Pennsilfaanisch Deitsch – Wikipedia
Zum Inhalt springen
Vun Wikipedia
Pennsilfaani Deitsch
Gschwetzt in:
Amerikaa
Pennsilfaani
Ohio
),
Kanadaa
Schwetzer-Nummere:
as erschte Schprooch: baut 350.000
as zwette Schprooch: baut 50,000
Schtammbaam:
Indo-Yuropee'enisch
Germanisch
Wescht Germanisch
Deel Dialect Naame (Some overlaeppe):
Midwestern-deitsch
Bleenleit-deitsch
Kaericheleit-deitsch
Canadian-deitsch
Barrickskaundi-deitsch
Lechaakaundi-deitsch
, usw.
Codes
ISO 639-1
ISO 639-2(B)
gem
ISO 639-3
pdc
Blue:
The counties with the highest proportion of Pennsylvania German speakers.
Red:
The counties with the highest number of Pennsylvania German speakers.
Die
Pennsilfaanisch Deitsch
Schprooch
/pensɪlfaːnɪʃdaɪtʃ/
, ass gwehnlich yuscht Deitsch heesst unnich die Pennsilfaanisch Deitsche, awwer aa Pennsylvania German odder Pennsylvania Dutch genennt watt in Englisch, iss en
Schprooch
, ass gschwetzt watt bei verleicht 300,000 Leit in meh wie 30 Schteets in die
USA
un in
Ontario
Kanadaa
). S'menscht vun die Schwetzer sinn heit
Amische
un
Fuhremennischte
, wu Deitsch aa heit noch schwetze zu ihre Kinner, awwer's hot aa en latt
Luthrische
un
Reformierte
un Leit vun en Wisch annre Gmeeschafte, wu die Mudderschprooch noch gschwetzt henn, dieweil ass sie Kinner waare.
Die erschte Deitsche henn
1683
in
Pennsylvaani
gsettelt. In sellem Yaahr henn sie 's
Schtettel
Deitscheschteddel
neegscht an
Filidelfi
gegrindt. Der Mann, wu die do erschte deitsche Settlers gfiehrt hot, waar der
Franz Daniel Pastorius
In sellre Zeit henn die Deitsche all ihre unnerschiddliche Dialects gschwetzt - un deel vunne henn enanner schier gaar net verschteh kenne. So darrich die Generations henn sie die Schprooche zammegmixt - aa mit
Englisch
- un mer kann verleicht saage, ass die Schprooch zimmlich gleich waar ganz iwwer Pennsylvaani in die Zeit zwischich
1785
un
1815
. Sidder selli Zeit kammer saage, ass die Deitsche im neie Land "Pennsylvaanisch-Deitsch" schwetze. Die Gegend, wu die Schprooch gschwetzt watt, heesse deel Leit sitter em 19. Yaahrhunnert
Pennsylvania Deitschland
odder aa "Pennsylvania Dutch Country".
S'menscht vun die Settlers warre vun en Weltdeel kumme gwest, ass
Kurpfalz
odder die
Pfalz
(Palatinate) gheesse watt. Un en "Paelzer" kann aa noch heit, am Aafang vum 21. Yaahrhunnert, zimmlich guud ausmache, was en Pennsylvaanisch-Deitscher am schwetze iss deweehe. Allzwee Schprooche sinn aa naach zehe Generations noch zimmlich gleich.
'S hot aa en latt pennsylvaanisch-deitsche
Blatznaame
Grammar
Ennere
Quelltext bearbeiten
Feil:Shaynah.jpg
En Daycare Center in Kutzeschtettel
Mer kann Deitsch in unnerschiddliche
pennsylvaanisch-deitsche Klasse
in Pennsylvaani lanne, un wammer die Mudderschprooch schun schwetzt, kammer zammekumme mit annere Mannsleit un Weibsleit in
Schwetzerei-Druppe
fer die Schprooch iewwe.
Fer en arrig katze Einleitung gewwe, Pennsylvaanisch-Deitsch hot drei Gschlechter, so wie Hochdeitsch. Ee Unnerschitt zwischich Hochdeitsch unn Pennsilfaanisch Deitsch iss ass Hochdeitsch vier Fäll "Cases" hot, awwer Pennsilfaanisch Deitsch yuscht en Common Case unn en Dative Fall fer Nouns hot, unn fer d Ussproch, en Dative Fall, Nominative Fall unn Accusative Fall. Deel Leit duhn noch heidzedaags der Dative Fall yuuse (geweehnlich eldere Leit), awwer deel duhn nimmi der Dative Fall yuuse, wann sie schwetze, besonders is es so unnich die yungi Leit.
Gewebbgleecher
Do
kammer e Bissel Pennsylvanisch-Deitsch heere.
Entschtehung vum Pennsylvanisch-Deitsche naach der Theorie vum Werner H. Veith (1968)
Ennere
Quelltext bearbeiten
In die Gegend vum heidiche
Lengeschder Kaundi
, sinn im 18. Yaahrhunnert zwee unnerschiddliche Gruups von Dialect-Schwetzer zammekumme. Leit vun die
Schweiz
, die
Elsass
un vun
Württemberg
, un Eiwannnerer vun die
Pfalz
. Demit sie mitenanner schwetze henn kenne, hot bis ebaat 1800 en so-genannde "Misch-Mundart" (mixed dialect) entwickelt, ass mit die Zeit aagnumme warre is vun all die deitsche Settlers (bis ca. der Aafang vum 19.
Yaahrhunnert
). Des is es heidiche Pennsylvanisch-Deitsch. Selli Misch-Mundart, hot der
Wolfgang Veith
darrich sei Schtuddiess ausgfunne, iss neecher zu die Eastern Palatine Dialect, ass in die Gegend neegscht an die Schtadt vun
Mannheim
gschwetzt watt, ass s'iss zu enniche annre Dialects. Er hot im Oschte vun
Lengeschder-Kaundi
, besonders in
Baumannsschtettl
un in
Nei-Holland
im Yaahr 1967/68 gforscht, un die deitsche Leit datt gfroogt, welli Wadde sie yuuhse fer welli Saches. Ferwas hot sich selli Eastern Palatine Dialect geehich die annere saadwest deitsche Dialects darrichgsetzt? - Allem noch, iss es net yuuhscht weil so viel Siedlers (Settlers) von selli Gegend neegscht an Mannheim kumme warre.
Es sinn regional'se Unnerschidde. In Lengeschderkaundideitsch, Lebanonkaundideitsch, Mifflinkaundideitsch unn in Yarrickkaundideitsch saage sie
Wutzli
im Blatz vun
Seiche
Der Wolfgang Veith saagt (Pages 266-271), ass weil der Unnerschidd zwischich die Dialects vun die Siedlers, die wo's neegscht an Lengeschder Kaundi gwuhnt henn, 's greescht waar, iss der Dialect etabliert worde, ass s'neegscht zu die hochdeitsch "Schreib-Schprooch" gwest waar. Dieweil ass die do hochdeitsch Schreib-Schprooch alleweil in die
Biwwele
, Gesangbicher, Zeitinge un so weiter, vun die Schweizer, die Elsässer (Alsatians), Württemberger un die Pfälzer geyuuhst waare is, un alsemol in die Karrech (odder in die Gmee, odder in die Versammling) im Gottesdienscht, wo mer en Hochdeitsch gsunge un gheert hat, ass aa influenced waar von Pennsylvaanisch Deitsch, waar vun all die differnte Palatine Dialects der Mannheim Dialect (pälzisch: Mannemer Dialekt) s'neegscht zu die Schrift-Schprooch (90
% direct, odder indirect Iwwereischtimming (Agreement) mit die Schrift-Schprooch) - awwer nadierlich yuuscht die Wadde, ass er gfroogt hat deweehe. Mer kann gut glaawwe, ass es net leicht waar, fer mitenanner schwetze, wann ee Settler vun
Berner
(Banner) Land mit en Bauer vun
Zweibrücken
/Pfalz iwwer die Aernt schwetze hot welle, un allzwee eefach so geschwetzt hen, wie ihne der Schnawel gwaxe waar (mit annre Wadde, wie sie draa gegwehnt warre fer schwetze, wo sie kumme warre devun).
Fer weise ass der Mannheim Dialect (Des hot der Wolfgang Veith der "Kernraum" gheesse. Des meent die "Core Region".) s'neegscht zu die hochdeitsch Schrift-Schprooch waar (es "Hochdeitsch" is abbadich en Schprooch, ass mer schreibt, awwer net oft schwetzt), hot der Wolfgang Veith browwiert ghat, fer en Table mache, ass etliche differnte Dialects mitenanner vergleiche dutt. (Do sinn yuscht en Paar katz-gmachte Beischpiele):
Hochdeitsche Schreib-Schprooch
Kernraum (Mannheimer Gegend)
Umgebung des Kernraums (annere pfälzische Dialekte)
Luft
Luft
NO- Loft
Wiese
Wies
NW: Wies, O: Wies, S: Matte
Kind
Kind
N: Kend, W: Kend, O: Kindf, Kiend, S: Kenn, Kinn, Kend, Kind
Was?
Was?
N: Woas, Wat?
euch
eich
N: och, auch, S: ich
sind
sin
N: sein, S: sen
Haus
Haus
NW: Haus, Hous, Hus, SW: Hüss, Hüs
Dorf
Dorf [Darref]
Dorp
Bruder
Bruder
NW: Brurer, SO: Bruader, Brueder
hinten
hinne
S: henn-, hend-
nichts
nix
NW: neischt, neust, N: naut, SO: nex
ich
ich
NW: eich, aich, äich, SO: i
In die Gegend naadlich und eschtlich (Eastward) vun Lengeschder-Kaundi, wu mer 'deels eeniche dialekt-geographische' (Was is des supposed meene?) Unnerschidd mit's Pennsylvanisch-Deitsche in Lengeschder finne kann, un wu aa s'erscht in en schpeedere Zeit gsettled waare is, hot mer net neegscht so viel Communication Problems ghatt, wie in Bletz wu Schweizer un Pfälzer zammekumme warre. Die Schprooche in selli datt Settlements waare en latt neecher zu enanner. Sell meent: datt warre die unnerschiddliche Dialect-Grupps net neegscht so aarrig differnt vunanner, wie sie s'erscht gwest waare, unnich die Lengeschder-Deitscherei.
Quelle
Werner H. Veith, Pennsylvanischdeutsch. Ein Beitrag zur Entstehung von Siedlungsmundarten. In: Zeitschrift für Mundartforschung. XXXV. Jahrgang. Heft 3/4. Dezember 1968. Seit 254-271.
Pennsiylvaanisch-Deitsch Literatscher
Ennere
Quelltext bearbeiten
Es erscht Schtick vun Literatscher, ass in die deitsch Schprooch gschriwwe warre iss, iss aandem's
Mariye Lied
. Des do Gedicht (Poem) iss aandem in ebaat 1835 gschriwwe warre, bei der
Emanuel Rondthaler
. Sidder selli Zeit, henn etliche hunnert Mannsleit un Weibsleit Gdichte un Gschichte in die Mudderschprooch gschriwwe.
Do sinn die Leit, wu mer kenne sett:
Schreiwer
Ennere
Quelltext bearbeiten
Der
Henry Harbaugh
(1817-1867)
Schreiwer, ass eb odder im Civil War gebore waare
Ennere
Quelltext bearbeiten
Emanuel Rondthaler
(1764-1848)
Louis Miller
(1796-1882)
Ludwig August Wollenweber
(1807-1888)
John H. Oberholtzer
(1809-1895)
Tobias Witmer
(1816-1897)
Henry Harbaugh
(1817-1867)
Edward Henry Rauch
(1820-1902)
Henry Lee Fischer
(1822-1909)
Eli Keller
(1825-1919)
Rachel Bahn
(1829-1902)
Edward Hermany
(1832-1896)
Abraham R. Horne
(1834-1902)
David B. Brunner
(1835-1903)
Frank R. Brunner
(1835-1908)
Thomas Jefferson Boyer Rhoads
(1837-1919)
Thomas C. Zimmerman
(1838-1914)
Daniel Miller
(1843-1913)
Ezra Grumbine
(1845-1923)
Isaac Summers Stahr
(1845-1930)
Charles C. More
(1848-1940)
Solomon DeLong
(1849-1925)
J. Max Hark
(1849-1930)
Joseph H. Light
(1849-1901)
Henry A. Schuler
(1850-1908)
Milton C. Henninger
(1851-1921)
Thomas H. Harter
(1854-1933)
Charles C. Ziegler
(1854-1930)
Michael A. Gruber
(1855-1943)
Astor C. Wuchter
(1856-1922)
Lee Light Grumbine
(1858-1904)
Louise A. Weitzel
(1862-1934)
Schreiwer, ass zwischich em Civil War un em Erscht Grooss Grieg gebore waare
Ennere
Quelltext bearbeiten
William H. Erb
(1870-1940)
Harvey Monroe Miller
(1871-1939)
John Birmelin
(1873-1950)
D. George Knecht
(1876-1966)
Lloyd A. Moll
(1879-1944)
Preston A. Barba
(1883-1971)
Pierce E. Swope
(1884-1968)
Ralph S. Funk
(1889-1969)
William Troxell
(1893-1957)
Clarence F. Iobst
(1894-1973)
Paul Brendle Horning
(1894-1986)
Arthur D. Graeff
(1899-1969)
Allan M. Buehler
(1899-1977)
Clarence G. Reitnauer
(1900-1989)
Edwin Gehman Weber
(1904-1995)
Noah G. Good
(1904-2002)
Russel W. Gilbert
(1905-1985)
Paul R. Wieand
(1907-1993)
Daniel B. Stauffer
(1908-2002)
Florence Baver
(1911-1999)
David G. Hornberger
(1912-1997)
Dorothy Fry
(1914-2012)
William H. Miller
(1915-1999)
Nova R. Rohrbaugh
(1915-2008)
Schreiwer, aa zwischich em Erscht un em Zwett Grooss Grieg gebore waare
Ennere
Quelltext bearbeiten
Vera Schrack
(1918-2011)
Isaac R. Horst
(1918-2008)
William A. Betz
(1919-1996)
Helen Moll Kisthart Kistler
(1919-2010)
Irvin R. Klinger
(1920-2002)
Sarah Weaver
(1921-1991)
Don Yoder
(1921-2015)
Francis C. Laudenslager
(1921-2006)
Leonard E. Shupp
(1922-2008)
William J. Klouser
(1922-2010)
Ernest W. Bechtel
(1923-1988)
John B. Kline
(1923-2007)
Al Albrecht
(1924-2008)
Norman C. Hoffman
(1924-2010)
C. Richard Beam
(1925-2018)
Luke Brinker
(1925-2015)
Vernon M. Kamp
(1926-2017)
Richard Druckenbrod
(1929-2003)
Clarence Heffendrager
(1929-2012)
Lee Thierwechter
(1929-2011)
Earl C. Haag
(1929-)
Bob Hammer
(1930-2015)
Barbara Miller
(1932-1998)
Carl Arner
(1936-2022)
Gladys S. Martin
(1937-2019)
Enos Stutzman
(1937-)
Francis Kline
(1937-2013)
Richard Savidge
(1937-)
Richard Miller
(1937-)
Walter Sauer
(1942-)
Art Jennings
(1943-)
Samuel Stoltzfus
(1943-)
Mary Bittner Henry
(1944-)
Alice B. Spayd
(1944-)
Urias Weber
(1944-)
Peter Fritsch
(1945-2015)
Schreiwer, ass naach em zwett Grooss Grieg gebore waare
Ennere
Quelltext bearbeiten
Linda Preston
(1948-)
K. Varden Leasa
(1948-2009)
John Schmid
(1949-)
Ed Quinter
(1950-)
Butch Reigart
(1951-)
Mark Louden
(1962-)
Kevin Laudenslager
(1963-)
Michael Werner
(1965-)
Robert Lusch
(1965-)
Kevin Sterner
(1965-)
John Troyer
(1968-)
Stephen D. Miller
(1970-)
Mary Laub
(1971-)
Lynn M. Miller
(1974-)
Caleb Franks
(1979-)
Douglas Madenford
(1980-)
Jennifer Trout
(1981-)
Jesse Tobin
(1981-)
Joshua Brown
(1982-)
Zach Langley
(1983-)
Ben Rader
(1984-)
Dan Riegel
(1985-2011)
Patrick Donmoyer
(1985-)
Ashley Dawn Snyder
(1985-)
Tanner Gore
(1992-)
Rose A. Fisher
(1995-)
Faith Naomi Martin
(1999-)
Schwetzer bei Versammlinge
Ennere
Quelltext bearbeiten
Lee Haas
Francis D. Kline
(1937-2013)
Don Breininger
Richard Miller
Leroy Brown
Paul Kunkel
William Mack
Leroy Heffendrager
Parre, ass in die Mudderschprooch breddiche
Ennere
Quelltext bearbeiten
Don Simmons
Meryll Ressler
Richard Wolf
(1931-2016)
Phares O. Reitz
(1917-)
Guy Grube
Richard Miller
Pennsylvanisch-deitsche Scholars
Ennere
Quelltext bearbeiten
Harry Hess Reichard
(1878-1956): PG Scholar, PG Editor
Preston A. Barba
(1883-1971): PG Scholar, PG Editor ("S Pennsylfawnish Deitsch Eck", Allentown Morning Call)
Albert F. Buffington
(1905-1980): PG Scholar
Heinz Kloss
(1904-1987): PG Scholar in Deitschland
Alfred E. Shoemaker
(1913-1960s): PG Scholar, Co-Founder "Kutztown Folk Festival"
J. William Frey
(1916-1989): PG Scholar, Co-Founder "Kutztown Folk Festival"
Don Yoder
(1921-2015): PG Scholar, PG Editor, Co-Founder "Kutztown Folk Festival"
C. Richard Beam
(1925-2018): PG Scholar, PG Editor [Es Pennsylvanisch Deitsch Eck, PG dictionary ...), PG Radio Program Host
Earl Haag
: (1929-): PG Scholar, PG Writer
Mark L. Louden
(1961-): PG Scholar
Michael Werner
(1965-): PG Scholar in Deitschland, PG Publisher un Editor ("Hiwwe wie Driwwe"), Co-Founder: Deutsch-Pennsylvanischer Arbeitskreis e.V., Founder: German-Pennsylvanian Archive (Deutsch-Pennsylvanisches Archiv, Weierhof), Co-Founder: Grundsau Lodsch No. 19 im alte Land
Patrick Donmoyer
(1985-): Site Manager am Pennsylvania German Cultural Heritage Center, PG TV Host, PG Schwetzer (abbadich iwwer Volksglaawe)
Pennsylvaanisch-Deitsche Columns in Zeidinge
Ennere
Quelltext bearbeiten
Feil:Hiwwe-72.gif
Hiwwe wie Driwwe
, die
Pennsilfaanisch Deitsch
Zeiding
Arner, Carl
, 156 Five Point Road,
Macungie
, PA 18062. "Die Schnitzelbank". In:
Town & Country
(Pennsburg, PA).
Beam, C. Richard
, 406 Spring Drive,
Millersville
, PA 17551.
S Pennsylvanisch Deitsch Eck
. In:
(Ephrata
, PA),
The Budget
Sugarcreek
, OH).
Goshenhoppen Historical Newsletter
Goshenhoppen Historical Society
(Green Lane, PA).
Haag, Prof. Earl
. Der Alt Professor. 201 Greenbriar Road,
Pottsville
, PA 17901. In:
Schuylkill Haven Call
(PA).
Pennsylvaanisch-Deitsche Zeidinge / Babiere
Ennere
Quelltext bearbeiten
Hiwwe wie Driwwe
Journal of the Center for Pennsylvania German Studies
Es Elbedritsch
Der Reggeboge
Pennsylvania Dutchman
Die Botschaft vun die Dolpehock
Hollerbier Haven: Journal of Traditional Deitsch Wisdom
Pennsilfaanisch-Deitsche Music
Ennere
Quelltext bearbeiten
S'is aa en latt pennsilfaanisch-deitsch Music. Deel vun die Lieder henn die Leit mitgenumme vun die
Pfalz
ins neie Land. Un deel henn die Pennsilfaanisch-Deitsche im neie Land darrich die Yaahre selwet gschriwwe.
Pennsilfaanisch-Deitsche Musiganter
Keith Brintzenhoff
(1945?)
John Schmid
(1949-)
Die Miller Brieder
(Parre Richard Miller un sei Brieder)
Die Dolpehock Saenger Chor
Die Schwadore Schalle
Leroy Heffentrager Buwe
, aa genennt "Heffie un sei Buwe"
'M Fenschtermacher sei Deitschie Band
Die Wolfe Familie
aus Gratz,
Dauphin Kaundi
Die Bernviller Singer
, vun
Baricks Kaundi
Die Freindliche Viere
vun
Pine Grove
Schuylkill Kaundi
Die Schwillie Willies
vun
Montgomery Kaundi
Betty Naftzinger
(1930-)
Ben Rader
Die Mariyeschtanne
NEW PALTZ
- Die Hiwwe wie Driwwe Folkband
Mike Herzog (Blandon, PA)
Seh aa
Deitsche Schprooch-Eilenner in den Amerikaas
Deitscherei
Schprooch-Bewegunge in Nadd-Amerika
Learning Materials
Ennere
Quelltext bearbeiten
Autseit Gleecher
Lancaster Mennonite Historical Society
Standard German, Russian Mennonite Low German, and Pennsylvania Dutch Books, Tapes and Learning Materials
Gewebbgleecher
Ennere
Quelltext bearbeiten
Deitsch: A dying language?
en
Deitscher Ardikel iwwer Kurpälzisch
de
Seh aa
Ennere
Quelltext bearbeiten
Pennsilfaanisch-Hochdeitsch
Pennsylvania German Stuff
Vun „
Abdeelinge
Kultscher, Gewohnheide unn Gsellschaft
Schprooche
Deitschische Schprooche
Pennsilfaanisch-Deitsch
Seiten mit defekten Dateilinks
Pennsilfaanisch Deitsch
Abschnitt hinzufügen