Persan — Wikipèdia
Vejatz lo contengut
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Persan
فارسی
Locutors
110 milions
Tipologia
SOV
Classificacion lingüistica
Lengas indoeuropèas
Lengas indoiranianas
Lengas iranianas occidentalas
Pèrsa ancian
Pèrsa mejan
Persan
Estatut oficial
Oficial
de
Iran
Afganistan
Tatgiquistan
Acadèmia
Acadèmia de la Lenga e de la Literatura Persana
Iran
Institut Rudaki de la Lenga e de la Literatura
Tatgiquistan
Acadèmia dei Sciéncias d'Afganistan
Afganistan
Estatut de conservacion
Atudat
EX
Extinct
(Atudat)
Menaçat
CR
Critically endangered
(En dangièr critic)
SE
Severely endangered
(En dangièr sevèr)
DE
Devinitely endangered
(En dangièr definitiu)
VU
Vulnerable
(Vulnerable)
Segur
NE
Not Endangered
(Non en dangièr)
ICHEL
Red Book
Not Endangered
Classada coma lenga
segura
NE
) per l'
Atlàs de las lengas menaçadas dins lo mond
Còdis lingüistics
ISO 639-1
fa
ISO 639-2
fas
per
ISO 639-3
fas
Ethnologue
fas
Glottolog
fars1254
ASCL
4106
IETF
fa
Mòstra
Article premier de la
Declaracion Universala dei Drechs de l'Òme
مادهء ١
تمام افراد بشر آزاد زاده میشوند و از لحاظ حيثيت و كرامت و حقوق با هم برابرند. همگی دارای عقل و وجدان هستند و بايد با يكديگر برادرانه رفتار كنند.
Mapa
Lo
persan
(en persan
: فارسی|فارسی,
Fārsi
AFI
: [fɒːɾˈsi]) es una lenga
iraniana
de la branca
indoiraniana
dei
lengas indoeuropèas
. Es la
lenga oficiala
e majoritària d'
Iran
, de
Tatgiquistan
e de plusors regions d'
Afganistan
(ont es dich
dari
dempuei
1958
per de rasons
politicas
). Es tanben una lenga minoritària dins mai d'un país d'
Orient Mejan
Iraq
Bahrain
Qatar
EAU
Oman
) e d'
Asia Centrala
Ozbequistan
Turcmenistan
Quirguizstan
Cazacstan
). A temps passat, foguèt la lenga utilizada per lei
govèrns
de reiaumes poderós coma l'
Empèri Aquemenida
, l'
Empèri Sassanida
e l'
Empèri Mogòl
Lo persan es una
lenga
fòrça anciana que son existéncia es atestada tre lo
sègle V avC
per d'inscripcions
estatalas
. A conegut plusors transformacions importantas, especialament après la disparicion de l'
Empèri Aquemenida
au
sègle IV avC
e après la
conquista aràbia de Pèrsia
au
sègle VII
. Una partida importanta de son
vocabulari
provèn ansin de l'
arabi
, una
lenga semitica
, e son
sistèma d'escritura
es fondat sus un
alfabet arabi
modificat en
Iran
e en
Afganistan
(e
cirillic
en
Tatgiquistan
). En
2023
, èra parlada per aperaquí 110 milions de personas.
Lo persan es una dei lengas que rivaliza amb l'
arabi
dins l'espaci
musulman
orientau. D'efiech, gràcias a son
istòria
lònga, a engendrat una
literatura rica e prestigiosa
marcada per leis òbras de
Ferdowsi
, de
Rumi
, d'
Omar Khayyam
, de
Nizami
, de
Hafez
e de
Farid al-Din Attar
. Lo persan aguèt tanben un ròtle
religiós
important avans l'adopcion de l'
islam
coma
religion
per lei populacions pèrsas.
Difusion geografica e usatge de la lenga
modificar
modificar lo còdi
Difusion geografica e dialèctes
modificar
modificar lo còdi
Region de difusion dau persan au començament deis
ans 2010
Lo persan es parlat dins un espaci
geografic
que s'estend de l'
Iran
au
Tatgiquistan
actuaus en passant per la mitat nòrd d'
Afganistan
. De comunautats pus isoladas se tròban dins lei
país
vesins coma
Turquia
Iraq
Ozbequistan
Paquistan
. Es principalament parlat per de
pòbles iranians
ò iranizats (
Persans
Hazaras
Tatgics
, etc.). Parlada per 67 milions de locutors primaris e 41 milions de locutors segondaris
, es una
lenga
fòrça importanta en
Orient Mejan
e en
Asia Centrala
Es una
lenga
que tèn plusors
dialèctes
. Lei pus importants son lo persan occidentau parlat en
Iran
e en
Iraq
, lo persan orientau, lo
hazaragi
, l'
aimak
, lo
hazara
, lo
darwazi
e lo
pahlavani
en
Afganistan
, lo
tatgic
en
Tatgiquistan
e lo
bukharic
en
Ozbequistan
. Es en contacte amb d'autrei
lengas iranianas
coma lo
mazandarani
, lo
gilaki
, lo
talishi
, lo
lori
, lo
dezfuli
, lo
dari zoroastrian
, lo
tat
e lo
jhuri
. Una particularitat d'aquelei lengas e dialèctes es la multiplicitat deis
alfabets
emplegats per leis escriure (
alfabet pèrsa
alfabet cirillic
alfabet latin
).
Lo tèrme «
farsi
» es de còps utilizat per designar lo persan parlat en
Iran
. Es contestat per leis autoritats
lingüisticas
iranianas
per de rasons
politicas
scientificas
, e practicas
. Aquelei demandas son globalament respectadas dins lo monde
diplomatic
academic
. Dins aquò, coma
fārsī
es la transcripcion en alfabet latin dau persan en
Iran
, lo
mot
perdura dins mai d'un tèxte.
Usatges de la lenga
modificar
modificar lo còdi
En
2024
, lo persan èra
lenga oficiala
en
Iran
, en
Afganistan
e en
Tatgiquistan
. A temps passat, foguèt la
lenga oficiala
administrativa
de jure
de facto
, de plusors reiaumes importants coma l'
Empèri Aquemenida
ò l'
Empèri Mogòl
Organs de regulacion
modificar
modificar lo còdi
La pus anciana institucion de regulacion dau persan foguèt fondada en
1871
per la
dinastia qajara
, principalament per estandardizar la
gramatica
e l'
ortografia
e protegir la lenga còntra leis influéncias estrangieras. Uei, lo persan es regulat per tres institucions principalas que son l'
Acadèmia de la Lenga e de la Literatura Persana
en
Iran
, l'
Acadèmia dei Sciéncias
en
Afganistan
e l'
Institut Rudaki de la Lenga e de la Literatura
en
Tatgiquistan
. Existís una collaboracion entre lei tres organizacions, mai l'acadèmia
iraniana
es la pus influenta
Istòria
modificar
modificar lo còdi
Lo pèrsa ancian
modificar
modificar lo còdi
Inscripcion en
pèrsa ancian
Persèpolis
Article detalhat:
Pèrsa ancian
Lo
pèrsa ancian
es una lenga atestada durant l'
Antiquitat
per divèrseis inscripcions realizadas per lei
sobeirans aquemenidas
. La pus vièlha es aquela de
Behistun
que data dau rèine de
Darius
521
486 avC
. Lo pèrsa èra la lenga d'una
tribü
, lei
Parsuwash
, que migrèt vèrs
Pèrsia
per s'installar dins l'actuala província de Fars durant la premiera mitat dau millenari I avC
. Partejava de
mots
comuns amb lo
mède
e èra probablament parlat avans lo començament de la migracion dei
Parsuwash
Lo pèrsa mejan
modificar
modificar lo còdi
Tèxte redigit en
pèrsa mejan
Article detalhat:
Pèrsa mejan
Lo
pèrsa mejan
designa la lenga persana parlada entre lo
sègle IV avC
e lo
sègle VIII apC
. Pasmens, la transicion entre lo
pèrsa ancian
e lo
pèrsa mejan
es mau coneguda car lo segond parla es mai que mai associat amb l'
Empèri Sassanida
qu'es aparegut sièis sègles après la disparicion de l'
Empèri Aquemenida
. Lo sègle IV avC es generalament retenguda coma data de començament, mai lo periòde d'acabament dau procès es pas clar en causa de la manca d'
escrichs
. En revènge, la natura dei transformacions es mielhs compresa
: lo
pèrsa mejan
abandonèt l'estructura sintetica dau
pèrsa ancian
au profiech d'una estructura analitica. Lei
noms
, lei
pronoms
e leis
adjectius
perdiguèron ansin la màger part de sei declinasons, lei
preposicions
foguèron pauc a cha pauc utilizadas per marcar la foncion dei
mots
dins la
frasa
e de
temps
compausats apareguèron a partir dei temps de basa. Lo
pèrsa mejan
adoptèt tanben un
arrenjament morfosintaxic
de tipe
ergativitat devesida
10
Lo persan modèrne
modificar
modificar lo còdi
La transicion entre lo pèrsa mejan e lo persan modèrne
modificar
modificar lo còdi
La transicion entre lo
pèrsa mejan
e lo persan modèrne se debanèt durant la segonda mitat dau millenari I apC. Foguèt un procès que comencèt probablament entre lei
sègles VI
VII
, un periòde que correspònd au declin e a la disparicion de l'usatge literari dau
pèrsa mejan
. S'acabèt entre lei
sègles IX
. Aquela epòca foguèt istoricament marcada per la
conquista aràbia de Pèrsia
qu'aguèt principalament luòc entre
633
654
. Aquel eveniment marquèt prefondament la cultura pèrsa. En particular, l'
alfabet arabi
s'impausèt per escriure lo persan dins lo corrent dau
sègle IX
11
Lo persan modèrne deriva dau pèrsa mejan parlat a la cort de
Ctesifont
, la capitala dei
Sassanidas
, e dins lo nòrd-èst de la region de
Corasmia
. Lei transformacions principalas regardan de domenis variats. Au nivèu de la prononciacion, s'observèron de fenomèns de disparicion dei
vocalas
inicialas non accentuadas, d'
epentèsi
dei vocalas dei grops de
consonantas
inicialas, de disparicion dei -g finaus e de transformacion dei w- e gw- inicuas en b- e g-. La
conjugason
conoguèt tanben de transformacions importantas amb la disparicion dei formas distintivas dau
subjontiu
e de l'
optatiu
e l'utilizacion creissenta de prefixs per exprimir leis umors verbalas. En parallèl, l'
arrenjament morfosintaxica
contunièt d'evoluïr per adoptar una estructura
nominatiu-accusatiu
. Enfin, una partida dau
vocabulari
originau foguèt remplaçat per de
mots
arabis
Lo persan classic
modificar
modificar lo còdi
Tèxte escrich en persan classic (
1429
).
Lo periòde classic dau persan s'estend dau sègle X au sègle XVIII. Lo tèrme correspònd principalament a la lenga
estandardizada
utilizada per lei letruts de la
Pèrsia
medievala
. Lo persan classic èra ansin predominant dins la
literatura
e dins la màger part dei tèxtes oficiaus redigits au sen dei diferentei corts princieras de la region, comprés per lei
dinastias
turcomongòlas iranizadas coma lei
Turcomans dau Moton Blanc
12
. Èra tanben una lenga importanta per leis elèits d'
Asia Centrala
e per lei marchands de la
Rota de la Seda
. Per exemple, lo persan èra una dei lengas utilizadas per
Marco Polo
1254
1324
) a la cort de
Kubilai Khan
e durant sei missions en
China
13
Lo persan contemporanèu
modificar
modificar lo còdi
Lo persan contemporanèu se formèt dins lo corrent dau sègle XIX a partir dau
dialècte
de la vila de
Teheran
. A aquela epòca, lo
vocabulari
conteniá un nombre important de mots d'origina aràbia e, per lei tèrmes
tecnics
pus recents, d'
emprunts
au
francés
, a l'
anglés
e au
rus
. En
1871
Naser al-Din Shah Qajar
1848
1896
) decidèt d'
estandardizar
la lenga e de la protegir còntra leis influéncias estrangieras. Aquò menèt a la fondacion de divèrseis institucions encargadas de gerir la lenga. Aqueleis organizacions decidèron d'utilizar unicament l'
arabi
e lo persan per crear de mots novèus. Lei publicacions foguèron susvelhadas per suprimir lei mots incorrèctes e, en
1911
, un
diccionari
foguèt publicat per precisar lo vocabulari
scientific
Aquela volontat subrevisquèt a la casuda de la
dinastia Qajara
en
1925
. D'efiech, en
1935
Reza Pahlavi
fondèt l'
Acadèmia de la Lenga e de la Literatura Persana
qu'es totjorn l'institut encargat de fixar l'estandard de la lenga. La
Revolucion Islamica
de
1979
cambièt pas aquela organizacion.
Escritura e prononciacion
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Alfabet persoarabe
Lo persan es escrich amb l'
alfabet persoarabe
en
Iran
e en
Afganistan
e amb l'
alfabet cirillic
en
Tatgiquistan
14
. Existís tanben un sistèma de transcripcion en
alfabet latin
qu'es utilizat per escriure certanei tèrmes tecnics ò per de rasons d'internacionalizacion. A temps passat, lo
pèrsa mejan
utilizava l'
escritura pehlevi
qu'èra un
sistèma d'escritura
derivat de l'
alfabet aramèu
. Un sistèma pus rar, dich
dindapirak
, èra utilizat per lei tèxtes
religiós
. Èra eissit de l'
alfabet
utilizat per nòtar l'
avestic
L'
alfabet persoarabe
es aparegut entre lei sègles VII e IX. Es una modificacion de l'
alfabet arabi
15
. L'alfabet utilizat per nòtar lo persan es compausat de 32 caractèrs, d'un sistèma de diacritics
16
e d'un sistèma de notacion dei chifras. Lei vocalas lòngas son notadas mai pas lei cortas. Lo sens de lectura es identic a l'
arabi
e cada letra a la possibilitat de prendre quatre formas diferentas (isolada, iniciala, mediana e finala). La
pontuacion
es la meteissa d'aquela utilizada en
occitan
, mai la virgula e lo
ponch d'interrogacion
s'escrivon de l'envèrs per seguir lo sens de lectura.
Isolada
Iniciala
Mediana
Finala
Nom
Transliteracion
17
Prononciacion
ـا
ا / ﺎ
alef
â (en mediana ò en finala), a, e, o (en iniciala)
/ɒː, a, e, o/
ﺑـ
ـﺒ
ﺐ / ـﺐ
be
/b/
ﭘـ
ـﭘ
پ / ـپ
pe
/p/
ﺗـ
ـﺘ
ﺖ / ـﺖ
te
/t/
ﺛـ
ـﺜ
ﺚ / ـﺚ
s̲e
s̲
/s/
ﺟـ
ـﺠ
ﺝ / ـ
jim
/d͡ʒ/
ﭼـ
ـﭼ
چ / ـ
če
/t͡ʃ/
ﺣـ
ـﺤ
ﺡ / ـ
ḥe-ye jimi
/h/
18
ﺧـ
ـﺨ
ﺥ/ ـ
xe
/x/
10
ـﺩ
ﺪ / ـﺪ
dâl
/d/
11
ـﺫ
ﺬ / ـﺬ
ẕâl
/z/
12
ـﺭ
ﺮ / ـﺮ
re
/r/
13
ـﺯ
ﺯ / ـﺯ
ze
/z/
14
ژ / ـژ
že
/ʒ/
15
ـﺴـ
ﺲ / ـﺲ
sin
/s/
16
ـﺸـ
ﺶ / ـﺶ
šin
/ʃ/
17
ـﺼـ
ﺺ / ـﺺ
ṣâd
/s/
18
ـﻀـ
ﺾ / ـﺾ
żâd
/z/
19
ـﻄـ
ﻂ / ـﻂ
ṭâ
/t/
20
ـﻈـ
ﻆ / ـﻆ
ẓâ
/z/
21
ﻋـ
ـﻌـ
ﻉ / ـ
ʿeyn
/ʔ/
19
22
ﻏـ
ـﻐـ
ﻍ / ـ
ğeyn
/ɣ/
23
ﻓـ
ـﻔـ
ﻒ / ـﻒ
fe
/f/
24
ﻗـ
ـﻘـ
ﻖ / ـﻖ
qâf
/ɢ/
25
کـ
ـﻜـ
ک /
kâf
/k/
20
26
ﮔـ
ـﮕـ
گ /
gâf
/g/
21
27
ﻟـ
ـﻠ
ﻞ / ـﻞ
lâm
/l/
28
ﻣـ
ـﻤـ
ﻢ / ـﻢ
mim
/m/
29
ﻧـ
ـﻨـ
ﻦ / ـﻦ
nun
/n/
30
ـو
و / ـو
vâv
u, v, w
/uː, v, w/
31
ﻫـ
ـﻬـ
ﻩ / ـ
he-ye do-češm
/h/
32
ﻳـ
ــﻴـ
ی / ـی
ye
i, y
/iː, j/
Per lei
chifras
, lo persan utiliza lei
chifras aràbias orientalas
. Es una varianta dau
sistèma de numeracion indoarabi
que fonciona coma lei
chifras aràbias occidentalas
a l'origina dei chifras actualament utilizadas en
Occitània
. Pasmens, lo traçat dei chifras es generalament diferent entre lei doas variantas
22
Occitan
10
Persan
۱۰
Gramatica
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Gramatica dau persan
La morfologia e la sintaxi
modificar
modificar lo còdi
La morfologia dau persan es dominada per de
sufixs
, mai un nombre reduch de
prefixs
contunia d'exitir
23
. Lei
vèrbes
permèton d'exprimir lo
temps
e l'
aspècte
e s'acòrdan amb lo subjècte en foncion de la persona (uman e non uman) e dau nombre (singular e plurau). En revènge, lo
genre
gramaticau existís pas en persan. La sintaxi es de tipe
SOV
. Pasmens, un sistèma de sufixs indicant la foncion d'un element de la
frasa
permèton de variar l'òrdre dei
mots
dins la
frasa
. Lei frasas simplas pòdon pereu contenir de
subjèctes
opcionaus, de grops preposicionaus e d'objèctes seguits per lo vèrbe
24
Lo genre e lo nombre
modificar
modificar lo còdi
En persan, lo
genre
gramaticau
existís pas per lei
noms
, lei
pronoms
e leis
adjectius
. Per precisar lo genre d'un element, es de còps utilizat un sistèma de noms qualificants. Per exemple, per designar especificament una
avocata
, es possible de dire ﺧﺎﻧﻢ وﻛﻴﻞ (
khânom-é vakil
) que significa «
dòna avocat
25
. I a ges d'article definit e lo nombre es pas marcat. Lo plurau es comprés a partir dau contèxte. Pasmens, per precisar un liame entre dos elements d'una
frasa
, lo persan pòu utilizar una particula, dicha
ezafe
Lei vèrbes e la conjugason
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Conjugason dau persan
Lei
vèrbes
pòdon exprimir lo
temps
e l'
aspècte
e s'acòrdan en
nombre
amb lo
subjècte
. La
conjugason
persana es fòrça regulara. Lo temps present e passat es marcat per lo radicau e la desinéncia indica la persona e lo nombre. Coma en
occitan
, lo
pronom personau
es pas obligatòri per construrre una frasa e son utilizacion es una forma d'insisténcia sus lo subjècte. Lei vèrbes son sovent compausats, emplegant un
auxiliar
e un
nom
, un
adjectiu
ò un
gerondiu
per obtenir un significat distint
15
. I a tanben de formas de contraccions dau vèrbe amb un
advèrbi
26
La forma
negativa
se forma au mejan dau tèrme نا (
na
) posicionat avans lo
vèrbe
. A aquela forma, lo
vèrbe
èsser pòu se contractar, çò que dona de formas pus reduchas. Per exemple, la frasa
occitana
as pas fach
» es traducha en persan per (
to na-kardi
nadkardi
). La forma interrogativa es indicada per una intonacion ascendenta en fin de frasa coma en
occitan
. A l'escrich, es precisada per un
ponch d'interrogacion
(؟) e de còps per lo
mot
âyâ
(«
es que
»)
26
. Per exemple,
âyâ to dâri
significa «
es qu'as
».
Vocabulari
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Vocabulari dau persan
Lo persan es capable de formar aisament de
mots
novèus gràcias a dos mecanismes principaus. Lo premier es un sistèma d'
afixs
(e de quauquei
prefixs
) que pòdon èsser ajustats a un radicau ò un mot existent. Per exemple, a partir dau radicau
dān
(premiera persona dau vèrbe saber au present), es possible de formar
dāneš
dān
+ -
eš
, «
conoissença
»),
dānešmand
dān
+ -
eš
+ -
mand
, «
scientific
») e
dānešgāh
dān
+ -
eš
+ -
gāh
, «
universitat
»). A partir de la forma passada
did
, es possible de formar
didan
did
+ -
an
, «
veire
»),
dide
did
+ -
, «
vist
») e
didgāh
did
+ -
gāh
, «
ponch de vista
»). Lo segond es la possibilitat de crear de
mots compausats
. De segur, en mai d'aquelei mecanismes, lo persan pòu tanben realizat d'
emprunts
a d'autrei lengas, mai leis institucions lingüisticas assaian de limitar aqueu procès.
La màger part dau vocabulari provèn de racinas iranianas d'origina
indoeuropèa
. Pasmens, l'
arabi
aguèt una influéncia majora sus lo persan contemporanèu car 40
% dei racinas utilizadas vènon d'aquela
lenga
. Lei
lengas turcas
27
, lo
francés
28
e l'
anglés
son leis autrei fònts significativas d'
emprunts
29
. En retorn, lo persan a influenciat l'
arabi
, lo
georgian
, l'
armèni
, divèrsei lengas turcas e divèrsei
lengas indoeuropèas
. Uei, leis acadèmias que regisson lo persan assaian de limitar l'adopcion de mots estrangiers en prepausant de
mots
locaus formats a partir de racinas iranianas ò aràbias. Aquò fonciona pas totjorn, çò qu'explica l'aumentacion dei mots d'origina
anglesa
dins la
lenga
actuala.
Annèxas
modificar
modificar lo còdi
Liames intèrnes
modificar
modificar lo còdi
Arabi
Alfabet persoarabe
Conjugason dau persan
Escritura pehlevi
Gramatica dau persan
Iran
Pèrsa ancian
Pèrsa mejan
Vocabulari dau persan
Bibliografia
modificar
modificar lo còdi
Gramatica e metòdes d'aprendissatge
(fr)
Christophe Balaÿ e Hossein Esmaïli ,
Le Persan au quotidien
, París, L'Asiathèque, 2012.
(it)
Alessandro Coletti,
Grammatica della lingua persiana
, Roma, Nuova Cultura, 2007.
(fr)
Dominique Halbout e Muhammad-Hossein Karimi,
Le Persan
, Chennevières-sur-Marne, Assimil, coll. «
Sans peine
», 2012, 828 p.
(fr)
Gilbert Lazard,
Grammaire du persan contemporain
, Teheran, Institut français de recherche en Iran, 2006.
(en)
John Mace,
Persian Grammar: For reference and revision
, Londres, Routledge-Curzon, 2003.
(en)
Shahrzad Mahootian,
Persian
, Londres, Routledge, 1997.
Istòria dau persan
(en)
G. Lazard, «
The Rise of the New Persian Language
», dins Richard N. Frye,
The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs
, Cambridge, Cambridge University Press, 1975, pp. 595-633.
(fr)
Pierre Lecoq,
Les inscriptions de la Perse achéménide
, París, Gallimard, 1997.
(en)
Gernot Windfuhr,
Persian Grammar: history and state of its study
, Walter de Gruyter, 1979.
Nòtas e referéncias
modificar
modificar lo còdi
(en)
Ethnologue (26th edition)
, intradas «
Persian
», «
Iranian Persian
», «
Dari
», «
Takik language
», «
Aimaq dialect
» e «
Bukhori dialect
», 2023.
(fa)
Ahmad Samī‘ī Gīlānī, «
متنِ اعلامِ نظرِ شورای فرهنگستانِ زبان و ادبِ فارسی دربارهی کاربردِ Farsi به جای Persian در مکاتباتِ وزارتِ امورِ خارجه
»,
The Quarterly Journal of the Academy of Persian Language and Literature
, vol. 1, n° 1, 1995, p. 152.
Lo
dari
es la forma oficiala dau persan en
Afganistan
. Leis autrei dialèctes parlats dins lo país an ges d'estatut.
Lo
tatgic
es la forma oficiala dau persan en
Tatgiquistan
En particular, l'acadèmia iraniana estúdia lo persan en generau mentre que leis acadèmias afgana e tatgica s'interèssan ai
dialèctes
parlats dins aquelei país.
(fr)
Pierre Lecoq,
Les inscriptions de la Perse achéménide
, París, Gallimard, 1997, pp. 83-96 e 187-214.
(en)
Prods Oktor Skjærvø, «
Iran, vi. Iranian languages and scripts
»,
Encyclopædia Iranica
, vol. XIII, 2006, pp. 344-377.
(en)
Mohammad Dabir-Moghaddam, «
Typological Approaches and Dialects
», dins Anousha Sedighi e Pouneh Shabani-Jadidi,
The Oxford Handbook of Persian Linguistics
, OUP, 2018, p. 80.
(en)
Yadgar Karimi, «
The Evolution of Ergativity in the Iranian Languages
»,
Acta Linguistica Asiatica
, vol. 2, n° 1, 2012, pp. 23-44.
(en)
Keigou Noda, «
Ergativity in Middle Persian
»,
Gengo Kenkyu
, vol. 84, 1984, pp. 105-125.
(en)
Ludwig Paul, «
Persian Language i. Early New Persian
»,
Encyclopædia Iranica, online edition
, consultat lo 14 de febrier de 2024,
Aquò empachava l'utilizacion d'autrei lengas, coma l'
arabi
, per parlar a certanei poissanças estrangieras.
(fr)
Philippe Ménard, Jeanne-Marie Boivin, Laurence Harf-Lancner, Laurence Mathey-Maille, Jean-Claude Faucon, Danielle Quéruel, Monique Santucci, Joël Blanchard, Michel Quereuil, Marie-Luce Chênerie e Michèle Guéret-Laferté,
Marco Polo, Le Devisement Du Monde
, vol. 6, Genèva, Droz, 2001-2008, p. 75.
Lo
tatgic
contemporanèu utiliza donc l'
alfabet cirilic
en
Tatgiquistan
e l'
alfabet persoarabe
en
Afganistan
(fr)
Dominique Halbout e Muhammad-Hossein Karimi,
Le Persan
, Chennevières-sur-Marne, Assimil, coll. «
Sans peine
», 2012, pp. 41-49.
Lo sistèma de diacritics es pauc utilizat. Permet de precisar la prononciacion d'un mot en indicant, per exemple, una consonanta dobla ò una abséncia de vocala corta.
Sistèma de transliteracion Unipers
Unipers
[ɦ] entre vocalas.
Lei sequéncias /VʔC/ sont realizadas [VˁC].
[ch] davant una vocala anteriora (comprés /a/). Totei leis oclusivas non sonòras son aspiradas.
[ɟ] davant una vocala anteriora (comprés /a/).
(fr)
Georges Ifrah,
Histoire universelle des chiffres
, París, Seghers, 1981.
(en)
Karine Megerdoomian, «
Persian computational morphology: A unification-based approach
»,
Memoranda in Computer and Cognitive Science: MCCS-00-320
, 2000, p. 1.
(en)
Shahrzad Mahootian,
Persian
, Londres, Routledge, 1997.
(fr)
Dominique Halbout e Muhammad-Hossein Karimi,
Le Persan
, Chennevières-sur-Marne, Assimil, coll. «
Sans peine
», 2012, p. 691.
(fr)
Dominique Halbout e Muhammad-Hossein Karimi,
Le Persan
, Chennevières-sur-Marne, Assimil, coll. «
Sans peine
», 2012, pp. 89-94.
(de)
G. Doerfer,
Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen
, vol. I-IV, Wiesbaden, 1963-1975.
(fr)
G. Deyhime, «
Les emprunts du persan au français
»,
Luqmân
, vol. 4, n° 1, 1987-1988, pp. 87-103.
La preséncia deis emprunts turcs, francés e anglés varia segon lei dialèctes.
Lengas iranianas
Iranian de l'oèst
sud-oèst
persan
pèrsa ancian
pèrsa mejan
persan
dari
tatgic
hazara
divèrses
bashkardi
bakhtiari
kumzari
larestani
lori
tat
nòrd-oèst
caspian
guilaki
mazanderani
semnan
semnami
biyabuneki
aftari
sanguesari
lasguerdi
sorkhei
Iran central
sivandi
farizandi
kohrudi
keshei
meimei
jawshakani
khunsari
vonishuni
yarandi
yazdi
zefrei
divèrses
mède
part
baloch
curd
kurmanji
sorani
gurani
talish
dialèctes tats
zazaki
azari
Iranian de l'èst
avestic
avestic
escite
escite
alan
ossèt
digor
iasse
sogdian
sogdian
yaghnobi
bactrian
bactrian
corasmian
corasmian
sace
khotanés
tomshoqés
pamir
shoghni-roshan
shoghni
bartangui
khofi
oroshori
roshan
sariqòli
divèrses
ishkashimi
monji
sanglechi
wakhi
yazgholami
yidgha
pashto
pashto
wanetsi
ormuri-parachu
ormuri
parachi
Portal de las lengas
Recuperada de «
Categorias de la pagina
Article redigit en provençau
Lenga SOV
Inventari de lengas
Lenga iraniana
Lenga d'Iran
Categorias amagadas :
Paginas utilizant d'arguments duplicats dins los apèls de modèl
Bon article dins una autra lenga
Article de qualitat en romanés
Portal:Lengas/Articles ligats
Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
Persan
Apondre un subjècte
US