Papers by Pieter Slaman
Studium. Tijdschrift voor universiteits- en wetenschapsgeschiedenis, 2018
Bespreking van de drie proefschriften van Pieter Slaman, Ruben Schalk en Wouter Marchand door P.J... more Bespreking van de drie proefschriften van Pieter Slaman, Ruben Schalk en Wouter Marchand door P.J. Knegtmans, en reactive daarop door de drie auteurs
Tot de Eerste Wereldoorlog heeft in Nederland veel succesvolle weerstand tegen de ontwikkeling va... more Tot de Eerste Wereldoorlog heeft in Nederland veel succesvolle weerstand tegen de ontwikkeling van de herverdelende, verzorgende overheid bestaan. Binnen korte tijd was van die weerstand echter weinig over. Is het vreedzaam opgelost in gezamenlijk overleg, zoals het beeld van polderend Nederland doet geloven, of waren er andere, minder vredelievende krachten aan het werk?
Als de basisbeurs in 2015 wordt vervangen door het studievoorschot komt een einde aan een recht o... more Als de basisbeurs in 2015 wordt vervangen door het studievoorschot komt een einde aan een recht op publieke giften voor elke presterende student. Sinds de invoering in 1986 was de basisbeurs omstreden; zowel in de politiek als in studentenkringen werd door veel mensen niet begrepen waarom elke student, ongeacht ouderlijk inkomen, recht zou hebben op een gift van de overheid. De sociaaldemocraat Jo Ritzen stelde in 1998 dat er "(…) eigenlijk nooit zoveel reden was waarom ook kinderen met rijke ouders een tegemoetkoming van de overheid zouden moeten krijgen." 1 Volgens hem werden "(…) via de studiefinanciering bakken met geld (…) gebracht van de armen naar de rijken." 2 Liberalen vonden de beurs vaak te royaal: "We leven hier niet in een Saoedi-Arabië van voor de Golfoorlog, waar de bomen tot in de hemel groeiden", aldus VVD-Kamerlid Jan Franssen in 1992. 3 Niet alleen was de basisbeurs omstreden, ze was ook uniek: geen enkel ander land kende een uitkering voor studenten die volledig losgekoppeld was van ouderlijk of eigen inkomen. De OESO vroeg zich daarom in een verkenning van het Nederlandse onderwijs af of het geld wel doeltreffend werd besteed. 4 Al deze bezwaren passeren opnieuw de revue in het akkoord dat het tweede kabinet-Rutte sloot in mei 2014 met de 'constructieve oppositie', in voorbereiding op de vervanging van de basisbeurs. 5 Waarom steunde de Nederlandse staat dan elke presterende student met giften? Waarom was zoveel financiering collectief gemaakt op een terrein dat traditioneel werd gedomineerd door particulieren? Minister van Onderwijs Wim Deetman verdedigde de invoering van de basisbeurs in 1986 door te wijzen op de noodzaak tot financiële zelfstandigheid van volwassen studenten ten opzichte van hun ouders, en op het grote maatschappelijke belang van een goed opgeleide bevolking. 6 Dat verklaart echter niet de omvang van de overheidstaak op dit gebied. De basisbeurs was destijds in zowel vorm als 1 Jo Ritzen, De minister. Een handboek (Amsterdam 1998) 39. 2 Ritzen, de minister 39. 3 Trouw 18 juni 1992. Simon Marginson e.a., OECD Reviews of Tertiary Education: Netherlands (z.p., 2008) 43-44. 5 Verslag der Handelingen van de Tweede Kamer der Staten-Generaal (Handelingen TK) 2013-2014 Bijlagen 24 724 nr. 123. Brief van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap aan de Tweede Kamer, 28 mei 2014. 6 Handelingen TK 1983-1984 bijlagen 18 441 2. Hoofdlijnen voor een nieuw stelsel van studiefinanciering
De politieke geschiedschrijving in Nederland heeft tot op heden weinig oog gehad voor de geschie... more De politieke geschiedschrijving in Nederland heeft tot op heden weinig oog gehad voor de geschiedenis van overheidsbeleid. Niet alleen is dit een wetenschappelijk waardevol onderzoeksterrein; ook het korte tijdsperspectief van beleidsmakers kan ermee worden verruimd. Gepleit wordt voor een benadering die de wisselwerking tussen samenleving, instituties en de individuele beleidsmaker centraal stelt.
Books by Pieter Slaman
In de regel vrij. 100 jaar politiek rond onderwijs, cultuur en wetenschap (Den Haag: HaEs Publications)., 2018
Sinds 1815 besloot de regering met strakke hand over benoemingen, voorzieningen en huisvesting aa... more Sinds 1815 besloot de regering met strakke hand over benoemingen, voorzieningen en huisvesting aan de universiteiten. Dat bleef ze doen toen het hoger onderwijs na de Tweede Wereldoorlog duizelingwekkend ging groeien, en het hoger beroepsonderwijs opkwam en groeide. Het leverde veel problemen op: de overheid kon haar bestuurstaken niet aan, de uitgaven groeiden te snel en de overheid moest vaker ingrijpen in de academische vrijheid. In de jaren tachtig kwam een nieuw idee op: instellingen gingen zichzelf besturen, maar werden door de overheid betaald op basis van 'output' of geleverde aantallen diploma's, promoties en onderzoekspublicaties. Competitie en werkdruk werden hoog opgevoerd en veroorzaken inmiddels schade.
In de regel vrij. 100 jaar politiek rond onderwijs, cultuur en wetenschap (Den Haag: HaEs Publications)., 2018
In het beroepsonderwijs moet er een goede belans zijn tussen theorie en praktijk, tussen vakkenni... more In het beroepsonderwijs moet er een goede belans zijn tussen theorie en praktijk, tussen vakkennis en algemene vorming, tussen belangen van werkgevers en van de gemeenschap. Sinds de negentiende eeuw was het een constant zoeken naar het juiste mengsel. Verzorgden wergevers eerst zelf de opleiding; door toenemend belang van techniek, theoretische kennis en grootschaligheid kwamen er scholen die werden betaald door de staat. Na 1945 kwam algemene vorming van de persoonlijkheid hier voorop te staan. Zo sterk, dat contact met de beroepspraktijk verloren ging. In de ROC's probeert men sinds 1995 de balans te herstellen. Dat is moeilijk, zeker omdat de politiek zoveel maatschappelijke taken wil opleggen
In de regel vrij. 100 jaar politiek rond onderwijs, cultuur en wetenschap (Den Haag: HaEs Publications)., 2018
Al meer dan anderhalve eeuw worstelt Nederland met de vraag hoe kinderen een scholing kunnen krij... more Al meer dan anderhalve eeuw worstelt Nederland met de vraag hoe kinderen een scholing kunnen krijgen die het beste past bij hun talenten en belangstelling. Lang bepaalden standsverschillen waar iemand terecht kwam: kinderen van hogere stand kregen veel meer mogelijkheden dan van lage. In de twintigste eeuw moest talent doorslaggevend worden. Maar tot de huidige dag moet al rond het elfde levensjaar een niveau en richting worden bepaald. Kinderen in arme en rijke wijken trekken niet meer samen op. Echte kansengelijkheid komt daardoor nog niet in zicht.
Slaman, P., ed. (2018). In de regel vrij. 100 jaar politiek rond onderwijs, cultuur en wetenschap (Den Haag: HaEs Publications)., 2018
De onderwijspacificatie van 1917 zorgt ervoor dat elke school in Nederland zijn eigen visie op me... more De onderwijspacificatie van 1917 zorgt ervoor dat elke school in Nederland zijn eigen visie op mens en wereld mag uitdragen, op kosten van de staat. Sinds de jaren tachtig van de twintigste eeuw is die afspraak onder druk komen te staan. Vooral orthodox christelijk en islamisch onderwijs kregen veel kritiek te verduren omdat zij op gespannen voet konden staan met liberale waarden. Hun vrijheden worden stukje voor stukje ingeperkt.
In de regel vrij. 100 jaar politiek rond onderwijs, cultuur en wetenschap, 2018
Sinds 1917 mogen Nederlandse scholen elk hun eigen visie op de mens en de wereld uitdragen zonder... more Sinds 1917 mogen Nederlandse scholen elk hun eigen visie op de mens en de wereld uitdragen zonder bemoeienis van de staat. Die staat moet al deze scholen wel op gelijke voet betalen. Dit hoofdstuk vertelt hoe deze bijzondere vorm uit strijd geboren werd, en door strijd een eeuw lang gehandhaafd bleef.
'Oude vormen, nieuwe tijden. De Pacificatie ter discussie, 1980-2018' in: P. Slaman et al., In de... more 'Oude vormen, nieuwe tijden. De Pacificatie ter discussie, 1980-2018' in: P. Slaman et al., In de regel vrij. 100 jaar politiek rond onderwijs, cultuur en wetenschap
Studiefinanciering is al twee eeuwen een bron van onenigheid in Nederland. Hoe zouden geld en kan... more Studiefinanciering is al twee eeuwen een bron van onenigheid in Nederland. Hoe zouden geld en kansen in het leven verdeeld moeten worden? In hoeverre mag de staat zich daar eigenlijk mee bemoeien? Wie moet voor studiefinanciering betalen, en wie mag ontvangen? Standpunten lopen uiteen omdat zij raken aan diepe politieke en maatschappelijke tegenstellingen.
In Staat van de Student laat Pieter Slaman zien hoe deze politieke strijd in Nederland sinds 1815 telkens opnieuw werd gevoerd en beslist. Hij onthult hoe bestuurders van koning Willem I tot minister Bussemaker tot hun besluiten kwamen, en welke belangen en idealen daarbij de doorslag gaven. Zo blijkt dat de belangen van studenten vaak ondergeschikt waren aan veel grotere politieke doelstellingen.
Dit proefschrift is onderdeel van het onderzoeksproject 200 jaar studiefinanciering in het Koninkrijk der Nederlanden, een samenwerkingsverband van de universiteiten van Leiden, Utrecht en Groningen en het Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap. Het kwam tot stand in het Centrum Regionale Kennisontwikkeling, het duale promotiecentrum van Universiteit Leiden, Campus Den Haag.
In Staat van de Student laat Pieter Slaman zien hoe deze politieke strijd in Nederland sinds 1815 telkens opnieuw werd gevoerd en beslist. Hij onthult hoe bestuurders van koning Willem I tot minister Bussemaker tot hun besluiten kwamen, en welke belangen en idealen daarbij de doorslag gaven. Zo blijkt dat de belangen van studenten vaak ondergeschikt waren aan veel grotere politieke doelstellingen.
Dit proefschrift is onderdeel van het onderzoeksproject 200 jaar studiefinanciering in het Koninkrijk der Nederlanden, een samenwerkingsverband van de universiteiten van Leiden, Utrecht en Groningen en het Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap. Het kwam tot stand in het Centrum Regionale Kennisontwikkeling, het duale promotiecentrum van Universiteit Leiden, Campus Den Haag.
Book Reviews by Pieter Slaman
BMGN/Low Counties Historical Review, 2019
| www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505 Liesbet Nys, De kracht van wetenscha... more | www.bmgn-lchr.nl | e-issn 2211-2898 | print issn 0165-0505 Liesbet Nys, De kracht van wetenschap. Een geschiedenis van het onderzoeksbeleid aan de ku Leuven (Leuven: Universitaire Pers Leuven, 2018, 290 pp., isbn 9789462701663). De West-Europese universiteit veranderde in de afgelopen halve eeuw sterk van karakter. Terwijl het publieke oog vooral was gericht op het zichtbare spektakel van schaalvergroting en bestuurlijke hervormingen, verschoof bijna ongemerkt ook de maatschappelijke functie van de instelling. Opleiding en vorming van jonge mensen, ooit de voornaamste taken van de universiteit, verwerden steeds meer tot afgeleide van een nieuwe hoofdtaak: de verrichting van fundamenteel wetenschappelijk onderzoek. De universiteit veranderde van vormingsinstituut naar onderzoeksinstelling, die daarnaast ook onderwijs biedt. Deze ontwikkeling is van relatief recente datum. Beoefenaars van de universiteitsgeschiedenis in de Lage Landen hebben nog weinig kans gezien om deze verschuiving vol in beeld te brengen. Studies naar individuele instellingen gaan op het verschijnsel in, maar plaatsen het niet centraal in de aandacht. Daarom is het belangrijk dat Liesbet Nys, onderzoekster aan de ku Leuven, de taak op zich heeft genomen het onderzoeksbeleid van deze universiteit historisch te beschrijven. Ook zij beperkt zich tot een individuele instelling. En, als zo vaak in de universiteitsgeschiedenis, ook hier betreft het een jubileumuitgave. De Dienst Onderzoekscoördinatie (doc) van de ku Leuven bestaat namelijk dertig jaar. Maar de zeggingskracht van deze studie reikt verder dan dat, omdat de Leuvense universiteit een treffend voorbeeld is van een instelling die er bewust voor koos in de eerste plaats een onderzoeksinstelling te zijn. In 1968 leidde een felle taalstrijd in België tot de uittocht van de Franstalige wetenschappers uit Leuven. Nederlandstalig onderzoek had in de Belgische wetenschap tot dan toe een achtergestelde positie gehad. Om te voorkomen dat de nu Vlaamse instelling 'tot een universiteit van het Hageland zou verschrompelen' (13), zette de ku Leuven direct in op krachtige ontwikkeling van het universitaire onderzoek in Vlaanderen in het algemeen en in Leuven in het bijzonder. Er kwam een bureau dat onderzoekers hielp financiering te werven, een raad die intern gelden verdeelde (met de nodige spanningen van dien) en er werden zeer korte lijnen met de regering in Brussel onderhouden. Bij dit alles trad het universitaire bestuur sterk regisserend op. Het legde de universiteit geen windeieren. De ku Leuven speelde het spel van rankings en competitie om onderzoeksgelden geraffineerd mee, en toonde zich een succesvol lobbyist in de overheidsburelen. In de tussentijd kreeg de Vlaamse overheid meer bevoegdheden van