινητικότητα ως βασική προτεραι- στοίχισης προσφοράς και ζήτησης ότητα, συμπεριλαμβάνοντάς την στην εργασίας, εξακολουθεί να αποτελεί Εθνική Αναπτυξιακή Στρατηγική της βασική προτεραιότητα στη Στρατηγι- περιόδου 2014-2020, ως ένα από τα κή για την Ευρώπη του 2020. Η διευ- βασικά μέσα για τη δημιουργία νέων κόλυνση και η προαγωγή της κινητικό- θέσεων εργασίας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Arthur, M. B., Inkson, K., & Pringle, J. K. (1999). The new careers: Individual action and economic change. London: Sage. Baruch, Y. (2004). Transforming careers: From linear to multidirectional career paths. Career Development International, 9(1), 58–73. Cameron, R. (2009). Theoretical Bridge-Building: The Career Development Project for the 21st Century Meets the New Era of Human Resource Development. Australian Journal of Career Development, 18(3), 9-17. Cappelli, P. (1999). ‘Career Jobs Are Dead’, California Management Review, 42, 146–167. Carless, S. A. & Arnup, J. L. (2011). A longitudinal study of the determinants and outcomes of career change.  Journal of Vocational Behavior, 78 (1), 80-91. DiPrete, T. A. (1993). Industrial Restructuring and the Mobility Response of American Workers in the 1980s. American Sociological Review, 58(1), 74-96. Eby, L. T. (2001). The boundaryless career experiences of mobile spouses in dual-earner marriages. Group & Organization Management, 26, 343-368. 1. Σύμφωνα με το κείμενο προτάσεων για τη διαμόρφωση Κατευθύνσεων Εθνικής Αναπτυξιακής Στρατηγικής για την προγραμματική περίοδο 2014-2020, της Γενικής Γραμματείας Διαχείρισης Κοινοτικών & άλλων Πόρων, του Υπουργείου Εργασίας Κοινωνικής Ασφάλισης & Πρόνοιας. Ανακτήθηκε την 12η Ιανουαρίου 2017 από http://www.epanad.gov.gr/default.asp?pid=57&la=1 / 320 Eurofound (2007). Occupational Mobility in Europe. Ανακτήθηκε την 21η Σεπτεμβρίου 2016 από http://www.eurofound.europa.eu/pubdocs/2007/11/en/1/ef0711en.pdf. Eurofound (2011). New mobility trends in Europe Disclaimer. A preliminary analysis for further research. Ανακτήθηκε την 30η Σεπτεμβρίου 2016 από http://www.eurofound.europa.eu/ sites/default/files/page/field_ef_documents/labourmobility2011.pdf. Feldman, D. C. (2002). Stability in the midst of change: A developmental perspective on the study of careers. In D. C. Feldman (Eds.), Work careers: A developmental perspective (pp. 3-26). San Francisco: Jossey-Bass. Feldman, D. C., & Ng, T. W. H. (2007). Careers: Mobility, embeddedness, and success. Journal of Management, 33, 350−377. Hall, D. T. (2004). The protean career: A quarter-century journey. Journal of Vocational Behavior, 65, 1-13. Harper, B. (1995). Male occupational mobility in Britain. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 57, 349– 369. Hirsch, P., & Shanley, M. (1996). The rhetoric of boundaryless- or, how the newly empowered managerial class bought into its own marginalisation. In M. B. Arthur and D. M. Rousseau (Eds), The Boundaryless Career: A new employment principle for a new organisational era (pp. 218 – 234). Oxford: Oxford University Press. Howes, L. M., & Goodman-Delahunty, J. (2015). Predicting Career Stability and Mobility: Embeddedness and Boundarylessness. Journal of Career Development, 42(3), 244-259. Longhi, S. & Brynin, M. (2010). Occupational change in Britain and Germany. Labour Economics, 17, 655-666. Markey P. J., & Parks, W. II (1989). Occupational change: Pursuing a different kind of work. Monthly Labor Review, 112, 3–12. Parrado, E., Caner, A., & Wolff, E. N., 2007. Occupational and industrial mobility in the United States. Labour Economics 14, 435–455. Stumpf, A. S. (2014). A longitudinal study of career success, embeddedness, and mobility of early career professionals. Journal of Vocational Behavior, 85, 180 – 190. 321 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 322-339 Γ’ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ ΟΛΟΜΕΛΕΙΑΣ Σύγχρονες αναζητήσεις στο χώρο εργασίας Άγγελος Ευστράτογλου* =ΕΠΑΓΓΈΛΜΑΤΑ ΤΟΥ ΠΑΡΌΝΤΟΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΈΛΛΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΆΔΑ 1. Εισαγωγή 2. Τα επαγγέλματα στην Ελλάδα την περίοδο 2011-2018 Οι εξελίξεις στα επαγγέλματα κατά την τρέχουσα και την προσεχή Η μεγάλη μείωση της απασχόλησης δεκαετία στην Ελλάδα αποτελούν το (και συνακόλουθα αύξηση της ανεργί- αντικείμενο της παρούσας εργασίας. ας) στη χώρα μας, ως αποτέλεσμα της Ειδικότερα στο πρώτο μέρος της ερ- οικονομικής κρίσης και της πολιτικής γασίας επιχειρείται η διερεύνηση των εσωτερικής υποτίμησης, που επιβλή- εξελίξεων στα επαγγέλματα την περί- θηκε μέσω των μνημονίων, επέδρασαν οδο 2011-2018, στο δεύτερο μια συνο- σημαντικά πάνω στα μεγέθη και στη πτική παρουσίαση των προβλέψεων διάρθρωση των επαγγελμάτων. Στην φορέων όπως το Εθνικό Ινστιτούτο περίοδο 2011-2018 η μείωση της απα- Εργασίας και Ανθρώπινου Δυναμικού σχόλησης ανήλθε 6,4%, οδηγώντας σε (ΕΙΕΑΔ) και το Cedefop για τα επαγ- απώλειες 263.823 θέσεων εργασίας2, γέλματα της προσεχούς δεκαετίας και αλλά κατανεμήθηκε με διαφορετικό στο τρίτο μια αρχική προσέγγιση των τρόπο ανάμεσα στις βασικές κατηγο- παραγόντων που αναμένεται να επι- ρίες των επαγγελμάτων (διάγραμμα δράσουν στη διαμόρφωση των εξελί- 1). Οι μεγαλύτερες μειώσεις εμφανί- ξεων στα επαγγέλματα κατά την προ- σθηκαν στα ανώτερα διοικητικά και σεχή δεκαετία1. διευθυντικά στελέχη (38,5%), στους ειδικευμένους τεχνίτες (28,4%) και * Ο Α.Ε. είναι Οικονομολόγος Εργασίας. 1. Η πλειονότητα των δεδομένων στα οποία στηρίζεται η παρούσα ανάλυση παρουσιάζονται στους πίνακες και στα διαγράμματα του παραρτήματος, με τα υπόλοιπα να είναι στη διάθεση του κάθε ενδιαφερόμενου. 2. Στη μείωση αυτή της απασχόλησης θα πρέπει να συνεκτιμηθεί και μια άλλη μείωση που προ- κύπτει από τη μετατροπή των θέσεων πλήρους σε θέσεις μερικής απασχόλησης, που αυξήθηκαν σημαντικά την περίοδο της κρίσης. Για την κατανομή της μερικής απασχόλησης στους κλάδους και στα επαγγέλματα της ελληνικής οικονομίας βλέπε στα Ευστράτογλου (2015α) και (2015 β). 322 στους ανειδίκευτους εργάτες, χει- επαγγέλματα, με τις υψηλότερες αυ- ρώνακτες και μιοκροεπαγγελματίες ξήσεις να εντοπίζονται στους απασχο- (13,1%), με χαμηλότερες μειώσεις να λούμενους στην παροχή υπηρεσιών εμφανίζουν οι γεωργοί, κτηνοτρόφοι (25,0%), στους υπαλλήλους γραφείου και αλιείς (7,5%), οι τεχνικοί (6,6%) (20,1%), στους ανειδίκευτους εργάτες και οι υπάλληλοι γραφείου (2,7%). και χειρώνακτες (16,8%), στους χει- Αυξήσεις της απασχόλησής τους εμφά- ριστές βιομηχανικών εγκαταστάσεων νισαν τα πρόσωπα που δεν καταγρά- (15,0%) και στους τεχνικούς (12,4%), φονται (7,5%), οι απασχολούμενοι πα- χαμηλότερες στους επαγγελματίες ροχής υπηρεσιών και πωλητές (3,1%), (7,7%), ενώ μεγάλη μείωση εμφάνισαν οι επαγγελματίες - επιστημονικά κατά τα ανώτερα διοικητικά και διευθυντι- βάση επαγγέλματα - (2,6%) και οι χει- κά στελέχη (42,3%) και χαμηλότερη ριστές βιομηχανικών εγκαταστάσεων οι γεωργοί, κτηνοτρόφοι και αλιείς και μηχανημάτων (0,3%). Σε γενικές (3,5%), οδηγώντας σε σημαντική δι- γραμμές, οι εξελίξεις αυτές δεν φαί- αφοροποίηση της διάρθρωσης των νεται να συνηγορούν υπέρ της συνέχι- επαγγελμάτων. Η μεγάλη αυτή μείω- σης του φαινομένου της πόλωσης των ση των ανώτερων διοικητικών και δι- επαγγελμάτων, που σε σημαντικό βαθ- ευθυντικών στελεχών αναμένεται να μό είχε αναδειχθεί στη χώρα μας κατά οφείλεται τόσο στις αναδιαρθρώσεις την πρώτη δεκαετία του νέου αιώνα3. των στελεχών στις μεσαίες και μεγά- Το 2013 συνιστά τη χρονιά με τη λες επιχειρήσεις, όσο όμως και στο χαμηλότερη απασχόληση (3.535.005 κλείσιμο ενός μεγάλου αριθμού μι- άτομα) και την υψηλότερη ανεργία κρών επιχειρήσεων, οι ιδιοκτήτες των (1.321.730 άτομα), από τις αρχές του οποίων καταγράφονταν σε αυτή την νέου αιώνα 4. Έκτοτε, η απασχόλη- επαγγελματική κατηγορία. ση εμφανίζει μια αργή αλλά σταθερή Σε πιο αναλυτικό επίπεδο (τριψή- ανάκαμψη, που την περίοδο 2013-2018 φιο κωδικό επαγγέλματος) την περί- ανήλθε σε 9,2%, οδηγώντας στη δημι- οδο 2013-2018 ένας μεγάλος αριθμός ουργία 325.390 νέων θέσεων εργασί- επαγγελμάτων αύξησε την απασχόλη- ας. Και αυτή η αύξηση κατανεμήθηκε σή του, ενώ ένας άλλος την μείωσε5. με διαφορετικό τρόπο ανάμεσα στα Τις υψηλότερες αυξήσεις εμφάνισαν 3. Το φαινόμενο της πόλωσης των επαγγελμάτων, που εμφανίσθηκε σε πολλές χώρες Ευρωπα- ϊκές και άλλες αναπτυγμένες χώρες κατά τις δεκαετίες του 1990 και του 2000, υποστηρίζει ότι τα επαγγέλματα με υψηλές και χαμηλές δεξιότητες (αυτά δηλαδή που βρίσκονται στην ανώτερη και κατώτερη κλίμακα της ταξινόμησης των επαγγελμάτων) αυξάνονται με ταχύτερους ρυθμούς συγκριτικά με τα επαγγέλματα με μεσαίες δεξιότητες (αυτά που εντοπίζονται στην ενδιάμεση κλί- μακα ταξινόμησης). Εκτιμήσεις του φαινομένου για τη χώρα μας βλέπε στο Ευστράτογλου (2013). 4. Για μια εκτενέστερη ανάλυση της εξέλιξης στα επαγγέλματα αυτής της περιόδου βλέπε στα Ευστράτογλου, Κύρου και Μαρσέλου (2011) και Ευστράτογλου (2018α). 5. Από τα 122 επαγγέλματα που καταχωρούνται σε τριψήφιο κωδικό τα 74 εμφάνισαν αυξήσεις της απασχόλησης τους την περίοδο αυτή και τα 48 μειώσεις. 323 οι υπάλληλοι γενικών καθηκόντων, μόνα επιστημονικά επαγγέλματα που οι πωλητές σε καταστήματα, οι σερ- συγκαταλέγονται ανάμεσα στα δέκα βιτόροι, οι υπάλληλοι πληροφόρησης μεγαλύτερα είναι οι δάσκαλοι και νη- πελατών, κ.α. (διάγραμμα 2), ενώ τις πιαγωγοί και οι καθηγητές δευτερο- υψηλότερες μειώσεις οι διευθυντές βάθμιας εκπαίδευσης, με τους επαγ- λιανικού και χονδρικού εμπορίου, οι γελματίες του χρηματοοικονομικού άλλοι υπάλληλοι γραφείου, οι καλλι- τομέα, τους μηχανικούς, τους νομικούς εργητές, οι χτίστες και συναφή επαγ- και τους γιατρούς να συγκαταλέγονται γέλματα, κ.α. (διάγραμμα 3). Κρίνεται ανάμεσα στα 25 μεγαλύτερα επαγγέλ- σκόπιμο να επισημανθεί ότι ανάμεσα ματα της χώρας με απασχόληση πάνω στα δέκα επαγγέλματα με την υψη- από 50.000 άτομα. λότερη αύξηση της απασχόλησης δεν Αναφορικά με την κατά φύλο δι- συγκαταλέγεται κανένα επιστημονι- άρθρωση της απασχόλησης στα με- κό επάγγελμα, γεγονός με ιδιαίτερες γαλύτερα επαγγέλματα της χώρας, οι επιπτώσεις τόσο στη διάρθρωση των άνδρες εξακολουθούν να εμφανίζουν επαγγελμάτων όσο και σε καταστά- ιδιαίτερα υψηλή συμμετοχή (με εξαι- σεις που συνδέονται, πέραν των άλ- ρετικά περιορισμένη παρουσία των λων, με τη μεταβολή του παραγωγικού γυναικών) σε τεχνικά επαγγέλματα, υποδείγματος της χώρας6. όπως στους οδηγούς φορτηγών και λε- Οι μεταβολές αυτές έχουν οδηγή- ωφορείων, στους οδηγούς αυτοκινή- σει σε μια σημαντικά διαφοροποιημέ- των και φορτηγών, στους μηχανικούς νη διάρθρωση των επαγγελμάτων το και επισκευαστές μηχανημάτων, στους 2018, συγκριτικά με αυτήν πριν από εγκαταστάτες και επισκευαστές ηλε- την έναρξη της κρίσης. Με άλλα λό- κτρολογικού εξοπλισμού, στους μη- για, τα επαγγέλματα που απαιτεί το χανικούς και στους απασχολούμενους παραγωγικό σύστημα της χώρας σή- στην παροχή υπηρεσιών προστασίας μερα είναι πολύ διαφορετικά από τα (διάγραμμα 5). Οι γυναίκες εμφανί- επαγγέλματα που απαιτούσε πριν από ζουν υψηλές συγκεντρώσεις σε επαγ- την κρίση7. Τα μεγαλύτερα επαγγέλ- γέλματα παροχής υπηρεσιών, όπως οι ματα της χώρας σήμερα (2018) είναι καθαριστές και βοηθοί οικιών, γρα- οι πωλητές σε καταστήματα, οι καλλι- φείων και ξενοδοχείων, οι υπάλληλοι εργητές, οι υπάλληλοι γενικών καθη- γενικών καθηκόντων, οι υπάλληλοι κόντων, οι σερβιτόροι, οι καθαριστές πληροφόρησης πελατών, αλλά και σε και οι βοηθοί οικιών, ξενοδοχείων επιστημονικά επαγγέλματα όπως οι και γραφείων, κ.α. (διάγραμμα 4). Τα δάσκαλοι και νηπιαγωγοί, οι άλλοι 6. Για μια αρχική θεώρηση των σχέσεων στο ανθρώπινο δυναμικό της χώρας και τη μεταβολή του παραγωγικού της υποδείγματος, βλέπε στα Ευστράτογλου (2016) και Ευστράτογλου (2018β). 7. Τούτο με τη σειρά του υποδηλώνει ότι η κρίση στην χώρα μας δεν είχε μόνο ποσοτικού χαρα- κτήρα επιδράσεις αλλά και ποιοτικού. Δεν μείωσε μόνο τη συνολική απασχόληση αλλά άλλαξε και τα ποιοτικά της χαρακτηριστικά. 324 εκπαιδευτικοί, οι νομικοί, οι καθηγη- στην παροχή υπηρεσιών προστασίας τές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και (15.708) και από άλλα με χαμηλότερες σε μικρότερη κλίμακα στους επαγγελ- αυξήσεις (διάγραμμα 6). Αξίζει να ματίες χρηματοοικονομικού τομέα και επισημανθεί ότι ανάμεσα στα επαγ- στους γιατρούς. γέλματα με τη μεγαλύτερη αύξηση της απασχόλησης τους, πέραν αυτών που απαιτούν χαμηλά εκπαιδευτικά προ- 3. Οι προβλέψεις για σόντα και δεξιότητες (πωλητές σε κα- τα επαγγέλματα της ταστήματα, σερβιτόροι, κομμωτές και προσεχούς δεκαετίας κομμώτριες, πλανόδιοι πωλητές), συ- γκαταλέγονται και επαγγέλματα που Προβλέψεις για επαγγέλματα στην απαιτούν υψηλά εκπαιδευτικά προσό- Ελλάδα, για το προσεχές χρονικό δι- ντα και δεξιότητες (μηχανικοί, επαγ- άστημα, έχουν επιχειρήσει το ΕΙΕΑΔ γελματίες χρηματοοικονομικού τομέα, και το Cedefop. Οι προβλέψεις του νομικοί, επαγγελματίες επιστημών της ΕΙΕΑΔ αφορούν στην περίοδο 2018- ζωής, αρχιτέκτονες, τοπογράφοι, πο- 2022 και επιχειρούνται σε τριψήφιο λεοδόμοι, ηλεκτρολόγοι μηχανικοί), κωδικό επαγγέλματος (122 επαγγέλ- αλλά και τεχνικά και τεχνολογικού ματα), ενώ οι αντίστοιχες του Cedefop χαρακτήρα επαγγέλματα (τεχνολόγοι την περίοδο 2018-2030, για κάθε έτος μαιευτικής και νοσηλευτικής, σχεδι- ξεχωριστά, σε διψήφιο κωδικό επαγ- αστές και αναλυτές λογισμικού και γέλματος (41 επαγγέλματα). εφαρμογών και διάφορες κατηγορίες Σύμφωνα με τις προβλέψεις του χειριστών μηχανημάτων και εξοπλι- ΕΙΕΑΔ (2018)8 για την περίοδο 2018- σμού), γεγονός που παρέχει ενδείξεις 2022, το επάγγελμα με τη μεγαλύτερη μιας έστω και σε περιορισμένη κλίμα- αύξηση της απασχόλησής του ανα- κα διαφοροποίησης του παραγωγικού μένεται, μακράν των άλλων, να είναι υποδείγματος της χώρας. οι πωλητές σε καταστήματα (159.226 Ταυτοχρόνως όμως ένας άλλος άτομα), ακολουθούμενο από τους αριθμός επαγγελμάτων αναμένεται σερβιτόρους (28.053), τα πρόσωπα να εμφανίσουν μείωση της απασχόλη- που δεν καταγράφονται (26.902), τους σης του (διάγραμμα 7). Μεγαλύτερες οι μηχανικούς (18.883), τους επαγγελ- μειώσεις αναμένεται να εμφανίσουν ματίες του χρηματοοικονομικού το- οι καλλιεργητές (70.659)9, οι καθαρι- μέα (17.281), τους απασχολούμενους στές και βοηθοί οικιών, ξενοδοχείων 8. Για εκτενέστερη ενασχόληση με τη μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε για τις προβλέψεις αυτές, αλλά για τα αποτελέσματα των προβλέψεων βλέπε στην εργασία του Ρουπακιά (2018) στο ΕΙΕΑΔ. 9. Οι μεγάλες μειώσεις των καλλιεργητών αλλά και των άλλων επαγγελμάτων του πρωτογενούς τομέα, σε μεγάλο βαθμό, οφείλονται στην απομάκρυνσή τους από το εργατικό δυναμικό λόγω συνταξιοδότησης, καθώς συνιστούν επαγγελματικές κατηγορίες με το ηλικιακά πιο γερασμένο ανθρώπινο δυναμικό. 325 και γραφείων (22.943), οι τεχνίτες 21.185) και άλλες κατηγορίες επαγ- επεξεργασίας τροφίμων (19.113), γελμάτων με χαμηλότερους ρυθμούς οι υπάλληλοι γενικών καθηκόντων αύξησης (διάγραμμα 8). Η πλειονό- (15.785), οι κτηνοτρόφοι (12.308) και τητα των επαγγελμάτων με αυξήσεις άλλες κατηγορίες επαγγελμάτων με της απασχόλησης στο διάστημα 2018- χαμηλότερες μειώσεις. Η πλειονότη- 2025 εξακολουθούν να εμφανίζουν τα των επαγγελμάτων με μειώσεις της αυξήσεις και στο διάστημα 2018-2030. απασχόλησής τους συνιστούν επαγγέλ- Ωστόσο επαγγέλματα όπως οι οδηγοί ματα που απαιτούν χαμηλά εκπαιδευ- μέσων μεταφοράς, οι επαγγελματί- τικά προσόντα και δεξιότητες, γεγονός ες νομικού, κοινωνικού και πολιτι- που υποδηλώνει μια διαφοροποίηση στικού τομέα, οι επαγγελματίες του των απαιτήσεων του παραγωγικού τομέα υγείας, οι τεχνίτες ανέγερσης συστήματος της χώρας για ανθρώπινο και αποπεράτωσης κτιρίων και οι εκ- δυναμικό με υψηλότερα προσόντα και παιδευτικοί φαίνεται να κορυφώνουν δεξιότητες10. την απασχόλησή τους το 2025 και να Σύμφωνα με τις προβλέψεις του εμφανίζουν μειώσεις από εκεί και με- Cedefop 11 επαγγέλματα που αναμέ- τά. Αλλά και τα επαγγέλματα με αύ- νεται να αυξήσουν την απασχόλη- ξηση της απασχόλησής τους και στην σή τους στο διάστημα 2018-2025 και περίοδο 2025-2030 εμφανίζουν μια 2018-2030 είναι οι πωλητές (58.589 κάμψη του ρυθμού αύξησης, γεγονός και 67.128 για τα διαστήματα αντί- που κατά πάσα πιθανότητα, οφείλεται στοιχα), οι απασχολούμενοι στην πα- στους μειωμένους ρυθμούς αύξησης ροχή προσωπικών υπηρεσιών (42.722 της οικονομικής δραστηριότητας την και 51.865), οι βοηθοί επαγγελματιών περίοδο εκείνη12. νομικού, κοινωνικού και πολιτιστικού Πέραν όμως της καθαρής αύξησης κλάδου (28.351 και 42.713), οι καθαρι- της απασχόλησης, το Cedefop εκτιμά στές και βοηθοί (18.337 και 20.151), οι και τις ευκαιρίες απασχόλησης που ανα- τεχνικοί του τομέα υγείας (17.872 και μένεται να διαμορφωθούν στα επαγ- 10. Ωστόσο δεν είναι ξεκάθαρο το κατά πόσο οι απαιτήσεις του παραγωγικού συστήματος για ανθρώπινο δυναμικού με υψηλότερα προσόντα και δεξιότητες είναι αποτέλεσμα των πραγματικών αναγκών του παραγωγικού συστήματος, ή οφείλονται στη διαθεσιμότητα του ανθρώπινου δυνα- μικού (μεγάλη προσφορά ατόμων με υψηλά προσόντα και δεξιότητες). Στο βαθμό που ισχύει το δεύτερο, άτομα με υψηλά εκπαιδευτικά προσόντα και δεξιότητες καταλαμβάνουν θέσεις εργασίας που απαιτούν χαμηλότερα εκπαιδευτικά προσόντα και δεξιότητες, οδηγώντας στη δημιουργία μιας οριζόντιας αναντιστοιχίας προσόντων και δεξιοτήτων. 11. Για εκτενέστερη ενασχόληση με τη μεθοδολογία που χρησιμοποιεί το Cedefop για τις προβλέ- ψεις της απασχόλησης σε επαγγέλματα και κλάδους, αλλά και των δεδομένων των προβλέψεων αυτών βλέπε στο Cedefop (2018) και στον Λιβανό (2019). 12. Για μια εκτίμηση των ρυθμών αύξησης της οικονομικής δραστηριότητας στην περίοδο 2018 - 2027 και των επενδύσεων σε υποδομές, που κρίνονται απαραίτητες για την επίτευξή τους, βλέπε στο Πετράκης (2019). 326 γέλματα στο προσεχές μέλλον13. Για το δράσεις μιας σειράς παραγόντων. Οι χρονικό διάστημα 2018-2025 υψηλές παράγοντες που επιδρούν πάνω στις ευκαιρίες απασχόλησης αναμένεται να μεταβολές των επαγγελμάτων μπορεί εμφανισθούν στους πωλητές (229.722), να ταξινομηθούν σε τρεις κατηγορί- στους απασχολούμενους στην παροχή ες14. Στην πρώτη περιλαμβάνονται αυ- ατομικής φροντίδας (194.862), στους τοί που συνδέονται με τη ζήτηση για ειδικευμένους γεωργούς και κτηνοτρό- αγαθά και υπηρεσίες, στη δεύτερη αυ- φους (189.865), στους καθαριστές και τοί που συνδέονται με την τεχνολογία βοηθούς (83.936), στους εκπαιδευτι- και στη τρίτη οι δημογραφικοί παρά- κούς (73.405), στους οδηγούς μέσων με- γοντες και ειδικότερα η μετανάστευση ταφοράς και χειριστές κινητού εξοπλι- και το εκπαιδευτικό επίπεδο του αν- σμού (66.778) και χαμηλότερες σε άλλα θρώπινου δυναμικού. επαγγέλματα (διάγραμμα 9). Γίνεται Η ζήτηση για αγαθά και υπηρεσί- φανερό πως η μεγάλη πλειονότητα των ες, που συνδέεται στενά με τη διαμόρ- επαγγελμάτων με υψηλές ευκαιρίες φωση του παραγωγικού υποδείγματος απασχόλησης είναι επαγγέλματα των της χώρας (διάγραμμα 10), καθορίζει υπηρεσιών, με περιορισμένη παρουσία σε μεγάλο βαθμό και τη ζήτηση για τεχνικών επαγγελμάτων, γεγονός που επαγγέλματα. Η ζήτηση για αγαθά παρέχει ενδείξεις της περαιτέρω τριτο- και υπηρεσίες καταγράφεται μέσα γενοποίησης της ελληνικής οικονομίας. από τους κλάδους οικονομικής δρα- στηριότητας. Ο κάθε κλάδος χρησι- μοποιεί μια ποικιλία επαγγελμάτων, 4. Παράγοντες που αναμένεται με τα μεγαλύτερα από αυτά να συν- να επιδράσουν στις μεταβολές δέονται στενά με τις οικονομικές του των επαγγελμάτων δραστηριότητες και άλλα απαραίτητα για την ολοκλήρωση της παραγωγικής Η επιβεβαίωση (ή όχι) των προβλέ- του διαδικασίας, οδηγώντας στη δια- ψεων των φορέων αναφορικά με τις μόρφωση του επαγγελματικού προτύ- εξελίξεις των επαγγελμάτων εξαρτώ- που του κλάδου15. Η διαφοροποίηση νται, σε σημαντικό βαθμό, από τις επι- του παραγωγικού υποδείγματος της 13. Οι ευκαιρίες απασχόλησης σε ένα επάγγελμα συνιστούν το άθροισμα της καθαρής αύξησης της απασχόλησης του επαγγέλματος (ζήτηση επέκτασης) και των αναγκών που προκύπτουν από την αποχώρηση ατόμων από το επάγγελμα, λόγω συνταξιοδότησης ή αλλαγής επαγγέλματος (ζήτηση αναπλήρωσης). 14. Βλέπε ενδεικτικά στο Oecsh (2013) και στην εκεί παρουσιαζόμενη βιβλιογραφία. 15. Για παράδειγμα στον πρωτογενή τομέα η πλειονότητα των επαγγελμάτων θα είναι καλλιερ- γητές, κτηνοτρόφοι, αλιείς (διάγραμμα 12), στη μεταποίηση τεχνίτες, χειριστές μηχανημάτων και άλλα κυρίως τεχνικά επαγγέλματα (διάγραμμα 13), στα ξενοδοχεία – εστιατόρια, μάγειροι, σερβιτόροι, καθαριστές (διάγραμμα 14) και στην εκπαίδευση διάφορες κατηγορίες εκπαιδευτικών (διάγραμμα 15), καθώς και άλλα επαγγέλματα απαραίτητα για την ολοκλήρωση της παραγωγικής διαδικασίας των κλάδων. 327 χώρας, η αλλαγή δηλαδή του μίγματος βάση το κατά είναι επαναλαμβανόμε- των κλάδων που το διαμορφώνουν, να ή όχι, υπό την έννοια ότι μπορούν αναμένεται να οδηγήσει και σε διαφο- με σχετική ευχέρεια να υποκαταστα- ροποίηση των επαγγελμάτων. Στο μέ- θούν από αλγορίθμους που περιλαμ- τρο που ενισχυθούν οι κλάδοι υψηλής βάνονται σε προγράμματα ηλεκτρο- τεχνολογικής εξειδίκευσης και υψηλής νικών υπολογισμών (Η/Υ). Στο βαθμό προστιθέμενης αξίας, δημιουργώντας που σε ένα επάγγελμα η πλειονότητα θέσεις εργασίας που απαιτούν υψηλά των καθηκόντων είναι επαναλαμβα- εκπαιδευτικά προσόντα και δεξιότη- νόμενα και κατά συνέπεια μπορεί να τες και διαμορφώνουν προϋποθέσεις υποκατασταθούν από Η/Υ, εκτιμάται δημιουργίας καριέρας, αναμένεται να ότι το επάγγελμα είναι περισσότερο ενισχυθούν και τα επαγγέλματα που εκτεθειμένο στις επιδράσεις της τεχνο- συνδέονται με αυτές. λογίας και ειδικότερα της ψηφιοποίη- Η δεύτερη κατηγορία παραγό- σης των οικονομικών δραστηριοτήτων, ντων που επιδρούν στις μεταβολές με αποτέλεσμα τη μείωση της απασχό- των επαγγελμάτων συνδέονται με την λησής του. Το αντίθετο συμβαίνει σε τεχνολογία. Γύρω από την επίδραση επαγγέλματα που η πλειονότητα των της τεχνολογίας στην απασχόληση καθηκόντων τους είναι μη επαναλαμ- και στα επαγγέλματα υπάρχει μια με- βανόμενα, δεν μπορούν δηλαδή με ευ- γάλη συζήτηση (και βιβλιογραφία), χέρεια να υποκατασταθούν από Η/Υ, που ξεκινάει από τους κλασσικούς με αποτέλεσμα την περιορισμένη επί- οικονομολόγους (Α. Σμίθ, Ν. Ρικάρ- δρασή τους από την τεχνολογία και ντο, Κ. Μάρξ, κ.α) και καταλήγει στις κατά πάσα πιθανότητα την αύξηση της ημέρες μας. Τις τελευταίες δεκαετί- απασχόλησής τους 17. Τα καθήκοντα ες, ένα σημαντικό μέρος της συζήτη- συνήθως διακρίνονται σε πέντε κατη- σης που αφορά στις επιδράσεις της γορίες - μη επαναλαμβανόμενα ανα- τεχνολογίας πάνω στα επαγγέλματα λυτικά, επαναλαμβανόμενα διαδρα- επικεντρώνεται γύρω από τα καθήκο- στικά, επαναλαμβανόμενα γνωστικά, ντα16 και τις δεξιότητες, το χαρακτήρα επαναλαμβανόμενα χειρωνακτικά και τους και τις συνθήκες διαφοροποίη- μη επαναλαμβανόμενα χειρωνακτικά σής τους (Autor, Levy, and Murnane, και υπηρεσιών – (πίνακας 1). 2003, Autor and Price, 2013, Frey and Με βάση τη διάκριση αυτή των κα- Osborne, 2013 κ.α). Στις εργασίες αυ- θηκόντων, επιχειρήθηκε για τη χώρα τές τα καθήκοντα ταξινομούνται με μας (Ευστράτογλου 2018α) η ταξινό- 16. Ως καθήκον, οι Autor and Price (2013) θεωρούν μια μονάδα εργασιακής δραστηριότητας που παράγει αποτέλεσμα. 17. Η τεχνολογία, και ειδικότερα η ψηφιοποίηση των οικονομικών δραστηριοτήτων, δεν επιδρά μόνο πάνω στα μεγέθη των επαγγελμάτων, στην αύξηση ή στη μείωσή τους, αλλά διαφοροποιεί και το περιεχόμενό τους, μεταβάλλοντας τα καθήκοντα και τις δεξιότητες που απαιτούνται για την άσκησή τους. Δεν ασκεί δηλαδή μόνο ποσοτικού χαρακτήρα επιδράσεις, αλλά και ποιοτικού. 328 μηση των αναλυτικών επαγγελμάτων διαδραστικού χαρακτήρα, καθώς αυ- (τριψήφιος κωδικό επαγγέλματος) τά, σε πολλές περιπτώσεις, απαιτούν στις πέντε παραπάνω κατηγορίες και η πρόσωπο με πρόσωπο επικοινωνία εκτίμηση των μεταβολών της απασχό- και συνεργασία, που δύσκολα υποκα- λησής τους στις χρονικές περιόδους θίσταται από Η/Υ. 2000-2010 και 2011-2016 (πίνακας 1). Η τρίτη κατηγορία παραγόντων Διαπιστώθηκε ότι τόσο στις περιόδους συνδέεται με τους δημογραφικούς πα- ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας ράγοντες, με τη μετανάστευση και το και αύξησης της απασχόλησης όσο σε εκπαιδευτικό επίπεδο του πληθυσμού αυτές της ύφεσης και της μείωσης της να συνιστούν τους σημαντικότερους. απασχόλησης, τα επαγγέλματα με μη Και ενώ ζήτηση για αγαθά και υπη- επαναλαμβανόμενα καθήκοντα αυξή- ρεσίες και τεχνολογία επιδρούν κυρί- θηκαν περισσότερο (στις περιόδους ως στη ζήτηση των επαγγελμάτων, οι αύξησης της απασχόλησης) και μειώ- δημογραφικοί παράγοντες επιδρούν θηκαν λιγότερο (στις περιόδους μείω- στην προσφορά των επαγγελμάτων18. σης της απασχόλησης) συγκριτικά με Διαμορφώνουν το είδος και τα χα- αυτά με επαναλαμβανόμενα καθήκο- ρακτηριστικά των επαγγελμάτων που ντα, αναδεικνύοντας τις σημαντικές είναι διαθέσιμα στο παραγωγικό σύ- επιδράσεις της τεχνολογίας πάνω σε στημα. Σε μια διερεύνηση των σχέσε- αυτά. Γίνεται φανερό ότι τα χειρωνα- ων του εκπαιδευτικού επιπέδου του κτικά επαγγέλματα με επαναλαμβα- πληθυσμού με τα επαγγέλματα (Ευ- νόμενα καθήκοντα είναι περισσότερο στράτογλου 2018α), τα επαγγέλματα εκτεθειμένα στις επιδράσεις της ψηφι- διακρίθηκαν σε τρείς κατηγορίες, με οποίησης των οικονομικών δραστηρι- βάση το ποσοστό των απασχολουμέ- οτήτων, καθώς η αυτοματοποίηση της νων αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαί- παραγωγής, σε όποιο βαθμό αυτή επι- δευσης, σε αυτά με απασχολούμενους τυγχάνεται στη χώρα μας, τους υποκα- με υψηλό εκπαιδευτικό επίπεδο (άνω θιστά με μεγαλύτερη ευχέρεια. Γίνεται του 50,0%), σε αυτά με μέσο εκπαι- επίσης φανερό ότι η αυτοματοποίηση δευτικό επίπεδο (μεταξύ 50,0% και επιδρά, με τον ίδιο περίπου τρόπο και 5,0%) και σε αυτά με χαμηλό εκπαι- σε επαγγέλματα με επαναλαμβανόμε- δευτικό επίπεδο (λιγότερο του 5,0%), να καθήκοντα γνωστικού χαρακτήρα. και επιχειρήθηκε ο προσδιορισμός Φαίνεται επίσης, μέσα στην κρίση, των μεταβολών τους σε δύο διαφορε- να αναδεικνύεται μια μεγαλύτερη τικές χρονικές περιόδους (2000-2010 ανθεκτικότητα των επαγγελμάτων με και 2011-2016). Διαπιστώθηκε ότι τα μη επαναλαμβανόμενα καθήκοντα επαγγέλματα με υψηλό εκπαιδευτι- 18. Οι μετανάστες δεν παρέχουν μόνο τα επαγγελματικά χαρακτηριστικά που διαθέτουν (δεν ασκούν δηλαδή τα επαγγέλματα που ξέρουν και μπορούν) αλλά συνήθως αναλαμβάνουν εργασίες που το εγχώριο ανθρώπινο δυναμικό δεν αναλαμβάνει. 329 κό επίπεδο αυξήθηκαν, την περίοδο πιο ανθεκτικά, μειώνοντας την απα- 2000-2010, με πολύ υψηλότερο ρυθμό σχόλησή τους κατά (6,8%), έναντι αυ- (46,2%) σε σχέση με αυτά με μέσο τών με μέσο (μείωση κατά 8,9%) και (12,7%) και αυτά με χαμηλό, που μει- αυτών με χαμηλό εκπαιδευτικό επίπε- ώθηκαν κατά 11,6%. Στην περίοδο της δο (μείωση κατά 16,6%), παρέχοντας κρίσης και ειδικότερα στο διάστημα μία ακόμη ένδειξη της ιδιαίτερης ση- 2011-2016 τα επαγγέλματα με υψηλό μασίας του εκπαιδευτικού επιπέδου εκπαιδευτικό επίπεδο εμφανίσθηκαν του πληθυσμού. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Autor, D., Levy, F. and Murnane, R. (2003). The skill content of recent technological change: An empirical exploration. Quarterly Journal of Economics, 118 : (4) : 1279-1333. Autor, D., Price, B. (2013). The Changing Task Composition of the US Labor Market: An Update of Autor, Levy and Murnane (2003). ΕΙΕΑΔ (2018). Ζήτηση για επαγγέλματα και δεξιότητες στην ελληνική αγορά εργασίας 2018-2022. Ευστράτογλου, Α. (2018α). Απασχόληση και επαγγέλματα το νέο αιώνα στην Ελλάδα. Με- λέτη, ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Ευστράτογλου, Α. (2018β). Πρόσφατες εξελίξεις στην απασχόληση και παραγωγικό υπό- δειγμα της ελληνικής οικονομίας. ΙΝΕ / ΓΣΕΕ, Κείμενα Παρέμβασης, (ΚΠ - 02), Ιού- λιος 2018. Ευστράτογλου, Α. (2016). Παραγωγικό σύστημα και ανθρώπινο δυναμικό στην Ελλάδα το νέο αιώνα. Friedrich Ebert Stiftung, Αθήνα. Ευστράτογλου, Α. (2015α). Οικονομική κρίση, ευέλικτες μορφές απασχόλησης και παρα- γωγικότητα στους κλάδους της ελληνικής οικονομίας. ΙΝΕ / ΓΣΕΕ, Παρατηρητήριο Οικονομικών και Κοινωνικών Εξελίξεων, Μελέτες (Studies) / 36. Ευστράτογλου, Α. (2015β). Οικονομική κρίση, παραγωγικότητα και ευέλικτες μορφές απα- σχόλησης. ΙΝΕ / ΓΣΕΕ, Κείμενα Πολιτικής / 10. Δεκέμβριος 2015 Ευστράτογλου, Α. (2013). Οικονομική κρίση και πόλωση των επαγγελμάτων στην Ελλάδα. ΙΝΕ / ΓΣΕΕ, αδημοσίευτη μελέτη,. Ευστράτογλου, Α., Κύρου, Α., Μαρσέλου, Α. (2011). Απασχόληση και επαγγέλματα στην Ελλάδα στις απαρχές του 21ου αιώνα. ΙΝΕ / ΓΣΕΕ, Παρατηρητήριο Οικονομικών και Κοινωνικών Εξελίξεων, Μελέτες (Studies) / 13. Frey, C. B. and Osborne, M. A. (2013). The future of employment. How susceptible are jobs to computerisation. Livanos, I. (2019). Cedefop skills supply and demand forecast 2018. Εισήγηση στο Friedrich Ebert Stiftung, Αθήνα, 22 Φεβρουαρίου 2019. Oesch, D. (2013). Occupational Change in Europe. How Technology & Education Transform the Job Structure. Oxford. Πετράκης, Π. (2019). Επενδύσεις υποδομών στην Ελλάδα στην περίοδο 2019-2027. Αδη- μοσίευτή μελέτη Cedefop (2018). Skills Forecast http://www.cedefop.europa.eu/en/ publications-and-resources/data-visualisations/skills-forecast 330 Πίνακες – Διαγράμματα Διάγραμμα 1. Απασχόληση κατά επάγγελμα 2011, 2013, 2018 1.0 00 Χι λι άδε ς 900 800 700 600 500 400 300 200 100 0 1 Ανώτερα 2 Επαγγελματίες 3 Τεχνικοί 4 Υπάλληλοι 5 Απασχολούμενοι 6 Ειδικευμένοι 7 Ειδικευμένοι 8 Χειριστές 9 Ανειδίκευτοι O Πρόσωπα μη διευθυντικά & γραφείου παροχής υπηρεσιών γεωργοί, τεχνίτες βιομηχανικών εργάτες, δυνάμενα να διοικητικά στελέχη & πωλητές κτηνοτρόφοι, εγκαταστάσεων & χειρωνάκτες & καταταγούν δασοκόμοι, αλιείς μηχανημάτων μικροεπαγγελματίεε 2011 2013 2018 Πηγή. ΕΛΣΤΑΤ, Έρευνες Εργατικού Δυναμικού, επεξεργασία δική μου Διάγραμμα 2. Επαγγέλματα με τη μεγαλύτερη αύξηση της απασχόλησης την περίοδο 2013-2018 0 10.000 20.000 30.000 40.000 50.000 60.000 70.000 80.000 411 Υπάλληλοι γενικών καθηκόντων 67.438 522 Πωλητές σε καταστήματα 59.309 513 Σερβιτόροι 40.618 422 Υπάλληλοι πληροφ όρησης πελατών 25.334 541 Απασχολούμενοι παροχής υπηρεσιών προστασίας 20.651 512 Μάγειροι 18.460 941 Βοηθοίπαρασκευής τροφ ίμων 18.202 932 Εργάτες μεταποίησης 18.024 832 Οδηγοί αυτοκινήτων 17.215 531 Παιδοκόμοι & βοηθοί δασκάλων 15.112 331 Επαγγελματίες χρηματ/ νομικού & μαθηματικού κλάδου 14.297 351 Τεχνικοί λειτουργίας & παροχής βοήθειας σε χρήστες πληροφ ορικής 13.025 235 Άλλοι εκπαιδευτικοί 12.246 214 Μηχανικοί ( εξαιρουμένων των ηλεκτροτεχνολόγων) 11.947 226 Άλλοι επαγγελματίες τομέα υγείας 11.037 524 Άλλοι πωλητές 11.016 241 Επαγγελματίες χρηματοοικονομικού τομέα 10.830 412 Γραμματείς ( γενικών καθηκόντων) 10.749 263 Επαγγελματίες κοινωνικού & θρησκευτικού τομέα 10.559 514 Κ ομμωτές/ κομμώτριες, αισθητικοί 9.934 Πηγή. ΕΛΣΤΑΤ, Έρευνες Εργατικού Δυναμικού, επεξεργασία δική μου 331 Διάγραμμα 3. Επαγγέλματα με τη μεγαλύτερη μείωση της απασχόλησης την περίοδο 2013-2018 Πηγή. ΕΛΣΤΑΤ, Έρευνες Εργατικού Δυναμικού, επεξεργασία δική μου Διάγραμμα 4. Επαγγέλματα με τη μεγαλύτερη απασχόληση το 2018 Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ, Έρευνες Εργατικού Δυναμικού, επεξεργασία δική μου 332 Διάγραμμα 5. Επαγγέλματα με τη μεγαλύτερη απασχόληση κατά φύλο το 2018 Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ, Έρευνες Εργατικού Δυναμικού, επεξεργασία δική μου 333 Διάγραμμα 6. Επαγγέλματα με τη μεγαλύτερη αύξηση της απασχόλησης στην περίοδο 2018-2022 (Εκτιμή- σεις ΕΙΕΑΔ) Πηγή. ΕΙΕΑΔ (2018), επεξεργασία δική μου Διάγραμμα 7. Επαγγέλματα με τη μεγαλύτερη μείωση της απασχόλησης στην περίοδο 2018-2022 (Εκτιμή- σεις ΕΙΕΑΔ) Πηγή. ΕΙΕΑΔ (2018), επεξεργασία δική μου 334 Διάγραμμα 8. Επαγγέλματα με τη μεγαλύτερη αύξηση της απασχόλησης στην περίοδο 2018-2025 και 2018- 2030 (Εκτιμήσεις CEDEFOP) Πηγή: CEDEFOP, επεξεργασία δική μου Διάγραμμα 9. Επαγγέλματα με τις μεγαλύτερες ευκαιρίες απασχόλησης την περίοδο 2018-2025 (Εκτιμήσεις CEDEFOP) Πηγή: CEDEFOP, επεξεργασία δική μου 335 Διάγραμμα 10. Ποσοστιαία διάρθρωση παραγωγής και απασχόλησης κατά κλάδο οικονομικής δραστηρι- ότητας 2017 Πηγή: Εθνικοί Λογαριασμοί, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Διάγραμμα 11. Απασχόληση κατά κλάδο και εκπαιδευτικό επίπεδο 2018 Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού 336 Διάγραμμα 12. Διάρθρωση των μεγαλύτερων επαγγελμάτων στον πρωτογενή τομέα 2018 Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Διάγραμμα 13. Διάρθρωση των μεγαλύτερων επαγγελμάτων στον κλάδο της μεταποίησης 2018 Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού 337 Διάγραμμα 14. Διάρθρωση των μεγαλύτερων επαγγελμάτων στον κλάδο των ξενοδοχείων - εστιατορίων 2018 Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού Διάγραμμα 15. Διάρθρωση των μεγαλύτερων επαγγελμάτων στον κλάδο της εκπαίδευσης 2018 Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού 338 Πίνακας 1. Μεταβολές απασχόλησης επαγγελμάτων κατά κατηγορίες με βάση τα καθήκοντά τους Καθήκοντα % Μεταβολής απασχόλησης σε επαγγέλματα 2000-2010 2011-2016 Μη επαναλαμβανόμενα αναλυτικά 48,4 -7,7 Μη επαναλαμβανόμενα διαδραστικά 22,2 -3,6 Επαναλαμβανόμενα γνωστικά 12,8 -14,5 Επαναλαμβανόμενα χειρωνακτικά -20,4 -15,0 Μη επαναλαμβανόμενα χειρωνακτικά & υπηρεσιών 13,7 -10,5 Σύνολο 8,2 -10,2 Πηγή: Ευστράτογλου 2018α Πίνακας 2. Επαγγέλματα με την υψηλότερη και χαμηλότερη πιθανότητα επίδρασης από την ψηφιοποίηση Υψηλή Χαμηλή 2411 Λογιστές 1112 Ανώτερα διοικητικά στελέχη δημόσιας διοίκησης 3311 Μεσίτες χρηματιστηριακών 1411 Διευθυντές ξενοδοχείων & άλλων αξιών 3314 Βοηθοί επαγγελματιών 2261 Οδοντίατροι στατιστικής & μαθηματικών 3321 Αντιπρόσωποι ασφαλειών 2265 Διαιτολόγοι & διατροφολόγοι 3331 Εκτελωνιστές 2266 Ακουολόγοι & λογοθεραπευτές & πράκτορες μεταφορών 3411 Βοηθοί 2434 Επαγγελματίες σύμβουλοι πωλήσεων τομέα επαγγελματιών νομικού τομέα τεχνολογιών πληροφόρησης & επικοινωνίας 4132 Χειριστές μηχανών 2653 Χορευτές & χορογράφοι εισαγωγής δεδομένων 4312 Υπάλληλοι στατιστικών, οικονομικών 2269 Επαγγελματίες τομέα υγείας & ασφαλιστικών υπηρεσιών 4411 Υπάλληλοι βιβλιοθηκών 2635 Κοινωνικοί λειτουργοί & σύμβουλοι 5244 Πωλητές 2634 Ψυχολόγοι μέσω κέντρων επικοινωνίας 7311 Κατασκευαστές & επισκευαστές 5411 Πυροσβέστες οργάνων ακριβείας 7533 Γαζωτές, κεντητές 7422 Εγκαταστάτες &συντηρητές τεχνολογικού εξοπλισμού πληροφόρησης & επικοινωνίας Frey and Osborne (2013). Επεξεργασία δική μου 339 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 340-344 Ζ’ ΠΑΡΑΛΛΗΛΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗ Προβλήματα εργασιακής ηθικής σε περίοδο κρίσης Άρης Ασπρούλης* ΣΙΩΠΗΡΈΣ ΣΥΜΒΆΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΊΑΣ ΤΗΝ ΕΠΟΧΉ ΤΗΣ ΚΡΊΣΗΣ. Η ΠΕΡΊΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΈΝΩΝ ΣΤΗ ΔΕΗ. ΤΟ ΠΑΡΆΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΌΠΟΛΗΣ To θέμα της παρούσης μελέτης εί- εξηγήσει πώς και γιατί μια σχέση ή ναι οι σιωπηρές συμβάσεις εργασίας μια κατάσταση θεωρείται «κανονική», κατά την περίοδο της Κρίσης (2008 «ηθική», «αποδεκτή» «σημαντική», έως σήμερα). Η περίπτωση που μελε- «πρωταρχική» ή όχι, μέσα στο χώρο τάται είναι οι εργαζόμενοι στη Δημό- εργασίας και των σχέσεων απασχόλη- σια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού, το πα- σης. ράδειγμα που χρησιμοποιείται ως case Ως παράδειγμα, λαμβάνεται το ερ- study για την έρευνά είναι το εργοστά- γοστάσιο της ΔΕΗ στην Μεγαλόπολη, σιο εξόρυξης λιγνίτη και παραγωγής επειδή βρίσκεται στον πυρήνα του ρεύματος -της ΔΕΗ- στη Μεγαλόπολη. προβληματισμού - καθώς προσφέρει Με τον όρο σιωπηρές συμβάσεις μια βαθύτερη και συγκριτική κατα- εργασίας -implicit contracts- εννοούμε νόηση των διαδρομών μεταβολής των όλα εκείνα τα στοιχεία της εργασίας σιωπηρών συμβάσεων εργασίας, ει- για τα οποία δεν μιλάμε. Εννοούμε δικότερα μέσα στην Κρίση, στον πιο το αθέατο κομμάτι των σχέσεων απα- παραδοσιακό και νευραλγικό τομέα σχόλησης, το κομμάτι εκείνο το οποίο διαμόρφωσης της ελληνικής και πα- αποσιωπείται, εκείνο που περιλαμ- γκόσμιας οικονομίας και κοινωνίας, βάνει συμβάσεις, επιθυμίες, δράσεις, τον τομέα της Ενέργειας. προσδοκίες, παραχωρήσεις που συνή- Σε περιόδους Κρίσης και ραγδαί- θως δεν περιγράφονται στα δικαιώμα- ων αλλαγών οι σιωπηρές συμβάσεις τα και στις υποχρεώσεις των εργαζο- εργασίας αλλάζουν, καθώς και το το- μένων απέναντι στους εργοδότες τους. πίο της αθέατης πλευράς της εργασίας. Μελετώντας τις Σιωπηρές Συμβά- Κάποιες σιωπηρές συμβάσεις εντατι- σεις Εργασίας στόχος είναι να έρθει κοποιούνται, κάποιες συρρικνώνο- στο φως η αθέατη πλευρά της εργασί- νται, κάποιες παύουν να ισχύουν και ας, επειδή η αθέατη πλευρά της εργα- κάποιες νέες εμφανίζονται, οι οποίες σίας είναι εκείνη που μπορεί να μας παίρνουν την θέση των παλαιότερων. * Υποψήφιος Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο - Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής. 340 Αυτή ακριβώς η διαδικασία εξετά- εκείνο που μελετούν πρωτίστως το εί- ζεται στην παρούσα εργασία. ναι το πώς διαμορφώνονται οι κοι- Η παραπάνω υπόθεση στηρίζεται νωνικές σχέσεις, ιδίως σε περιόδους σε ένα μεγάλο μέρος της κλασικής κρίσης και πώς αυτές διαμορφώνουν κοινωνιολογικής βιβλιογραφίας για κανονιστικά και άλλες πλευρές της ερ- την εργασία και την κρίση, αλλά και γασιακής δραστηριότητας. της ελληνικής βιβλιογραφίας που λαμ- Μελετώντας την αθέατη πλευρά βάνει χώρα γύρω από το θέμα, κυρίως της εργασίας, κάθε κοινωνιολογική από τη δεκαετία του 90 και μετά. προσέγγιση φέρνει στο φως το ίδιο Ειδικότερα, στηρίζεται σε μια σει- πρόβλημα υπό διαφορετικό πρίσμα, ρά από μελέτες που έχουν πραγματο- με βάση την παράδοσή της. ποιηθεί την ίδια περίοδο στο Τμήμα Οι Λειτουργιστές ρίχνουν το βά- Κοινωνικής Πολιτικής και στο Κέντρο ρος στο ζήτημα της κοινωνικής ενσω- Κοινωνικής Μορφολογίας και Κοινω- μάτωσης, δηλαδή στο πώς τα σιωπηρά νικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπι- στοιχεία της εργασίας, η αθέατη πλευ- στημίου. ρά της εργασίας, δύναται να δημιουρ- Οι μελέτες αυτές, εστιάζοντας στα γήσει κοινωνική Ανομία - δηλαδή να θέματα της μετανάστευσης, της εργα- φέρει τα άτομα στην κατάσταση εκεί- σίας και των συστημάτων πρόνοιας, νη κατά την οποία δεν νιώθουν, δεν αναδεικνύουν τη συμβολή που έχει η εκλαμβάνουν τον εαυτό τους ως μέλη διερεύνηση της αθέατης πλευράς της μιας κοινότητας ή μιας κοινωνίας. Η εργασίας και των σιωπηρών συμβάσε- απόσταση ανάμεσα στους στόχους ων εργασίας ώστε να κατανοηθεί το τους οποίους έχουν γαλουχηθεί από βίωμα της Κρίσης και οι τρόποι με τους την κοινωνία να θέτουν στη ζωή τους οποίους καταστρώνεται η εργασία αυ- οι άνθρωποι και στα μέσα που η ίδια τή την περίοδο. κοινωνία τους παρέχει για την επί- Κατανοώντας τα σιωπηρά/τα αθέ- τευξη αυτών των στόχων, παράγει για ατα στοιχεία της εργασίας, μπορεί να τους λειτουργιστές την Ανομία και την ασκηθεί μια εις βάθος κριτική στα θέ- Κοινωνική Σύγκρουση. ματα που αφορούν την κοινωνική πο- Αυτή η θεμελιώδης απόσταση ανά- λιτική και το κράτος πρόνοιας. μεσα στους στόχους (που η κοινωνία Αυτή είναι μια πτυχή της κοινωνι- «φυτεύει» μέσα στους ανθρώπους, κής πολιτικής που συνήθως απουσιά- όπως έγραφε ο C.W.Mills) και στα μέ- ζει από την συζήτηση. σα που τους παρέχει για την επίτευξή Οι κοινωνικές επιστήμες, και ειδι- τους, αναδεικνύεται -αντίστοιχα- και κότερα η Κοινωνιολογία της Εργασίας στην Μαρξοβεμπεριανή παράδοση που αφορά στο πεδίο της Κοινωνικής μέσα από την έννοια της αλλοτρίωσης Πολιτικής, έχουν δώσει τεράστια ση- (ή αποξένωσης). Η παράδοση αυτή μασία στην αθέατη πλευρά της εργασί- ρίχνει το βάρος της κριτικής της στις ας και έχουν αφιερώσει το μεγαλύτερο ίδιες τις κοινωνικές νόρμες (που βρί- μέρος της μελέτης τους σε αυτή, καθώς σκονται πίσω από τις σιωπηρές συμβά- 341 σεις εργασίας) και όχι στην απόσταση μελέτη του Διδάκτορα Βασίλη Λώλη από αυτές, φέρνοντας στον προσκήνιο η οποία εστιάζει στην κατασκευή του το ζήτημα της κοινωνικής αναπαραγω- κύρους των εργαζομένων μέσα στη γής του εργατικού δυναμικού μέσω του Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού, κοινωνικού ελέγχου, είτε μέσα από τη συγκρίνοντας τις μονάδες του Λαυρί- σύγκρουση ή είτε μέσα από τη συναί- ου, της Μεγαλόπολης και της Αθήνας. νεση που επιτυγχάνεται στην αθέατη Η παρούσα έρευνα πραγματοποιή- πλευράς της εργασίας. θηκε από τον Νοέμβριο του 2016 έως Τέλος, για την μικρο-κοινωνιολογι- τον Φεβρουάριο του 2017 στα Λιγνι- κή οπτική το πρόβλημα συγκεντρώνε- τωρυχεία και τις Μονάδες Παραγωγής ται στην ερμηνεία αυτής της διαδικασί- Ρεύματος του εργοστασίου της Μεγα- ας από τα υποκείμενα (είτε μιλάμε για λόπολης και συγκεκριμένα στα τμήμα- την ανομία και την αποξένωση, είτε για τα Λειτουργίας και Συντήρησης. τις μορφές σύγκρουσης και συναίνε- Ο λόγος του τετραπλού αυτου δια- σης). Στους τρόπους δηλαδή μου τους χωρισμού μέσα στο εργοστάσιο (δηλα- οποίος τα υποκείμενα εσωτερίκευουν δή, παραγωγή - εξόρυξη – λειτουργία αυτές τις καταστάσεις της αθέατης – συντήρηση), προέκυψε κατά τη διάρ- πλευράς της εργασίας και στους τρό- κεια της έρευνας γιατί διαπιστώθηκε πους με τους οποίους η εσωτερίκευση ότι με βάση τον τομέα απασχόλησης αυτή διαμορφώνει την κοινωνική τους υπάρχει: ταυτότητα, τους κοινωνικούς τους ρό- λους και την κοινωνική τους δράση, σε • Διαφορετικό προσδόκιμο ζωής σχέση πάντα (σε διά-δραση δηλαδή) και διαφορετικές επιπτώσεις στην με τη δράση και των υπολοίπων. υγεία Κοινή παραδοχή και των τριών • Διαφορετικού τύπου Αντιπαλότητα σχολών αποτελεί το ότι η κρίση δεν και θαυμασμός αναγνωρίζεται ως μια αποκλίνουσα • Διαφορετική εμφάνιση στιγμή του κοινωνικού συστήματος, • Διαφορετικές μορφές και ένταση αλλά ως εγγενές κομμάτι του. κόπωσης Περνώντας τώρα στη συγκεκριμένη • Διαφορετική σχέση με τα ατυχήμα- έρευνα, βιβλιογραφικοί οδηγοί στάθη- τα και τον θάνατο καν οι δυο προηγούμενες κοινωνιολο- • Διαφορετική κοινωνική ζωή γικές μελέτες που έχουμε στην Ελλά- • Διαφορετική σχέση με τη διοίκηση δα, σχετικά με τη Δημόσια Επιχείρηση και τους συναδέλφους Ηλεκτρισμού. • κοκ Πρόκειται για την μελέτη του Κα- θηγητή Ιορδάνη Ψημμένου η οποία Συνάπτονται επομένως και διαφο- εστιάζει στη συμμετοχή των εργαζομέ- ρετικού τύπου σιωπηρές συμβάσεις νων στη Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρι- εργασίας. σμού μέσα στο παγκοσμιοποιημένο το- Η μέθοδος συλλογής των δεδομέ- πίο της σύγχρονης Βιομηχανίας και τη νων περιελάβανε 4 στάδια: 342 - Παρατήρηση της διαδικασίας παρα- • Η ιδιαίτερη σχέση των εργαζομένων γωγής της εργασίας με την περιοχή της Μεγαλόπολης - - Ανοιχτές συνεντεύξεις με τους εργα- (σχέση ζήλειας αλλά και θαυμασμού) ζομένους • Συνάδελφοι / Συναδελφικότητα: η - Συμπλήρωση Καρτελών από τους πρώτη οικογένεια ίδιους τους εργαζόμενους • Η αίσθηση της ικανοποίησης από (με δημογραφικά και άλλα στοιχεία) το αποτέλεσμα στην εργασία - Επιστροφή στους συνεντευξιαζόμε- • Διοικητικοί υπάλληλοι εναντίον ερ- νους για διευκρινήσεις γατών και αντιστρόφως Επίσης, αξίζει να σημειωθεί ότι • Ο καθένας θεωρεί ότι το δικό του όλες οι συνεντεύξεις των εργαζομένων πόστο είναι το πιο νευραλγικό πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια (υψηλή αίσθηση καθήκοντος) εκτέλεσης της εργασία τους. • Η άποψη τους για τη σημαντικότα Από την έρευνα έχουν προκύψει της ΔΕΗ μέχρι στιγμής αρκετά χρήσιμα ευρή- • Η σταθερή παράλειψη προσωπικού ματα. εξοπλισμού Καταρχήν ως κυρίαρχες σιωπηρές • Το σύστημα των εκατέρωθεν υπο- συμβάσεις εργασίας στο εργοστάσιο χωρήσεων, μεταξύ διοίκησης και της Μεγαλόπολης διαπιστώθηκαν οι εργαζομένων εξής: Οι αντικειμενικές Επιπτώσεις της • Η σχέση των ανθρώπων με τα Ατυ- κρίσης στη ΔΕΗ Μεγαλόπολης τα τε- χήματα, το Θάνατο, τους πόνους, λευταία 10 χρόνια φαίνονται να είναι: την Υγεία τους και πως αυτό επη- ρεάζει την εργασία τους, τη σχέση • Μείωση Μισθών τους με τη διοίκηση και τους συνα- • Καταστρατήγηση Συνταξιοδοτικού δέλφους, αλλά και την κοινωνική Συστήματος τους ζωή. • Μείωση Υπερωριών & Σαββατο- • Οι αντισυναδελφικές πρακτικές κύριακων (κατάδοση) ως οι βασικοί τρόποι • Μείωση προσωπικού / Μηδενικές επιβίωσης μέσα δουλειά (όταν προσλήψεις τους ρωτάς ποιοί είναι οι βασικοί • Μείωση Σεμιναρίων / Εκπαιδευτι- τρόποι επιβίωσης μέσα στη δου- κών προγραμμάτων λειά) • Μείωση Παραγωγής Ρεύματος • Προετοιμασία εργατικού δυναμι- • Μείωση Ασφάλειας στον χώρο ερ- κού (οι περισσότεροι είναι παιδιά γασίας αγροτών & υπαλλήλων της ΔΕΗ) • Αύξηση Παρουσίας Εξωτερικών • Η αποδοχή του πολιτικού ή άλλου Συνεργίων με ανάληψη έργου (ερ- Μέσου για την πρόσληψη αλλά και γολάβων) την ανέλιξη κάποιου μες στο εργο- • Μεγάλο πρόβλημα με τα δάνεια / στάσιο ανοίγματα 343 • Μείωση γιορτών, ειδικών εκδηλώ- • Αύξηση πίεσης μέσα στην δου- σεων κλπ λειά • Αύξηση της αίσθησης του «μέ- Τέλος σχετικά με τις σιωπηρές συμ- σου» ως κινητήρια δύναμη βάσεις εργασίας και τον τρόπο που • Αύξηση τεμπελιάς διαμορφώνονται πριν και κατά τη δι- • Αύξηση αντισυναδελφικών πρα- άρκεια της Κρίσης, παρατηρούμε ότι κτικών (κατάδοσης) πριν το 2010, δηλαδή πριν την περίοδο • Παντελής έλλειψη εμπιστοσύνης της Κρίσης, οι εργαζόμενοι: στα συνδικάτα • Ανάληψη καθηκόντων εκτός της • ένιωθαν ασφάλεια από τα συνδικά- ειδικότητάς τους τα • Εξαφάνιση ειδικεύσεων, τεχνι- • είχαν προοπτική για τη ζωή τους κής γνώσης που αποκτήθηκε από • κανόνιζαν γάμους εμπειρία • έπαιρναν δάνεια • Δημιουργία μεγάλου φόβου ότι θα • σπούδαζαν τα παιδιά τους χάσουν τη δουλειά τους ή ότι όταν • και ένιωθαν ασφάλεια σχετικά με θα βγουν στη σύνταξη «θα πεινά- την δουλειά τους, δηλαδή ότι δεν σουν» (Δεν βγαίνουν στη σύνταξη πρόκειται να την χάσουν και ότι για να μην «πεινάσουν») θα έχουν σίγουρα μια καλή σύντα- • Αύξηση Διαζυγίων, απουσία προ- ξη. οπτικής γάμου και γενικότερα σημαντική μείωση της προοπτικής Ενώ, μετά το 2010 παρατηρούμε: δημιουργίας οικογένειας • Απουσία ονείρων ή σχεδίων για • Μείωση διάθεσης για ψυχαγωγία το μέλλον • Απουσία προοπτικής στη ζωή τους • Αμυντική στάση σχετικά με την • Αύξηση κούρασης (σωματικής και υπόλοιπη κοινωνία που ακόμη ψυχολογικής) τους θεωρεί ευνοημένους 344 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 345-354 Γραμματίκα Μαρία* ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΣΕ ΑΝΕΡΓΟΥΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΚΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΩΝ Η παρούσα εργασία βασίζεται σε μια λογική ανάδειξης των κοινωνικών παραμέτρων κατά την παροχή της συμβουλευτικής για την ένταξη των ανέργων στην αγορά εργασίας. Σκοπός είναι να αναδειχθούν οι κοινωνικοί περιορισμοί και διαδικασίες που διαμορφώνουν τη σχέση μεταξύ των συμβούλων και των συμβουλευομένων κατά τη διαδικασία της επαγγελματικής συμβουλευτικής και να διερευνηθεί ο τρόπος που οι σύμβουλοι αντιμετωπίζουν αυτήν τη σχέση. Η μελέτη εστιάζει στις αρχές της οργανωτικής κουλτούρας των συμβούλων, στις αντιλήψεις και τις πρακτικές τους γύρω από θέματα ένταξης στην αγορά εργασίας και παροχής υπηρεσιών επαγγελματικής συμβουλευτικής σε περίοδο οικονομικής κρίσης. Λέξεις-κλειδιά: Οργανωτική κουλτούρα, επαγγελματικοί σύμβουλοι, ανεργία Εισαγωγή τικίδης, Μπελεγρή-Ρομπόλη, Παπα- δόγαμβρος, Παπαδοπούλου, Παληός, Τα υψηλά ποσοστά ανεργίας απο- Τραγάκη, 2003). τελούν τη σημερινή εποχή ένα σοβαρό Ένα κεντρικό θέμα που απασχολεί, θέμα ανησυχίας στην αγορά εργασίας. αφορά την ανάπτυξη παροχής υπηρε- Ειδικότερα στην Ελλάδα, η αύξηση σιών συμβουλευτικής και ειδικότερα της ανεργίας έχει ανησυχητικές δια- της επαγγελματικής συμβουλευτικής στάσεις με αποτέλεσμα την ανάπτυξη με στόχο την (επαν) ένταξη ανέργων. πολιτικών που επιδιώκουν την υποστή- Ενδιαφέρον σημείο της παρούσης ερ- ριξη των ανέργων (Χλέτσος, 2003). γασίας αποτελεί η διερεύνηση του ρό- Κυρίως τη σημερινή εποχή με την αυ- λου των συμβούλων οι οποίοι αναλαμ- ξανόμενη νεανική ανεργία η επαγγελ- βάνουν την παροχή συμβουλευτικής ματική πορεία των ατόμων είναι αστα- και υποστήριξης των ατόμων, ώστε να θής, με δυσκολίες τόσο ως προς την (επαν)ενταχθούν στην αγορά εργα- ομαλή και αποτελεσματική εργασιακή σίας. Συνεπώς, το κεντρικό ερώτημα ένταξη όσο και ως προς την αξιοποίη- που αναδύεται είναι να διαπιστωθούν ση των εκπαιδευτικών και επαγγελμα- οι αρχές της οργανωτικής κουλτούρας τικών προσόντων και του μορφωτικού των συμβούλων και ο τρόπος που πα- κεφαλαίου (Δημουλάς, Κοντονή, Κρη- ρέχεται η επαγγελματική συμβουλευ- * Υπ. Διδάκτωρ Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής Πάντειον Πανεπιστήμιο, Κοινωνιολόγος, Οι- κογενειακή & Επαγγελματική Σύμβουλος,

345 τική καθώς και ο βαθμός που λαμβά- γνώμονες παίζουν σημαντικό ρόλο στη νουν υπόψη το κοινωνικό και πολιτι- λειτουργία και τη ρύθμιση του οργα- σμικό πλαίσιο των συμβουλευόμενων. νισμού, αλλά μεταφέρουν και τα δικά Σκοπός είναι να αναδειχτούν οι κοι- τους συμφέροντα και προτεραιότητες, νωνικοί περιορισμοί στο πλαίσιο του πράγμα που σημαίνει ότι οι καθημερι- οποίου λειτουργεί ο θεσμός της συμ- νές πολιτικές και πρακτικές δεν είναι βουλευτικής και οι διαφοροποιήσεις ενιαίες ή ολοκληρωμένες. Οι εκάστο- που μεταφέρουν οι ίδιοι οι σύμβουλοι τε κοινωνικές πολιτικές και ρυθμίσεις ως προς την κουλτούρα και το πολι- δεν επιβάλλονται απλώς από πάνω, αλ- τισμικό τους πλαίσιο με βάση τα κοι- λά ενθαρρύνουν και υποστηρίζουν τα νωνικά τους χαρακτηριστικά, ώστε να άτομα να ασκούν σε ένα βαθμό ελευ- ερμηνευτεί η κοινωνική τους διαδρομή θερίας τις επιλογές τους (Parton, 1999, και ο τρόπος που σχετίζονται με τους ό. α. στο Psimmenos, n.d.). Οι τρόποι συμβουλευόμενους - ανέργους. με τους οποίους ανταποκρίνονται στην παροχή υπηρεσιών, στην άσκηση των αρμοδιοτήτων τους «καθορίζουν στα- Παροχή υπηρεσιών των υπαλλήλων διακά το περιεχόμενο των δημοσίων της πρώτης γραμμής πολιτικών» (Lipsky, 1980, ό. α. στο Σκαμνάκης, 2009, σ. 130). Το κράτος θέτει το πλαίσιο ανά- Όπως επισημαίνει ο Psimmenos πτυξης των κοινωνικών σχέσεων και (n.d.), οι οργανισμοί αποτελούνται ορίζει τις στρατηγικές, τις πολιτικές από εμπειρογνώμονες, επαγγελματί- και τους τρόπους που αυτές αποκρυ- ες, τυπικές και ανεπίσημες δομές, από σταλλώνονται και φτάνουν στους απο- διαφορετικές διοικητικές ομάδες. Ου- δέκτες των υπηρεσιών. Στην επιτέλεση σιαστικά, αποτελούνται από μέλη με όμως των λειτουργιών, παρεμβάλλο- διαφορετικά συμφέροντα και κοινωνι- νται οι συμπεριφορές και πρακτικές κό υπόβαθρο, τα οποία δεν υπάρχουν των ίδιων των συμβούλων, που ερ- μεμονωμένα, ελεύθερα από την ευρύ- γάζονται σε φορείς και οργανισμούς τερη κοινωνία και το πολιτικό περι- παροχής επαγγελματικής συμβουλευ- βάλλον, αλλά αποτελούν μέρος αυτής. τικής και οι οποίοι αναλαμβάνουν την Οι υπάλληλοι δεν λειτουργούν μόνο διεκπεραίωση, επιτέλεση και εκτέλεση ως εντολοδόχοι μέσα στον οργανισμό των λειτουργιών, ως δρώντα υποκείμε- αλλά έχουν τη δυνατότητα να διαμορ- να. Σχετίζονται στην καθημερινότητα φώσουν την εφαρμογή μιας πολιτικής με τα κοινωνικά υποκείμενα –αποδέ- ως δρώντες. κτες των υπηρεσιών– και η υποστήριξη Στην περίπτωση, για παράδειγμα, τους διαμεσολαβείται από την κοινω- αντιμετώπισης των μεταναστών, οι νική θέση που κατέχουν οι σύμβουλοι- Ψημμένος και Σκαμνάκης (2008), το- εργαζόμενοι και τις αντίστοιχες πρα- νίζουν τη βαρύτητα των αντιλήψεων, κτικές τους (Κυπριανός, 1999). ερμηνειών, διακρίσεων και τρόπων Οι επαγγελματίες και οι εμπειρο- αντιμετώπισης των κρατικών λειτουρ- 346 γών στη σχέση που αναπτύσσουν με τις ταναστών (Σκαμνάκης, 2009, σ. 129). μετανάστριες και την πρόσβαση τους Το σημείο της κατηγοριοποίησης σε κοινωνικά αγαθά και παροχές, με των χρηστών, δηλαδή της μη ικανο- συνέπεια την προνοιακή περιθωριο- ποιητικής εξυπηρέτησης και παροχής ποίηση. Κάνουν λόγο για τις παραμέ- υπηρεσιών (undeserving) σε ευάλωτες τρους και τις κοινωνικές διαδικασίες κοινωνικά ομάδες και ασθενέστερες που δυσχεραίνουν την πρόσβαση των ομάδες χρηστών, καθορίζει τη γραμμή μεταναστριών σε υπηρεσίες κοινωνι- άμυνας των υπαλλήλων, την ανάπτυξη κής πρόνοιας και προστασίας. Δια- των διακρίσεων και της μεροληψίας πιστώνουν τη διαμόρφωση στάσεων, εκ μέρους τους διαμορφώνοντας εν τρόπων αντιμετώπισης των κοινωνι- τέλει τα «άτυπα όρια του περιθωρί- κών ανισοτήτων που ενισχύουν την πε- ου» (Σκαμνάκης, 2009, σ. 131) και «τη ριθωριοποίηση των εργατριών «λόγω διαδικασία άτυπου περιορισμού της της ένταξης τους σε ένα σύστημα κα- πρόσβασης» (σ. 132). Η διαδικασία ταμερισμού της εργασίας και σε επαγ- αυτή και οι ταξινομήσεις των χρηστών γέλματα που αναπαράγουν φυλετικές, ενέχουν τον κίνδυνο του κοινωνικού έμφυλες και ταξικές στρωματώσεις αποκλεισμού εν γένει, τόσο ως προς και πρότυπα προσδοκιών» (Ψημμένος την πρόσβαση σε δομές κοινωνικής & Σκαμνάκης, 2008, σ. 27). προστασίας όσο και ως προς την αγο- Ως προς το πλαίσιο της κοινωνικής ρά εργασίας. Διαμορφώνονται έτσι προστασίας του μεταναστευτικού πλη- διαφορετικές ομάδες χρηστών που θυσμού προσδιορίζονται δύο βασικοί απολαμβάνουν διαφορετικά δικαιώ- παράμετροι: ο τρόπος αντιμετώπισης ματα, αναπαράγονται οι κοινωνικές των αναγκών των μεταναστών από τις ανισότητες και εμφανίζεται ένα «νέο κοινωνικές υπηρεσίες και η προσαρ- γραφειοκρατικό ήθος διακρίσεων» μογή των μεταναστών στην οργάνωση (Σκαμνάκης, 2009, σ. 136). και λειτουργία των κοινωνικών υπηρε- σιών. Είναι σημαντικό να εξετάζεται στις επιστημονικές μελέτες η σχέση Το επάγγελμα του μεταξύ των κοινωνικών υπηρεσιών και επαγγελματικού συμβούλου των χρηστών ως προς την εθνικότητα, το φύλο, το επάγγελμα, την τάξη και Στην χώρα μας, το επάγγελμα του τα αντίστοιχα εμπόδια που εγείρονται συμβούλου επαγγελματικού προσανα- (Ψημμένος, 2009). τολισμού δεν είναι κατοχυρωμένο με Η διαμεσολάβηση των υπαλλήλων θεσμικό πλαίσιο με αποτέλεσμα να τί- της πρώτης γραμμής που αναλαμβά- θεται σε αμφισβήτηση η επάρκεια των νουν την παροχή υπηρεσιών και την προσόντων των ατόμων που ασκούν υποστήριξη και εξυπηρέτηση των χρη- τη συμβουλευτική. O Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π. στών, αποτελεί κεντρικό σημείο καθο- έχει αναλάβει να θέσει τις προϋποθέ- ρισμού των ορίων του κράτους πρόνοι- σεις πιστοποίησης της επάρκειας των ας και της περιθωριοποίησης των με- προσόντων των συμβούλων και την κα- 347 τάρτιση αντίστοιχων μητρώων. Έναυ- γκεκριμένες οικονομικές δραστηριό- σμα για το παραπάνω, αποτέλεσε το τητες και επαγγέλματα» (Δημουλάς, γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια ενι- 2005, σ. 230). σχύθηκε η θέση και η σημαντικότητα Είναι σημαντικό να αναφερθεί το του πεδίου της συμβουλευτικής, καθώς γεγονός που υπογραμμίζει ο Γράβα- ανέλαβε μέρος της πραγμάτωσης πο- ρης (2003, ό. α. στο Αδάμ & Παπαθε- λιτικών της εκπαίδευσης και της απα- οδώρου, 2010), ότι δεν διαχωρίζονται σχόλησης (Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π., 2017). με καθαρό τρόπο οι πολιτικές απα- Ενδιαφέρον σημείο αποτελεί η δι- σχόλησης σε ενεργητικές ή παθητικές, ερεύνηση μιας δέσμης ενεργειών και καθώς αποκρύπτεται το γεγονός ότι υπηρεσιών παροχής συμβουλευτικής, οι πολιτικές αυτές επικεντρώνονται η οποία αναπτύσσεται ακριβώς στο σε διαφορετικά αίτια και ερμηνείες πλαίσιο υλοποίησης των ενεργητικών της ανεργίας. Οι παθητικές πολιτικές πολιτικών απασχόλησης οι οποίες χρη- θεωρούνται ότι αποτελούν το κύριο ματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή μέσο για την υποστήριξη της ακούσιας Ένωση. Αφορά τη δόμηση οργανισμών ανεργίας, ενώ οι ενεργητικές πολιτι- και την αντίστοιχη στελέχωση τους από κές αναπτύσσονται στο πλαίσιο αντι- επαγγελματικούς συμβούλους, οι οποί- μετώπισης της εκούσιας ανεργίας. Ει- οι λειτουργούν ως διαμεσολαβητές των δικότερα όμως, εφιστάται η προσοχή μέτρων, με στόχο την παροχή συμβου- στη διερεύνηση εφαρμογής και απο- λευτικής και την υποστήριξη των ατό- τελεσματικότητας των εν λόγω πολιτι- μων, ως ωφελούμενων της εν λόγω πο- κών σε περιόδους κρίσης και υψηλών λιτικής, ώστε να (επαν)ενταχθούν στην ποσοστών ανεργίας. Διαφορετικά, απασχόληση (Τσιώλης, 2005). συγκαλύπτεται το πρόβλημα της ανερ- Όπως αναφέρει ο Τσιώλης (2013, γίας, συσχετίζοντας την, κυρίως με θέ- σ. 152), μια σειρά από φορείς και ματα ατομικών ελλείψεων προσόντων, οργανισμούς έχουν ιδρυθεί «στον εν- προσωπικών και κοινωνικών δεξιοτή- διάμεσο χώρο μεταξύ κράτους και των και όχι με θέματα λειτουργίας της αγοράς» με σκοπό την υλοποίηση αγοράς εργασίας (Αδάμ & Παπαθεο- προγραμμάτων και την παροχή συμ- δώρου, 2010). βουλευτικής ώστε να επιτρέψουν στα Τα εμπόδια πρόσβασης σε αγαθά άτομα να διαχειριστούν τις δυσκολίες κοινωνικής ασφάλειας, και κατ’ επέ- της κρίσης στην αγορά εργασίας βα- κταση τα εμπόδια ένταξης στην αγορά σιζόμενοι σε ατομικούς και προσωπι- εργασίας και στην απασχόληση στη κούς τρόπους αντιμετώπισης, δυνάμεις σημερινή εποχή της κρίσης, διαμορ- και δεξιότητες. Αντίστοιχο φαινόμενο φώνουν δράσεις οι οποίες σχετίζονται διαπιστώνεται και στην ανάπτυξη των με θέματα που αφορούν πρακτικές, προγραμμάτων επαγγελματικής κα- συνήθειες και τρόπους ζωής, αλλά και τάρτισης, την οποία αναλαμβάνουν σε «τρόπους αντιμετώπισης των ανισοτή- μεγάλο βαθμό ιδιωτικοί φορείς, όπου των, αξίες και συμπεριφορές απένα- όμως παράλληλα «αναπτύσσονται συ- ντι στο κράτος και τις κοινωνικές του 348 μορφές αλληλεγγύης» (Ψημμένος & εργασιακό προσανατολισμό ως «το Σκαμνάκης, 2008, σ. 19). Έννοιες που νόημα που τα άτομα αποδίδουν στην αφορούν την απασχολησιμότητα και εργασία τους, το οποίο και τους προ- ένταξη στην αγορά εργασίας αποτε- διαθέτει τόσο να σκέφτονται, όσο και λούν κεντρικά ζητήματα στην παροχή να ενεργούν με συγκεκριμένους τρό- αγαθών προστασίας και ασφάλειας πους σε ό,τι αφορά την εργασία αυτή». (Σακελλαρόπουλος, 2007, ό. α. στο Θεωρεί ότι υπάρχει αλληλεπίδραση Ψημμένος & Σκαμνάκης, 2008, σ. 62). μεταξύ των ενδογενών και εξωγενών Στο πεδίο άσκησης της επαγγελμα- παραγόντων ικανοποίησης όπως και τικής συμβουλευτικής, διαπιστώνεται μεταξύ των ατομικών και δομικών σε μεγάλο βαθμό ότι επικρατεί η εξα- παραγόντων οι οποίοι καθορίζουν τις τομικευμένη προσέγγιση με στόχο την συμπεριφορές των ατόμων σχετικά με ενεργοποίηση των ατόμων, τη διαμόρ- την εργασία. φωση εκ μέρους τους ενός ατομικού Ο Τσιώλης (2005), διαπιστώνει ότι σχεδίου δράσης και την ανάληψη προ- μέσα από τον τρόπο λειτουργίας των σωπικών μέτρων εισόδου στην εργα- προγραμμάτων και τις υπηρεσίες συμ- σία. Ακόμη περισσότερο σήμερα, κατά βουλευτικής για την ένταξη στην απα- την περίοδο της οικονομικής κρίσης, σχόληση, διαμορφώνουν οι σύμβουλοι οι άνεργοι καλούνται να αναπτύξουν μια νέα στάση ως προς την εργασία, τα προσωπικά τους μονοπάτια που θα την οποία ορίζει ως μια «νέα ηθική τους οδηγήσουν έξω από την κρίση και κουλτούρα της εργασίας» (σ. 15), (Τσιώλης, 2005). με κεντρικά στοιχεία αυτά της ευελι- Είναι σύνηθες το γεγονός ότι «οι ξίας και της προσαρμοστικότητας. Σε επαγγελματικές επιτυχίες ή αποτυχίες ένα βαθμό, η στάση αυτή εκφράζεται των ανθρώπων στην αγορά εργασίας μέσα από τις πρακτικές, τις αντιλή- ερμηνεύονται σαν αποτελέσματα ατο- ψεις και τις αξίες των συμβούλων, μικών εκπαιδευτικών στρατηγικών και οι οποίοι την μεταφέρουν τόσο μέσα επιλογών. Το άτομο με τα προσωπικά από τη λειτουργία και την υλοποίη- χαρακτηριστικά του και τις εκπαιδευ- ση των προγραμμάτων, όσο και μέσα τικές ή επαγγελματικές του επιδόσεις από τη δική τους βιογραφική τροχιά εμφανίζεται κυρίαρχο μπροστά στο και βιώματα. Επομένως, υποκινού- κοινωνικό σύστημα που το περιβάλ- νται οι άνεργοι στο να υιοθετήσουν λει» (Ψημμένος, 2002, σ. 394-5). Από παρόμοια στάση και να αναπτύξουν την άλλη πλευρά, είναι σημαντική η αντίστοιχες δεξιότητες που ζητούνται συμβολή της έννοιας του εργασιακού στην αγορά εργασίας. Υποκινούνται προσανατολισμού, η οποία συνδέει στο να ενεργοποιηθούν προσωπικά, τους ατομικούς και τους δομικούς πα- να προσαρμόζονται στις συνθήκες της ράγοντες που επενεργούν στις στάσεις αγοράς εργασίας, να επενδύουν στο και αντιλήψεις των ατόμων στη σχέση δικό τους ανθρώπινο κεφάλαιο μέσω τους με την εργασία (Watson, 2005). της αναβάθμισης των προσόντων και Ο Watson (2005, σ. 124) ορίζει τον των δεξιοτήτων τους, προκειμένου να 349 διευκολύνεται η πρόσβαση και ένταξη Weber και της Σχολής του Σικάγο. Οι τους στην αγορά εργασίας. Συνεπώς, κλασικοί κοινωνιολόγοι θεωρούν ότι η ευθύνη της ένταξης στην αγορά ερ- τα επαγγέλματα αποτελούν ένα κε- γασίας βαραίνει τα ίδια τα άτομα και ντρικό χαρακτηριστικό της κοινωνίας έτσι, «η ανεργία κατανοείται ως εκού- και ένα κλειδί για την κατανόηση της σια και από κοινωνικό - πολιτικό πρό- κοινωνικής δομής. Έτσι, τα επαγγέλ- βλημα μετατρέπεται σε ατομικό διακύ- ματα διαδραματίζουν πρωταρχικό ρό- βευμα» (Τσιώλης, 2005, σ. 190). λο στις θεωρητικές προσεγγίσεις των Όπως υποστηρίζει ο συγγραφέας, κοινωνιολόγων για τα προβλήματα οι ίδιοι οι σύμβουλοι έχουν βιώσει δράσης και κοινωνικής τάξης στη σύγ- καταρχάς το καθεστώς της εργασια- χρονη κοινωνία. κής επισφάλειας, της ανεργίας, των Ο Durkheim προσπάθησε να εξη- ευέλικτων μορφών εργασίας, της επα- γήσει την κοινωνική συνοχή στην ανά- νακατάρτισης με στόχο την απόκτηση πτυξη της εκβιομηχάνισης, η οποία νέων επαγγελματικών δεξιοτήτων και πίστευε ότι υπονόμευε την ικανότητα την αναβάθμιση των προσόντων τους. των παραδοσιακών κοινωνικών θε- Έχουν επιδείξει δηλαδή, έμπρακτα, σμών, όπως η οικογένεια και η θρη- την προσωπική τους ενεργοποίηση, σκεία, να μεταδώσουν κοινές αξίες. προκειμένου να είναι ενταγμένοι στην Στη θεώρηση του, όλες οι επαγγελ- αγορά εργασίας και να διατηρούν τη ματικές ομάδες συνιστούν τη βάση θέση εργασίας, δίνοντας βαρύτητα για την κοινωνική ενσωμάτωση, ενώ στα προσωπικά τους χαρακτηριστικά, κρίνει ότι τα επαγγέλματα είναι ιδιαί- επενδύοντας στο δικό τους κεφάλαιο. τερα σημαντικά επειδή συνδέουν την (Τσιώλης, 2005). Σε αυτήν την περί- αρχή του κράτους στην ανάπτυξη των πτωση, μπορεί να συμβάλλουν με το πολιτικών ηθών στα άτομα και ενερ- ρόλο τους στο να αναπαράγουν πρα- γούν ως φύλακες της ηθικής τάξης της κτικές που προωθούν την απασχολη- κοινωνίας (Hermanowicz & Johnson, σιμότητα. Ακόμα περισσότερο εφιστά 2014). Εξέχουσα σημασία στη θεώ- την προσοχή στον κίνδυνο διάκρισης ρηση του, κατέχουν οι ανθρώπινες των ανέργων με την τοποθέτηση τα- σχέσεις, με πεδίο μελέτης το ομαδικό μπέλας ως ενεργά και προσαρμόσιμα επίπεδο και όχι το ατομικό. Ακόμα και άτομα ή το αντίθετο τους (Τσιώλης, τις ατομικές δράσεις, π.χ. αυτοκτονία, 2013). τις ερμήνευε σύμφωνα με τον τρόπο που ενσωματώνεται και εντάσσεται το άτομο στην κοινωνία, και όχι σύμφωνα Κοινωνιολογικές προσεγγίσεις με τα ατομικά κίνητρα που ζητήματα της οργανωτικής κουλτούρας που μπορεί να αντιμετωπίζει (Watson, 2005). Ο Μαρξ τόνισε την εξουσία της Οι θεωρητικές ρίζες της κοινωνιο- καπιταλιστικής τάξης, την εκμετάλλευ- λογίας της εργασίας εκτείνονται στα ση των εργαζομένων και το ρόλο της γραπτά του Durkheim, του Marx, του ταξικής σύγκρουσης στην κοινωνική 350 αλλαγή. Ο Weber υπογράμμισε την στην κατανόηση του κοινωνικού πλαι- αποξένωση μέσα από την ανάπτυξη σίου και στον καθορισμό της επαγγελ- της σύγχρονης γραφειοκρατίας και ματικής πορείας των νέων ανέργων. τις δυσκολίες διαφυγής από αυτήν. Τα Ο Watson (2005, σ. 239) διατυπώ- έργα των σύγχρονων θεωρητικών συ- νει ότι «ως επαγγελματική κουλτούρα νήθως εντοπίζονται σε μία ή περισσό- νοείται το σύνολο των ιδεών, αξιών, τερες από αυτές τις προσεγγίσεις αλλά στάσεων, κανονιστικών προτύπων δι- έχουν προχωρήσει πέρα από αυτές τις αδικασιών και τεχνουργημάτων που αρχικές ιδέες. συνδέονται χαρακτηριστικά με κά- Η κοινωνική οργάνωση της εργα- ποιο επάγγελμα». Ο Alvesson (2002), σίας εμπεριέχει πολλαπλές και διαφο- χρησιμοποιεί τον όρο «οργανωτική ρετικές δυνάμεις ενώ ταυτόχρονα με- κουλτούρα» ως έννοια ομπρέλα για ταφέρει και νοήματα. Η εργασία έχει έναν τρόπο σκέψης που ενδιαφέρεται κεντρική θέση στη ζωή των ανθρώπων για πολιτιστικά και συμβολικά φαινό- και το ερώτημα που τίθεται αφορά μενα, ενώ συμπεριλαμβάνει αξίες και τους τρόπους που αποκρυσταλλώνο- υποθέσεις σχετικά με την κοινωνική νται οι εμπειρίες και βιώματα των πραγματικότητα. Υιοθετεί γενικότερα ατόμων στην εργασία καθώς και το τον ορισμό των Frost et al. (1985, ό. α. ίδιο το νόημα που αποδίδουν στην ερ- στο Alvesson, 2002, σ. 3), που θεωρεί γασία. Η εργασία αντανακλά στοιχεία ότι η οργανωτική κουλτούρα αναφέ- του εαυτού, του τρόπου που αντιλαμ- ρεται στη σημασία των συμβολισμών βάνονται οι άνθρωποι τον εαυτό. Συ- στα άτομα, ως προς τις πρακτικές, τις νεπώς δεν αποτελεί μόνο το μέσο για τελετουργίες, τους μύθους και ιστορί- την έκφραση υλικών πεδίων αλλά και ες καθώς και στην ερμηνεία των γεγο- πολιτισμικών (Watson, 2005). Για πα- νότων, ιδεών και εμπειριών που δια- ράδειγμα η «κοινότητα των ανθρακω- μορφώνονται και μεταφέρονται μέσα ρύχων παράγει όχι μόνο άνθρακα για από τις ομάδες με τις οποίες ζουν. Η τις βιομηχανικές μονάδες της Δύσης, κουλτούρα γίνεται αντιληπτή ως ένα αλλά και ιδέες, παραδόσεις, σχέσεις σύστημα κοινών συμβόλων και εννοι- που σφραγίζουν με τον τρόπο τους τις ών, το οποίο παρέχει τους κοινούς κα- οικογένειες, τα γεωγραφικά πλαίσια νόνες που διέπουν τις γνωστικές και ζωής των ανθρακωρύχων όσο και τη συναισθηματικές πτυχές της ένταξης συνδικαλιστική δράση των τελευταίων σε έναν οργανισμό, και τα μέσα με (Ψημμένος, 1999, σ. 369). τα οποία εκφράζονται. Συνεπώς, δεν Η οργανωτική κουλτούρα που ανα- είναι μέσα στα κεφάλια των ανθρώ- πτύσσουν οι σύμβουλοι και ο τρόπος πων, αλλά κάπου μεταξύ, εκεί όπου τα άσκησης της συμβουλευτικής είναι συ- σύμβολα και τα νοήματα εκφράζονται νιστώσες οι οποίες χρειάζεται να γί- δημοσίως, π.χ. στην αλληλεπίδραση νουν αντιληπτές μέσα από τις προσεγ- της ομάδας εργασίας, στα συμβού- γίσεις των διαφόρων κοινωνιολογικών λια, αλλά και σε υλικά αντικείμενα. Η σχολών προκειμένου να ευνοήσουν κουλτούρα γίνεται τότε κεντρικός πα- 351 ράγοντας στην κατανόηση των συμπε- στις αρχές και τις αξίες των ατόμων, ριφορών, των κοινωνικών γεγονότων, ως κοινό πλαίσιο που υποστηρίζει των οργανισμών, των θεσμών και των τη λειτουργία του οργανισμού, γ) τη διαδικασιών (Alvesson, 2002). σχολή της συμβολικής διαντίδρασης Οι Κασιμάτη & Ψημμένος (2004), η οποία δίνει έμφαση στις δομές, την ορίζουν τη σημαντικότητα της οργα- ανάπτυξη επικοινωνίας μεταξύ των νωτικής κουλτούρας στις σχέσεις των ατόμων, τη δράση των υποκειμένων ατόμων μεταξύ τους αλλά και με τον και την άσκηση ρόλων και δ) τη νε- οργανισμό, ως παράγοντας καθορι- ο-βεμπεριανή σχολή η οποία διερευνά σμού των ενεργειών, δράσεων και τον τρόπο που αναπτύσσονται οι σχέ- συμπεριφορών των ατόμων. Εξετά- σεις των ατόμων σε κοινωνικό, πολιτι- ζουν την οργανωτική κουλτούρα των σμικό και εργασιακό επίπεδο. υπαλλήλων σε δημόσιους και ιδιω- τικούς φορείς και τους τρόπους που αναπτύσσουν την επικοινωνία τους με Επίλογος τους μετανάστες ως προς τις συμπερι- φορές, την άσκηση ελέγχου, τις αρχές Στην επιλογή και άσκηση του επαγ- και τις πρακτικές που ακολουθούν. γέλματος σημαντικό ρόλο κατέχει η Θεωρούν ότι ζητήματα προσωπικής επαγγελματική συμβουλευτική που και επαγγελματικής ταυτότητας συνδέ- αναπτύσσεται σήμερα και αποτελεί ονται άμεσα, όπως επίσης συνδέονται πεδίο διερεύνησης στην παρούσα ερ- με την εικόνα που έχουν οι υπάλληλοι γασία. Ο R.J. Roberts (1983, ό. α. στο για τον εαυτό τους και τον τρόπο που Young, 1984), υποστηρίζει ότι ο/η ο αντιμετωπίζουν τους πελάτες τους. σύμβουλος πρέπει να παρακολουθεί Η χρήση του όρου της οργανωτικής τον τρόπο με τον οποίο το άτομο κα- κουλτούρας στην προσέγγιση των Κα- τασκευάζει την πραγματικότητα και το σιμάτη και Ψημμένος βασίζεται στην νόημά του μέσα στο κοινωνικό περι- οπτική του Saleman και δίνει βαρύτη- βάλλον του οποίου αποτελεί μέρος. Ο/ τα σε τρία χαρακτηριστικά, αυτά «των η σύμβουλος προωθεί την ανθρώπινη κοινωνικών σχέσεων, της επαγγελμα- δράση με βάση αυτή την κατανόηση τικής και της προσωπικής ταυτότητας και κατασκευή. των εργαζομένων» (Κασιμάτη & Ψημ- Μια διαφορετική, κριτική θεώρη- μένος, 2004, σ. 447). Αναπτύσσουν ση της συμβουλευτικής, υποστηρίζει τέσσερις τυπολογίες προσέγγισης της ότι είναι σημαντική η διερεύνηση ως έννοιας της οργανωτικής κουλτούρας: προς το πώς ορίζουν οι σύμβουλοι και α) τη μαρξιστική προσέγγιση η οποία οι συμβουλευόμενοι τις επιλογές τους, δίνει έμφαση στις έννοιες της αλλοτρί- πως αναπαράγουν την ταξική τους ταυ- ωσης και της αποξένωσης του ατόμου τότητα και «βιώνουν την ταξική τους από την παραγωγική διαδικασία και μοίρα», καθώς «η ταξική κουλτούρα τον εαυτό του, β) τη σχολή του δομικού δεν αποτελεί ένα ουδέτερο πρότυπο, λειτουργισμού η οποία δίνει έμφαση μια νοητική κατηγορία, περιλαμβάνει 352 εμπειρίες, σχέσεις και συσχετισμούς σημασία των δομικών παραγόντων» που καθορίζουν συγκεκριμένες επι- (Willis, 2012, σ. 384). Άρα, σημαντικό λογές και αποφάσεις (Willis, 2012, σ. ερώτημα που τίθεται, αφορά το πώς οι 62-63). σύμβουλοι ασκούν έλεγχο, κατευθύ- Χρειάζεται να αναπτυχθεί «μία νουν τους ανέργους και διευκολύνουν προσέγγιση η οποία ούτε προσβάλ- την πρόσβαση σε δομές απασχόλησης λει ούτε και αγνοεί την εργατική τά- (Willis, 2012). ξη και ταυτόχρονα αναγνωρίζει τη ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Αδάμ, Σ., & Παπαθεοδώρου, Χ. (2010). Κοινωνική οικονομία και κοινωνικός αποκλεισμός: Μια κριτική προσέγγιση, Μελέτες (Studies) 8. Αθήνα: ΙΝΕ ΓΣΕΕ Παρατηρητήριο Οι- κονομικών και Κοινωνικών Εξελίξεων Alvesson, Μ. (2002). Understanding Organizational Culture. London: SAGE Publications Δημουλάς, Κ. (2005). Η επαγγελματική κατάρτιση ως κρατική πολιτική. Η περίπτωση της Ελλάδας (1980-2000). Στο Μ. Καραμεσίνη, & Γ. Κουζής, (επιμ.), Πολιτική Απασχό- λησης: Πεδίο Σύζευξης της Οικονομικής και της Κοινωνικής Πολιτικής (σ. 207-239). Αθήνα: Gutenberg - Γιώργος & Κώστας Δαρδανός Δημουλάς, Κ., Κοντονή, Αν., Κρητικίδης, Γ., Μπελεγρή-Ρομπόλη, Αθ., Παπαδόγαμβρος, Β., Παπαδοπούλου, Δ., Παληός, Ζ., Τραγάκη, Αλ. (2003). Κατάρτιση και Απασχόληση, Μελέτες Νο 17. Αθήνα: ΙΝΕ-ΓΣΕΕ. Εθνικός Οργανισμός Πιστοποίησης Προσόντων και Επαγγελματικού Προσανατολισμού (Ε.Ο.Π.Π.Ε.Π.), (2017). Συμβουλευτική και Επαγγελματικός Προσανατολισμός (ΣΥ- ΕΠ). Διαθέσιμο στο: http://www.eoppep.gr/index.php/el/work-guidance-and-consulting/ eoppep-upgrade-actions/syep-personel Hermanowicz, J. C. and Johnson, D. R. (2014). Professions. Koninklijke Brill NV. Διαθέσιμο στο: https://www.researchgate.net/publication/268446644_Professions Κασιμάτη, Κ. & Ψημμένος, Ι. (2004). Οργανωτική κουλτούρα και κοινωνικός αποκλεισμός. Στο Μ. Πετμεζίδου, και Χ. Παπαθεοδώρου, (επιμ.), Φτώχεια και Κοινωνικός Αποκλει- σμός (σ. 439-482). Αθήνα: Εξάντας. Κυπριανός, Π. (1999). Κράτος πρόνοιας και κοινωνικές σχέσεις: Μια κοινωνιολογική προ- σέγγιση. Στο Θ. Σακελλαρόπουλος, (επιμ.), Η μεταρρύθμιση του κοινωνικού κράτους, Τόμος Α’ (σ. 145-182). Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική Psimmenos, Ι. (n.d.). Pathways of immigration control. Organisational culture and Identity process in Greece. Athens: KEKMOKOP, Panteion University Σκαμνάκης, Χρ. (2009). Η προνοιακή περιθωριοποίηση των μεταναστευτικών πληθυσμών από τους μηχανισμούς κοινωνικής προστασίας. Κοινωνική Συνοχή και Ανάπτυξη, 4 (1), 127-138 Τσιώλης, Γ. (2013). Η κατασκευή των «απασχολήσιμων». Προβληματισμοί με αφορμή μια εμπειρική έρευνα στο πεδίο της συμβουλευτικής για την ένταξη στην απασχόληση. Στο Μ. Σπυριδάκης, (επιμ.) Ανεργία και εργασιακή ανασφάλεια. Όψεις ενός εμμένοντος κινδύνου (σ. 151-185). Αθήνα: Αλεξάνδρεια 353 Τσιώλης, Γ. (2005). Προς μια νέα ηθική της εργασίας; Μια ποιοτική διερεύνηση φορέων συμβουλευτικής για την ένταξη στην απασχόληση, Μελέτες Νο 23, Αθήνα: ΙΝΕ-ΓΣΕΕ. Young, 1984 Watson, T.J. (2005). Κοινωνιολογία, Εργασία και Βιομηχανία. (3η έκδ., επιμ. Ι. Ψημμένος, μτφρ. Μ. Καστανάρα). Αθήνα: Αλεξάνδρεια. Willis, P. (2012). Μαθαίνοντας να δουλεύεις: Πως τα παιδιά εργατικής προέλευσης επιλέγουν δουλειές της εργατικής τάξης. Αθήνα: Gutenberg Χλέτσος, Μ. (2003). Η αγορά εργασίας στην Ελλάδα την περίοδο 1992 – 2002. Κείμενο Εργασίας Νο 7. Αθήνα: Παρατηρητήριο Απασχόλησης Ερευνητική Πληροφορική Α.Ε. Ψημμένος, Ι. (2009). Η συμβολή της οικιακής εργασίας στην προνοιακή περιθωριοποίηση των μεταναστριών. Κοινωνική Συνοχή και Ανάπτυξη, 4 (1), 139-154 Ψημμένος, Ι. (2002). Κ. Κασιμάτη, Δομές και Ροές: Το φαινόμενο της κοινωνικής και επαγ- γελματικής κινητικότητας. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 108-109, 391-399. Ψημμένος, Ι. (1999). Παγκοσμιοποίηση και εργασία: Η περίπτωση των εργαζομένων στις επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Στο Θ. Σακελλαρόπουλος, (επιμ.), Η μεταρρύθμιση του κοινωνικού κράτους, Τόμος Α’ (σ. 365-398). Αθήνα: Εκ- δόσεις Κριτική Ψημμένος, Ι., & Σκαμνάκης, Χ. (2008). Οικιακή εργασία των μεταναστριών και κοινωνική προστασία. Η περίπτωση των γυναικών από την Αλβανία και την Ουκρανία. Αθήνα: Παπαζήσης. 354 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 355-361 Ορέστης Ιστικόπουλος* ΟΙ ΠΡΟΣΔΟΚΊΕΣ ΕΡΓΑΣΊΑΣ ΣΤΑ ΕΠΑΓΓΈΛΜΑΤΑ ΧΑΜΗΛΟΎ ΚΎΡΟΥΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΠΤΏΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΉ ΖΩΉ ΤΟΥ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΟΎ ΕΡΓΑΤΙΚΟΎ ΔΥΝΑΜΙΚΟΎ ΣΕ ΠΕΡΊΟΔΟ ΚΡΊΣΗΣ: Η ΠΕΡΊΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΠΛΑΝΌΔΙΑΣ ΕΡΓΑΣΊΑΣ Η εργασία στην οποία απασχολείται ένα άτομο καθορίζει σε πολύ μεγάλο βαθμό το κοινωνικό του κύρος και τη θέση του στην κοινωνική στρωμάτωση. Επομένως η σύνδεση της εργασίας με την κοινωνική ζωή του ατόμου είναι πολύ ισχυρή και είναι αυτή που θέτει τα όρια ανάμεσα στις κοινωνικές ομάδες. Η χαμηλού κύρους πλανόδια εργασία βρίσκεται στον πάτο της κοινωνικής ιεραρχίας. Τα άτομα που τοποθετούνται σε αυτά τα επαγγέλματα είναι συνήθως μετανάστες, οι οποίοι διαμορφώνουν ανάλογα χαμηλές προσδοκίες για την εργασία μεταφέροντας το χαμηλό κύρος και στην κοινωνική τους ζωή με αποτέλεσμα να περιθωριοποιούνται κοινωνικά. Σε μια περίοδο κρίσης η κατάσταση αυτή εντείνεται και η φύση των επαγγελμάτων χαμηλού κύρους μεταβάλλεται. Λέξεις-κλειδιά: Μετανάστευση, προσδοκίες εργασίας, επαγγέλματα χαμηλού κύρους, κρίση, πλανόδια εργασία, περιθωριοποίηση, εγκλωβισμός 1. Το πρόβλημα κοινωνική ζωή των μεταναστών. Σε περιόδους κρίσης όπως αυτή που δια- Το κοινωνιολογικό πρόβλημα που νύουμε, τα χαμηλού κύρους επαγγέλ- εξετάζεται στην ερευνά αυτή περι- ματα αυξάνονται απασχολώντας όλο στρέφεται γύρω από το πώς και κάτω και περισσότερους εργαζόμενους, από ποιο κοινωνικό πλαίσιο το μετα- ενώ την ίδια στιγμή οι προσδοκίες ναστευτικό εργατικό δυναμικό που εργασίας που οι εργαζόμενοι διαμορ- απασχολείται σε επαγγέλματα χαμη- φώνουν εντός αυτών των επαγγελμά- λού κύρους στην Ελλάδα, διαμορφώ- των ολοένα και μειώνονται. Σκοπός νει τις προσδοκίες του για την εργα- είναι να αναδειχθεί η διαδικασία της σία, αλλά και πως η διαδικασία αυτή αλλαγής που συντελείται και η νέα επιφέρει σημαντικές επιπτώσεις στην κατάσταση που εδραιώνεται. Με- * Ο Ορ. Ιστικόπουλος είναι Υποψήφιος Διδάκτορας του Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών. Επικοινωνία: orestis_r21@ hotmail.com 6947019933 355 λετάται η περίπτωση της πλανόδιας προσδοκίες του για την εργασία. Η εργασίας στην οποία παρατηρείται χρόνια παραμονή των μεταναστών μεγάλη συγκέντρωση ανειδίκευτου σε αυτά τα επαγγέλματα έχει ως μεταναστευτικού εργατικού δυναμι- αποτέλεσμα την πλήρη αποξένωσή κού και πιο συγκεκριμένα τα επαγ- τους από την ουσία της εργασίας ως γέλματα του πλανόδιου μικροπωλητή μια διαδικασία απόδοσης νοημάτων και του πλανόδιου ανειδίκευτου χει- και παράλληλα την ανάπτυξη συνη- ρώνακτα εργάτη. θειών και τρόπων συμπεριφοράς Το ενδιαφέρον μας επικεντρώνεται που θέτουν καθοριστικά εμπόδια στη στους μετανάστες, πρώτον γιατί ως επί σχέση τους με υπόλοιπη κοινωνία. το πλείστων είναι αυτοί που απασχο- Το ξένο εργατικό δυναμικό παίζει λούνται στα χαμηλού κύρους επαγγέλ- ένα συμπληρωματικό ρόλο στην αγο- ματα και δεύτερον γιατί αποτελεί κοι- ρά εργασίας από τη στιγμή που απα- νωνιολογική πρόκληση να γίνει αντιλη- σχολείται σε χαμηλού κύρους επαγ- πτό τι συνεπάγεται η χαμηλού κύρους γέλματα, τα οποία είναι κατά βάση απασχόληση ως προς α) τις δυνατότη- επικίνδυνα και μη ελκυστικά για τον τες και τα κριτήρια επιλογών του ερ- ντόπιο πληθυσμό (Rogers, 1985). Οι γαζόμενου μετανάστη β) τις αξίες που εργαζόμενοι σε αυτά έχουν αυστηρά σταδιακά υιοθετεί διαμορφώνοντας με περιορισμένες δυνατότητες κοινωνι- τον καιρό μια κουλτούρα υποταγής γ) κής ανέλιξης και βελτίωσης της κοι- τα όρια της κοινωνικής στρωμάτωσης νωνικής τους θέσης. Είναι υποχρε- στην ελληνική κοινωνία. Στο φθηνό και ωμένοι να εργάζονται καθημερινά ανειδίκευτο μεταναστευτικό εργατι- ανεξαρτήτως εξαντλητικών ωραρίων κό δυναμικό αποδίδεται μια θέση στα ή χαμηλών αμοιβών προκειμένου να χαμηλότερα στρώματα της κοινωνικής επιβιώσουν. Οι προσδοκίες τους για ιεραρχίας με αποτέλεσμα να είναι το την εργασία επομένως σχετίζονται πρώτο που πλήττεται από τις αλλαγές σχεδόν αποκλειστικά με την επιβίω- που φέρνει η κρίση. ση. Ως επακόλουθο η εργασία αποκτά Η έλλειψη ή ακόμα και η απουσία έναν καθαρά εργαλειακό χαρακτήρα κρατικών πολιτικών και παρεμβάσε- όπου τα υποκείμενα εγκλωβίζονται σε ων για την βελτίωση των συνθηκών έναν συνεχή αγώνα επιβίωσης και κατ’ ζωής των μεταναστών σε συνδυασμό επέκταση στα χαμηλού κύρους επαγ- με τις δυσκολίες που αντιμετωπί- γέλματα. Στην Ελλάδα παρατηρείται ζουν ως προς την πρόσβαση στους εδώ και παραπάνω από δύο δεκαετί- θεσμούς δημιουργούν ένα πλαίσιο ες οι μετανάστες να εισχωρούν και να μόνιμης αβεβαιότητας και ανασφά- παραμένουν στα επαγγέλματα παρά λειας. Κάτω λοιπόν από ένα τέτοιο τις αντίξοες συνθήκες που τα χαρα- κοινωνικό πλαίσιο το μεταναστευτι- κτηρίζουν. κό εργατικό δυναμικό καλείται να Οι ομάδες που απασχολούνται στα έρθει σε επαφή με την εργασιακή επαγγέλματα χαμηλού κύρους φαίνε- διαδικασία και να διαμορφώσει τις ται περισσότερο να τοποθετούνται 356 σε αυτά παρά να τα επιλέγουν. Αυτό κομμάτια του πληθυσμού δυσκολεύ- συμβαίνει λόγω της αδυναμίας πρό- ονται να ενταχθούν στο κοινωνικό σβασής τους σε άλλες οικονομικές σύνολο από τη στιγμή που έχουν ανα- δραστηριότητες που βρίσκονται σχε- πτυχθεί και κοινωνικοποιηθεί μέσα σε δόν κατ’ αποκλειστικότητα στα χέρια ένα κοινωνικό περιβάλλον περιθωρι- των κυρίαρχων κοινωνικών τάξεων οποίησης. Οι άνθρωποι αυτοί δε συ- (Weber, 1978). Οι αποκλεισμένες μπεριφέρονται με τρόπους που διαφέ- ομάδες ενσωματώνουν σταδιακά τις ρουν από τους συμβατικούς, εξαιτίας κοινωνικές συνήθειες και αντιλήψεις της διαφωνίας τους με τις κυρίαρχες που συνεπάγεται το επάγγελμά τους αξίες, αλλά λόγω της αδυναμίας τους και ο τρόπος ζωής τους επηρεάζεται να φερθούν σύμφωνα με αυτές (Gans, σημαντικά από τη χρόνια φτώχεια και 1995). Η εξερεύνηση του συνόλου των αποστέρηση. πτυχών των επαγγελμάτων χαμηλού Η κατάσταση αυτή και οι δυσκο- κύρους αποτελεί αναγκαιότητα πόσο λίες απεμπλοκής που προκύπτουν μάλλον σε μια οικονομία όπως η ελλη- γίνονται σε μεγάλο βαθμό κατανο- νική σε περίοδο κρίσης που φαίνεται ητές όπως τις εξηγεί ο Oscar Lewis να βασίζεται τόσο έντονα σε αυτούς στη γνωστή θέση του σχετικά με το τους τύπους επαγγελμάτων. Culture of Poverty Theory. Αυτό που παρατηρείται είναι πολύ περισσό- τερο μια τάση του υποκειμένου για 2. Ο παράγοντας της κρίσης ανατροφοδότηση της θέσης του εντός του κοινωνικού περιθωρίου, παρά μια Η συγκεκριμένη μελέτη εντάσσεται προσπάθεια ουσιαστικής αλλαγής της στην περίοδο της κρίσης (2008-2019). ακόμα και στη σπάνια περίπτωση που Η εμφάνιση της οικονομικής κρίσης παρουσιαστεί μια τέτοια ευκαιρία. σηματοδοτεί μια νέα εποχή γύρω Με τον τρόπο αυτό το χαμηλό κύρος από την εργασία και την μετανάστευ- της εργασίας μεταφέρεται και στην ση κατά την οποία διαμορφώνονται κοινωνική ζωή του ατόμου ορίζοντας και εδραιώνονται νέες αντιλήψεις. την κοινωνική του θέση. Η επιβολή Την απώλεια της δουλειάς και την του χαμηλού κύρους σε κάποια κομ- απορρύθμιση της εργασίας ακολού- μάτια του πληθυσμού υπήρξε η διαρ- θησε η μείωση της συλλογικής αντι- θρωτική αιτία για την ανάπτυξη μιας προσώπευσης, της συντροφικότητας κουλτούρας της φτώχειας, η οποία στο χώρο εργασίας και η δυνατότητα στη συνέχεια έγινε αυτόνομη καθώς των εργαζομένων να αντιλαμβάνο- οι συμπεριφορές και οι νοοτροπίες νται την εργασία τους σε σύνδεση με που αναπτύσσονται μέσα σε μία τέ- το μέρος όπου ζουν και εργάζονται τοια κουλτούρα μεταφέρονται στις (Psimmenos, 2017). Η έννοια της ηθι- επόμενες γενιές μέσω διαδικασιών κής σταδιοδρομίας αποκτά ακόμα κοινωνικοποίησης (Gale, 2008). μεγαλύτερη σημασία, αφού πλέον τα Κατά συνέπεια τα συγκεκριμένα άτομα εκτός από τη φτώχεια έχουν να 357 αντιμετωπίσουν τόσο την κοινωνική Σε ένα τέτοιο κοινωνικοοικονομι- όσο και την πολιτική απομόνωση. Πα- κό καθεστώς οι εργαζόμενοι μετανά- ράλληλα επανέρχονται νέες μορφές στες διαμορφώνουν προσδοκίες και διαχωρισμού του εργατικού δυναμικού αντιλήψεις για την εργασία και τις ερ- και νέος καθορισμός των ορίων στην γασιακές σχέσεις που είναι καθοριστι- κοινωνική στρωμάτωση και κινητικό- κά επηρεασμένες από την ανέχεια και τητα. την πλήρη έλλειψη εναλλακτικών. Ου- Σε μια τέτοια περίοδο λοιπόν η σιαστικά η ίδια η κοινωνία είναι αυτή κοινωνική κινητικότητα πραγματοποι- τους εξαναγκάζει να εισέλθουν και είται μόνο προς τα κάτω. Έτσι η συσ- να παραμείνουν για χρόνια στα επαγ- σώρευση στα χαμηλού κύρους επαγ- γέλματα αυτά. Ο εξαναγκασμός αυτός γέλματα γίνεται όλο και μεγαλύτερη. προκύπτει μέσα από α) την πτώχευση Το γεγονός αυτό επιφέρει σημαντικές του εργατικού δυναμικού, β) την κα- και έντονες ενδοεπαγγελματικές με- τανομή του στην αγορά εργασίας και ταβολές που διαμορφώνουν νέα δε- γ) τον έλεγχο του από κοινωνικές και δομένα ως προς τη δομή των χαμηλού ηθικές μορφές ένταξης που δημιουρ- κύρους επαγγελμάτων. Ιδιαίτερα στην γούν συνήθειες, αξίες και ανάλογες περίπτωση της πλανόδιας εργασίας προσδοκίες από τη ζωή (Ψημμένος η κατάσταση είναι ακόμη πιο σύνθε- 2013: 46). Επιπλέον το κατά πόσο ένας τη, αφού δεν υπάρχει καμία θεσμική μετανάστης θα καταφέρει να ενταχθεί κατοχύρωση και προστασία. Η εργα- στην κοινωνία της χώρας υποδοχής σιακή διαδικασία συντελείται σύμφω- εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από να με άγραφους νόμους και κανόνες, το μέγεθος της αναγνώρισης των προ- επηρεασμένη από τα συνεχώς μετα- σόντων και των δεξιοτήτων του. Από βαλλόμενα κοινωνικά δεδομένα που τη στιγμή που για το χαμηλού κύρους δημιουργεί η κρίση. μεταναστευτικό εργατικό δυναμικό τα Οι μεταβολές που έρχονται ως συ- προσόντα και οι δεξιότητες δεν λαμ- νέπεια της κρίσης γίνονται πιο εύκολα βάνονται καθόλου υπόψιν τα άτομα κατανοητές εντός ενός επαγγέλματος αυτά οδηγούνται αναπόφευκτα στον και μιας κοινωνικής ομάδας. Ο ρόλος κοινωνικό αποκλεισμό και στην περι- του επαγγέλματος στον καταμερισμό θωριοποίηση. της εργασίας αλλάζει καθώς υπάρχει Τα νέα δεδομένα που διαμορφώ- μια γενικότερη υποβάθμιση της ερ- νει η κρίση σε σχέση με την εργασια- γασίας και της εξειδίκευσης. Σε μια κή πραγματικότητα και εμπειρία επη- τέτοια συνθήκη τα επαγγέλματα χαμη- ρεάζουν τόσο τις κοινωνικές σχέσεις λού κύρους αποκτούν πολύ σημαντικό των εργαζομένων, όσο και τις αντι- ρόλο στην αγορά εργασίας, από τη λήψεις τους, τις αξίες, τις συνήθειες στιγμή που όλο και περισσότεροι ερ- και τις προσδοκίες τους. Μέσα από γαζόμενοι από τις αδύναμες κοινωνι- τη διερεύνηση των χαμηλού κύρους κά ομάδες εξαναγκάζονται να εισέλ- πλανόδιων επαγγελμάτων σκοπός εί- θουν σε αυτά. ναι να αναδειχτεί πως η οικονομική 358 κρίση έχει οξύνει ακόμα περισσότε- πίδραση που έχει το υποκείμενο με ρο τις ανισότητες και τις αντιθέσεις τον κοινωνικό του περίγυρο τόσο σε εντός κοινωνίας και τα αποτελέσματα θέμα ατόμων που συναναστρέφεται που έχει αυτή η όξυνση στην εργασι- όσο και σε θέμα κοινωνικού περιβάλ- ακή και κοινωνική ζωή του μετανα- λοντος. Οι προσδοκίες εργασίας που στευτικού εργατικού δυναμικού που διαμορφώνει κάποιος καθώς και το απασχολείται στα επαγγέλματα χα- πόσο πετυχημένος ή αποτυχημένος μηλού κύρους. θεωρείται εξαρτάται αποκλειστικά από τα στάνταρ που ορίζει ο κοινωνι- κός του περίγυρος. Η ενασχόληση με 3. Θεωρητικές προσεγγίσεις ένα συγκεκριμένο επάγγελμα οδηγεί στην υιοθέτηση των ανάλογων ρόλων Το θεωρητικό υπόβαθρο της έρευ- που αυτό προϋποθέτει. Σύμφωνα με τη νας βασίζεται στις θέσεις των τεσσά- σχολή του Σικάγο η ανάλυση της εργα- ρων σχολών της κοινωνιολογίας σχε- σιακής εμπειρίας σε αυτές τις χαμηλού τικά με το θέμα που εξετάζεται. Μέσα κύρους και απλές μορφές επαγγελμά- από τις θεωρίες συναίνεσης των λει- των οδηγεί σε πολλά χρήσιμα συμπε- τουργιστών και της σχολής του Σικάγο ράσματα για τον τρόπο που δομείται αλλά και τις θεωρίες σύγκρουσης των το σύνολο της εργασιακής διαδικασί- βεμπεριανών και των μαρξιστών ανα- ας γενικότερα. Σε μια περίοδο κρίσης λύεται το ζήτημα της κατασκευής των έχει ενδιαφέρον να εξεταστεί το επάγ- προσδοκιών εργασίας εντός των επαγ- γελμα και η εργασία να εξεταστούν γελμάτων χαμηλού κύρους. ως τομείς που διαμορφώνουν ρόλους, Σύμφωνα με τους λειτουργιστές η πρότυπα και κανόνες συμπεριφοράς ίδια η φύση των χαμηλού κύρους επαγ- προκειμένου να γίνει κατανοητός ο γελμάτων ωθεί τα άτομα που απασχο- ρόλος που έχει η κρίση στην διαδικα- λούνται σε αυτά στο να παρουσιάζουν σία αυτής της διαμόρφωσης. χαμηλές προσδοκίες για την εργασία Οι βεμπεριανοί εστιάζουν την από τη στιγμή που αναγκάζονται να ανάλυση τους στην έννοια του κοινω- ζουν με συγκεκριμένα όρια ως προς νικού κύρους και στην άμεση σύνδε- τις φιλοδοξίες και τις απαιτήσεις τους. ση που αυτό έχει με την εργασία. Συ- Το ίδιο το σύστημα είναι αυτό που το- γκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες, ποθετεί το ανειδίκευτο μεταναστευτι- οι οποίες σπρώχνονται εκτός από κό εργατικό δυναμικό σε αυτή τη θέση επαγγέλματα υψηλότερου κύρους, με σκοπό να εξυπηρετηθεί η εύρυθμη καταφεύγουν στη χαμηλού κύρους λειτουργία του. Με τον τρόπο αυτό η εργασία και στη συνέχεια οδηγού- απόδοση αυτής της θέσης λειτουργεί νται σε διάφορες μορφές κοινωνικού ως το μέσο ένταξης των μεταναστών αποκλεισμού. Σε μια περίοδο κρίσης στην κοινωνία. οι κοινωνικές αναδιαρθρώσεις που Η σχολή του Σικάγο από την άλλη λαμβάνουν χώρα μετατρέπουν το δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην αλληλε- επάγγελμα σε μέσο κοινωνικού απο- 359 κλεισμού, ενώ παράλληλα το χάσμα διορισμό της δομής των κοινωνικών ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις όλο ομάδων. Έτσι υπήρξε ανασχηματι- και μεγαλώνει. Το χαμηλό κύρος που σμός της ταξικής στρωμάτωσης και χαρακτηρίζει τα επαγγέλματα των συνείδησης, οι οποίες σχετίζονται μεταναστών καθορίζει το νόημα που άμεσα με το είδος της εργασίας που τα υποκείμενα αυτά αποδίδουν στην κάποιος θα ακολουθήσει, αφού δια- εργασία τους και το ύψος των προσ- μορφώνουν τις συνήθειες και τις αξί- δοκιών που διαμορφώνουν για αυτή. ες που ένα άτομο ενσωματώνει. Οι μαρξιστές τέλος επικεντρώνουν Η σύνθεση των θεωρητικών προ- το ενδιαφέρον τους στην άμεση σύν- σεγγίσεων σχετικά με τα ζητήματα της δεση της χαμηλού κύρους εργασίας εργασίας και του επαγγέλματος θα βο- με την επιβίωση η οποία οδηγεί στην ηθήσει να σχηματιστεί ένα ολοκληρω- αποξένωση του εργαζόμενου από το μένο θεωρητικό πλαίσιο. Οι αναφορές περιεχόμενο της εργασίας και στην της κάθε σχολής σχετίζονται μεταξύ αλλοτρίωσή του. Η αλλοτρίωση αυ- τους με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ακό- τή αλλοιώνει την προσωπικότητα του μα κι αν ξεκινούν από διαφορετική βά- ατόμου και θέτει ιδιαίτερα χαμηλό ση η κάθε μία. Μέσα από τις μελέτες όριο στις προσδοκίες που διαμορφώ- και τις αναλύσεις τους μπορούμε να νει ο μετανάστης για την εργασία και εξετάσουμε το ζήτημα της κατασκευής τη ζωή γενικότερα. Η απομάκρυνση των προσδοκιών εργασίας εντός των από το περιεχόμενο της εργασίας επαγγελμάτων χαμηλού κύρους και οδηγεί τον χαμηλού κύρους εργαζό- να δούμε πως γίνεται η μεταφορά του μενο μετανάστη στο να διαμορφώσει χαμηλού κύρους από την εργασία στην προσδοκίες εργασίας που εμποδίζουν κοινωνική ζωή του ατόμου και πως η την μετακίνησή του στα ανώτερα κοι- συνθήκη αυτή καθορίζει την εξέλιξη νωνικά στρώματα. Η κρίση προκάλε- των ζωών ενός τεράστιου αριθμού του σε μεταβολές στην αναπαραγωγή του μεταναστευτικού εργατικού δυναμι- εργατικού δυναμικού και επαναπροσ- κού. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Beynon H. and Blackburn R. M. (1972). Perceptions of Work. Variations within a Factory, Cambridge: Cambridge University Press. Gans, H. (1995). The War Against the Poor, New York: Basic Books. Morris L. (1994). Dangerous Classes: The Underclass and Social Citizenship, London: Routledge. Myrdal G. (1977). An American Dilemma: The Negro Problem and Modern Democracy, New Jersey: Transaction. Psimmenos I. (2017). The Social Setting of Female Migrant Domestic Workers, Journal of Modern Greek Studies, vol. 35, No. 1 (May, 2017), pp. 43-66 360 Rogers R. (1985). Guests come to Stay- The Effects of European Labor Migration on Sending and Receiving Countries, Westview Press, London Weber M. (1978). Economy and Society, London: Sage. Κασιμάτη Κ. κ.ά. (1992). Πόντιοι Μετανάστες από την πρώην Σοβιετική Ένωση: Κοινωνική και Οικονομική τους Ένταξη, Αθήνα: Πάντειο Πανεπιστήμιο και Γενική Γραμματεία Απόδημου Ελληνισμού. Ψημμένος, Ι. (1995). Μετανάστευση από τα Βαλκάνια, Αθήνα: Glorybook – Παπαζήσης. Ψημμένος, Ι. (2013). «Εισαγωγή» στο Ψημμένος Ι. (επιμ.) Εργασία και Κοινωνικές Ανισό- τητες: προσωπικές υπηρεσίες και υπηρετικό εργατικό δυναμικό, τόμος 4, σελ. 13-88, Αθήνα: Αλεξάνδρεια. 361 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 362-364 Γιώργος Παπαϊωάννου* ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΔΙΚΤΥΑ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΟΙ ΝΙΓΗΡΙΑΝΟΙ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ Λέξεις-κλειδιά: ηθική της εργασίας, νιγηριανοί μετανάστες, κοινωνικά δίκτυα Η σημερινή παρουσίαση έρχεται ρεί να διαδραματίσει σε μια ανάλογη να προστεθεί στα αποτελέσματα μίας διαδικασία η κοινωνική υποστήριξη σειράς μελετών για τη μετανάστευση προς/από ομογενείς τους, όταν οι ίδιοι που εξετάζουν τους τρόπους με τους συμμετέχουν σε δίκτυα αλληλεγγύης, οποίους οι μετανάστες, είτε ως άτομα για να καλύψουν οικονομικές, κοινω- είτε ως ομάδες, ανταποκρίνονται στις νικές και άλλες ανάγκες τους. συνθήκες που έχει διαμορφώσει η οι- Η πρώτη ομάδα μεταναστών που κονομική κρίση των τελευταίων ετών επιλέξαμε να μελετήσουμε πραγματο- στην Ελλάδα, δίνοντας ιδιαίτερη έμ- ποιώντας επιτόπια έρευνα σε χώρους φαση στη συμμετοχή τους στην αγορά διαμονής και εργασίας τους, είναι οι εργασίας. νιγηριανοί μετανάστες στην Αθήνα. Λαμβάνοντας ως παραδοχή ότι Μέχρι στιγμής έχουμε καταγράψει η εργασία αποτελεί παράγοντα που πέντε ημι-δομημένες εις βάθος συνε- επηρεάζει σε σημαντικό βαθμό την ντεύξεις με Νιγηριανούς (άνδρες και κοινωνική ζωή των ατόμων, εστιαζό- γυναίκες), χρησιμοποιώντας τη δειγ- μαστε στις επιπτώσεις της οικονομι- ματολογική τεχνική της χιονοστιβάδας κής κρίσης σε ομάδες μεταναστών με (snowball sampling technique). Σημα- κοινή χώρα προέλευσης και παρόμοια ντική συμβολή στην έρευνά μας είχαν χαρακτηριστικά απασχόλησης, όπως τα στατιστικά στοιχεία που αλιεύσαμε αυτές προκύπτουν μέσα από μεταβο- από τις διαδικτυακές σελίδες της ΕΛ- λές που εγγράφονται στις κοινωνικές ΣΤΑΤ, της Υπηρεσίας Ασύλου του τους σχέσεις. Επικεντρωνόμαστε στις Υπουργείου Μεταναστευτικής Πολι- αξίες, τις στάσεις και τις πρακτικές τικής και της Ελληνικής Αστυνομίας, που έχουν υιοθετήσει οι μετανάστες καθώς και τα αποτελέσματα μελετών απέναντι σε ζητήματα σχετικά με την που έχουν στο παρελθόν με διαφορε- εργασία, καθώς και στο ρόλο που μπο- τικούς τρόπους προσεγγίσει το ζήτημα * Ο Γ. Παπαϊωάννου είναι Μεταδιδακτορικός Ερευνητής στο Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών. Επικοινωνία: giorpapa84@ hotmail.gr. 362 της παρουσίας των νιγηριανών μετα- στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπί- ναστών στην Ελλάδα. ζουν την κρίση όσοι είναι εγκατεστη- Οι Νιγηριανοί είναι από τους με- μένοι πάνω από μια δεκαετία στην γαλύτερους πληθυσμούς μεταναστών Αθήνα σε σύγκριση με τους νεοει- στην Ελλάδα με προέλευση την Αφρι- σερχομένους. Παρά το γεγονός ότι η κή, και σύμφωνα με την τελευταία δυσκολία ευρέσεως εργασίας αναφέ- απογραφή του 2011, έχει τη μεγαλύτε- ρεται από τους ίδιους ως ένα σταθερό ρη πυκνότητα ανάμεσα σε μετανάστες πρόβλημα της καθημερινότητάς τους, από τις χώρες της Δ. Αφρικής. Επίσης, οι περισσότεροι από όσους δηλώνουν αποτελεί έναν από τους αφρικανικούς ότι εργάζονται είναι προσανατολι- πληθυσμούς με την παλαιότερη και σμένοι διαχρονικά σε τομείς όπως πιο συνεχή παραμονή στην Ελλάδα, το εμπόριο και οι υπηρεσίες (καθα- κυρίως στην Αθήνα, καθώς και οργα- ριότητα). Οι επιπτώσεις της κρίσης νωμένη εκπροσώπηση σε επίπεδο κοι- στην ελληνική οικονομία δείχνει να νότητας. Ορισμένες από τις πολυπλη- επηρεάζει σημαντικά όσους συμμετέ- θέστερες κοινότητες Νιγηριανών στην χουν στην αγορά εργασίας και έχουν Ελλάδα είναι οι Igbo, οι Yoruba, οι μακρά παραμονή στην Ελλάδα. Ορι- Benin. Τα τελευταία χρόνια παρατη- σμένοι, έχοντας χάσει την εργασία ρείται μια μικρή, αλλά σταθερή, αύξη- τους τα προηγούμενα χρόνια ως απα- ση ενός νεοεισερχόμενου πληθυσμού σχολούμενοι σε διάφορους κλάδους, από τη Νιγηρία προς την Ελλάδα. έχουν προβεί στη δημιουργία μικρών Από τους πρώτους Νιγηριανούς επιχειρήσεων, σε συνοικίες της Αθή- που κατέφθασαν στην Ελλάδα, υπήρ- νας που κατοικούν οι ίδιοι, αλλά και ξαν εκείνοι μεταξύ των δεκαετιών του άλλοι Νιγηριανοί, όχι απαραίτητα της 1970 και του 1980, αρκετοί από τους ίδια φυλής. Εκεί, απασχολούν τουλά- οποίους ήρθαν αρχικά για να σπουδά- χιστον ένα άτομο με κοινή καταγωγή, σουν στα ελληνικά πανεπιστήμια. Ελά- αλλά στους χώρους αυτούς έχουν φυ- χιστοι από όσους παρέμειναν βρήκαν σική παρουσία περισσότερα, κυρίως κάποια εργασία αντίστοιχη των σπου- νιγηριανής καταγωγής. Είναι σε θέση δών τους, ενώ ο περισσότεροι στράφη- να συγκρίνουν την προηγούμενη κατά- καν τελικά σε χαμηλού κύρους, ανα- στασή τους με την παρούσα και δηλώ- σφάλιστη, εργασία, όπως αυτή των νουν περισσότερο ευχαριστημένοι σή- πλανόδιων μικροπωλητών. Η χαμηλού μερα, καθώς, ακόμη και σε εργασιακά κύρους εργασία παρέμεινε ένα σταθε- περιβάλλοντα στα οποία είχαν μακρά ρό χαρακτηριστικό απασχόλησης για παραμονή, αντιμετώπισαν κάποια τους περισσότερους Νιγηριανούς που στιγμή ρατσισμό. Περισσότερο αβέ- κατέφθασαν στην Ελλάδα τις δεκαετί- βαιοι για το μέλλον είναι όσοι εργά- ες που ακολούθησαν έως και σήμερα. ζονται για πολλά χρόνια ως μισθωτοί Τα μέχρι τώρα αποτελέσματα στην ίδια εργασία. Σε κάθε περίπτω- της έρευνάς μας δείχνουν κατ’ αρχάς ση, η ακόμη μεγαλύτερη προσήλωση μια πρώτη διαφοροποίηση ανάμεσα στη «δουλειά», τονίζεται από τους 363 περισσότερους ως η λύση στη κρίση. σης από αντίστοιχα κοινωνικά δίκτυα, Επίσης, ορισμένοι εκτιμούν ότι τα τε- είτε οι ανήκοντες σε αυτά διαμένουν λευταία χρόνια οι πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα είτε στη Νιγηρία είτε σε έχουν ευνοήσει τις συνθήκες διαμο- κάποια άλλη χώρα εκτός αυτών των νής τους συγκριτικά με το παρελθόν, δύο. Μέσα από την εργασία διακρίνε- τόσο τους ίδιους όσο και τα παιδιά ται ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, τους. Αντίθετα, οι νεοεισερχόμενοι ή όταν ο ένας προτείνει τον άλλο στον όσοι δεν κατάφεραν να βρουν κάποια εργοδότη του, προκειμένου να κάνει σταθερή εργασία αυτά τα χρόνια δεν μια αντίστοιχη με τη δική του, χαμηλού έχουν το πλεονέκτημα της σύγκρισης, κύρους, εργασία. Το πλανόδιο εμπό- ενώ ο αποκλεισμός από την αγορά ριο εξακολουθεί να αποτελεί επιλογή, εργασίας στην Ελλάδα, τους κάνει μόνο όταν δεν υπάρχει πρόσβαση σε να εμφανίζονται πιο πρόθυμοι να κάποια άλλη πηγή εισοδήματος. μετακινηθούν σε κάποια άλλη χώρα. Συμπερασματικά, θα λέγαμε ότι η Αντίστοιχα είναι και τα αποτελέσμα- οικονομική κρίση φαίνεται να ώθησε τα για τη στάση τους απέναντι στην ακόμη περισσότερο τους Νιγηριανούς κρίση, την εμπιστοσύνη στο ελληνικό στις πρωτογενείς και δευτερογενείς κράτος και τις επιδιώξεις τους για το ομάδες αλληλεγγύης τους, ιδιαίτερα μέλλον τους. Η Ελλάδα, θα λέγαμε ότι όσους εισήλθαν στην Ελλάδα τα χρό- περιγράφεται από τους ίδιους περισ- νια της κρίσης, αντλώντας έτσι κοινω- σότερο ως πύλη εισόδου προς την Ευ- νική υποστήριξη και κατ’ επέκταση ρώπη. Ενισχύεται η υποστήριξη από τους απαραίτητους πόρους για την τους ομογενείς τους, καθώς φαίνεται επιβίωσή τους όπως: χρήματα, εργα- να έχουν σημαντικό βαθμό εξάρτη- σία, αγαθά και υπηρεσίες. 364 Επιθεώρηση Συμβουλευτικής - Προσανατολισμού, τεύχος 116 & 117, 2019, σσ. 365-372 Δρ. Παρασκευή – Βίβιαν Γαλατά* ΗΘΙΚΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΑΛΒΑΝΩΝ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΕ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΕΣΤΙΑΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΑΤΤΙΚΗ Η εισήγηση εξετάζει κατά πόσο η ηθική της εργασίας και οι αξίες των εργαζομένων, έτσι όπως διαμορφώνονται κατά την περίοδο της κρίσης στην Ελλάδα, εμποδίζουν τις προοπτικές για επαγγελματική κινητικότητα. Η εργασία αξιοποιεί τα αποτελέσματα εμπειρικής έρευνας ως προς τις επαγγελματικές διαδρομές αλβανών μεταναστών εργαζομένων σε υπηρεσίες εστίασης και καθαρισμού στην Ανατολική Αττική, που διενεργήθηκε το Φεβρουάριο - Μάρτιο 2018. Από την έρευνα προκύπτει ότι, πέραν από τους διαρθρωτικούς παράγοντες, το σύστημα αξιών των εργαζομένων, οι κοινωνικές συγκρίσεις, η οικογένεια και οι ομάδες αναφοράς με τις οποίες συγκρίνονται επηρεάζουν σε καθοριστικό βαθμό τις προσδοκίες και προοπτικές για επαγγελματική κινητικότητα. Λέξεις-κλειδιά: Ηθική της εργασίας, υποκειμενικές αξίες, επαγγελματική κινητικότητα, οικονομική κρίση Εισαγωγή λησης και η εμμονή των παραδοσια- κών ταξικών, φυλετικών και έμφυλων Η παρούσα εισήγηση εξετάζει κα- διακρίσεων μειώνουν τις ευκαιρίες κι- τά πόσο η ηθική της εργασίας και οι νητικότητας και επαγγελματικής στα- υποκειμενικές αξίες των εργαζομέ- διοδρομίας (Psimmenos, 2017). νων, έτσι όπως διαμορφώνονται κατά Πρόκειται για εκείνους τους διαρ- την περίοδο της οικονομικής κρίσης θρωτικούς παράγοντες, που διαφο- στην Ελλάδα, εμποδίζουν τις προο- ροποιούν την ευκαιρία για τον καθέ- πτικές τους για επαγγελματική κινη- να και συμβάλουν στη διατήρηση της τικότητα. Σύμφωνα με τις υπάρχουσες υπάρχουσας στρωμάτωσης. Υπάρχουν μελέτες, η επαγγελματική στασιμότητα όμως και άλλοι παράγοντες, ψυχολο- που παρατηρείται κατά την περίοδο γικής φύσης θα λέγαμε, που μπορούν αυτή, η μείωση των θέσεων εργασίας, να περιπλέξουν την κατάσταση. Σ’ το δυσμενές εργασιακό περιβάλλον, η αυτούς τους παράγοντες συγκαταλέ- αλλαγή στη φύση της εργασίας προς γεται η νέα ηθική της εργασίας και το πιο εξατομικευμένες μορφές απασχό- σύστημα υποκειμενικών αξιών για την * Η Π.-Β.Γ. είναι Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια στο Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου. Επικοινωνία: Άτλαντος 3, 19016 Αρτέμιδα Αττικής, 22940-45768,

. 365 εργασία, που φαίνεται να δημιουρ- εργασία επιχειρεί να αναλύσει μέσα γούν ένα αυτό-επιβαλλόμενο εμπόδιο από τις επαγγελματικές διαδρομές αλ- στη βελτίωση της θέσης των εργαζομέ- βανών μεταναστών εργαζομένων σε νων (Hyman, 1966). Επομένως, πέραν υπηρεσίες εστίασης και καθαρισμού, από τους διαρθρωτικούς παράγοντες, τις υποκειμενικές αξίες και ερμηνεί- υπάρχουν και οι υποκειμενικοί παρά- ες τους για την εργασία και πως αυ- γοντες που συνδέονται με την ηθική τές επηρεάζουν τις προσδοκίες τους και τις αξίες για την εργασία και τους για επαγγελματική κινητικότητα κατά οποίους θα πρέπει να διερευνήσουμε την περίοδο της οικονομικής κρίσης. κατά τη συζήτηση ζητημάτων στρωμα- Προσδοκούμε η εισήγηση να συμβά- τοποίησης και κινητικότητας. λει σε ένα γόνιμο διάλογο σε σχέση με Η εξέταση των υποκειμενικών πα- τα κρίσιμα στοιχεία που επηρεάζουν ραγόντων που επηρεάζουν την επαγ- την επαγγελματική κινητικότητα του γελματική κινητικότητα παρουσιάζεται εργαζόμενου πληθυσμού και συχνά ακόμη πιο επιτακτική κατά την περίοδο αγνοούνται από τους σχεδιαστές κοι- της κρίσης. Σε περιόδους κρίσης οι αξί- νωνικής πολιτικής. ες για την εργασία αλλάζουν σημαντικά και οι παραδοσιακές έννοιες επαναδι- απραγματεύονται σύμφωνα με τα νέα Θεωρητικό πλαίσιο πολιτισμικά πρότυπα. Οι ομάδες ανα- φοράς αλλάζουν, δημιουργείται κενό Οι αλλαγές στην εργασιακή συμπε- προτύπων λόγω μεταβολής του κοινω- ριφορά των ανθρώπων και στις προσ- νικού πλαισίου και, έτσι, υπάρχει ο κίν- δοκίες τους για την εργασία υποδηλώ- δυνος σύγχυσης, καθώς οι οικονομικοί νουν σημαντικές αλλαγές στις εργασι- μετανάστες δεν ξέρουν που να αναζη- ακές αξίες, που χαρακτηρίζονται από τήσουν τις ομότιμες ομάδες. Επιπλέον, την επαναδιαπραγμάτευση παραδοσι- οι οικογενειακοί δεσμοί διαρρηγνύ- ακών εννοιών, όπως για παράδειγμα ονται, οι ρόλοι στην οικογένεια μετα- της έννοιας «της επίτευξης» ή «της βάλλονται και τα κριτήρια και πρότυπα επιτυχίας», συνδέονται με τις κοινω- κινητικότητας αλλάζουν. νικοοικονομικές εξελίξεις και επηρε- Έχοντας εντοπίσει το πρόβλημα σε άζονται από νέα πολιτισμικά πρότυπα σχέση με τους παράγοντες που επηρε- (Rose, 1985). Μάλιστα, υπάρχει μια άζουν την επαγγελματική κινητικό- σχετικά στενή αλληλεπίδραση ανάμε- τητα σε περιόδους κρίσης, η εργασία σα στις εργασιακές αξίες που έχουν οι εξετάζει τις υπάρχουσες μελέτες σε άνθρωποι, την παρατηρούμενη εργα- σχέση με την επίδραση που ασκεί το σιακή συμπεριφορά τους και τις στά- σύστημα αξιών για την εργασία, το σεις τους για την εργασία, η οποία μας ρόλο της σχετικής αποστέρησης και επιτρέπει να εξετάσουμε τις συνδέσεις των ομάδων αναφοράς καθώς και τις αυτών με τις αλλαγές στην οικονομική επιπτώσεις της κρίσης στη διαμόρφω- και κοινωνική δομή (Rose, 1985). Στο ση των προσδοκιών. Στη συνέχεια, η πλαίσιο αυτό, ο Rose (1985) υποστηρί- 366 ζει ότι το οικονομικό άγχος ενισχύει τη κενό προτύπων λόγω μετατόπισης ενός στενότερη συμμόρφωση στην εργασι- σταθερού κοινωνικού πλαισίου, όπου ακή πειθαρχία, ενώ η αναδιανομή των υπάρχει ο κίνδυνος σύγχυσης γιατί οι αξιακών προτεραιοτήτων στην εργα- άνθρωποι δεν έχουν πού να αναζητή- σία οδηγεί στην αποδοχή διαφορετι- σουν τις ομάδες αναφοράς τους. κών μορφών ανταμοιβής ή ελέγχου Στην προκειμένη περίπτωση, η στον εργασιακό χώρο. μελέτη των υποκειμενικών αξιών Στον πυρήνα αυτών των αλλαγών συμβάλει στην κοινωνικοψυχολογική υπάρχει, σύμφωνα με τους Boltanski ανάλυση της προσαρμογής και της πα- & Chiapello (2005:166), ένας κρίσιμος ρεκκλίνουσας συμπεριφοράς, καθώς μετασχηματισμός που αναφέρεται στο μας βοηθάει να καταλάβουμε την τάση εξής: «τι σημαίνει πλέον δίκαιη εργα- προς την παρέκκλιση που προέρχεται σία και δίκαιη μεταχείριση ορισμένων από την απογοήτευση των κατώτερων εργαζομένων σε σύγκριση με κάποιους στρωμάτων να πετύχουν τον πολιτισμι- άλλους;». Εδώ ανακύπτει η σημασία κό σκοπό της οικονομικής επιτυχίας των ομάδων αναφοράς με τις οποίες ή που πιστεύουν ότι η πρόσβαση στα γίνεται η σύγκριση και η οποία επηρε- μέσα για την επιτυχία δεν είναι διαθέ- άζει την αίσθηση σχετικής αποστέρη- σιμα γι’ αυτούς (Hyman 1966). Όπως σης και επιδρά στις προσδοκίες και τις χαρακτηριστικά αναφέρει ο Hyman στάσεις των εργαζομένων (Runciman (1966), πρόκειται για εκείνο το σύ- (1966). Σημειώνεται ότι η αίσθηση στημα αξιών της κατώτερης τάξης που σχετικής αποστέρησης μπορεί να δη- δεν θέλει πολλή επιτυχία γιατί θεωρεί μιουργείται και από άποψη θέσης στην ότι δεν μπορεί να την πάρει ακόμη και εργασία, συνθηκών απασχόλησης, κοι- αν θέλει, αλλά δεν θέλει ούτε εκείνο νωνικής ισχύος κ.ά. σε σχέση με άλλες που θα τον βοηθήσει να φτάσει στην κοινωνικές ομάδες. Σε κάθε περίπτω- επιτυχία. Τα στοιχεία δείχνουν για πα- ση, η σχετική αποστέρηση αποτελεί τη ράδειγμα ότι οι κατώτερες τάξεις απο- θεωρία εκείνη που χρειαζόμαστε για δίδουν λιγότερη αξία στην ανώτερη να εξηγήσουμε τη σχέση ανάμεσα στις εκπαίδευση ή επιλέγουν επαγγέλματα προσδοκίες και τις επιτεύξεις των αν- και θέσεις εργασίας λιγότερο υψηλές θρώπων σε σύγκριση με τους άλλους στην οικονομική δομή, που τους δια- (Runciman, 1966). Μέσα από την εξέ- σφαλίζουν όμως ασφάλεια, σταθερό- ταση των ομάδων αναφοράς και των τητα και μισθό. Επομένως, τα άτομα κοινωνικών συγκρίσεων, μπορούν να σε χαμηλή θέση διαμορφώνουν τις αναλυθούν οι αιτίες δυσαρέσκειας των προσδοκίες τους για επιτυχία υπό το ανθρώπων και οι εναλλακτικές αξίες πρίσμα της διαμορφωμένης κοινωνι- κοινωνικής δικαιοσύνης (Urry, 193). κής ιεραρχίας των ομάδων αναφοράς Ωστόσο, σε περιόδους κρίσης, οι ομά- και των διαφορετικών ευκαιριών που δες αναφοράς αλλάζουν και μπορεί να υπάρχουν σε αυτήν (Hyman, 1966). προκύψουν βίαιες αλλαγές, σύμφωνα Εξίσου σημαντική είναι και η συ- με τον Runciman (1966), όταν υπάρξει γκρισιμότητα και οι διαφορετικοί ρό- 367 λοι στην οικογένεια, που αναδεικνύ- ματική κινητικότητα θα πρέπει να ονται καθοριστικές διαστάσεις στη αναφέρουμε δύο κεντρικής σημασίας μελέτη για τις επιπτώσεις της κρίσης μελέτες για την επαγγελματική κινητι- (Komarovsky, 1962; Jahoda, 1971) κότητα στη χώρα μας, που εξετάζουν αλλά και στη μελέτη στρωμάτωσης ειδικότερα την κινητικότητα σε εργα- και επαγγελματικής κινητικότητας σίες που αναφέρονται σε μεταναστευ- (Goode, 1966). Σε περιόδους κρί- τικούς πληθυσμούς. Πρόκειται για τη σης, οι οικογενειακοί δεσμοί διαρ- μελέτη της Κούλας Κασιμάτη Πόντιοι ρηγνύονται και, επομένως, ρόλοι, συ- Μετανάστες από την πρώην Σοβιετι- γκρούσεις και προσδοκίες πρέπει να κή Ένωση το 1992, η οποία εξέτασε επανεξεταστούν, καθώς τα κριτήρια μεταξύ άλλων την επαγγελματική κι- αλλάζουν. Οι εργασιακές μεταβολές νητικότητα, την επιθυμία τους ή όχι στα μέλη της οικογένειας αλλάζουν για επαγγελματική μετακίνηση και τους ρόλους και την κατανομή εξου- τις προσδοκίες τους για επαγγελματι- σίας μεταξύ τους, ενώ οι στάσεις τους κή ένταξη. Σύμφωνα με τη μελέτη, η για την εργασία, την επαγγελματι- κινητικότητα των Ελλήνων Ποντίων κή κατάσταση και την κινητικότητα υπήρξε πολύ περιορισμένη, αλλά κα- φαίνεται να έχουν επηρεαστεί από ταγράφεται πολύ υψηλή επιθυμία για προηγούμενες εμπειρίες ζωής (Elder, επαγγελματική μετακίνηση, η οποία 1974). Ωστόσο, τα κριτήρια και τα οφείλεται στην περιθωριακή επαγγελ- πρότυπα κινητικότητας αλλάζουν και ματική ένταξη τους στην Ελλάδα και καθιστούν δύσκολη την προσαρμογή εξηγείται, κυρίως, για λόγους αναζή- των πεποιθήσεων στις νέες συνθή- τησης καλύτερων συνθηκών εργασί- κες (Hirszowicz, 1981). Σε περιόδους ας, εύρεσης καλύτερων οικονομικών κρίσης, υπάρχουν προσδοκίες για όρων και αξιοποίησης του πτυχίου ή κινητικότητα, αλλά συγκρούονται με της ειδικότητας. Κεντρικό σημείο της τα νέα δεδομένα και τις υπάρχουσες μελέτης είναι ότι οι ομάδες αναφοράς συνθήκες. Οι οικογένειες ψάχνουν εξετάζονται μέσα από τις προσδοκίες λύσεις σ’ ένα περιβάλλον καθοδικής των μεταναστών για επαγγελματική κινητικότητας βασιζόμενες σε παλαι- κινητικότητα (Κασιμάτη, 1992). ές και συχνά παρωχημένες εμπειρίες Εξίσου σημαντική είναι η έρευνα ζωής. Εδώ ακριβώς είναι που τονί- του Ιορδάνη Ψημμένου Αποκαλύπτο- ζονται οι διαφορές μεταξύ παλαιών ντας την Οικιακή Εργασία σε Περιό- εννοιών και νέων δεδομένων της βιο- δους Κρίσης (Unveiling Domestic Work μηχανικής κοινωνίας, οι ατομικοί και in Times of Crisis) το 2017, η οποία δι- οι συλλογικοί στόχοι συγκρούονται ερευνά τις επιπτώσεις της κρίσης στις και αντιβαίνουν ο ένας στον άλλο μετανάστριες οικιακές εργάτριες και (Hirszowicz, 1981). συγκρίνει τις ζωές τους πριν την κρίση Τέλος, για την κατανόηση των πα- και κατά τη διάρκεια της. Η έρευνα ραγόντων που επηρεάζουν τις προσ- διαπιστώνει ότι οι μετανάστριες οικι- δοκίες και προοπτικές για επαγγελ- ακές εργάτριες ταύτισαν σταδιακά την 368 κοινωνική τους θέση με τις αξίες του ταναστών εργαζομένων άλλαξαν ιδιωτικού νοικοκυριού και την εργασία κατά τη διάρκεια της κρίσης. τους με γενικά χαρακτηριστικά και, • Αναλύει πως οι αξίες και οι ερμη- επομένως, όσο περισσότερο εσωτερί- νείες των μεταναστών για την εργα- κευαν την υποταγή και την απώλεια σία επηρεάζουν τις προσδοκίες τους ελέγχου στην προσωπική τους ζωή, τό- για επαγγελματική κινητικότητα. σο λιγότερες πιθανότητες υπήρχαν να • Διερευνά το ρόλο των οικογενειών αλλάξουν δουλειά και να αφήσουν την τους και την επίδραση των ομάδων οικιακή εργασία. Κεντρικό σημείο της αναφοράς στις προσδοκίες για μελέτης είναι ότι η επαγγελματική κι- επαγγελματική κινητικότητα. νητικότητα κατασκευάζεται μέσα από • Εξετάζει την κατανόηση σχετικής το επάγγελμα και τον τρόπο που επη- αποστέρησης των μεταναστών και ρεάζει τις προσδοκίες των εργαζομέ- πως αυτή επιδρά στις προοπτικές νων απέναντι σε «άλλους ανθρώπους» εργασίας. (Psimmenos, 2017). Στην προκειμένη περίπτωση, η ερ- γασία εστιάζει ειδικότερα στις υποκει- μενικές αξίες και ερμηνείες τους για Η έρευνα την εργασία και πώς αυτές επηρεάζουν τις προσδοκίες τους για επαγγελματική Η παρούσα εργασία αξιοποιεί τα κινητικότητα μέσα στο κοινωνικό πλαί- αποτελέσματα εμπειρικής έρευνας ως σιο όπου έχουν συλληφθεί κατά την πε- προς τις επαγγελματικές διαδρομές ρίοδο της οικονομικής κρίσης. αλβανών μεταναστών εργαζομένων σε Πιο συγκεκριμένα, η έρευνα απο- υπηρεσίες εστίασης και καθαρισμού βλέπει να διερευνήσει πως αντιλαμ- στην Ανατολική Αττική, που διενεργή- βάνονται την κρίση σε σχέση με τους θηκε κατά την περίοδο Φεβρουαρίου ίδιους, σε σχέση με τους ημεδαπούς - Μαρτίου 2018 με τη χρήση βιογραφι- και σε σχέση με τη θέση στο επάγ- κής μεθόδου και τη διεξαγωγή σε βά- γελμα, καθώς και να εντοπίσει τις αι- θος αφηγηματικών συνεντεύξεων (Γα- τιώδεις συνδέσεις και το βαθμό στο λατά, 2018). Πρόκειται για πιλοτική οποίο οι προσδοκίες των αλβανών έρευνα, μέρος μιας ευρύτερης μελέτης μεταναστών εργαζομένων επηρεάζο- για τη “Σχετική αποστέρηση σε περιό- νται από τις ομάδες αναφοράς με τις δους Κρίσης: Μια συγκριτική μελέτη οποίες συγκρίνονται. Κομβικό σημείο των εργαζομένων σε χαμηλόμισθα και αναφοράς της έρευνας για τη μελέτη χαμηλού κύρους επαγγέλματα”, που των επιπτώσεων της κρίσης στην επαγ- εκπονείται στο ΚΕΚΜΟΚΟΠ, Πά- γελματική κινητικότητα είναι η οικογέ- ντειο Πανεπιστήμιο (2017-2019). νεια, που αποτελεί το πρώτο θύμα της. Συνολικά, η έρευνα: Η ερευνητική μέθοδος που επιλέ- χθηκε είναι η μελέτη περίπτωσης ως • Εξετάζει πως τα κριτήρια και οι καταλληλότερη μέθοδο έρευνας για επαγγελματικές διαδρομές των με- τη διερεύνηση της επαγγελματικής κι- 369 νητικότητας. Μόνο μέσω μελέτης περι- Από τις επαγγελματικές ιστορίες πτώσεων μπορούμε να διερευνήσουμε και των τριών οικογενειών προκύπτει και να αναλύσουμε την κινητικότητα καθαρά ότι το πρώτο επάγγελμα που και τους αιτιώδεις δεσμούς της με τις άσκησαν στην Ελλάδα ήταν καθοριστι- ομάδες αναφοράς, την οικογένεια και κό για την επαγγελματική τους διαδρο- τις υποκειμενικές αξίες. μή και εξέλιξη. Το φαινόμενο της κα- Τα βασικά σημεία της ερευνητικής θοδικής επαγγελματικής κινητικότητας μεθόδου είναι τα εξής: κατά τη διαδικασία μετανάστευσης επι- βεβαιώνεται σε μεγάλο βαθμό, καθώς • Διεξοδικές αφηγητικές συνεντεύ- υπήρχαν αρκετά από τα μέλη των ερευ- ξεις σε Αλβανούς μετανάστες εργα- νώμενων οικογενειών που είχαν κατά ζομένους και τις οικογένειές τους. κανόνα πτυχίο τεχνικής επαγγελματι- • Επαγγελματικές ιστορίες με έμφα- κής σχολής και, κατ’ εξαίρεση, πτυχίο ση στις προοπτικές εργασίας και ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος. κινητικότητας των κινούμενων ερ- Επιπλέον, αναδείχθηκε καθοριστι- γαζομένων στον τομέα του καθαρι- κός ο ρόλος των συγγενών των μετα- σμού και τροφοδοσίας. ναστών για την εύρεση εργασίας. Εί- • Επίκεντρο οι οικογένειες μετανα- ναι χαρακτηριστικό ότι ένας έβρισκε στών και οι ομάδες αναφοράς τους δουλειά στην αρχή στο ξενοδοχείο ή για τη μελέτη των επιπτώσεων της στο αεροδρόμιο και, στη συνέχεια, κρίσης στην επαγγελματική κινητι- έφερνε όλη την οικογένεια και τους κότητα. στενούς συγγενείς. Έτσι, διαμορφώ- • Εστίαση στις υποκειμενικές ερμη- νονταν κοινωνικά δίκτυα και εσωτερι- νείες της σχετικής αποστέρησης κές αγορές στους εργασιακούς αυτούς των μεταναστών για τις προοπτικές χώρους με διαθέσιμες θέσεις που προ- κινητικότητας. ορίζονται για τους συγκεκριμένους με- Στην έρευνα συμμετείχαν τρεις οι- τανάστες και μετανάστριες. κογένειες μεταναστών εργαζομένων, Συνακόλουθα, οι δυνατότητες Βλάχοι της Αλβανίας, γεγονός που επαγγελματικής κινητικότητας προσ- τους βοήθησε πάρα πολύ για τη νόμιμη διορίστηκαν κατά κύριο λόγο από την είσοδο τους στην Ελλάδα, την απόκτη- άσκηση του πρώτου επαγγέλματος ση του Ειδικού Δελτίου Ταυτότητας στην Ελλάδα, τις διαθέσιμες ευκαιρίες Ομογενούς και αργότερα για την από- απασχόλησης στην περιοχή που εγκα- κτηση της Ελληνικής ιθαγένειας. Σε ταστάθηκαν, τα κοινωνικά δίκτυα και σχέση με το κοινωνικό υπόβαθρο των τις αντίστοιχες εσωτερικές αγορές ερ- τριών οικογενειών και το επίπεδο δια- γασίας που διαμορφώθηκαν. Κατά την βίωσης τους στην Αλβανία, διαπιστώ- αποτίμηση της επαγγελματικής τους δι- νεται ότι προέρχονται από οικογένειες αδρομής, οι τρείς οικογένειες της έρευ- που ζούσαν στην πόλη, μπορούσαν να νας μας θεωρούν ότι τα κατάφεραν κα- διασφαλίσουν καλό εισόδημα από την λά σε σχέση με τους άλλους ανθρώπους εργασία και δεν είχαν πολλά παιδιά. με τους οποίους συγκρίνονται. 370 Σύμφωνα με τα ευρήματα της έρευ- που είχαν και μπορούσαν να διατηρή- νας, οι ερωτώμενοι μετανάστες εργα- σουν. ζόμενοι είχαν καταφέρει σταδιακά να σταθεροποιήσουν την εργασιακή τους κατάσταση και να διατηρήσουν αυτά Συμπεράσματα που έχουν κατά τη διάρκεια της οικο- νομικής κρίσης στην Ελλάδα. Παρά τις Εστιάζοντας στην υποκειμενική αρχικές δυσκολίες που αντιμετώπισαν, αντίληψη της σχετικής αποστέρησης και γιατί η δουλειά ήταν βαριά ή υπήρχαν στις ερμηνείες των Αλβανών μετανα- αλλαγές στην εργασία και δεν τηρού- στών εργαζομένων για την εργασία και νταν πάντα οι όροι εργασίας, οι εν λό- τις προσδοκίες τους για κινητικότητα, γω εργαζόμενοι αποδέχθηκαν πλήρως διαπιστώσαμε ότι, πέρα από τις αντι- τους επαγγελματικούς τους ρόλους και κειμενικούς διαρθρωτικούς παράγο- την κοινωνική τους θέση. Σύμφωνα με ντες που μειώνουν τις επαγγελματικές τις δικές τους νοηματοδοτήσεις και το ευκαιρίες για μετακίνηση, το σύστημα σύστημα αξιών τους για την εργασία, αξιών για την εργασία, οι κοινωνικές δεν είχαν αυξημένες προσδοκίες για συγκρίσεις, η οικογένεια και η ομάδα κάτι καλύτερο από αυτό που μπορού- αναφοράς με την οποία συγκρίνονται, σαν να πετύχουν. Έτσι, η αίσθηση της επηρεάζουν σε καθοριστικό βαθμό τις σχετικής αποστέρησης παρέμεινε χα- προσδοκίες και προοπτικές για επαγ- μηλή και ήταν ευχαριστημένοι με αυτά γελματική κινητικότητα. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Blau, P. and Duncan, O. D. (1978). The American Occupational Structure, New York: The Free Press A Division of Macmillan Publishing Co. Inc. Blauner, R. (1966). Work Satisfaction and Industrial Trends in Modern Society. Στο Bendix, R. & Lipset, S. M., Class, Status, and Power. Social Stratification in Comparative Perspective. New York: The Free Press, 2nd Edition, σσ. 473-487. Elder, G. J. H. (1974). Children of the Great Depression. Social Change in Life Experience. Chicago: University of Chicago Press. Goode, W. J. (1966). ‘Family and Mobility’ in R. Bendix, & S. M. Lipset, Class, Status and Power. Social Stratification in Comparative Perspective, New York: The Free Press, pp. 582-601. Hirszowicz, Μ. (1981). Industrial Sociology. An Introduction. Oxford: Martin Robertson. Hyman, H. H. (1966). Value Systems of Different Classes. A Social Psychological Contribution to the Analysis of Stratification. Στο R. Bendix, & S. M. Lipset, Class, Status, and Power. Social Stratification in Comparative Perspective. New York: The Free Press, 2nd Edition, σσ. 488 – 499. Jahoda, M., Lazarsfeld, F. P., and Zeisel, H. (1971). Marienthal: the sociography of an unemployed community. Chicago: Aldine - Atherton. Komarovsky, M. (1962). Blue collar marriage, New York: Random House 371 Lipset, S. M., & Zetterberg, H. L. (1966). A Theory of Social Mobilitiy. Στο R. Bendix, & S. M. Lipset, Class, Status and Power. Social Stratification in Comparative Perspective. New York: The Free Press, 2nd Edition, σσ. 561-573. Psimmenos, I. (ed.) (2017). Special Section: Unveiling Domestic Work in Times of Crisis. Journal of Modern Greek Studies, Volume 35, Number 1, Johns Hopkins University Press, σσ. 1-128. Psimmenos, I. (2017). “The Social Setting of Female Migrant Domestic Workers” στο Psimmenos, I. (ed.), Special Section: Unveiling Domestic Work in Times of Crisis, Journal of Modern Greek Studies, Volume 35, Number 1, Johns Hopkins University Press, σσ. 43-66. Rose, M. (1985). Re-working the Work Ethic. Economic Values and Socio-Cultural Politics, London: Batsford Academic and Educational. Runciman, W.G. (1996). Relative Deprivation and Social Justice. A Study of Attitudes to Social Inequality in Twentieth-Century England, Berkeley and Los Angeles: University of California Press. Urry, J. (1973). Reference groups and the theory of revolution, London, Henley and Boston: Routledge & Kegan Paul. Γαλατά, Π.-Β. (2018). “Διαδρομές επαγγελματικής κινητικότητας κατά την περίοδο της κρίσης αλβανών μεταναστών που απέκτησαν την ελληνική ιθαγένεια”, Ο κόσμος της εργασίας, Τεύχος 5, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, σσ. 11-34. Γαλατά, Π.-Β. (2014). «Ο προσδιορισμός του νομικού και κοινωνικού περιεχομένου της έν- νοιας των μεταναστών δεύτερης γενιάς» στο Μπαλούρδος Δ. - Χρυσάκης Μ. (επιμ.), Ενσωμάτωση των μεταναστών δεύτερης γενιάς στην Ελληνική κοινωνία, Αθήνα: Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, Εκδόσεις Παπαζήσης, σσ. 23-50. Κασιμάτη, Κ. (επιμ.) (2003). Πολιτικές Μετανάστευσης και Στρατηγικές Ένταξης. Η περίπτω- ση των Αλβανών και Πολωνών μεταναστών, Αθήνα: Gutenberg. Κασιμάτη, Κ. (2003). «Γυναικεία μετανάστευση από Αλβανία και Πολωνία – Απασχολή- σεις και Διαφορετικότητες» στο Κασιμάτη, Κ. (επιμ.), Πολιτικές Μετανάστευσης και Στρατηγικές Ένταξης. Η περίπτωση των Αλβανών και Πολωνών μεταναστών, Αθήνα: Gutenberg, σσ. 157-192. Τσιώλης, Γ. (2006). Ιστορίες ζωής και βιογραφικές αφηγήσεις. Η βιογραφική προσέγγιση στην κοινωνιολογική ποιοτική έρευνα, Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική. Τσιώλης, Γ. (2014). Μέθοδοι και Τεχνικές Ανάλυσης στην Ποιοτική Κοινωνική Έρευνα, Αθή- να: Εκδόσεις Κριτική. Χρυσάκης, Μ. και Γαλατά, Β. (2016). «Η κοινωνική ένταξη των μεταναστών δεύτερης γενιάς στην Ελλάδα», στο Κονιόρδος Σωκράτης (Επιμ.), Πρακτικά 5ου Πανελλήνιου Συνεδρίου της Ελληνικής Κοινωνιολογικής Εταιρείας (ΕΚΕ), Η Ελληνική κοινωνία στο σταυροδρό- μι της κρίσης – έξι χρόνια μετά, Αθήνα: Ελληνική Κοινωνιολογική Εταιρεία, σσ. 732-745. Ψημμένος, Ι. – Σκαμνάκης, Χ. (2008). Οικιακή Εργασία των Μεταναστριών και Κοινωνική Προστασία. Η Περίπτωση των Γυναικών από την Αλβανία και την Ουκρανία, Αθήνα: Παπαζήσης. Ψημμένος, Ι. (2003). «Ερμηνείες μετανάστευσης, προσδοκίες και ταυτότητες Αλβανών και Πολωνών μεταναστών» στο Κασιμάτη, Κ. (επιμ.), Πολιτικές Μετανάστευσης και Στρατηγικές Ένταξης. Η περίπτωση των Αλβανών και Πολωνών μεταναστών, Αθήνα: Gutenberg, σσ. 123-155. 372 ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ ΕΤΗΣΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΕΛΕΥΣΗ ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. Πρόεδρος της Συνέλευσης: Θεόδωρος Κατσανέβας ΘΕΜΑ ΠΡΩΤΟ: Απολογισμός διοικητικών πεπραγμένων, Οικονομικός Απολογισμός από το Δ.Σ., της διαχειριστικής περιόδου 1/1/2018 έως 31/12/2018, ανάγνωση της έκθεσης της εξελεγκτικής επιτροπής συζήτηση επί αυτών και ψηφοφορία έγκρισης του Οικονομικού Απολογισμού και των Διοικητικών Πεπραγμένων της διαχειριστικής περιόδου 1/1/2018 έως 31/12/2018, καθώς και του προϋπολογισμού του 2019. ΘΕΜΑ ΔΕΥΤΕΡΟ: Προκήρυξη αρχαιρεσιών προς ανάδειξη νέου Δ.Σ και Εξελεγκτικής Επιτροπής ΘΕΜΑ ΠΡΩΤΟ: Καλούρη Ράνυ, απερχόμενη Πρόεδρος ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π., Απολογισμός Δράσης του Δ.Σ., της διαχειριστικής περιόδου 1/1/2018 έως 31/12/2018 Μπότου Αναστασία, απερχόμενη Ταμίας ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π., Οικονομικός Απολογισμός, της διαχειριστικής περιόδου 1/1/2018 έως 31/12/2018 Ανάγνωση της έκθεσης της εξελεγκτικής επιτροπής από τον Πρόεδρο της Γενικής Συνέλευσης Ομόφωνη Έγκριση των διοικητικών και οικονομικών πεπραγμένων και απαλλαγή του απερχόμενου ΔΣ. Εκλογές Εφορευτικής Επιτροπής ΘΕΜΑ ΔΕΥΤΕΡΟ: Προκήρυξη αρχαιρεσιών προς ανάδειξη νέου Δ.Σ και Εξελεγκτικής Επιτροπής. Εκλογές νέου ΔΣ 375 ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΠΕΠΡΑΓΜΕΝΩΝ Δ.Σ. ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. Δραστηριοτήτων (συνοπτικά) ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2017 –ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2018 Απολογισμός δραστηριοτήτων: 1. Από τον Ιανουάριο του 2018 μέχρι και τις 28/1/2019 πραγματοποιήθηκαν 18 συνεδριάσεις του ΔΣ 2. Αποφασίσθηκε τα μέλη της ΕΛΕΣΥΠ τα οποία έχουν «ενεργό» κάρτα ανερ- γίας να απαλλάσσονται της συνδρομής στην ΕΛΕΣΥΠ για το τρέχον έτος, καθώς και οιασδήποτε συμμετοχής στις δραστηριότητες της Εταιρείας. 3. Κατά τη διάρκεια του 2ου έτους της θητείας μας γράφτηκαν περίπου 40 νέα μέλη στην ΕΛΕΣΥΠ. 4. Τον Ιανουάριο του 2018 πραγματοποιήθηκε το ετήσιο συνέδριό μας με θέμα: «Η ζωή ως τέχνη ή η τέχνη της ζωής; » με ιδιαίτερη επιτυχία και σημαντικούς ομιλητές. Τον χώρο του Συνεδρίου και πέρυσι όπως και φέτος τον «εξασφά- λισε» το αναπληρωματικό μέλος του ΔΣ κα Νίνα Μυλωνά-Καλαβά, την οποία και ευχαριστούμε. 5. Συνεχίστηκε κανονικά η έκδοση της Επιθεώρησης Συμβουλευτικής και Προ- σανατολισμού. Εκδόθηκαν και τα Πρακτικά του προηγούμενου επιστημονικού μας συνεδρίου, του Ιανουαρίου του 2017. 6. Συμμετείχαμε στο συνέδριο του Πανεπιστημίου Frederick στην Κύπρο 7. Ολοκληρώθηκε η αποδελτίωση των τευχών της Επιθεώρησης Συμβουλευτι- κής-Προσανατολισμού χάρη στην προσπάθεια του μέλους της ΕΛΕΣΥΠ Κων- σταντίνου Τσίμα και της Προέδρου της ΕΛΕΣΥΠ Ράνυς Καλούρη, οι οποί- οι για τα τεύχη 1-99 βασίστηκαν στην προσπάθεια αποδελτίωσης που είχαν πραγματοποιήσει οι: Ζούμπου Χρυσάνθη, Μαρινοπούλου Χριστίνα, Σπανέα Σταυρούλα, Κουτσομίχος Νικόλαος, Μακρυδημήτρη Δέσποινα, Φουντουκά Ανθή και Χρυσάνθη Γεωργαντά. Το ΔΣ της ΕΛΕΣΥΠ ευχαριστεί ιδιαίτε- ρα όλους τους συντελεστές. Ο πίνακας με την αποδελτίωση βρίσκεται στην ιστοσελίδα της ΕΛΕΣΥΠ και ειδικότερα στο: https://www.elesyp.gr/index.php/ periodiko-elesyp-3/apodeltiwsi-2 8. Αποφασίστηκε η ηλεκτρονική πλέον έκδοση της Επιθεώρησης Συμβουλευ- τικής και Προσανατολισμού, προκειμένου να γίνεται εξοικονόμηση πόρων [έκδοσης και αποστολής], αλλά και να είναι περισσότερο και ευκολότερα προσβάσιμη στο αναγνωστικό κοινό. 9. Αποδελτιώθηκαν και αναρτήθηκαν ηλεκτρονικά όλα σχεδόν τα τεύχη της Επι- θεώρησης Συμβουλευτικής και Προσανατολισμού. 10. Αποφασίστηκε η πρόσβαση στα τεύχη της Επιθεώρησης Συμβουλευτικής-Προ- σανατολισμού τα οποία έχουν εκδοθεί μέχρι και το 2010 να είναι ελεύθερη σε όλα τα μέλη, τους φίλους της ΕΛΕΣΥΠ και σε κάθε ενδιαφερόμενο, προσβλέ- 376 ποντας στην προαγωγή της μελέτης και έρευνας σε θέματα Συμβουλευτικής και Προσανατολισμού, και την αύξηση -εκτός των άλλων-και της αναγνωσιμό- τητας της ιστοσελίδας της ΕΛΕΣΥΠ. Την ιστοσελίδα της ΕΛΕΣΥΠ φροντίζει το μέλος μας, Αλίκη Αντωνοπούλου και την ευχαριστούμε. Η πρόσβαση στα τεύχη της Επιθεώρησης Συμβουλευτικής-Προσανατολισμού τα οποία έχουν εκδοθεί μετά το 2011 θα είναι εφικτή μόνον για όσα μέλη είναι ταμειακώς εντάξει με τη χρήση κωδικών. Με απόφαση του ΔΣ έχει ήδη σταλεί κωδικός και ο οποίος θα ισχύσει από 1/1/2019 μέχρι 31/12/2019. Στη συνέχεια, θα πρέ- πει τα μέλη να είναι ταμειακώς εντάξει για το 2019 για να έχουν πρόσβαση στα τεύχη που θα εκδοθούν το 2020. 11. Ετοιμάστηκε ο αφιερωματικός τόμος στη μνήμη του Σπύρου Κρίβα με επιμέ- λεια των μελών του ΔΣ της ΕΛΕΣΥΠ, Φωτεινή Κατσαμπούρη, Νίνα Μυλω- νά-Καλαβά, Νατάσα Μπότου, Ευγενία Κατσίγιαννη, Άννυ Κοντζίνου, Ράνυ Καλούρη και του μέλους της ΕΛΕΣΥΠ επικ. Καθηγητή ΔΠΘ κ. Νικόλαου Τσέργα, και κάλυψη των εξόδων έκδοσης από τους συμμετέχοντες συγγρα- φείς. 12. Πραγματοποιήθηκαν 4 επιστημονικές συναντήσεις: • Τον Ιούνιο του 2017 διοργανώσαμε επιστημονική συνάντηση με θέμα: «Ευ- τυχισμένοι Ανώνυμοι. Η Δύναμη των Θετικών Συναισθημάτων στο κυνήγι της Ευτυχίας», με ομιλητή τον Μιχάλη Γαλανάκη, αντιπρόεδρο της Εταιρείας Θε- τικής Ψυχολογίας, σε συνεργασία με το Δήμο Αιγάλεω και υπό την Αιγίδα της Δ/νσης Δ.Ε Γ΄ Αθήνας. • Το Νοέμβριο του 2017 σε συνεργασία με τη Δ/νση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευ- σης Γ΄ Αθήνας διοργανώσαμε ομιλία - συζήτηση με θέμα: «Συναισθήματα και Διατροφή» και ομιλήτρια την ψυχολόγο κα Ιωάννα Σούχλα • Την Τετάρτη 21 Μαρτίου 2018 πραγματοποιήθηκε ημερίδα με θέμα: «Αξί- ες - Ηγεμονία - Κοινωνική Αλλαγή», στην οποία ομιλητής ήταν ο κ. Γιάννης Μαρμαρινός, ομ. Καθηγητής Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης του ΕΚΠΑ. • Ακόμη, ημερίδα με θέμα: «Διαχείριση άγχους, άγχους εξετάσεων και Θετική ψυχολογία» πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 12 Δεκεμβρίου 2018, με ομιλητές τους: Ράνυ Χ. Καλούρη, καθηγήτρια Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε., πρόεδρο της ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. και τον  Δρ. Γαλανάκη Μιχάλη, αντιπρόεδρο της Ελληνικής Εταιρείας Θε- τικής Ψυχολογίας. Στην ίδια εκδήλωση η  Νάγια Μποέμη θεατρολόγος, πα- ρουσίασε βιωματικές τεχνικές που εφαρμόζονται στα πλαίσια του μαθήματος Ερευνητική Εργασία στην Α’ Λυκείου, με θέμα «Σχέσεις εφήβων και γονέων». 13. Αποφασίστηκε η συνδιοργάνωση με την Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαί- δευσης Δυτικής Αττικής του 1ου Πανελλήνιου Εκπαιδευτικού Συνέδριου με θέμα: «Συμβουλευτική, και Επαγγελματικός Προσανατολισμός Εκπαιδευτικές Πολιτιστικές Δραστηριότητες» στo Eργαστήριο Ειδικής Επαγγελματικής Εκ- παίδευσης Ελευσίνας (Ε.Ε.Ε.ΕΚ Ελευσίνας) και στο Ενιαίο Ειδικό Επαγγελ- ματικό Γυμνάσιο και Λύκειο Ελευσίνας στις 1, 2 και 3 Μαρτίου 2019. 377 14. Το ΔΣ της ΕΛΕΣΥΠ μετά από έγκριση του Υπουργείου Παιδείας αποφάσι- σε να πραγματοποιήσει πρόγραμμα στα σχολεία με τίτλο «Βιωματικό εργα- στήριο προσωπικής και κοινωνικής ανάπτυξης  (Γυμνάσιο)». Η συμμετοχή στην υλοποίηση και η επιστημονική ευθύνη γίνεται εθελοντικά από μέλη της ΕΛΕΣΥΠ και μέλη του ΔΣ της. 15. Το ΔΣ της ΕΛΕΣΥΠ κατά τη διάρκεια της θητείας του έχει ζητήσει συνάντηση εργασίας από το Υπουργείο Παιδείας με θέμα : «την ανάγκη επαναπροσδι- ορισμού και εφαρμογής ενός ολοκληρωμένου συστήματος Επαγγελματικού Προσανατολισμού & Συμβουλευτικής στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση» , αλ- λά δεν έχουμε λάβει καμία απάντηση. 16. Στην υλοποίηση του φετινού συνεδρίου μας είχαμε την ευγενική υποστήριξη του ΕΒΕΑ, των εκδόσεων Πεδίο και του σούπερ μάρκετ Σκλαβενίτης. 28-1-2018 378 Το Δ.Σ. της ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. το οποίο προέκυψε από τις εκλογές της 2/2/2019, μετά την συγκρότησή του σε σώμα είναι το εξής (3/2/2019 – 2/2/2021): • Πρόεδρος: Καλούρη Ουρανία Καθηγήτρια Ανώτατης Σχολής Παιδαγωγικής & Τεχνολογικής Εκπαίδευσης (ΑΣΠΑΙΤΕ)   email:

• Αντιπρόεδρος:  Καλαβά-Μυλωνά Νίνα Δρ. Πανεπιστημίου Αθηνών, Σύμβουλος Προσανατολισμού   email:

• Γραμματέας: Κατσαμπούρη Φωτεινή Δρ. Πανεπιστημίου Αθηνών, Σύμβουλος Προσανατολισμού   email:

• Ταμίας: Μπότου Αναστασία Δρ. Πανεπιστημίου Αθηνών, Σύμβουλος Προσανατολισμού   email:

• Μέλος: Μακρόπουλος Κωνσταντίνος Msc ΣυΕΠ, Εκπαιδευτικός Αναπληρωματικά μέλη: • Δρόσος Νικόλαος • Τσέργας Νικόλαος Ελεγκτική επιτροπή: · Τζουγανάκη Κατερίνα · Κουτσουμπής Ευάγγελος · Σταμπολτζή Αγλαΐα 379 ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. ISSN 1105-2449 380