21 Ξ Ι ΙΚ ΤΜ Ν ΢ΝΡΧΜ ΨΚ ΢ΝΘ ΟΣΗΣ ΢ ΙΙ: ΗΝ ΡΧΣΙΚΗΝΠΡ ΞΗ,ΝΗΝΓ ΜΗΛΙ ΝΣ Λ ΣΗΝ Κ Ι Ο ΓΓ ΜΟ΢ ΙΟ΢* SPECIALIZED ROMAN DIVINITIES II: THE EROTIC ACT, THE WEDDING CEREMONY, AND MARITAL LIFE 1 ΟΓ Γ ό Η“Sondergötter”Γ Γ “Augenblicksgöt- ter”Λ αΓ ό Γ ΓUsenerΛΓ Γβ ό α Γ Γα αΓ Γ - ΙΓ Γ α αΓ Γα Γ χ αΓ Γ Γ Γ έΓ« Γ Μ α Γ ό έΓα όΓ Γ Γ Γ β Γ χ Γ αΓ Γ φ β Γ α»ΛΓ Δ ώ : Φ ο ο ία, XXXV, 2006, 91-ΣΡΥΝΓ Γ α Γ ό Γ Γ Γ α αΓ αΓ Γ α Γ Γ Γ Γ Γ αΓ Γ Γ αΓ Γ Γ Γ α Γ« αΓ α»Γ Γ αΓ α α (unpresented and unpublished essay). 1 Γ Γ Γ Γ α Γ αΓ Γ Γ όΓ όβα Γ Γ αΜ Γ Γ Γ Γ α ΓΗ αΓ Γ α Γ ό α ΛΓ αΓ α α Γ Γ α Γ α Γ α β έΓD. Mantzilas, Les divinités dans l’œuvre poétique d’Ovide, Diss. Paris, 2000· Lille 2002· Saarbrücken ΤΡΣ6ΘΛΓ α Γ αΓ Γ α Γ Γ Γβ β Μ αφ α Γ α Γ β Γ Γ χα Γ α α φ Γ ό Γ Γ α Γ α ό αέΓ A. Zinzow, Der Vaterbegriff bei den römischen Gottheiten, Progr. Pyritz, 1887· G. Wis- sowaΛΓ “κchteΓ undΓ falscheΓ Sondergötter”Γ ., Gesammelte Abhandlungen zur römischen Religion- und Stadtgeschichte, München, 1904, 304-326· L. R. FarnellΛΓ “ύheΓ Place of the Sonder-götterΓinΓμreekΓψolytheism”Γ H. Balfour et al. (eds), Anthropolog- ical Essays Presented to Edward Burnett Taylor, Oxford, 1907, 81-ΣΡΡ·ΓσΝΓιeubnerΛΓ“ψer- sonifikationΓ abstracterΓ ηegriffe”Γ W. H. Roscher, ALGRM, III, 2, Leipzig, 1902-9, 2068-2169· H. J. ϊoseΛΓ “πtalianΓ SondergötterΝ”Γ JRS 3 (1913), 233-241· E. Bickel, Die al- trömische Gottesbegriff. Eine Studie zur antiken Religionsgeschichte, Leipzig-Berlin, 1921· κΝΓVetterΛΓ“ZuΓdenΓυamenΓeinigenΓSondergötter”ΛΓSprache 5 (1959) 213-8· μΝΓϊadkeΛΓ“ιasΓ WirkenΓderΓrömischenΓμötter”ΛΓ Gymnasium 77 (1970) 23-46· A. Archi, Divinità tutelari e sondergötter ittiti, Roma, 1975, α α χ Χ α · B. Gladigow, “μötternamenΓundΓυameΓμottes”Γ H. von Stietencron, Der Name Gottes, Düsseldorf, 1975, 13-ΥΤ·ΓνΝΓρΝΓτetteΛΓ“υekrologΓeinerΓκpocheέΓνermannΓώsenerΓundΓseineΓSchuleΝΓκinΓ Wirkungsgeschichtlicher Rückblick auf die Jahre 1856-Σ87ά”ΛΓ Lustrum 22 (1979-1980) 5- ΣΡ6·Γ ηΝΓ μladigowΛΓ “μottesnamenΓ ΗμottesepithetaΘΝΓ πΝΓ εllgemein”ΛΓ RAC 11 (1981) 1202- 1238· C. ψiccalugaΛΓ“εttualitàΓdeiΓSondergötterγΓ‘ιivinitàΓfunzionaliΕΓeΓfunzionalitàΓdivinaΓ nella religione romana arcaica”Γ A. Arrighetti (ed.) Aspetti di H. Usener, filologo della religione, Pisa, 1982, 147-169· R. Kany, Mnemosyne ald Programm: Geschichte, Erin- nerung, und die Andacht zum Unbedeutenden im Werk von Usener, Warbung und Benja- min, Tübingen, 1987· C. R. Philips, “Sondergötter”ΛΓ Der Neue Pauly, Band 11, Leiden, 2001, 713-4· ρΝΓScheidΛΓ“νierarchyΓandΓStructureΓinΓϊomanΓψolytheismέΓϊomanΓτethodsΓofΓ θonceivingΓ εction”ΛΓ C. Ando (ed,), Roman Religion, Edinburgh, 2003, 164-190· M. WalraffΛΓ “VieleΓ τetaphernΓ – viele Götter? Beobachtungen zum Monotheismus in der Spätantike”ΛΓ J. Frey-J. Rohls-R. Zimmermann (eds), Metaphorik und Christologie, Berlin-New York, 2003, 151-166, 160· J. Scheid-ρΝΓ SvenbroΛΓ “σesΓ Götternamen de Μ ΣΡΙΟ΢ΝΜΑΝΣ ΙΛΑ΢ α Γ“Urmonotheismus”ΛΓ Γ Γ ζ Γό Γ Γα χα Μ ό α Γχ ό Γ χ Γ αΓ ό Γ ό αΘΓ Γ α Γ α , α Γ Γ Γ α αΛΓ Γ αΓ α αΓ α αΓ Μ α Γ Γ Γ ΛΓ χ Γ α Γ α βα ΛΓ ό Γ Γ α α α Γ Γ Γ ό Γ Γ α ό Γ αΓ Γ Γ Γ Μ Γ ΝΓ α Γό Γ Γφ αΓ Γα Γζ ΛΓ α όΓ Γ Γ Γ β Γ αΓ Γ ΛΓ χ Γ Γ α Γ αΓ Γ Μ αΓζ ΝΓ αΓ Γ Γ αΓ Γ«Sondergötter»ΛΓ Γ αΓ Γ φ αΓ αΓ ΝΓ Γ Γ - Γ α Γα Γ αΓ Γ«Numen/ ana», Γ αΓ α Γ αΓα χ Γ Γ χ Γα Γ ΓΗ Γ Γ Μ 2 α ΛΓ Γ α Γ αΓ Γ φ ΘΓα χ Γ Γα χα Γ . ΟΓ Γ ό Γ φ αΓ Γ Γ Γ ό Γ Indigitamenta3ΛΓ Γ Γ ό Γ Γ α Γα Γ νermannΓώsenerέΓuneΓgrandeΓύhéogonie”Γ N. Belayche et al. (eds), Nommer les Dieux, urnhout, 2005, 93-103· M. Lipka, Roman Gods: A Contextual Approach, Leiden, 2009, 69- 7Σ·ΓτΝΓιΝΓςonarisΛΓ“ύheΓμreekΓμodsΓinΓσateΓ- Nineteenth- and Early Twentieth- Century μermanΓandΓηritishΓScholarship”Γ J. Bremmer-A. Erskine (ed.), The Gods of Ancient Greece: Identities and Transformations, Edinburgh, 2010, 483-504, 492-5· ΝΛΓ “εn- cientΓψolytheismsΓandΓτodernΓεntagonismsέΓνermannΓώsenerΕsΓύheoryΓofΓ Sondergötter”Γ ., The Greek Gods in Modern Scholarship: Interpretation and Belief in Late Nine- teenth and Early Twentieth Century Germany and Britain, Oxford, 2016, 180-194· U. VollmerΛΓ“SpecialΓμods”ΛΓReligion Past and Present Online. Γ α Γ αΓ β Μ Γα Γ ό αΓ φ αΓ αΓ ΓRealenzyclopädie α Γ ΓNew Pauly OnlineΛΓ α Γ αΓ Γ Γ α Γβ β αφ Γ ΓS. Montero Herrero-S. Perea Yébenes, Romana Religio / Religio Romanorum. Diccionario bibliográfico de religion romana, Madrid, 1999 (Ilu. Revista de Ciencias de las Religiones. MonografíasΛΓΥΘΓ α ΓD. Mantzilas, ό. ., 2000, 763-8άΦΝΓ Γ α ΛΓ ΛΓ χ Γ αΓ αΓ Γ Wikipedia “List of Roman Deities”Γ α Γ“Indigitamenta”Ν 2 χ Γ Γ Γ α Γ Γ“Sondergötter”Γα όΓ ΓM. Fiedrowicz, Apol- ogie im frühen Christentum: Die Kontroverse um den christliche Wahrheitsanspruch in den ersten Jahrhunderten, PaderbornΛΓΤΡΡΡΛΓ ΓD. Elm von der OstenΛΓ“Die Kontroverse über die ‘Sondergötter. Ein Beitrag zur Rezeptions- und Wirkungsgeschichte der Handbuches ‘ϊeligionΓ undΓ ςultusΓ derΓ ϊömerΕΓ vonΓ μeorgΓ Wissowa”ΛΓ ARG 5.1 (2003) 67-79 α α “υumenΠτana”Γα ό ςΝΓτcμeoughΛΓ“υuminousΓλorcesΓandΓotherΓSchol- arlyΓ πnventions”Γ ., The Romans: New Perspectives, Santa Barbara, 2004, (ABC- θσπOΕSΓ ώnderstandingΓ εncientΓ θivilizations) 179 . ., α ζ α α α α . 3 A. van Baerland – G. Geldenhauer, Vetustissimorum ultrajectensium pontificum indigitamenta et res gestae maxime memoratu dignae, Lugduni Batavorum, 1609· J. Strauch, Indigitamenta Deo Optimo-Maximo clementer annuente, Lipsiae, 1642· A. To- var, Sobre “porro”: la explicaciδn de Pariente y los “Indigitamenta’, Madrid, 1946· M. ηevilacquaΛΓ “μliΓ πndigitamenta”ΛΓ Invigilata Lucernis X, 1988, 21-3· M. Perfigli, Indigita- menta. Divinità funzionali e funzionalità divina nella religione romana, Pisa, 2004 α Γ β Μ β αΓ α όΓ Γ L. Driediger-Murphy, BMCR ΤΡΡ7ΝΣΤΝΣΦΛΓ Γ Γ β ΛΓ Γ αΓ α Γ αΓ Indigitamenta Γ ΣΣΓ α έΓ Γ Γ ΛΓ Γ ΛΓ Γ α α ΛΓ Γ α ΛΓ Γφόβ ΛΓ Γ Γ α α ΛΓ Γ ΛΓ Γ α ΛΓ Γ ΛΓ Γ α α Γ α α Γ Γ α Γ αΓ Γ Γ αΜ φ ΛΓ αΓ ζ Γα α ΛΓ α Γ αΓ Γ φ Γ Γ Ηα όΓ Γ αΓ indigitareΛΓ « »ΛΓ α όΓ Γ α όχ Γ ΛΓ IndigesΛΓ α όΓ Γ αΓ aioΛΓ « »ΛΓ α όΓ Γdigitus, « Γ χ »Γ Γα όΓ αΓincantamentaΛΓ« Γ »ΘΓ α Γ αΓ Γ Γ Μ 450 Ξ Ι ΙΚ ΤΜ Ν ΢ΝΡΧΜΑΨΚ ΢ΝΘ ΟΣ Σ ΢ΝΙΙ α Γ ό Γ αΓ Γ Γα Γζ Γ Γ α Γα Γ α Μ α ΝΓ Ω Γ αΓ α α φ αΓ Γ α α ό Γ Γ Γ Γ φ Γ ΗCollegium ontificum)4ΛΓ Γ όχ Γ Γ Γ Γ Μ Γ ό α Γα αΓ Γ Γ α 5. Γ αΓ α Γ Γ ΛΓ Γ Γ Γ ζ Γ Γ α α α όΓ Γ Γ Γα α α Γ α όΓ α όΛΓ χ Γ α Γ Γ φ αΓ α Μ Γ α αΓ Γ α Γ Γ ό Γ Γ α Γ α 6. Γ α Γ χ Γα φ β Γ α ό Γ Γ α όΓ α Γ αΜ α α Γα όΓΧ α Γ αφ ΛΓ Γ Γ α ό7ΛΓ Γ 8 9 όβ αΓ Γ όΓ ΛΓ Γ Γ α Γ Γ Γ α α Γ Γ ΐαΓ Γ α ΛΓ ό Γ– α Γ Γ Γ Μ - α Γα Γ Γ φ Γ α όΓ Γ α αΓ Μ 10 αΓ Γ Γ Γ Antiquitates rerum humanarum et divinarum . Ω όΜ α αΓ Γ Ηβ β αΓ Γ βα α Γ α α ό Γ ΛΓ Γ Γ Γ χ ζ αΓ Γ χ αΛΓ Γ αΓ ΛΓ ό Γ Γ α β αΓ Γ Γ ό α Γ αΓ ΘΛΓ α α α Γ α αΓ Γ ό Γ Γ Γ χ Γ α Γα όΓ ΓMarquardt, Bouché-Leclercq, U, Wissowa, Otto, Rose, Kretschmer· Ch. Guittard “Indigitamenta deΓ laΓ vieΓ agricole”Γ I ., Carmen et prophéties à Rome, Turnhout, 2007, 157-167· F. ChapotΛΓ“Étiologie et critique du paganisme. La fonction des listesΓdΕindigitamenta chez les auteurs latins chrétiens” M. Chassignet (ed.), L’Étiologie dans la pensée antique, Turnhout, 2008, 331-345 (Recherches sur les Rhétoriques reli- gieuses, 9)· M. GallinaΛΓ“πndigitamenta”Γ[academiaΝedu]ΛΓ α α α α ό . ΟΓ Γ α β Γ Γ Dii certiΛΓ α Γ Γ ΛΓ Γ Γ Γ αΓ Γ αΓ α Γ Γβ βα ό αΓ α Γχ ζ αΓ Γ Γ Γ α έέΓ Dii Puerilis Aetatis Η Γ Γ α Γ α ΘΛΓDii Coniugales, Nuptiales o Conserentes Η Γ ζ ΛΓ α Γ Γ α ΘΛΓDii qui praesunt morti Η Γ Γ ΐ α αΓ Γ ΘΛΓ Dii deaeque Agrestes Η Γ αΓ Γα ΘΛΓ Dii Deaeque omnes, studium quibus arva tueri Η Γ αΓ Γ α ΛΓ Γ Γ Γα χ αΓ α Γ Γ α αΓ Γ α ΘΛΓDii qui praesunt domi et fortuna Η Γ Γ Γ ΐ α αΓ Γ Γ αΓ Γ α ΘΛΓDii auxiliaries Η Γ ΘΛΓ Γ Γ Γ α β Γ Γ ό βα Γ αΓ β β αΓ Γ φ Γ ΗDii selecti: Indigitamenta ex sacerdo- tum libris). 4 Varr., frg. 6 Riese ap. Non., 352; frg. 10 Riese ap. Non., 108; frg. 13 Riese ap. Non., 532; Varr. ap. Non., 528; Donat., Ad Ter. Phorm., I, 1, 15. 5 Tert., Ad Nat., , 1, 8· Arnob., Adv. Nat., II, 73. 6 α α G. Pugliese CarratelliΛΓ“Cereres”ΛΓPP 36 (1981) 367-372. 7 α α ό, β . T. R. Glover, The Conflict of Religions in the Early Ro- man Empire, Boston, 1960· R. D. Sider, Christian and Pagan in the Roman Empire: the Witness of Tertullian, Washington D. C., 2001· G. D. Dunn, Tertullian, London-New York, 2004. 8 α όβ , β . M. B. Simmons, Arnobius of Sicca: Religious Conflict and Competition in the Age of Diocletian, Oxford-New York, 1995. 9 αΓ Γ β Γ Γ Γ Γ Γ Γ Γ α Γ α ΛΓβ ΝΓ A. D. Nock, Conversion: the Old and the New in Religion from Alexander the Great to Au- gustine of Hippo, London, 1963· E. LΝΓ λortinΛΓ “εugustineΓ andΓ ϊomanΓ θivilΓ ϊeligionέΓ SomeΓθriticalΓϊeflections”ΛΓRevue des Etudes Augustiniennes 26, 1980, 238-256· A. Dihle, “ιieΓ ύheologiaΓ tripertitaΓ beiΓ εugustin”Γ H. Cancik (ed.), Geschichte-Tradition- Reflexion: Festschrift für Martin Hengel zum 70. Geburtstag 2: Griechische und römische Religion, Tübingen, 1996, 183-202· R. Topping, St. Augustine, London-New York, 2020. 10 Tert. Ad Nat., , 1, 8 Quare secundum vestros commentarios, quos ex omni theolo- giae genere recepistis, gradum conferens, quoniam maior in huiusmodi penes vos auctoritas 451 Μ ΣΡΙΟ΢ΝΜΑΝΣ ΙΛΑ΢ ΛΓ Γ αΓ Γ Γ αΓ Γ Γ Γα ό Γ Γ αΜ φ Γ Γ Γ α α ΛΓόχ Γ ό ΓΧ α ΛΓα α Γ Γ αΓ 11 Γ α α α Γ . Γ α Γ αΓ Γ α αΓ 12 Γ α α Γ α α ΛΓ Γ Γ Γ Γ ό Γ Γ α αΜ φ Γ Γ Γ όΓ Γ αΓ Γ όΓ αΓ ΓΣ6Γ ζ Μ ΛΓ αΓ α ό Γ Γ α Γα Γ Γ Γ Γ Γ - α Γ αΝΓ literarum quam rerum est, elegi ad compendium Varronis opera, qui, Rerum Divinarum ex omnibus retro digestis commentatus, idoneum se nobis scopum et posuit· Aug., C. D., V , 2· 4 Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de divinis autem postea scripsisse testatur· Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de divi- nis, quia divinae istae ab hominibus institutae sunt. α α, β . G. σiebergΛΓ“ιieΓ‘theologiaΓtripartitaΕΓinΓλorschungΓundΓηezeugung”, ANRW, I, 4 (1973) 63- 115· B. Cardauns, M. Terentius Varro, Antiquitates rerum divinarum. 1. Die Fragmente, 2. Kommentar, Mainz-Wiesbaden, 1976 (Akademie der Wissenschaften und der Literatur); πdΝΛΓ“VarroΓundΓ dieΓrömischeΓϊeligionέΓZurΓύheologieΛΓWirkungsgeschichte und Leistung derΓ ‘εntiquitatesΓ ϊerumΓ ιivinarumΕ”ΛΓ ANRW, II, 16, 1, 1978, 80-103· μΝΓ σiebergΛΓ “ιieΓ theologia tripartita alsΓ λormprinzipΓ antikenΓ ιenkens”ΛΓ RhM 125 (1982) 25-53· Y. Leh- mann, Varron théologien et philosophe romain, Bruxelles, 1997 (Collection Latomus 237)· ϊΝΓ ςanyΛΓ “ύheologiaΓ tripartita”ΛΓ LThK, Bd 9, Freiburg, 2000, 1434-5· ρΝΓ ϊüpkeΛΓ “VarroΕsΓ tria genera theologiaeέΓ ϊeligiousΓ ύhinkingΓ inΓ theΓ σateΓ ϊepublic”ΛΓ Ordia Prima 4 (2005) 107-129. Γ Γ «Sondergötter»Γ αΓ α χ Γ Γ di certi Γ αΓ Η Γ α Μ α Γ Γ Γdi incertiΘ·Γβ ΝΓ Γ α α Γ Γ lm von der Osten, ό. ., 71-2· βΝΓμΝΓWissowaΛΓ“ιieΓVarronischenΓdi certi und incerti”ΛΓHermes 56 (1921) 113-130. 11 Ο Γβα Γ Γ αΓ Γ έΓ ό Γ ΓΗC. D., IV, 8. 9. 11. 16. 21. 23. 24. 34· VI, 1. 9· VII, 2-3. 11. 13. 16. 21. 22. 24), α α ό α α (Nupt. Phil., I, 45-60· , 149), α ό (Ad Nat., , 1, 8. 9. 11, 1. 3-5 α 7-10. 12. 15, 2· Anim., 37, 1, 4· 39, 2· Spect., 5. 8, 6), όβ (Adv. Nat., I, 28. 36· , 23, 2. 30, 3;· IV, 3. 7, 3. 8, 1. 9, 2. 11· V, 18· ad Marcion., I, 13, 4· Apol., 25), (202, 17· 372, 15-6· 432, 20 L), α Μ (36, 20· 38, 12· 44, 11· 56, 21-2· 75, 25· 82, 4-5· 102, 12· 131, 25· 135, 15-6· 151, 6· 221, 6-7 L), (N. A., , 16, 10-1· V, 12, 5. 14· XV, 13, 11· XVI, 17, 2), (L. L., V, 49. 50. 64. 66. 69. 72. 74. 154. 164· VI, 13. 47· VII, 26-7. 36. 102· Χ, 61. 75. 77· R. R., II, 11, 5· Frg. 10, 249 Riese), (N. D., II, 61. 68· , 47. 63· Div., I, 45. 101· II, 32. 69· Arch., 27), Οβ (Fast., II, 19 sq. 449· III, 261 sq. 713 sq. 771-8· VI, 129-31. 169-72. 241. 503. 801-810; · Met., IX, 294· XV, 544-6), (N. H., II, 16· XV, 121· XVI, 235· XXXV, 108· XXIX, 58), (Aen., VII, 761), β (ad Ecl., 4, 50· 7, 21· ad Aen., I, 8. 17· VII, 47. 763· VIII, 314. 636· X, 76), α χ (Q. R., 20. 52. 57. 59. 77· Num., 4. 8. 13. 15· Rom., 4. 14, 3· Cam., 14. 30, 4· Fort. Rom., 5. 10), α όβ (Sat., I, 9, 16. 10, 7- 8. 12, 27. 31. 33· 16, 36), α (Inst., I, 20, 36· ΧΧ , 1. 9), β (I, 21, 3-4; V, 32, 6- 7. 50, 6-7. 52, 11; XXII, 9, 10. 10, 10; ΧΧΧ Χ, 7, 8. 12, 4), (ad Ter. Phorm., I, 1, 15. 49), ό Γ(Comp. Doctr., 59. 104. 155. 559. 828. 853 L), α ό (Idol., 4), ό (Mens., IV, 1. 4. 25· Mag., I, 30), (Die Nat., 22, 13), Minucius Felix (25, 8), β (3, 16), (61, 128 sq.), β (VIII, 3, 1), φ α α (III, 4, 3), αχ (Relat., XV, 1), (5, 32), α α Μ α (Ant. Rom., , 69, 5· IV, 15, 5) α , α α αφ αφ α α όα ό . 12 αΓ Γ α α όΓ α αΛΓβ ΝΓC. Thulin, Die Götter des Martianus Capella und der Bronzeleber von PiacenzaΛΓ μiessenΛΓ ΣάΡ6Γ ΗϊμVVΛΓ ΥΛΓ ΣΘ·Γ SΝΓ WeinstockΛΓ “τartianusΓ θapellaΓ andΓ theΓ θosmicΓ SystemΓ ofΓ theΓ κtruscans”ΛΓ JRS, XXXVI, 1946, 101-129· G. θapdevilleΛΓ“σesΓdieuxΓdeΓτartianusΓθapella”ΛΓRHR, CCXIII, 1996, 251-299. 452 Ξ Ι ΙΚ ΤΜ Ν ΢ΝΡΧΜΑΨΚ ΢ΝΘ ΟΣ Σ ΢ΝΙΙ χ Γ Γ Γ Γ Γ ό Γ Γ α Γ 13 ό Γ Γφ αΓ Γ α αΓ φ β Γζ ΝΓ Γ α ό Γ Γ αΓ α αφ Γ Γ Γ αΓ Γ Γ Γ ΛΓ Γ αΜ αΓ Γ αΓ Γ α Γβ (Di Coniugales, Nuptiales Γ Conse- rentes). χα Γ α ΕΓα χ Γ ό ΛΓ Γ Γ α Γ Γ Μ Γ έΓ Γ Subigus pater14 Γ αΓ Γ Γ Γ αΜ α Γ Γα όΓ Γ αΛΓα Γ α Γ αΓ Γ Γ Γφ Γ Γ αΜ ΛΓ Γ Γ φ Γ ΛΓ ΓVirgin(i)ensis ΓFortuna Virginalis ΓFor- tuna Virgo15 αΓ Γ Γ Γζ Γα ό α Γ– Γ Γ Γ 16 α Γ ΓΗIuno) Cinxia Γ Γ φ Γζ - αΓ Γα αΓ Γ α α Γ α Γ ΓPrema mater17 αΓ Γα Γ Γ Γ α Γ αΛΓ ΓPertunda ΓPertundus18ΛΓ ΓInuus ΓFatuus ΓFatulcus , α Γ ΓPerfica20 19 13 ΝΓ Γ Γ Γ β ΛΓ Γ Γ Γ χα Γ φ Γ Γ Μ Γ : Th. Köves-Zulauf, Römische Geburtsriten, München, 1990 (Zetemata 87), II. Intercidona, Pilumnus, Deverra, 95-219, 95-103 α αφ α, α α ό ( . χ. Iuno Lucina, 221-329), α α α ββ αφ α, IX-XXVI· S. Pucaté-ψaarmannΛΓ “σesΓ courotrophes”ΛΓ D. Gourevitch-A. Moirin-N. Rouquet (ed.), Maternité et petite enfance dans l’ Antiquité ro- maine, Bourges, 2003, 48-80· N. ηaillsΛΓ “σeΓ statutΓ deΓ lΕenfantΓ dansΓ lΕΓ εntiquité”ΛΓ α ό , 80-6, 80-2· B. Rawson, Children and Childhood in Roman Italy, Oxford, 2003, 100-1, 104-6, 108-111, 134-5, 211, 213, α · YΝΓτorizotΛΓ“OffrandesΓ à Artémis pour uneΓnaissanceΝΓεutourΓduΓreliefΓdΕεchinos”Γ V. Dasen (ed.), Naissance et petite enfance dans l’Antiquité. Actes du Colloque du Fribourg, 28 novembre-1er décem- bre 2001, Fribourg, 2004 (Ordis Biblicus et Orientalis, 203), 169-170· J. –ρΝΓ εubertΛΓ “σaΓ procreationΓ ΗdivinementΘΓ assistéeΓ dansΓ l”εntiquitéΓ gréco-romaine”ΛΓ α ό , 187-198· V. ιasenΛΓ“ϊomanΓηirthΓϊitesΓofΓψassageΓϊevisited”ΛΓJRA 22 (2009) 199-214 = ., Le sourire d’Omphale. Maternité et petite enfance dans l’Antiquité, Rennes, 2015. Γα ό αΓ Μ β Γ Γ α Γα χ αΓ Γ Γ Γ Γ Γ Γ αΓ Γ α Γ α Ν α α α α ββ αφ α V. Vuolanto et al., Children in the Ancient World and the Early Middle Ages. A Bibliography (Eight Century BC-Eight Cen- tury AD), α α α α α α α α. Γ ό Γ Γ ΓΗ Γ academ- ia.eduΘΓ Γ β Γ ΓΤΡΣ6Γ α β ΓΤΣ86Γ α αχ Γ α ΓΣ6άΓ Ν 14 Aug., C. D., IV, 9 adest deus Subigus, ut viro subigatur (sc. virgo)· Tert., Ad Nat., II, 11 ordinati [**pro pu]dor! et Mutunus et Tutunus et dea Pertunda et Subigus et Prema mater […] parcite dei impudentes ! χ Γ α Γ αΓ ΛΓ Γ ό αΛΓ χ Γ Γ Γ α·Γ βΝΓCic., ap. Non., Comp. Doctr., 395 . 15 Aug., C. D., IV, 11 cum virgini uxori zona solvitur, … dea Virginiensis vocetur· VI, 9 … adest Virginiensis dea, ut virgini zona solvatur· Arnob., Adv. Nat., I, 67 puellarum to- gulas Fortunam defertis ad Virginalem? 16 τartΝΓθapΝΛΓππΛΓΣΦάΓ…Γet cingulum ponentes in thalamis non relinquas· Arnob., Adv. Nat., III, 25 cingulorum Cinxia replicationi· Fest., 63. 17 Aug., C. D.ΛΓ V ΛΓ άΓadest… dea mater Prema… adest dea Prema, ut subacta, ne se commoveat, conprimatur. 18 Α ό , IV, 9 dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat, eat foras; agat aliquid et mari- tus. Valde inhonestum est, ut, quod vocatur illa, impleat quisquam nisi ille. Sed forte ideo toleratur, quia dea dicitur esse, non deus. Nam si masculus crederetur et Pertundus vocare- tur, maius contra eum pro uxoris pudicitia posceret maritus auxilium quam feta contra Sil- vanum· Tert., Ad NatΝΛΓππΛΓΣΣΓ…et dea Pertunda· Arnob., Adv. Nat., IV, 7, 11 etiamne Per- tunda, quae in cubiculis praesto est virginalem scrobem effidentibus maritis?· β. Gold- 453 Μ ΣΡΙΟ΢ΝΜΑΝΣ ΙΛΑ΢ αΓ Γ ΛΓ ΓVenus21 α Γ ΓConcubinus22 Γ αΓ Γ Γ 23 24 αφ ΛΓ o Mutunus Tutunus Η Γ Tutinus) α Γ Γ Priapus αΓ Γ Γ Γα Γ αΓ Γ Γ Γ Γ φ Γ Γ Γφα Μ 25 . Γ Γ Γ α Γ α Γ Γ Fascinus26. ΛΓ Γ bergerΛΓ“ςraftausdrückeΓimΓVulgärlatein”ΛΓGlotta, XX, 1931, . 101-150, 103 . . όΓ Γα ό Γ αΓ Γ Γ αΓpertundere: « »Ν 19 Γό Γ Γ χ αΓ Γ α όΓ Γ αΓ inireΛΓ « »ΛΓ Γ χ Γ Γ Γ Γ ΓΗ Γα Γ Γ ζ αΘΛΓ Γ α όΓ Γ in+avosΛΓ «φ ό »ΛΓ « Μ ό »ΛΓ Γ χ Γ Γ Γ αΓ Γ α ΝΓ α ζό α Γ Γ Γ έΓFaunus, Silvanus, Pan, Incubus, DusiosΝΓ αΓ Γ όΛΓ β Ν Liv., I, 5, 2 nudi iuvenes Lycaeum Pana venerantes per lusum atque lasciviam currerent, quem Romani deinde vocarunt Inuum· Serv., ad Aen., VI, 775 una est in Italia civitas, quae castrum novum dicitur: de hac autem ait 'castrum Inui', id est Panos, qui illic colitur. Inuus autem latine appellatur, Graece: item Graece, latine Incubo: idem Faunus, idem Fatuus, Fatuclus. dicitur autem Inuus ab ineundo passim cum omnibus animalibus, unde et Incubo dicitur· Isid., Etym., VIII, 11, 103 Pilosi, qui Graece Panitae, Latine Incubi appellantur, sive Inui ab ineundo passim cum animalibus. Unde et Incubi dicuntur ab incumbendo, hoc est stuprando. Saepe enim inprobi existunt etiam mulieribus, et earum peragunt concubitum: quos daemones Galli Dusios vocant, quia adsidue hanc peragunt immunditiam· Arn., Adv. Nat., III, 23 Armentorum et pecorum greg- ibus Pales praesunt Inuusque custodes· ., Orig. Gent. Rom., IV, 6· βΝΓOvΝΛΓFast., II, 441 Italidas matres … sacer hirtus inito· Rut. Nam., Red., 225-234. 20 Arnob., Adv. Nat., IV, 7 etiamne Perfica una est e populo numinum, quae obscenas illas et luteas voluptate ad exitum perficit dulcedine inoffensa procedere ?· 11. 21 Γ α Γ Venus α Γ Γ Γ Γ φ ΝΓ α Γ Γ Γ Ν 22 α Γ Γφ Γ Γ αΓ α Γ Γ έΓ CatΝΛΓ6ΣΛΓΣΤ6Γ ΝΓ ΝΓnec nuces pueris neget / desertum domini audiens / Concubinus amorem· da nuces pueris, iners / Concubine!· Concubine, nuces da· sordebant tibi villicae, / Concubine, hodie atque heri· miser a miser / Concubine nuces da. 23 χ Γ α ζ αΓ Γ Γ α ΝΓ α ό, β . Arnob., Adv. Nat., IV, 7 etiamne Tutunus, cuius inmanibus pudendis horrentique fascino vestras inequitare matronas et auspicabile ducitis et optatis?· 11 et quia non supplices Mutuno procumbimus atque Tutu- no· Tert., Ad NatΝΛΓππΛΓΣΣΓ…Γet Mutunus Tutunus· Apol., 25 Sterculus et Mutunus et Larenti- na provexit imperium· Lact. Inst. Div., I, 20, 36 Tutinus, in cuius sinu pudendo nubentes praesident, ut illarum pudicitiam prior deus delibasse videatur· Aug., C. D., IV, 11 Mutunus vel Tutunus, qui est apud Graecos Priapus· Fest., 154. Γό Γ Γ χ Γ χ ζ Μ αΓ Γ Γ Γ Γmutunium (Löwe-Götz, Corp. Gloss. Lat., II, 131-2) = mentula: « » (Lucil. 8 v. 7, . 40 Müll· Hor., Sat., I, 2, 68). α α α ό α φ ,α α ,ό χ ό αό (Paul.-Fest., 155 M Mutini Titini sacel- lum fuit Romae, cui mulieres velatae togus praetextatis solebant sacrificare). 24 ό α Γ αΓ Γ Γ Γ φα Γ ό α·Γβ Ν Aug., C. D., IV, 11· 34 adest enim… et Priapus· VI, 9 Sed quid hoc dicam, cum ibi sit et Priapus nimius mascu- lus, super cuius inmanissimum et turpissimum fascinum sedere nova nupta iubebatur, more honestissimo et religiosissimo matronarum? Sed quid hoc dicam, cum ibi sit et Priapus nimius masculus, super cuius inmanissimum et turpissimum fascinum sedere nova nupta iubebatur, more honestissimo et religiosissimo matronarum?· 24 in celebratione nuptiarum super Priapi scapum nova nupta sedere iubebatur. Paus., IX, 31, 2· Et. Byz., s. v. Λά α ο ; Ἅβα ο · Virg., G., IV, 111· Serv., G., II, 84; IV, 111· Schol. Théocr., I, 81· Tzetz., Lyc., 831· Schol. Apoll. Rhod., I, 932· Diod., IV, 6· Hor., Sat., I, 8, 2· Ov., Fast., VI, 319-348· Priapeia, passim α α . 25 ΟΓ Γα αφ Γ ΓAug., C. D., VIΛΓάΓ α ΓΤΦΓ Γα αφ α Γ α α ΛΓ Γ Γ α αΓ Γ Γ φ Γ α ό α αΓ Γ αΓ αΓφα Γ Γ Γ Γ Γ Γ Γ αΓ Γ Γ Γ Γ ζ Γ Ν 26 χ Γ Γ αΛΓ όΓ α Γα α ΓΗ χ Γ Γ α όΓ ΘΝΓ Μ Γ χ ό α Γ Γ ΓMutunus Tutunus·Γβ ΝΓArn., Adv. Nat., IV, 7. χ ό αΓα α Γ 454 Ξ Ι ΙΚ ΤΜ Ν ΢ΝΡΧΜΑΨΚ ΢ΝΘ ΟΣ Σ ΢ΝΙΙ α όΓ αΓ Γ Γ Saturnus27ΛΓ Γ αΛΓ Γ Γ α Γ αΓ 28 Γό α αΓ ΓσiberΓ Γ Γσibera α Γ Γ Γ ΓπanusΓConsi- vius ΓConsevius29. O ΓConserentes30 α Γφα Γ Γ Γ αΓ Γ Γ έΓαφ Γ α Γ αΓα όΓ Γ χ ΛΓ α φ α Γ Γα αΓ . β Γ Γ α αα Γ α α Γ αΓ αΓ 31 α ό Γ Γ Γ α Γ ό Γ α Γ ΓBona Dea ΛΓ Γ αΜ αΓ Γ α α α ό α Γα Γ Γ α αΓ α α Γα Μ Γζ ΛΓ α ό αΓ α Γ Γ α α α α Γ . Γ Γ αΓ χ ζό α Γ α Γ ΓFecunditas32. Γ αφ Γ Γ Γ Γ β αΓ Μ 33 34 α Γ Γ α α ό ΓDusios . O Incubus Γ Γβ α Γ αΓ Γ όΓ Γ Γ αΛΓ Γ fascinumΛΓ α Γ αΓ φα ·Γ β ΝΓ Plin., H. N., XXVIII, 4, 7· Aug., Civ. D., VII, 21 27 Varr., L. L., V, 64 ab satu est dictus Saturnus· Tert., Ad Nat.ΛΓ ΛΣΤΓΗ αΓ Γα όΓ α αφ Θ·ΓAug., C. D., IV, 21· 23· VII, 13 penes quem sationum omnium dominatus est· 19· VII, 2 propter ipsum semen· 3 seminis dator· Arnob., Adv. Nat., IV, 9 praesidem sa- tionis· Fest., 202, 17· 432, 20 L. Ό α ζ Liber & Libera ( ό α ό , α φό ), Saturnus, α χ α ό , α ό ό α α α α - α ΕΓ α - Μ α α α . Γ α Γ χα αΓ Γ Γ Γ Γ χ όΓ ΓΟ α Γ αΓ Γα φα αΓ Γ α Γ ΓΓ Γ α Γα όΓ Γ αΓ Ν 28 Aug., C. D., IV, 11 praesit nomine Liberi virorum seminibus et nomine Liberae feminarum· VI, 9· VII, 2· 3· 16· 21. Ο Γ Γ Γ α α Γ Γ Γ φ Γ ό Γ Γ φα ΓΗα ό , VIIΛΓΤΣΘΛΓ α Γ Γ Γ Γ ΛΓ αΓLiberaliaΛΓ ΓΣ7Γ α ·Γβ ΝΓ CIL I², 212· Fast. Antiat. (A. Degrassi, ILLR, α . 9)· β. Ov., Fast., III, 713 . . αζ Γ Γ Γ αΓ ΗCeresΘΓ α α Γ Γ αΓ Γ Γ Γ β Γ α Γ αΜ α Γ Γ αΓ όΓ αόΓ Γ Γ β Γ όφ ΝΓ Γ όΓΗcellaΘΓ Γ α ό α όΓ Γ Γ χα Γ α αΓ Γα Γ αΓ Γ α Γ Γα Μ χαΝ 29 Tert., Ad Nat., , 11, 3 qui con<satio>nibus concubitalibus praesit· Macr., Sat., I, 9, 16 a conserendo, id est a propagine generis humani, quae Iano auctore conseritur· Lyd., Mens., IV, 1 (63 Wissowa). 30 α Γ Γ αΓ Γ Γ Γ β Γ ·Γβ ΝΓFlacc. ap. Arnob., Adv. Nat., V, 18 deos conserentes… quos… in humani penis similitudinem versos obruisse se cineri, qui sub ollula fuerat factus exortum. 31 χα Γ α Γ α α Γ Γ αΓ α Γ ΛΓ Γ αΓ ό α αΓ Bona Dea, Fatua, Fauna, Damia·Γβ ΝΓMacr., Sat., IΛΓΣΤΛΓΤΣ·Γ ΛΓΤΦΝΓ27. 67· Dion. Hal., Ant., I, 43 · Cass. Dio, frg. 4, 3· Tzetz., Lyc., 1232· Honoratus, A 8. 314. 9· Lact., Inst., I, 22· Iust., XLIII, 1, 8· Arnob., Adv. Nat., I, 36· V, 18 α α . 32 Γό Γ Γ α Γα β Γ« α»ΛΓ« α»ΝΓ α Γα όΓ Γ Μ αΓ α Γ ΛΓ Γ Γ Γαφ ΓΓ αόΛΓό α Γ Γ Γ ό Γ ·Γβ ΝΓTac., Ann., XVΛΓ ΤΥΝΓ α Γ α Γ ΗcornucopiaΘΓ Γ ό Γ Γ ό χ ΛΓ όΓ Γ α Γ Ηhasta pura). 33 Ό Γα αφ α Γ α α , α ζό α Γ Γ Γ ό Γ Γ α Γ Γ α Μ ·Γ β ΝΓ Aug., C. D., XV, 23 Et quoniam creberrima fama est multique se expertos vel ab eis, qui experti essent, de quorum fide dubitandum non esset, audisse confirmant, Silvanos et Panes, quos vulgo incubos vocant, inprobos saepe extitisse mulieribus et earum appetisse ac peregisse concubitum; et quosdam daemones, quos Dusios Galli nuncupant, adsidue hanc inmunditiam et temptare et efficere, plures talesque adseverant, ut hoc negare inpudentiae videatur: non hinc aliquid audeo definire, utrum aliqui spiritus elemento aerio corporati (nam hoc elementum etiam cum agitatur flabello sensu corporis tactuque sentitur) possint hanc etiam pati libidinem, ut, quo modo possunt, sentientibus feminis misceantur. Dei tamen 455 Μ ΣΡΙΟ΢ΝΜΑΝΣ ΙΛΑ΢ Γ α ΛΓ Γ Γ α Γ ΓSuccubus35 Γ Ν χ ΛΓ ΛΓ αΓ Μ Γα όΓ α ΓΗFauni, Silvani, Panes, Inui, Incubi, Dusii, Succubi, Suc- cubaeΘΛΓ Γ χ ζ αΓ αΓ Γ Γ όΓ ΗFaunus, Silvanus, Pan, Inuus, Incubus, Dusios, SuccubusΘΝΓΌ Γα α Γ αΓ Γ Γ αΛΓ Γβ α Γ α Γζ Γ χα α αΛΓ ό Γ Γ φ Γ φ Γ Γ Γ ό Γ ΓΗα Γ α Γζ ΘΝ α Γ Γ ό Γ Γ α α Γ ΛΓ Γ T(h)alassio / 36 T(h)alassius α χ Γ Γ όΓ α Ν O Iugatinus37 Μ Γ Γ Γ Γ Γ Γζ α Γ αΓ α Γ ό Γ ΓIuno Iuga38 α Γ ΓIuno Iugalis39ΝΓΟ Γ φ Γ χ α Γ ΓCamelae vir- 40 41 42 gines . H Afferenda φ Γ Γ αΝΓ O Domiducus , Γ ό Γ Γ (Iuno) Domiduca43ΛΓ α Γ α Γ Γ ΗIuno) Iterduca44 α Γ Γ φ Γ χ Γ Γ Γ Γ α ΝΓΟΓ Domitius45 Γ βαζ Γ αΓ Γα Μ όΝΓ ΓΗIuno) Unxia46 φ Γ Γ α φ Γ Γ α Γ Γα α Γ Μ angelos sanctos nullo modo illo tempore sic labi potuisse crediderim· Isid., Etym., VIII, 11, 103 Pilosi, qui Graece Panitae, Latine Incubi appellantur, sive Inui ab ineundo passim cum animalibus. Unde et Incubi dicuntur ab incumbendo, hoc est stuprando. Saepe enim inprobi existunt etiam mulieribus, et earum peragunt concubitum: quos daemones Galli Dusios vocant, quia adsidue hanc peragunt immunditiam· Hinkmar, De Divortio Lotarii, ΧV Quaedam etiam faeminae a Dusis in specie virorum, quorum amore ardebant, concubitum pertulisse inventae sunt. 34 όΓ Γ αΓ incubareΛΓ « α Γ Γ Γ »ΛΓ « ζ α »·Γ β ΝΓ Aug., C. D., XV, 23 Silvanos et Panes, quos vulgo incubos vocant· Isid., Etym., VIII, 11, 103 Incubi dicuntur ab incumbendo, hoc est stuprando. 35 ό α Γ αΓ Γ α Γ ό ΛΓ Γ ΣΦ α αΛΓ βα Γ Γ Incubi. 36 Cat., 61, 133-4 lubet / iam servire Talassio· Liv., I, 9, 12-3 Unam longe ante alias specie ac pulchritudine insignem a globo Thalassi cuiusdam raptam ferunt multisque scisci- tantibus cuinam eam ferrent, identidem ne quis violaret Thalassio ferri clamitatum; inde nuptialem hanc vocem factam. α Γ Γ Γ Γ Γ όΓ Γ α Μ ΛΓ ό α Γ Γ φ Γ Γ Γ ΝΓ Γ α Γα αΓ Γ ό Γ Γβ α Γ Γ αβ Γ α ΛΓ ό α Γ Γ Thalassius φ Γ αΓ α όΓ α Γ Γ Γ ό Γ α Ν 37 Aug., C. D., IV, 11 ipse in Iugatino deo coniuges iungat· V , 9 Cum mas et femina coniunguntur, adhibetur deus lugatinus. ΛΓχα α ζ α Γ Γ ό αΓ Γ φ Γ Γβ ·ΓIV, 8 iuga montium deo Iugatino. 38 Paul.-Fest., 104 M s. v. Iugarius vicus: quam putabant matrimonia iungere. 39 Serv., ad Aen., IV, 16 'iugali' autem propter iugum, quod inponebatur matrimonio coniungendis: unde et Iuno iugalis dicitur. quidam 'iugali' accipiunt pro 'coniugali. 40 Paul.-Fest., 63 M Camelis virginibus supplicare nupturae solitae erant. 41 ert., Ad Nat., , 11 Afferenda est ab afferendis dotibus ordinata. 42 Aug., C. D.ΛΓV ΛΓάΓSed domum est ducenda quae nubit; / adhibetur et deus Domidu- cus. Ο OttoΛΓ “ϊömischeΓ Sondergötter”ΛΓ RhM, LXIV, 1909, 458 ό α ό gens Domitia. 43 Mart. Cap., II, 149 Domiduca. 44 Α ό , II, 149 Iterduca. 45 Aug., C. D., VI, 9 ut in domo sit, adhibetur deus Domitius . 46 Arnob., Adv. Nat., III, 21 Unctionibus… superest Vnxia· Mart. Cap., II, 149 Iter- ducam et Domiducam, Unxiam, Cinxiam mortales puellae debent in nuptias convocare, ut earum et itinera protegas, et in optatas domos ducas, et quin postes ungant, faustum omen affigas et cingulum ponentes in thalamis non relinquas. 456 Ξ Ι ΙΚ ΤΜ Ν ΢ΝΡΧΜΑΨΚ ΢ΝΘ ΟΣ Σ ΢ΝΙΙ ΛΓ Γ Γ φ α Γ α χ αΝ ό α Γ Γ α Γ Γ αΓ Γ 47 Hersilia Γ Hora Quirini . Γό Γ Γ Γ β Γ Γ Semo Sancus Dius Fidius48 α Γ Γ Γ Γ ό ΛΓ Γ Fides49. Γ Γ Μ ό αΛΓα Γ αΓ Γ Γ αΓ όβ Γ αΓ α Γ Γ φ Γ Γ ό Γ Γ ό χ Γ χ ζό α Γ ΓQuiritis ΓIuno Curritis50. H Manturna51 α φ ζ ΛΓ Γ αΓ α α Γ Γ φ Γ Γ Γ Μ αΓ Γ Γ όΓ Γ Γ α Γ αΓ Γχ ΝΓ Ό Γ αΓ Viri- 52 placa , Γ αΓ α α Γ Γ α ΛΓφ ό ζ Γ αΓ α α αΰ Γ α Γ αΓ φ Γ Γζ ΛΓ Γφ Γ Γ Ν ό Γ Γ 53 Γ α Γ Γ ΓPilumnus α Γ ΓPicumnus ΛΓό Γ α Γ ΓMaritorum 47 Γ αΓ α Γ Γ ζ Γ Γ ΛΓ Γ αΓ α Γό αΛΓ αζ Γ Γ Γ Μ ζ όΓ ΛΓ Γα όΓ Γ Γ έΓ Γ Γ ΓΗQuirinusΘΓ Γ Γ ΓΏ αΓ ΓΗHora QuiriniΘ·Γβ ΝΓGell., N. A., XXIII, 23, 2· Enn., Ann., frg. 71 B· Liv., I, 11, 2· Ovid., Mét., XIV, 829-851· Sil. Ital., XIII, 812· Plut., Rom., 14· Serv., En., VIII, 638. Γ α όχ αΓ α Γ Γ ό Γ α Γ Γ ΛΓ Γ ό Μ Γ ΓNerio Martis·Γβ ΝΓCass. Dio, LVI, 5· Cn. Gellius apud Gell., XIII, 23, 13· Den. Hal., II, 45· III, 1· Sil. Ital., XIII, 815· Plut., Rom., 19· Liv., I, 11, 2ΝΓ χό α Γ αΓ ΓΤΥΓ Μ ΛΓ Γ α Γ α Γ Γ Γ όφ ΛΓό Γ α ζ α Γ φ Γ ό · β ΝΓFast. Ant. Vet. & Fast. Arv. (CIL I², . 215): [H]orae Qui[r](ini). Fast. Ant. Maiores : [H]orae Qu[i(rini)]. Fratr. Arval. [Horae] Quir(ini) in colle. 48 ΟΓ ΓΗΖ Γ ί ο ΛΓ αΓ ΘΓ α Γ ό αΓ Γ ό Γ Γό Μ ·Γβ ΝΓCat. ap. Gell., X, 4,3· Cic., Sest., 8, 20· Mil., 32, 87· Tusc., I, 30. α ό α Γ Γ αΓ αόΓ Γ Γ όφ ΛΓ aedes Dii Fidii in colle·Γ β ΝΓ λastΝΓ VenusΝέΓ Dio Fidio in colle· Varr. ap. Plin., N.H., VIII, 194 in templo Sancus· Fest., 276, 11 L in aede Sanc[t]us· Liv., VIII, 20, 8 in sacello Sangus· XXXII, 1, 10 Sangus aedes·Plut., Q. R.ΛΓΥΡΛΓ Γ Γ χ Γ αΓ Γ αΓ Γ ΛΓ αΓ αΓ Γ αΓ α α Γ Γ Γό Γ α ·Γ β ΝΓ Varr., LL, V, 66, itaque inde eius perforatum tectum, ut ea uideatur dium, id est caelum. Quidam negant sub tecto per hunc deierare oportere· V, 2-3· Varr. ap. Non., 793 L· Plut., Q. R., 28. 49 Virg. & Serv., Aen., I, 292· Sil. Ital., II, 484· Fest., 269 L· Varr., LL, V, 74· Cic., Off., III, 104· Hor., Carm., I, 35, 21 . . χ ό αό, aedes Fidei populi Romani in Capitolio· β . Val.-τaxΝΛΓ ππΛΓ ΤΛΓ Τ7·Γ VπΛΓ 6ΛΓ ΣΛΓ Γ Γ ό αζ Γ ΓΣ Ο β ΝΓ Γ χ ό Γ Γ Γflamines maiores Γ ό φ α Γα όΓ Γ αΓ αΛΓ χ α Γ α Γ Γ αόΓ Γ Γ Γα χ όΓ αΓ α Γ Γ αΓχ αΓ αΓ– ό Γα όΓ αΓ χ α- Γ Γ α α·Γ β ΝΓ Liv., I, 21, 4 Ad id sacrarium flamines bigis curru arcuato uehi iussit (Numa), manuque ad digitos usque inuoluta rem diuinam facere· β. Serv., ad Aen., I, 292· VIII, 636· Mytho. Lat., I, 191· Hor., Carm., I, 35, 21-2. 50 α Γ αβ Γ ό αΓ Γ α Γ Γ Γ Γ Γ ΓIuno·Γβ ΝΓCIL IX Σ5Φ7ΝΓ Γό Γ Γ α Γ« ό χ »Γ Γ« ό »ΝΓ α ό α Γ Γ αόΓ Γ Γ ΓΆ Μ ΛΓ Γ α Γ Γ ό Γ α Γ ό αΛΓ Γ αΓ α Γ αΓ Γ αΓ Γ Γ ό ΛΓ Γ Γ Γ Γ ·Γ βΝΓLiv., I, 13· Plut., Rom., 19, 9· 29, 1· Ov., Fast., II, 479-480. 51 Aug., C. D., VI, 9 ut maneat cum viro, additur dea Manturna. 52 Val.-Max., II, 1, 6 Quotiens vero inter virum et uxorem aliquid iurgi intercesserat, in sacellum deae Viriplacae, quod est in Palatio, veniebant et ibi invicem locuti quae voluerant contentione animorum deposita concordes revertebantur. dea nomen hoc a placandis viris fertur adsecuta, veneranda quidem et nescio an praecipuis et exquisitis sacrificiis colenda utpote cotidianae ac domesticae pacis custos, in pari iugo caritatis ipsa sui appellatione viro- rum maiestati debitum a feminis reddens honorem, α φ ό β ό α α α όφ . 53 Ο α α α χα χ α Μ α, α βα α α α α α α ό - β Μ 457 Μ ΣΡΙΟ΢ΝΜΑΝΣ ΙΛΑ΢ Genii54ΛΓ α Γ Γ α - Γ Γ ζ . α φ β αΓ Γ 55 Γ α Γ αΓ Γ Γ α Γ Γ Iuno Pronuba ΛΓ Γ αΓ ό α Γ α όΓ Γ HymenΛΓ Γ Hymenaeus α Γ Γ Gratiae56. αζ Γ Γ ΓAmor ΓCupido57ΛΓ Γ α χ Γ όΓ Γ αΛΓ α Γ Γ Μ φ Γ Ν Ό Γ α α Γ α ΛΓ Γ α Γ φ Γ Γ Γ α Γ ΗIuno)58 α Γ Γ χ Γ Γ Γ α Γ Μ Γ ΗFortuna, Ianus, Liber, Libera, Priapus, Saturnus, Venus)ΛΓ Γ όΜ Γ ό Γ Γ χ ζ αΓ Γ Γ α ΛΓ Γ Γ ζ Μ ΛΓα – Γ Γ Γ - αΓIndigitamenta ΓSondergötter. Μ όΓ φ αΓ Γ Γ Γ Γχα α ζ ΛΓ α Γ β Γ αΓ α Γ αΓ ό Γ φα Γ Γα Γζ Ν όΓ Μ ζ Γ α όΓ Γα Γ Γ α Γ αΓ α Γ α Γ αΓ Γ α Γ Γ Γβ αΓ Γ Γ Ν φ (infantium dei· Serv., ad Aen., X, 76 Piso Pilumnum dictum, quia pellat mala infanti- ae), ό (coniugales dei· α ό , IX, 4), ό α α Μ (Aemilius Macer ap. Non., Comp. Doctr., 518 MΘΝΓΌ Γ αΓ α Γβ αΓ Γ αφ ΛΓ ut auspicaretur rectus esseΛΓ ό α Γ αΓ lectisternium αΓ Γ Γ ΛΓ Γ Γ α ό αΓ α α α α Γ Γ Γ Γ Γ α όΓ Γ Iuno α Γ Γ Hercules·Γ βΝΓVarr., ap. on., 528 M dis coniugalibus, Pilumino et Picumino [sic] in aedi- bus lectus sternebatur. 54 Arnob., Adv. Nat., II, 67 cum in matrimonia convenitis, toga sternitis lectulos et maritorum genios advocatis? nubentium crinem caelibari hasta mulcetis?. 55 Verg., Aen., IV, 166· Varr. ap. Serv., ad Aen., IV, 59. 166· Placid., Corp. gl. Lat., IV, 10· Isid., Or., IX, 7, 8· Fest., 104· Ov., Her., VI, 43-4 …pronuba Iuno / Adfuit et sertis tempora uinctus Hymen· Mart. Cap., II, 149 Et ecce advenire subito deorum Pronuba nun- ciatur. 56 Ov., Met., VI, 428-9 …Non pronuba Iuno, / Non Hymanaeus adest, non illi Gratia lecto...· Her., VI, 45-6 pronuba Iuno / affuit et sertis tempora vinctus Hymen· Met. IX, 796-7 …Cum Venus et Iuno sociusque Hymenaeus ad ignis / Conueniunt potiturque sua puer Iphis Ianthe. Ο Γ Γ ό Γ Γ Γ Γα ό Γ αΓ Γ ΛΓ Γ α Γ α Γ ΓΧ ΛΓ Γ α Γ α αΓ Γ αΓ α αΝ α , β . Ov., Met., I, 480 nec quid Hymen…curat. α , β . Sén., Méd., 110 . .· Lact. ad Stat., Theb., III, 283· Cat., 63, 7 α 26· Ov., Her., II, 31-4 …ubi nunc Hymenaeus in annos, / Qui mihi coniugii sponsor et obses erat?· XI, 103-4 Tolle procul de caede faces, Hymenaee, maritas / Et fuge turbato tecta nefanda pede· Pont., I, 2, 131 Ille ego qui duxi uestros Hy- menaeon ad ignes. α , β . Sen., Ben., I, ΥΛΓ αΓ αΓ Γ Γ Γ ό Γ α όΓ αΓ Γχ αΓ Γ α Γ χ α Ν 57 ΟΓAmor ΓCupido χ Γ α Γ Γ Γ όΓ όΓ αΛΓ Γ Γ Γ φ Μ ΝΓ α Γ Γα α αΓ χ αΝΓ Γ χ Γ Γ Γ ΛΓβ Ν Ov., Met., IV, 758-9 …taedas Hymenaeus Amorque / Praecutiunt. 58 Mart. Cap. II, 49 Interducam et Domiducam, Unxiam, Cinxiam mortals puellae de- bent in nuptiis convocare et schol. nonnullas ibi partes Iunonis fuisse ob officia, quae in 458 Ξ Ι ΙΚ ΤΜ Ν ΢ΝΡΧΜΑΨΚ ΢ΝΘ ΟΣ Σ ΢ΝΙΙ Π ΡΙΛΗΦΗ ΣκΝ τ λκΝ ηΫλκμΝ βμΝ δλΪμΝ πθΝ ΪλγλπθΝ ΰδαΝ δμΝ ι δ δε υηΫθ μΝ λπηαρεΫμΝ γ σ β μΝαφκλΪΝ δμΝκθ σ β μΝπκυΝ ξ έακθ αδΝη Ν βθΝ λπ δεάΝπλΪιβ,Ν βΝΰαηάζδαΝ ζ άΝεαδΝ κθΝΫΰΰαηκΝίέκ,Ν λ δμΝεα βΰκλέ μΝδ δαέ λαΝ βηαθ δεΫμ,ΝαφκτΝ ια φΪζδά ααθΝ βΝ δαδυθδ βΝ κυΝαθγλυπδθκυΝ έ κυμ,ΝΪλαΝεαδΝ βμΝλπηαρεάμΝπαθ κελα κλέαμέΝ έθαδΝξαλαε βλδ δεάΝβΝυπΫλΝ κΝ ΫκθΝ ι δ έε υ βΝ πθΝ υΰε ελδηΫθπθΝγ κ ά πθ,ΝβΝ κπκέαΝ έξ ΝπμΝ σξκΝ βθΝεΪζυοβΝεΪγ Νπ υξάμΝεαδΝΫεφαθ βμΝ βμΝαθγλυπδθβμΝαπάμέ RIASSUNTO [DIVINITÀ ROMANE SPECIALIZZATE: II: L’ATTO EROTICO, LA CERIMONIA NUZIALE E LA VITA CONIUGALE] La seconda parte della serie di articoli sulle divinità romane specializzate riguarda le entità legate all’azione erotica, alla cerimonia nuziale e alla vita matrimoniale, tre categorie importanti, poiché assicuravano la perpetuazione della specie umana eΝ quindiΝ dell’ImperioΝ RomanoέΝ δΥeccessivaΝ specificitàΝ diΝ questeΝ divinità, che era destinata a coprire ogni aspetto e aspetto della vita umana, è caratteristica. nuptiis praestat, Iterduca, Domiduca, Unxia, Cinxia est cognominata: ob ea, quae in Puer- periis, Lucina, Lucetia, Opigena… Natalis. 459