Pollando - Vikipedio

Pollando
aŭ
Polio
respektive
Polujo
pole
Polska
), oficiale la
Pola Respubliko
pole
Rzeczpospolita Polska
), estas lando en
Mezeŭropo
ĉe la
Balta maro
. Ĝi najbaras al
Germanio
(okcidente),
Ĉeĥio
Landlimo de Ĉeĥio kaj Pollando
) kaj
Slovakio
(sude),
Ukrainio
kaj
Belorusio
(oriente),
Litovio
(nord-oriente) kaj norde kun
Rusio
Kaliningrada provinco
). Krom tio la limo de pola ekskluziva ekonomia zono en la Balta maro najbaras al la zonoj de
Danio
kaj
Svedio
Laŭ grandeco de
areo
, ĝi estas la 70-a en la mondo kaj 9-a en
Eŭropo
. Laŭ nombro de la loĝantoj ĝi okupas la 34-an lokon en la mondo kaj la 5-an lokon inter
ŝtatoj de la Eŭropa Unio
La lando konsistas el 16
provincoj
, nomitaj pole
województwo
, en Esperanto ankaŭ
vojevodio
, kiuj kovras areon de 312 696 km². Pollandaj provincoj dividiĝas al
distriktoj
, kaj tiuj al
komunumoj
Varsovio
estas la ŝtata ĉefurbo kaj plej granda
metropolo
. Aliaj ĉefaj
urboj de nuntempa Pollando
estas
Krakovo
Lodzo
Vroclavo
Poznano
Gdansko
, kaj
Ŝtetino
Oni ĝenerale konsentas, ke la establo de la pola ŝtato okazis en la jaro
966
, kiam reganto
Mjeŝko la 1-a
akceptis
kristanigon
de la lando (tiel nomatan
Bapton de Pollando
).
Pollando fariĝis reĝlando en
1025
kaj en
1569
establis
union
kun la
Granda Duklando de Litovio
. Dum plej longa parto de sia ekzisto, Pollando estis lando sendependa, multetna kaj diverseklezia. Ĝi estis tre liberala ŝtato ĉefe je la adopto de la
Konstitucio de la 3-a de Majo
de
1791
La ŝtato ekzistis ĝis la jaro
1795
kiam ĝia teritorio estis dividita de tri okupaciantoj:
Rusia imperio
reĝlando Prusio
kaj
Aŭstra imperio
(procezo tiel nomata
dispartigoj de Pollando
). Sian sendependecon Pollando regajnis en
1918
post la
unua mondmilito
. Dum la
dua mondmilito
la lando estis okupaciita de la nazia
Tria Regno
kaj de
Sovetunio
. Aparte la okupado per la de la nazia
Tria Regno
rezultis en la
Holokaŭsto
kaj pereo de milionoj da civitanoj de respubliko, plejparte kaj aparte multaj (aŝkenazaj) judoj, sed ankaŭ de aliaj etnoj.
Post la milito Pollando fariĝis socialisma ŝtato, grandparte dependa de
Sovetunio
, kaj fondinta membro de la
Varsovia Pakto
. En
1989
okazis ŝanĝiĝo de la reĝimo al
parlamenta demokratio
kaj reveno al
merkata ekonomio
Pollando estas membro interalie de
Eŭropa Unio
NATO
Unuiĝintaj Nacioj
OEKE
Visegrada grupo
Unesko
Monda Organizaĵo pri Sano
(MOS) kaj
Monda Organizaĵo pri Komerco
(MOK).
Deveno de la nomo
Polska
ne estas tutcerta. Laŭ la unua teorio, la nomo devenas de la gento de polanoj (pole:
Polanie
), kiu loĝis en la nuna
Grandpollando
. La vorto polanoj, cetere, venas de la pollingva vorto
pole
(kampo) – rilate aŭ al
terkulturo
kiel ĉefa okupo de la gento, aŭ al loĝado sur ebenaĵoj (kompare kun la gentoj de vistulanoj aŭ mazovianoj)
10
. Iuj historiistoj (ekz. Przemysław Urbańczyk) kontestas tamen eĉ la ekziston de polanoj, kiuj en skribaj dokumentoj aperas nur unufoje en la
12-a jarcento
ĉe
kronikisto Nestor
а от тѣхъ Лѧховъ прозвашасѧ Полѧне, Лѧховѣ друзии - Лютицѣ, инии Мазовшане, а нии Поморѧне
(kaj de tiuj laĥoj unuaj nomiĝis polanoj, duaj laĥoj – luticoj [t.e. veletoj], aliaj – mazovianoj, kaj aliaj - pomerianoj
Denaro
el la 11-a jarcento kun la latina nomo "Polonie".
En
latino
ĉirkaŭ la jaro
1000
oni uzis la nomon de Pollando kiel la regiono-nomon:
Polania, Polonie
, kaj
Bolizlauo Palaniorum
duce
, Bolizlavonem Poloniae, Bolizlavo Polianicus
. Antaŭe tiun landon oni nomis nur per la tutetna formo:
in Sclaviam, duce Sclavonica Bilizlavone susceptus, in Sclavania, Sclavonia
, per kio oni povis konfuzi Pollandon kun Ĉeĥio, eĉ pli, se ambaŭ landoj estis regataj de Boleslaoj. Diskutindas laŭ historiistoj, ke - se la nomo de Pollando devenas de polanoj- strangas, ke la gento mem skribis la nomon de sia lando kun eraro (
Polanie
, sed
Polonia, Polonie, Polonus
). Ĉiukaze neniu dubas, ke la etimologio troviĝas en la tutslava vorto
pole
(kampo).
La nomo povas ankaŭ deveni de la vorto
opole
, kiu signifas primitivan formon de genta organizo kun elektata reganto kaj komuna posedo de la tero. Laŭ alia teorio, la nomo
Polska
estas adjektivo, kiu signifis en la epoko de polanoj “kampara”. La tutan nomon “Kampara lando” povis postresti nur la unua parto de ĝi
11
En la pasinteco oni plej ofte uzadis la latinajn nomojn
terra Poloniæ
– pola tero kaj
Regnum Poloniæ
– Pola Reĝlando. La nomo
Polska
rilate al la tuta ŝtato estas uzata ekde la
11-a jarcento
La unua mencio pri Pollando (en la laŭvorta signifo de la nomo) troviĝas sur
moneroj
de
Mjeŝko la Maljuna
, stampitaj de judoj estrantaj la monfarejon en
Kalisz
. La surskribo, transliterumita el la hebrea alfabeto, diras
MSZKA KROL POLSKI
(Mszka – Mjeŝko – la reĝo de Pollando aŭ la reĝo pola, ĉar ambaŭ vortoj samformas)
12
La landon de polanoj ekde la
14-a jarcento
oni nomis Malnovpollando, poste Grandpollando, kompare al la sudaj teritorioj nomataj Malgrandpollando. Alilingvaj nomoj de Pollando, ekz.
persa
Laĥistan
litova
Lenkija
kaj
hungara
Lengyelorszag
, devenas verŝajne de la nomo de la gento laĥoj (aŭ lendianoj), loĝinta en sud-orienta Pollando. La vorto
Polacy
(poloj) en latina formo
Polani, Poleni, Poloni
aperis la unuan fojon en tekstoj de
Sankta Adalberto
verkitaj ĉirkaŭ la jaro 1000. Dum longa tempo per la vorto “polo” oni nomis nur
nobelojn
, sendepende de iliaj etnaj devenoj.
Polonia
estas la oficiala politika kaj nacia personigo de Pollando. Ĝi estas grava ero de pola
nacia identeco
, kiu esprimiĝas en literaturo, artaĵoj kaj popola kulturo. La termino devenas de la latina nomo por Pollando ("Polonia") kaj estas uzata ankaŭ rilate al la pola diasporo.
La vorto “
respubliko
” estas tradukata al la pola lingvo dumaniere:
kiel
Rzeczpospolita
– ĝi estas traduko de la latina, kutime uzata nur kiam oni parolas pri Pola Respubliko; tiel Pollandon la unuan fojon nomis kronikisto
Wincenty Kadłubek
kiel
republika
– ĝi estas kopio de la latina
res publica
kaj ne uzatas rilate al Pollando mem.
Dum
antikva epoko
la terenoj de nuntempa Pollando estis loĝataj de diversaj gentoj. Daŭre oni disputas pri etnaj kaj lingvaj apartenoj de tiuj grupoj, ĉefe pri deveno kaj ekspansio de
slavoj
En
1933
en Biskupin oni trovis restaĵojn de ligna setlejo, establita ĉirkaŭ la jaro
-738
kaj rilata al
soraba kulturo
Supozata grandeco de la lando de
Mjeŝko la 1-a, la unua pola duko
Mapo de Pollando dum la regado de
Ladislao la 1-a (Pollando)
Ladislao la Ulnolonga
)(dum la jaroj: 1275–1300).
En la
10-a jarcento
Pollando formiĝis kiel unueca teritorio. La unua, historie atestita reganto de ĝi estis
Mjeŝko la 1-a
, kiu en
966
akceptis bapton al
kristanismo
. Tio komencis luktojn kontraŭ la slava pagana religio kaj kristanigon de la socio. La unua
reĝo de Pollando
estis filo de Mjeŝko la 1-a nome
Boleslao la Brava
En
1138
post la morto de
Boleslavo la 3-a
Pollando estis dividita de liaj filoj. Tiel komenciĝis preskaŭ 200-jara
feŭda dispartigo
de la lando.
Feŭda dispartigo
estis periodo en la historio de Pollando, kiu konvencie daŭris ekde 1138 ĝis la kronado de Ladislao la 1-a en 1320. Karakteriza kvalito de tiu periodo estis progresanta diserigo de la pola ŝtato al ĉiam pli etaj, grandparte sendependaj, feŭdaj teroj. La procezo estis ligita al multobliĝo de la dinastio de Piastoj, kies ĉiu ano, laŭ la pola kutimjuro, havis la rajton posedi parton de la patra heredaĵo. Similaj procezoj okazis en la historio de la piasta lando jam antaŭe, sed tiam oni sukcesis ilin frue bremsi.
En la
13-a jarcento
du sileziaj regantoj, nome
Henriko la 1-a
kaj Henriko la 2-a, unuigis du feŭdajn partojn, nome
Silezion
kaj
Malgrandpollandon
, sed post
mongolaj
atakoj kaj la bataloj ĉe Chmielnik kaj
Legnica
en
1241
, ilia ŝtato denove dispeciĝis. Unuigon de la lando efektivigis
Ladislao la 1-a
, kiu en
1320
iĝis reĝo de Pollando. Lia filo,
Kazimiro la Granda
, efike plifortigis signifon de Pollando en la regiono, pligrandigis ĝian teritorion, subskribis diversajn
defendopaktojn
kaj faris diversajn enlandajn reformojn, ĉefe en konstruado kaj ekonomio. Post lia seninfana morto la dinastio de Piastoj kiel regantoj de Pollando malaperis.
La
Szlachta
laĥta
] estis laŭleĝe privilegiita nobela klaso en la
Reĝlando Pollando
. Ĝi gajnis instituciajn privilegiojn inter 1333 kaj 1370 dum la regado de
Kazimiro la 3-a
(la Granda), kaj post 1413 ankaŭ enhavis nobelaron de Litovio.
Respubliko de Ambaŭ Nacioj
Dum la regado de
Jogajlidoj
Pollando faris
union kun Litovio
. En
1410
, dum la
batalo de Grunwald
, unuiĝinta pola-litova armeo havis grandiozan venkon super la
Kruckavalira Ordeno
, kiu minacis ambaŭ landojn. Post la dektrijara milito la Ordeno fariĝis
vasallando
de Pollando.
Tiutempe okazis rapida evoluo de pola kulturo, scienco kaj ekonomio, danke al gravuloj kiel
Koperniko
kaj
Jan Kochanowski
. Kutima estis ankaŭ religia toleremo. Komence de la
16-a jarcento
oni kreis la unuajn trupojn de polaj
husaroj
, rajdantoj kiuj venkis plurajn batalojn.
En la jaroj
1474
1569
Pollando kaj Litovio estis celoj de 75 invadoj
13
En
1569
post la Lublina Unio estis establita
Respubliko de Ambaŭ Nacioj
. Post la morto de la lasta jogajlido oni decidis en la jaro
1573
pri libera elektado de la reĝoj. Tiutempa respubliko, precipe danke al leĝodecido pri religiaj liberoj, estis nomata “la azilo de herezuloj”; ĉi tien fuĝis persekutataj en Okcidenta Eŭropo
menoanistoj
hugenotoj
el
Francio
kaj
judoj
forpelitaj el
Hispanio
fare de
inkvizicio
. Nobelaro en Pollando, pli multnombra ol okcidente, utiligis la privilegiojn de tiel nomata Ora Nobela Libereco. En tiu periodo, nomita pola Ora Epoko, la respubliko pligrandiĝis kaj fariĝis unu el la plej grandaj landoj en Eŭropo.
En la
17-a jarcento
la respubliko eniris konflikton kontraŭ
Svedio
Sveda diluvo
),
Kozakoj
(ribelo de Ĥmjelnicki) kaj Rusio (pola-rusa milito 1654-1667). Kaj la konfliktoj kaj mallerta regado kaŭzis poioman kadukiĝon de la lando. Malgraŭ tio,
Johano la 3-a Sobieski
kapablis venki turkan armeon dum la
batalo
de
Vieno
en
1683
Fine de la
18-a jarcento
estis streboj reformi la ŝtaton. La lasta reĝo de Pollando,
Stanislao Aŭgusto Poniatowski
, ekzemple establis en
1773
la
Komisionon de Nacia Edukado
, kaj en
1791
la Kvarjara Sejmo akceptis la
Konstitucion de Tria de Majo
Administra divido de Pola Reĝlando en 1907.
Tri
dispartigoj de Pollando
(en la jaroj
1772
1793
kaj
1795
) fiaskigis la provojn ripari la ŝtaton. La Respubliko de Ambaŭ Nacioj ĉesis ekzisti kaj ĝian teritorion dividis inter sin
Rusio
Prusio
kaj
Aŭstrio
Dum la dependeca epoko poloj penis armite kaj politike ĉiel agadi por regajni la sendependecon. En
1807
Napoleono Bonaparte
establis
Varsovian Duklandon
, subordigitan al Francio, tamen en
1815
dum la
Viena kongreso
la venkintoj de la
napoleonaj militoj
decidis ĝin dividi. El la orienta parto de Varsovia Duklando estis kreita tiel nomata
Kongresa Reĝlando
, havanta sian propran konstitucion kaj regata de rusa
caro
. En la jaroj
1830
1831
okazis la
Novembra ribelo
de la pola nacio.
En la dua duono de la
19-a jarcento
aŭtonomion gajnis
Galicio
, troviĝanta en Aŭstrio. Ĝis
1846
ekzistis
Libera Urbo Krakovo
, post la krakova ribelo aligita al Aŭstrio. En Prusio ekzistis
Granda Poznana Duklando
, nuligita post la grandpollandaj ribeloj en la jaroj 1846 kaj 1848. En
1863
komenciĝis la
Januara Ribelo
, kiu daŭris pli ol unu jaron.
Dua Pola Respubliko
Loĝdenso kaj landlimoj de Pollando en la jaro 1930.
Post la
unua mondmilito
venkinta
Triopa Entento
aprobis la planon krei sendependan polan ŝtaton, kiu troviĝis en la 13-a punkto de
programo
de
usona
prezidanto
Woodrow Wilson
. Oficiale oni opinias, ke Dua Pola Respubliko kreiĝis la
11-an de novembro
1918
, kiam militan potencon en
Varsovio
transprenis
Józef Piłsudski
. Tial la
Nacia festotago
estas la
11-a de novembro
. Pro la venkita
pola-bolŝevika milito
, Pollando konservis sian
suverenecon
kaj malebligis al komunistoj antaŭeniri okcidenten. En
1921
, rezulte de tri
sileziaj ribeloj
al Pollando estis aligita parto de la ĝistiama
Supra Silezio
Komence la Dua Respubliko estis demokratia respubliko kun multpartia parlamenta-kabineta reĝimo. La politika sistemo draste ŝanĝiĝis pro la
maja renverso
en
1926
. Tiam estis enkondukita la prezidanta-aŭtoritata reĝimo.
La
maja puĉo
(maja ŝtatrenverso, maja atenco; pole:
przewrót majowy
aŭ
zamach majowy
) estis
puĉo
realigita en Pollando fare de marŝalo
Józef Piłsudski
inter la 12-a kaj 14-a de majo 1926. La puĉo forigis la registaron de prezidanto
Stanisław Wojciechowski
kaj ĉefministro Wincenty Witos. Establita estis nova registaro gvidata de
Kazimierz Bartel
, profesoro de Lviva Politekniko. Komence oni proponis la prezidantecon al Piłsudski, sed li rifuzis favore al
Ignacy Mościcki
. Piłsudski tamen restis la plej influa politikisto en Pollando kaj estis "griza eminenco" ĝis sia morto en 1935.
En septembro
1939
okazis invadoj fare el okcidento de la
Tria Regno
kaj oriente de
Sovetunio
al Pollando
, kiuj la
28-an de septembro
1939
fiksis komunan landlimon konforme al
Pakto Ribbentrop-Molotov
. Ambaŭ
okupaciantoj
kondukis persekutan politikon kontraŭ civitanoj de Pollando.
La provincoj pomeria, silezia, poznana kaj lodza, la regiono de
Suwałki
, norda kaj okcidenta partoj de Mazovio kaj okcidentaj partoj de la provincoj krakova kaj kielca fariĝis partoj de la Tria Regno. El centra parto de la lando
Adolf Hitler
decidis krei apartan administran unuon, kontrolatan de germanoj, nome Ĝeneralan Gubernion. La ceteran teritorion de Pollando aneksis Sovetunio. Formale la tereno fariĝis parto de Sovetunio surbaze de
plebiscitoj
en Okcidenta Belorusio kaj Okcidenta Ukrainio, kaj sekve – anekso per leĝdono de la Plej Alta Konsilantaro de Sovetunio. Respektivajn leĝodonojn decidis Hitler pri kreo de la Ĝenerala Gubernio. Ĉiuj leĝoj, kiuj decidis pri teritorioj de sendependa Pollando, estis kontraŭaj al la Haga Konvencio subskribita de ambaŭ okupaciantoj, kaj laŭ la
internacia juro
nevalidaj. La okupaciantoj decidis, ke la
28-an de septembro
1939
post kapitulacio de Varsovio la pola ŝtato ĉesis ekzisti.
Nazigermanaj fortoj laŭ ordono el
Adolf Hitler
kreis ses germanajn
ekstermejojn
en okupaciita Pollando, kiel
Treblinka
Majdanek
kaj
Aŭŝvico
. La germanoj transportis milionojn de judoj el la tuta okupaciita Eŭropo por esti murditaj en tiuj koncentrejoj.
14
15
Entute, 3 milionoj da polaj judoj
16
17
– proksimume 90% de la pola antaŭmilita judaro – kaj inter 1.8 kaj 2.8 milionoj da etnaj poloj
18
19
20
estis mortigitaj dum la Germana Okupacio de Pollando (1939–1945), inklude inter 50 000 kaj 100 000 membroj de la pola
intelektularo
– akademiuloj, doktoroj, advokatoj, nobeloj kaj pastroj. Nur dum la Varsovia Ribelon, ĉirkaŭ 150 000 polaj civiluloj estis mortigitaj, plej el ili murditaj fare de la germanoj dum la masakroj de
Wola
kaj de
Ochota
21
22
Ĉirkaŭ 150 000 polaj civiluloj estis mortigitaj de sovetoj inter 1939 kaj 1941 dum la okupacio fare de Sovetunio de orienta Pollando (
Kresy
), kaj aliaj ĉirkaŭkalkulitaj 100 000 poloj estis murditaj de la bander-naciisma
Ukraina Ribela Armeo
(UPA) inter 1943 kaj 1944 en tio kio iĝis konata kiel la
Voliniaj masakroj
23
24
El ĉiuj militantaj landoj, Pollando perdis la plej altan procenton de ties civitanoj: ĉirkaŭ 6 milionoj forpasis – pli ol sesono de la antaŭmilita loĝantaro de Pollando –
duono el ili
polaj judoj.
25
26
27
Ĉirkaŭ 90% de la mortintoj estis ne-militistaj nature.
28
Dum la Dua Mondmilito laŭleĝa registaro de Pollando funkciis en
ekzilo
. Ĝia administra reprezentanto ene de la pola teritorio estis
Pola Partizana Ŝtato
, kaj la reprezentanto armea estis
Armia Krajowa
(la Landa Armeo). Konforme al decidoj de
teherana
jalta
kaj
pocdama
konferencoj, post la Dua Mondmilito,
Pola Popola Respubliko
ricevis centrajn kaj okcidentajn terenojn de la Dua Respubliko kaj tiel nomatajn
regajnitajn teritoriojn
(ĝis la rivero
Odra
; krome sudan
Orientan Prusion
kaj
Gdanskon
). La terenoj troviĝantaj oriente de
Curzon-linio
fariĝis partoj de Sovetunio.
La "translokiĝo" de Pollando
(komparo antaŭ kaj post la
Dua Mondmilito
Pollando, kiu post la Dua Mondmilito devis cedi preskaŭ la tutan teritorion oriente de la
Curzon-linio
de
1920
(inkluzive de la
pseŭdoŝtata teritorio Centra Litovio
ĉirkaŭ
Vilno
) al
Sovetunio
, laŭ premo de la registaro de Sovetunio ricevis preskaŭ la tutan teritorion de la
Germana Regno
oriente de la
Odro-Niso-limo
. Praktike ĉiuj germanlingvanoj el la teritorio oriente de la Odro-Niso-limo estis forpelitaj ĝis la vintro 1946/1947, kaj granda plimulto de la pollingvanoj el la teritorio oriente de la Curzon-linio jam en 1945 estis translokigitaj en la "novan teritorion" de Pollando, tiel ke la pola ŝtato praktike estis ŝovita okcidenten je proksimume 250 kilometroj je la arbitra postulo de Sovetunio kaj ceteraj aliancanoj. La novaj polaj komunismaj aŭtoritatoj plenumis politikon de kultura kaj lingva "poligo" de la okcidentaj ricevitaj teritorioj, ĝis tiam duonpolaj (ĉefe kampare) kaj duongermane (ĉefe urbe), por eviti iaman regermanigon de tiu areo.
Nur la traktatoj pri la
reunuigo de Germanio
en
1990
laŭ
internacia juro
garantiis, ke la "novaj okcidentaj teritorioj" konsideriĝas integra parto de Pollando kaj tiel restos. Tiam la komunisma reĝimo de la Pola Popola Respubliko jam estis disfalinta: Dum ties tuta daŭro do la necerteco pri ebla perdo de triona parto de la ŝtata teritorio estis kontinua minaco, kiu kontribuis al sento de necerteco kaj de
politika agitado
kontraŭ la ne-komunisma
Federacia Respubliko Germanio
Dum la komunisma reĝimo okazis multaj protestoj kontraŭ manko de libereco en Pollando, ekzemple per la nomitaj
Letero de 34
kaj
Letero de 59
Lech Wałęsa dum la
Strikoj en la Pola Marbordo
en Gdanska Ŝipfarejo, Aŭgusto 1980.
Fine de 1988 en multaj lokoj de Pollando okazis
strikoj
, kiujn malforta, komunisma reĝimo ne povis estingi. En tiu situacio ŝtataj oficialuloj decidis diskuti kun
Lech Wałęsa
kaj aliaj reprezentantoj de
Solidareco
. Rezulte de tio la sindikato estis leĝe registrita kaj oni permesis al membroj de
Solidareco
kundebati pri la estonto, tute kontraŭ la iama sinteno de la komunisma reĝimo.
Tiuj debatoj estas konataj kiel
Ronda Tablo
. Tiam oni decidis, ke opoziciantoj povos havi deputitojn al
Sejmo
kaj
Senato
, estos kreitaj liberaj
amaskomunikiloj
kaj opoziciantoj ne plu estos persekutataj. La unua libera baloto okazis la 4-an kaj la 18-an de junio
1989
Solidareco
gajnis la plej altan eblan (laŭ interkonsento kun komunistoj) rezulton, t.e. 35% de sejmaj deputitoj. La
24-an de aŭgusto
1989
kreiĝis la unua demokratia
registaro
de
Tadeusz Mazowiecki
. Unu jaron poste
Lech Wałęsa
fariĝis prezidanto de la respubliko.
Dum la unuaj jaroj de la Tria Pola Respubliko la aŭtoritatoj efektivigis diversajn ŝanĝojn kaj reformojn. Krom la nomo, ŝanĝiĝis ankaŭ la blazono al
blanka aglo kun krono
kaj nuliĝis unupartieco. En 1990 estis akceptita ekonomia reformaro, konata kiel “plano de
Balcerowicz
, kiu enkondukis
merkatan ekonomion
. En 1997 pola ŝtatestro akceptis novan
konstitucion
, kiu ĝis nun validas.
Ekde la formiĝo en 1989 la Tria Pola Respubliko signife evoluis socie kaj ekonomie. Dum la unuaj dudek jaroj de ĝia ekzisto la ĉefaj celoj de la
registaroj
estis membriĝi en
NATO
(kio okazis en 1999) kaj en
Eŭropa Unio
(2004).
Venko de
Aleksander Kwaśniewski
en
1995
La unua
prezidento
de la Tria Respubliko estis
Wojciech Jaruzelski
, elektita per parlamento. La unua prezidento de Pollando elektita per popola balotado estis
Lech Wałęsa
, estinta prezidento en 1990-1995. En 1995-2005 (du oficperiodoj) prezidento de Pollando estis
Aleksander Kwaśniewski
. En jaro
2005
estis elektita nova prezidento
Lech Kaczyński
. Tiu mortis la
10-an de aprilo
2010
apud
Smolensk
dum
kraŝo de la prezidenta aviadilo
. Dum somero de jaro 2010 estis elektita nova prezidento:
Bronisław Komorowski
En
2012
Pollando kun Ukrainio organizis
Eŭropan Futbal-Ĉampionadon 2012
Je la
6-a de aŭgusto
2015
finiĝis la
mandato
de Bronisław Komorowski kaj sekvas, ke la oficon de la Prezidento de Pollando plenumis
Andrzej Duda
Topografia
mapo de Pollando.
Pollando estas la naŭa plej granda lando en Eŭropo. Proksimume 311 895 km² de la landa teritorio konsistas el tero, 2 041 km² estas internaj akvoj kaj 8 783 km² estas teritoria maro.
29
Topografie, la pejzaĝo de Pollando estas karakterizita per diversaj terformoj, akvejoj kaj ekosistemoj.
30
La centra kaj norda regiono borde al la
Balta Maro
kuŝas ene de la
Nordeŭropa Ebenaĵo
, sed en suda parto de la lando estas montetoj kaj montaroj,
31
kie estas ankaŭ plej alta pola monto
Rysy
. La averaĝa
supermara alteco
estas ĉirkaŭkalkulita je 173 metroj.
29
La lando havas marbordon 770 km longan, etendan el la bordoj de la Balta Maro, laŭlonge de la Golfo de Pomeranio en la okcidento de la
Golfo de Gdansko
oriente.
29
La stranda marbordo estas abunda je
sablaj dunaroj
aŭ marbordaj montetoj kaj indentigita per
terlangoj
kaj
lagunoj
, elstare ĉe la
Hel Duoninsulo
kaj la
Vistula Laguno
, kiu estas kunhavita kun Rusio.
32
La plej granda pola insulo en la Balta Maro estas
Wolin
, ene de la Nacia Parko Wolin.
33
Pollando kunhavas la
Lagunon de Szczecin
kaj la insulon
Usedom
kun Germanio.
34
La montara ĉeno de la plej suda Pollando estas dividebla en du ĉefaj
montaroj
; nome
Sudetoj
okcidente kaj
Karpatoj
oriente. La plej alta parto de la Karpata masivo estas la
Tatra Montaro
, etende laŭlonge de la suda bordo de Pollando.
35
La plej alta pinto de Pollando estas la Monto
Rysy
kun 2501 m en Tatroj.
36
La plej alta montopinto de la Sudeta masivo estas
Monto Śnieżka
kun 1603.3 m, kunhavata kun
Ĉeĥio
37
La plej malalta punkto en Pollando estas en Raczki Elbląskie en la
Vistula Delto
, kiu estas je 1.8 m sub
marnivelo
29
Alpa lago
Morskie Oko
en la
Tatra Montaro
. Pollando havas unu el la plej altaj densecoj de lagoj en la mondo.
Plej gravaj riveroj estas
Vistulo
Odra
Varto
kaj
Bugo
. Aliaj riveroj estas
Narevo
, ties alfluanto
Vkra
kaj aliaj.
29
La lando posedas ankaŭ unu el la plej altaj densecoj de
lagoj
en la mondo, nombre ĉirkaŭ dek mil ĉefe koncentrataj en la nordorienta regiono
Mazurio
, ene de la
Lagoregiono Mazurio
38
La plej grandaj lagoj, kovrante pli ol 100 km² estas
Śniardwy
kaj
Mamry
, kaj la plej profunda estas
Lago Hańcza
kun 108.5 m de profundeco.
29
Klimato de Pollando estas influita de okcidento de apudmara klimato kaj de oriento de kontinenta klimato.
39
Averaĝaj januaraj temperaturoj estas -1 °C, juliaj 19 °C.
40
La plej varma kaj sunhava parto de Pollando estas
Malsupra Silezio
sudokcidente kaj la plej malvarma regiono estas la nordorienta argulo, ĉe
Suwałki
en
Podlaĥia provinco
, kie la klimato estas tuŝita de malvarmaj veterfrontoj el Skandinavio kaj Siberio.
41
Precipitaĵo
estas plej ofta dum someraj monatoj, kun plej granda
pluvo
-kvanto registrita el Junio ĝis Septembro.
42
Vintroj estas iĝantaj iom post iom pli sekaj, kun malpli da neĝo kaj de
pluvneĝo
39
La
bizono
, unu el la naciaj simboloj de Pollando, estas ofte troveblaj en la antikva kaj
Unesko
-protektita
Arbaro de Białowieża
La lando havas kvar
Palearktisajn ekoregionojn
– Centraj, Nordaj, Okcidentaj Eŭropaj
Mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj
, kaj la
Karpataj montaraj koniferarbaroj
. Arbaroj okupas 31% de la terareo de Pollando, el kiuj la plej granda estas la
Malsuprasilezia Arbaro
43
La plej oftaj
falfoliaj arboj
troveblaj tra la lando estas
kverkoj
aceroj
, kaj
betuloj
; la plej oftaj koniferoj estas
pinoj
piceoj
, kaj
abioj
44
Ĉirkaŭ 69% el ĉiuj arbaroj estas
koniferoj
45
La
flaŭro
kaj
faŭno
en Pollando estas tiu de
Kontinenta Eŭropo
, kaj la
bizono
blanka cikonio
kaj la
blankvosta maraglo
estis deklaritaj kiel naciaj bestoj, kaj la
ruĝa papavero
estas la neoficiala flora simbolo.
46
Inter la plej protektataj specioj estas la
Eŭropa bizono
, la plej peza animalo de Eŭropo, same kiel la
Eŭrazia kastoro
, la
linko
, la
griza lupo
kaj la
Tatra ĉamo
29
La regiono estis ankaŭ hejmo de la formortintaj
uroj
, el kiuj la lasta individuo mortis en Pollando en 1627.
47
Ĉasanimaloj kiel la
ruĝa cervo
, la
kapreolo
, kaj la
apro
estas troveblaj en plej el la arbaroj.
48
Pollando estas ankaŭ grava reproduktejo por
migrobirdoj
kaj gastigas ĉirkaŭ unu kvaronon de la tutmonda populacio de
blankaj cikonioj
49
Ĉirkaŭ 315 100 ha, ekvivalenta al 1% de la pola teritorio, estas protektata ene de 23
naciaj parkoj
de Pollando, du el kiuj – nome
Białowieża
kaj
Bieszczadzki
– estas
mondaj heredaĵoj de Unesko
50
Estas 123 areoj deklaritaj kiel
pejzaĝaj parkoj
, kun nombraj
naturrezervejoj
kaj aliaj
protektataj areoj
en la reto
Natura 2000
51
Alia grava areo estas la
Nacia Parko Kampinos
La
Sejmo
estas la
malalta ĉambro
de la Parlamento de Pollando.
Pollando estas
unueca
parlamenta respubliko
kaj
reprezenta demokratio
, kun
prezidento
kiel
ŝtatestro
52
La
plenuma
povo estas plenumita de la
ministraro
kaj de la
ĉefministro
kiu funkcias kiel la
registarestro
52
La individuaj membroj de la kabineto estas elektitaj de la ĉefministro, nomumita de la prezidento kaj aprobita de la parlamento.
52
La ŝtatestro estas elektita per
popola voĉdonado
por kvinjara regotempo.
53
La nuna prezidento estas
Andrzej Duda
kaj la ĉefministro estas
Mateusz Morawiecki
54
La
leĝdona
asembleo de Pollando estas
duĉambra
parlamento
konsistanta el 460-membra malsupra ĉambro (
Sejmo
) kaj 100-membra supra ĉambro (
Senato
).
55
La Sejmo estas elektita laŭ
proporcia balotsistemo
laŭ la
Metodo d'Hondt
por voĉ-sidloka konverto.
56
La Senato estas elektita laŭ la ununoma balotsistemo, laŭ kiu nur po unu senatano estas elektita el ĉiu el la cent balotjurisdikcioj.
57
La Senato havas la rajton amendi aŭ malakcepti statuton aprobitan de la Sejmo, sed la Sejmo povas superi la decidon de la Senato per majoritata voĉdonado.
58
La
trafiksigno
informanta pri transiro de provinca limo en Pollando (
Silezia Provinco
distrikto Częstochowski
, komunumo Kruszyna)
La administra divido de Pollando ŝanĝiĝis plurfoje. Depost la Dua Mondmilito reformoj de la sistemo okazis en la jaroj: 1946, 1950, 1957, 1975, kaj la lasta - kiu validas de la
1-a de januaro
1999
La divido estas trigrada. Provincoj estas dividitaj al distriktoj, kaj tiuj - al komunumoj:
la 1-a grado
: 16
provincoj
la 2-a grado
: 379
distriktoj
65 urbaj distriktoj, urboj havantaj la rangon de distrikto (komunumo kun urba statuso, kiu plenumas taskojn de distrikto)
314 eksterurbaj distriktoj (kiuj konsistas el kelkaj aŭ dekkelkaj najbaraj komunumoj)
la 3-a grado
: 2479
komunumoj
306 urbaj komunumoj (komunumo, kiu troviĝas ene de administraj limoj de urbo)
597 urb-vilaĝaj komunumoj (komunumo, en kiu troviĝas urbo kaj kelkaj vilaĝoj)
1576 vilaĝaj komunumoj (komunumo, kiu en sia teritorio ne havas urbon).
En Esperanto por pola provinco oni foje uzas la poldevenan vorton
vojevodio
(pole:
województwo
) kaj por distrikto -
poviato
(pole:
powiat
). La vorto vojevodio devenas de la nomo de ĝia estro - vojevodo, kio signifas laŭvorte "armeestro".
mapo de la
provincoj
en Pollando
Ĉekarpata Provinco
(województwo podkarpackie)
Grandpollanda Provinco
(województwo wielkopolskie)
Kujavia-Pomeria Provinco
(województwo kujawsko-pomorskie)
Lodza Provinco
(województwo łódzkie)
Lublina Provinco
(województwo lubelskie)
Lubuŝa Provinco
(województwo lubuskie)
Malgrandpollanda Provinco
(województwo małopolskie)
Malsuprasilezia Provinco
(województwo dolnośląskie)
Mazovia Provinco
(województwo mazowieckie)
Okcidentpomeria Provinco
(województwo zachodniopomorskie)
Opola Provinco
(województwo opolskie)
Podlaĥia Provinco
(województwo podlaskie)
Pomeria Provinco
(województwo pomorskie)
Sanktakruca Provinco
(województwo świętokrzyskie)
Silezia Provinco
(województwo śląskie)
Varmia-Mazuria Provinco
(województwo warmińsko-mazurskie)
La ekonomio kaj
Malneta enlanda produkto
(MEP) de Pollando estas nune la sesa plej granda en la
Eŭropa Unio
laŭ
nominalaj normigoj
, kaj la kvina plej granda laŭ
aĉetopova komparo
. Ĝi estas ankaŭ unu el la plej rapide kreskanta ene de la Unio.
59
Ĉirkaŭ 61% de la dungitaro apartenas al la triaranga
servosektoro
, 31% al
industrio
kaj fabrikado, kaj la cetera 8% al
agrikultura sektoro
60
Kvankam Pollando estas membro de la EU
Interna Merkato
, la lando ne adoptis la
eŭron
kiel oficiala valuto kaj retenas sian propran valuton – nome la
zloto
(zł, PLN).
La
Malnova urbo de Zamość
estas
Monda heredaĵo de Unesko
Pollando vidis lastatempe grava pliiĝon en la nombro de turistoj post la aliro al la Eŭropa Unio en 2004.
61
62
Kun preskaŭ 21 milionoj da eksterlandaj alvenintoj en 2019, turismo kontribuis konsiderinde al la ĝenerala ekonomio kaj konsistigas relative grandan proporcion de la landa servomerkato.
63
64
Turisma altirado en Pollando varias, el la montoj en la sudo ĝis la sablaj
strandoj
en la nordo, kun ampleksa montro de preskaŭ ĉiu arkitektura stilo. La plej vizitata urbo estas
Krakovo
, kiu estis iam ĉefurbo de Pollando kaj servas kiel rememorigo de la Polaj Orepoko kaj
Renesanco
. Krakovo ankaŭ estis scenejo de la
reĝaj kronigoj
de
plej el polaj reĝoj kaj monarkoj
ĉe
Wawel
, nome la ĉefa historia loko de la lando. Inter aliaj elstaraj lokoj en la lando estas
Wrocław
, unu el la plej malnovaj urboj en Pollando kiu estis modelo por la fondo de Krakovo. Wrocław estas fama pro siaj
nanaj statuoj
, granda
bazarplaco
kun du
Ratusz
urbodomoj
), kaj la plej malnova
bestoĝardeno
kun unu el la plej grandaj nombroj de animalaj
specioj
en la mondo. La pola ĉefurbo
Varsovio
kaj ĝia historia Malnova Urbo estis tute rekonstruita post la
milittempa detruado
. Aliaj urboj kiuj altiras multnombrajn turistojn estas
Gdańsk
Poznań
Lublin
Toruń
same kiel la loko de la
nazigermana
Aŭŝvica koncentrejo
en
Oświęcim
. Elstara mirindaĵo estas la
Salminejo Wieliczka
de la 13-a jarcento kun siaj laberintaj tuneloj, subtera
lago
kaj kapeloj ĉizitaj de ministoj el la
roksalo
subgrunde.
Ĉefaj turismaj altiraĵoj de Pollando estas subĉielaj agadoj kiel
skiado
velnavigado
, montara
piedirado
kaj
grimpado
, same kiel la agroturismo, vizitado de historiaj
monumentoj
ktp. Gravaj turismaj celoj estas la marbordo de la
Balta Maro
norde; la
Lagoregiono Mazurio
kaj la
Arbaro de Białowieża
oriente; sude
Karkonosze
, la
Tabla Montaro
kaj la
Tatra Montaro
, kie estas
Rysy
, nome la plej alta pinto de Pollando, kaj "Orla Perć" (la Agla Pado, montovojo). La montoj
Pieniny
kaj
Montoj Bieszczady
estas en plej sudorienta areo.
65
Estas ĉirkaŭ 100
kasteloj
en la lando, ĉefe en la
Malsuprasilezia provinco
, kaj ankaŭ sur la Vojo de la
Aglaj Nestoj
66
La plej granda kastelo en la mondo laŭ terareo estas en
Malbork
, en nord-centra Pollando.
67
Pollando havis populacion de proksimume 38.2 milionoj je 2021, kaj estas la naŭa plej loĝata lando en Eŭropo, same kiel la kvina plej loĝata ŝtato membro de la
Eŭropa Unio
68
Ĝi havas populacidensecon de 122 loĝantoj por kvadrata kilometro.
69
La
fekundindico
estis ĉirkaŭkalkulita je 1.42 filoj por virino en 2019, kio estas inter la plej malaltaj de la mondo.
70
Krome, la loĝantaro de Pollando estas iom post iom ege maljuniĝanta, kaj la lando havas
averaĝan aĝon
de ĉirkaŭ 42.
71
Populacio de Pollando el 1900 ĝis 2010 en milionoj da loĝantoj.
Ĉirkaŭ 60% de la populacio de la lando loĝas en urbaj areoj aŭ gravaj urboj kaj nur 40% en ruraj zonoj.
72
En 2020, 50.2% de poloj loĝis en
unufamiliaj loĝejoj
kaj 44.3% en
apartamentoj
73
La plej loĝata administracia provinco aŭ subŝtato estas la
Mazovia provinco
kaj la plej loĝata urbo estas la ŝtata ĉefurbo,
Varsovio
, kun 1.8 milionoj da loĝantoj kun pliaj 2-3 milionoj da personoj loĝantaj en ĝia
metropola areo
74
75
76
La metropola areo de
Katowice
estas la plej granda urba
kunurbaĵo
kun populacio inter 2.7 milionoj
77
kaj 5.3 milionoj da loĝantoj.
78
Populacidenseco estas pli alta en la sudo de Pollando kaj koncentrata ĉefe inter la urboj
Wrocław
kaj
Krakovo
79
En la pola censo de 2011, 37 310 341 personoj registris
polan
identecon, 846 719
silezan
identecon, 232 547
kaŝuban
identecon kaj 147 814
germanan
identecon. Aliaj
identecoj
estis registritaj de 163 363 personoj (0.41%) kaj 521 470 personoj (1.35%) ne specifis naciecon.
80
Oficialaj populacistatistikoj ne inkludas migrantajn laboristojn kiuj ne posedas permesilon por permanenta rezidado aŭ
Karta Polaka
81
Pli ol 1.7 milionoj da
ukrainaj
civitanoj jam laboris laŭleĝe en Pollando en 2017.
82
Tiuj nombroj ege pliiĝis ekde la komenco de la
Invado de Rusio en Ukrainion
. La nombro de migrantoj estas rapide pliiĝanta; la lando aprobis 504 172 laborpermesilojn por eksterlandanoj nur en 2021.
83
Plej grandaj urboj de
Pollando
raporto de la Centra Statistika Oficejo pri la loĝantaro por 2011 (pl)
Rango
Urbo
Vojevodio
Loĝ.
Rango
Urbo
Vojevodio
Loĝ.
Varsovio
Krakovo
Varsovio
Mazovia
1,720,398
11
Bjalistoko
Podlaĥia
295,198
Lodzo
Vroclavo
Krakovo
Malgrandpollanda
756,183
12
Gdynia
Pomeria
247,324
Lodzo
Lodza
737,098
13
Częstochowa
Silezia
238,042
Vroclavo
Malsuprasilezia
632,996
14
Radom
Mazovia
222,496
Poznań
Grandpollanda
551,627
15
Sosnowiec
Silezia
217,638
Gdańsk
Pomeria
456,967
16
Toruń
Kujavia-Pomeria
205,312
Szczecin
Okcidentpomeria
405,606
17
Kielce
Sanktakruca
203,804
Bydgoszcz
Kujavia-Pomeria
356,177
18
Gliwice
Silezia
195,472
Lublin
Lublina
348,450
19
Zabrze
Silezia
186,913
10
Katowice
Silezia
306,826
20
Bytom
Silezia
181,617
Armenoj en Pollando
estas unu el naŭ laŭleĝe agnoskitaj naciaj minoritatoj en Pollando, estanta parto de Armena diasporo, loĝanta dise en la tuta lando, asimiligita kun plurjarcenta tradicio de setliĝo sur la teritorioj de la
Respubliko de Ambaŭ Nacioj
. Plimulto de armenoj setliĝintaj en Pollando okupiĝis pri
komerco
kun Azio kaj rapide ĝin dominis. Aliaj laboris kiel ormetiistoj, ofte produktante grandiozajn objektojn. Plimulto de polaj armenoj estis bone edukita. Danke al siaj komercaj kontaktoj kun
Oriento
ili scipovis paroli
orientajn lingvojn
, kion ofte profitis polaj reĝoj kaj polaj senjoroj – plimulto de oficialaj misioj al
Turkio
aŭ
Persio
estis priservata de armenoj. Riĉaj armenaj komercistoj kelkiam pruntedonis monon al ĉiam suferantaj pro manko de mono polaj reĝoj. Oni ofte emfazas unuavican rolon de armenoj en orientalismigo de la pola
nobela
kulturo. Ĝuste armenoj kunkreis sarmatismon, venigante al Pollando interalie nedisigeblan atributon de sarmato – kortuŝan veston, popularan armenan
sabron
aŭ plurajn ekzotajn spicaĵojn kaj ornamaĵojn.
La monumento de Adam Mickiewicz,
Varsovio
La
kulturo de Pollando
estas tre ligita kun ties historio interplektita de 1000 jaroj.
84
Ties unika karaktero disvolviĝis kiel rezulto de komplika geografia situo de Pollando en la kuniĝejo de
Okcidenta
kaj
Orienta Eŭropoj
. Laŭ la tempopaŝo, la pola kulturo estis profunde influita de ties ligiloj kun la germana, latinida kaj bizanca mondoj, kiel ankaŭ la kontinua dialogo kun multaj aliaj etnaj grupoj kaj la minoritatoj kiuj loĝis kaj loĝas en Pollando.
85
La popolo de Pollando konsideriĝis tradicie gastema al la eksterlandaj artistoj kaj ema sekvi la kulturajn kaj artajn tendencojn en aliaj landoj. En la 19-a kaj 20-a jarcentoj, la poloj fokusiĝis al la kulturaj aferoj ofte hegemonie super la politika kaj ekonomia aktivaĵo. Tiuj faktoroj kontribuis al la multflanka naturo de la polaj artoj, kun multaj kompleksaj nuancoj.
La pola kulturo estis influita kaj de la orienta kulturo kaj de la okcidenta. Aktuale, tio evidentiĝis en ties
arkitekturo
folkloro
kaj
arto
. La teritorioj de la iama kaj de la nuna Pollando estas la naskoloko de diversaj konataj gravuloj, kiel
Marie Curie
Frédéric Chopin
, kaj
Nikolao Koperniko
, la papo
Johano Paŭlo la 2-a
Lech Wałęsa
Joseph Conrad
kaj
Ŝimon Peres
, inter aliaj.
La palaco de Krasiński en Varsovio, kiel parto de la nacia biblioteko, konservas malnovajn polajn eldonaĵojn.
La ĉefa foirplaco de
Krakovo
estas kultura centro de tiu malnova urbo.
Pola literaturo en la
mezepoko
estis kreata sub forta influo de okcidentaj landoj kaj kristanismo. Ĝis la fino de la
12-a jarcento
ĝi estis nur
latinlingva
kaj tre ofte
anonima
. En la dua periodo (inter la 12-a kaj la 14-a jc.) aperis la unuaj verkoj en la nacia lingvo (ekz.
Psalmaro floriana
). Pollingvaj literaturaĵoj estis multe pli kutimaj ekde ĉirkaŭ 1543, kiam grandan renomon ĝuis verkistoj
Mikołaj Rej
Andrzej Frycz Modrzewski
Stanisław Hozjusz
kaj aliaj. En la 17-a jarcento gravis religiaj verkoj interalie de
jezuitoj
, poezio esprimanta vanton de ĝismortaj kvalitoj kaj forpasadon de amo kaj feliĉo. Koncepteman poezion verkis
Jan Andrzej Morsztyn
. En
baroka
verkaro apartiĝas ankaŭ karikatura literaturo -
satiroj
, groteskaĵoj kaj parodioj.
La epoko de
klerismo
komenciĝis en la unua duono de la
18-a jarcento
. En ĝi gravan parton okupis tekstoj pri civitanaj kaj politikaj temoj. Pri tia verkado okupiĝis interalie
Ignacy Krasicki
kaj
Adam Naruszewicz
. Tiuj verkistoj (samkiel
Franciszek Bohomolec
Julian Ursyn Niemcewicz
kaj
Franciszek Zabłocki
) estis adeptoj de
klasikismo
, siajn verkojn ligantaj kun
antikveco
. Krom ĝi funkciis sentimentismo, en kies kadroj verkadis interalie
Franciszek Karpiński
kaj
Franciszek Dionizy Kniaźnin
. La plej popularaj verkospecoj estis
odoj
, idiliaj verkoj,
fabeloj
kaj satiroj.
La perdo de sendependeco en
1795
signife influis ankaŭ polan romantikisman literaturon, kiu de nun servis kiel subtenanto de nacia konscio. En la post-
dispartiga
periodo oni volonte kolektis popolajn fabelojn, legendojn kaj kantojn (grandan laboron ĉi-kampe plenumis pola
etnografo
Oskar Kolberg
). La literaturistan situacion draste ŝanĝis malsukceso de la
novembra ribelo
: la verkado dividiĝis al enlanda: historiaj
romanoj
de
Józef Ignacy Kraszewski
, nobelaj babilaĵoj de
Henryk Rzewuski
, moralecaj
komedioj
de
Aleksander Fredro
kaj eksterlanda, elmigra, kie kreiĝis tre gravaj verkoj de
Adam Mickiewicz
(ekz.
Sinjoro Tadeo
, pola nacia
epopeo
),
Juliusz Słowacki
Kordian
),
Zygmunt Krasiński
Ne-dia komedio
).
La jaro
1864
(malsukceso de la
januara ribelo
) ofte estas taksata kiel komenco de
pozitivismo
en Pollando. En tiu tempo ŝanĝiĝis la rolo, kiun havis literaturo. Ĝi devis esti ĉefe utila, reagi al aktualaj eventoj kaj sociaj problemoj. La rolo de poezio malgrandiĝis (kvankam daŭre aperadis, verkata interalie de
Maria Konopnicka
kaj
Adam Asnyk
) kaj la ĉefa stilo de verkoj estis realisma romano (ekz.
Nad Niemnem
de
Eliza Orzeszkowa
Lalka
de
Bolesław Prus
) kaj tendenca romano (ekz.
Dziadunio
de Kraszewski,
Pan Graba
de Orzeszkowa). Verkataj estis multaj
noveloj
Konopnicka
Sienkiewicz
Prus
) kaj historiaj romanoj:
Faraono
de Prus,
Potop
kaj
Quo vadis?
de
Henryk Sienkiewicz
Wisława Szymborska
gajnis la Premion Nobel de Literaturo (1996).
Sekva epoko estis tiel nomata
Juna Pollando
, en kiu grava estis eksterordinareco de artisto. Ties slogano diris, ke "la arto estas kreata por la arto mem", tial ne plu oni rigardis civitanajn servojn de la literaturo, sed individuismon kaj internajn travivaĵojn de la aŭtoro. Tiam verkadis
Jan Kasprowicz
Tadeusz Miciński
Leopold Staff
Stanisław Wyspiański
Stefan Żeromski
kaj
Stanisław Przybyszewski
En la 20-a jarcento estis kvar poloj, kiuj gajnis la
Nobel-premion pri literaturo
: nome
Henryk Sienkiewicz
Władysław Reymont
Czesław Miłosz
kaj
Wisława Szymborska
. Aliaj tre gravaj verkistoj estas
Witkacy
Bruno Schulz
kaj
Witold Gombrowicz
, kiujn oni alkalkulas al avangardistoj;
sciencfikcia
verkisto
Stanisław Lem
, kiu en siaj verkoj antaŭvidis tre multajn sciencajn malkovrojn, kiuj poste evidentiĝis faktaj:
biotekniko
interreto
, virtuala realeco; raportisto
Ryszard Kapuściński
, kies bildigoj de aliaj kulturoj kaj nacioj estas tre estimataj tutmonde kaj tradukitaj al aliaj lingvoj. Aliaj gravaj verkistoj estas:
Zbigniew Herbert
Sławomir Mrożek
, kies teatraĵoj estis luditaj tuteŭrope,
Jarosław Iwaszkiewicz
Leopold Tyrmand
Stefan Chwin
Jerzy Prokopiuk
Robert Stiller
, Andrzej Waligórski,
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska
Julian Tuwim
Ferdynand Goetel
, Piotr Kuncewicz,
Paweł Jasienica
Stanisław Jerzy Lec
Tadeusz Boy-Żeleński
Tadeusz Różewicz
Józef Mackiewicz
Andrzej Bobkowski
Zofia Nałkowska
Krzysztof Kamil Baczyński
Stanisław Barańczak
Adam Zagajewski
Tadeusz Konwicki
Stefan Wiechecki
Marcin Świetlicki
Andrzej Stasiuk
, Eustachy Rylski kaj Jerzy Sosnowski.
Pli detalaj informoj troveblas en artikolo
Pola muziko
Witold Lutosławski, pola komponisto
Plej ofte menciataj polaj komponistoj de klasika muziko estas
86
Fryderyk Chopin
Karol Szymanowski
Krzysztof Penderecki
Zbigniew Preisner
Wojciech Kilar
Ignacy Jan Paderewski
Henryk Wieniawski
Krzysztof Komeda
Andrzej Panufnik
Stanisław Moniuszko
Jan Kaczmarek
kaj
Witold Lutosławski
Inter plej famaj nuntempaj polaj muzikaj grupoj estas:
Lady Pank
kaj
Manchester
Polaj
reĝisoroj
, kies filmoj kandidatiĝis por
Oskar-premio
en la kategorio de neanglaningvaj filmoj, estas:
Jerzy Antczak
Sławomir Fabicki
Feliks Falk
(dufoje),
Robert Gliński
Jerzy Hoffman
Andrzej Jakimowski
Jerzy Kawalerowicz
(trifoje),
Dorota Kędzierzawska
Krzysztof Kieślowski
(trifoje),
Jan Jakub Kolski
Andrzej Kotkowski
Kazimierz Kutz
(dufoje),
Witold Leszczyński
Juliusz Machulski
Czesław Petelski
Magdalena Piekorz
Radosław Piwowarski
Roman Polański
Jerzy Stuhr
Piotr Trzaskalski
Andrzej Wajda
(sepfoje),
Leszek Wosiewicz
kaj
Krzysztof Zanussi
(kvarfoje).
Pierogi
– polaj ravioloj
Panerumita kotleto
La kreiĝon de tipa, pola kuirarto forte influis historia evoluo. La teritorion de Pola Respubliko enloĝis diversaj nacioj kaj tre fortas kuirartaj influoj ĉefe orientaj (tataraj-turkaj, antaŭe mongolaj), rutenaj, germanaj, francaj, italaj kaj judaj.
La plej popularaj polaj pladoj estas samtempe tre popularaj en la najbaraj landoj. Inter ili menciindas:
pierogi
(pola versio de
varenikoj
, ravioloj ktp.),
kaĉoj
, farĉitaj terpombuloj, supoj (el acida brasiko aŭ milio,
barĉo
pizosupo
nigra supo
buljono
, supo el acidigita faruno), manĝaĵoj el
terpomoj
kaj
brasikoj
(ekz.
bigoso
brasika rulaĵo
), bakaĵoj, pano, kukoj (ekz.
mielkukoj
kaj
benjetoj
), produktaĵoj el
kazeo
, viandoj (ĉefe porka, koka kaj bova). Malpli oftas sur pola tablo fiŝoj. Inter tipe polaj specialaĵoj menciindas la kukoj
faworki
pola griza saŭco
kaj
bigoso
Ordinara alkoholaĵo estas
vodko
(ekz. fama
żubrówka
) - multe pli ofte drinkata ol
medo
, kiun tamen oni opinias tradicia pola alkoholaĵo. Tiuj fortaj alkoholaĵoj tamen pli kaj pli cedas sian lokon al
lupola
hela
biero
. En Pollando oni povas aĉeti multajn bierojn, inter plej famaj polaj bieroj estas
Tyskie
kaj
Żywiec
. Multe malpli populara estas
vino
– kutime eksterlanda, ĉar pro netaŭga klimato ekzistas nur malmultaj kelkaj polaj vinfarejoj.
Tre populara trinkaĵo estas nigra
teo
trinkata ofte kun sukero kaj citrono. Ĝi venis el Anglio danke al nederlandaj komercistoj, tuj post kiam ĝi aperis en okcidenta Eŭropo. Ĝia vera populariĝo okazis tamen en la 19-a jarcento danke al rusoj. En polaj domoj oni ekuzis
samovarojn
. Populara estas ankaŭ
kafo
, en Pollando trinkata de la 18-a jarcento.
Tramtransporto en kunurbaĵo de Supra Silezio
estas la plej granda tramsistemo en Pollando
87
, kiu funkcias sur teritorio de 13
komunumoj
88
Będzin
Bytom
Chorzów
Czeladź
Dąbrowa Górnicza
Gliwice
(tramvojo el limoj de urbo ĝis tramdeponejo en Gliwice, sur kiun lokitas nur unua haltejo),
Katowice
Mysłowice
Ruda Śląska
Siemianowice Śląskie
Sosnowiec
Świętochłowice
kaj
Zabrze
. Antaŭe, tiu tramsistemo funkciis ankaŭ en
Piekary Śląskie
Wojkowice
kaj en vilaĝo
Wieszowa
. Nuntempe funkcias 30 tramlinioj kun suma longeco de tramvojoj 200,6 km. Tramtransporton en pola
Supra Silezio
sekurigas la akcia kompanio Tramwaje Śląskie, kiu funkcias en la nomo de KZK GOP.
Fervojlinio Wrocław Główny – Szczecin Główny
(ankaŭ pole:
linia nadodrzańska
magistrala nadodrzańska
Nadodrzanka
89
90
) estas durela, elektrizita fervojlinio en Pollando. Ĝi kunigas la urbon
Wrocław
kun
Szczecin
per
Brzeg Dolny
Wołów
Głogów
Nowa Sól
Zielona Góra
Kostrzyn nad Odrą
kaj
Gryfino
91
. La linio situas en limoj de triaj polaj provincoj:
Malsuprasilezia
Lubuŝa
kaj
Okcidentpomeria
91
. Tiu linio havas nombron 273. Trafikanto estas pola akcia kompanio
PKP PLK
Fervojlinio Poznań Główny – Szczecin Główny
estas durela, elektrizita, magistrala fervojlinio, kiu kunigas fervojstacio Poznań Główny kun fervojstacio Szczecin Główny. La linio estas parto de la internacia fervoja magistralo E59 el Skandinavio ĝis Eŭropo. Tiu fervojlinio estas baza fervoja konekto inter ĉefurbo de la Okcidentpomeria Provinco kaj aliaj teritorioj de Pollando. Ĝi situas en limoj de tri polaj provincoj: Grandpollanda, Lubuŝa kaj Okcidentpomeria Provinco. Nuntempe tiu linio havas nombron 351.
Vicurbestro de Bjalistoko Aleksander Sosna kaj
Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof
transprenas la kongresan flagon dum
UK 2008
La lingvo
Esperanto
estis kreita de
Ludoviko Zamenhof
pli malpli inter
Bjalistoko
kaj
Varsovio
, nuntempe polaj urboj, sed tiam el la cara
Rusa Imperio
. Ekde decembro 1893 jam estis aktiva Esperanto grupo en Varsovio. En 1906 fondiĝis jam grupoj en
Krakovo
kaj
Lvovo
. Multaj poloj ludis gravan rolon en la disvastigo de la lingvo.
Barbara Pietrzak
en la jaroj 2007–2013 estis Ĝenerala Sekretario de
UEA
kaj ĉefredaktoro de
Pola Retradio en Esperanto
(ekde 2011).
La
23-a Universala Kongreso de Esperanto
okazis en Krakovo, de la 1-a ĝis 8-a de Aŭgusto 1931; ĝi havis 900 partoprenantojn. La
29-a Universala Kongreso de Esperanto
okazis inter la 7–15 de Aŭgusto en 1937 en Varsovio; estis 1120 partoprenantoj. La
44-a Universala Kongreso de Esperanto
en 1959 estis jubilea kongreso jarcenton post la naskiĝo de
Ludwik Lejzer Zamenhof
, okazis en Varsovio, kaj estis 3256 aliĝintoj, nome unu el plej multnombraj en la historio de Esperanto. La
72-a Universala Kongreso de Esperanto
okazis en la Jubilea Jaro 1987 (100 jarojn post la eldono de la Unua Libro), de la 25-a de julio ĝis la 1-a de Aŭgusto 1987 en Varsovio, kun rekorda nombro de 5946 partoprenintoj el 73 landoj. Finfine la
94-a Universala Kongreso de Esperanto
okazis de la 25-a de julio ĝis la 1-a de Aŭgusto 2009 en la pola urbo
Bjalistoko
. La kongreso estis speciala pro la datreveno de 150 jaroj ekde la naskiĝo de L. L. Zamenhof, kiu devenis ĝuste el Bjalistoko; estis 1860 aliĝintoj.
Kovrilpaĝo de "Pollando – Nombroj kaj Faktoj".
La
15-a Internacia Junulara Kongreso
okazis dum somero 1959 en la urbo
Gdańsk
kun partopreno de 300 aliĝintoj. La
28-a Internacia Junulara Kongreso
okazis de la 17-a ĝis la 23-a de Julio 1972 en
Toruń
kun partopreno de 250 junaj esperantistoj. La
43-a Internacia Junulara Kongreso
okazis inter la 17-a kaj 24-a de Julio 1987 en la
universitata urbo
Krakovo kun partopreno de 1034 junaj esperantistoj. La
61-a Internacia Junulara Kongreso
okazis de la 31-a de Julio ĝis la 7-a de Aŭgusto 2005 en
Zakopane
, kun partopreno de multe pli ol 400 kongresanoj, kio estis la plej multnombra rekordo ekde tiam.
La lingvo Esperanto estas en la
listo de nemateriaj kulturaj heredaĵoj
de
Pollando
ekde novembro
2014
92
Pollando Nombroj kaj Faktoj
, Interpress; Varsovio,
1974
Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2018, stan na 01.01.2018
Bankier.pl, Powierzchnia Polski wzrosła o 1643 ha
"Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008" (PDF).
Central Statistical Office. 28a de Julio 2008.
Arkivita
el la originalo (PDF) la 28an de Oktobro 2008. Alirita la 12an de Aŭgusto 2008.
Lukowski, Jerzy; Zawaszki, Hubert (2001).
A Concise History of Poland
(unua eld.). Cambridge University Press. p. 3.
ISBN 978-0-521-55917-1
Norman Davies,
Europe: A History
, Pimlico 1997, p. 554: "Poland–Lithuania was another country which experienced its 'Golden Age' during the sixteenth and early seventeenth centuries. The realm of the last Jagiellons was absolutely the largest state in Europe"
Piotr Stefan Wandycz (2001)
The price of freedom: a history of East Central Europe from the Middle Ages to the present
Psychology Press. p. 66.
ISBN 978-0-415-25491-5
. Alirita la 13an de Aŭgusto 2011.
Gehler, Michael; Steininger, Rolf (2005).
Towards a European Constitution: A Historical and Political Comparison with the United States
Böhlau Verlag Wien. p. 13.
ISBN 978-3-205-77359-7
. "Poland had actually managed to pass a first progressive constitution on 3, May 1795; this was Europes first written constitution."
Tatjana Tönsmeyer; Peter Haslinger; Agnes Laba (2018).
Coping with Hunger and Shortage under German Occupation in World War II
Springer. p. 188.
ISBN 978-3-319-77467-1
Materski, Wojciech; Szarota, Tomasz (2009).
"Przedmowa"
[Prefaco]. Polska 1939–1945. Straty Osobowe i Ofiary Represji pod Dwiema Okupacjami [Homaj perdoj kaj viktimoj de subpremado sub du okupacioj] (en la pola). Warsaw: IPN.
ISBN 978-83-7629-067-6
. Arkivita el la originalo la 23an de Marto 2012. Alirita la 27an de Oktobro 2014.
[1]
Arkivigite je
2011-09-07 per la retarkivo
Wayback Machine
etimologio de la vorto Pollando; pollingve
“Kio estas la etimologio de la vorto Pollando?”;
Arkivigite je
2008-05-07 per la retarkivo
Wayback Machine
pollingve
[2]
Arkivigite je
2011-08-06 per la retarkivo
Wayback Machine
Beno al Mjeŝko
, pollingve
Davies, Brian:
State and Society on the Black Sea Steppe,1500–1700
Browning, Christopher R.. (2004)
The origins of the Final Solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 – March 1942
, Comprehensive history of the Holocaust. Lincoln: University of Nebraska Press.
ISBN 978-0-8032-1327-2
Snyder, Timothy. (2015)
Black earth: the Holocaust as history and warning
‑a eldono
, Nov-Jorko: Tim Duggan Books.
ISBN 978-1-101-90345-2
Materski & Szarota (2009)
Citaĵo:
Liczba Żydów i Polaków żydowskiego pochodzenia, obywateli II Rzeczypospolitej, zamordowanych przez Niemców sięga 2,7- 2,9 mln osób.
Traduko:
La nombro de judaj viktimoj estis ĉirkaŭkalkulita je 2,9 milionoj. Tio estis ĉirkaŭ 90% el la 3.3 milionoj da judoj loĝantaj en la antaŭmilita Pollando.
Fonto:
IPN.
Poland Historical Background
Polish Victims
. United States Holocaust Memorial Museum.
Piotrowski, Tadeusz.
Poland World War II casualties (in thousands)
. Arkivita el
la originalo
je 2007-04-18. Alirita 2022-08-27 .
Materski & Szarota (2009)
Citaĵo:
Łączne straty śmiertelne ludności polskiej pod okupacją niemiecką oblicza się obecnie na ok. 2 770 000.
Traduko:
Nuntempaj ĉirkaŭkalkuloj estis de ĉirkaŭ 2 770 000 viktimoj de la germana okcupacio. Tio estis 11.3% el la 24.4 milionoj da etnan poloj en la antaŭmilita Pollando.
Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution
. United States Holocaust Memorial Museum.
Wardzyńska, Maria. (2009)
Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion
pole
). Institute of National Remembrance.
ISBN 978-83-7629-063-8
. “Oblicza się, że akcja „Inteligencja” pochłonęła ponad 100 tys. ofiar.
Traduko:
Oni ĉirkaŭkalkulis, ke la
Intelligenzaktion
forigis la vivojn de 100 000 poloj.”.
Arkivigite je
2014-11-29 per la retarkivo
Wayback Machine
Arkivita kopio
. Arkivita el
la originalo
je 2014-11-29. Alirita 2022-08-27 .
Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji "Wisła". Konflikt polsko-ukraiński 1943–1947. Kraków 2011, p. 447. Vidu ankaŭ: Recenzo de Tomasz Stańczyk: "Grzegorz Motyka oblicza, że w latach 1943–1947 z polskich rąk zginęło 11–15 tys. Ukraińców. Polskie straty to 76–106 tys. zamordowanych, w znakomitej większości podczas rzezi wołyńskiej i galicyjskiej."
What were the Volhynian Massacres?
. Institute of National Remembrance (2013). Arkivita el
la originalo
je 2013-08-13. Alirita 2022-08-27 .
Materski & Szarota (2009)
Holocaust: Five Million Forgotten: Non-Jewish Victims of the Shoah.
Arkivigite je
2022-06-14 per la retarkivo
Wayback Machine
Remember.org.
Polish experts lower nation's WWII death toll
. Arkivita el
la originalo
je 18a de Aŭgusto 2019.
Bureau odszkodowan wojennych (BOW), Statement on war losses and damages of Poland in 1939–1945. Warsaw 1947
29,0
29,1
29,2
29,3
29,4
29,5
29,6
Pola Ministerio de Edukado kaj Scienco (2019).
"Statistical Yearbook of the Republic of Poland" (PDF).
Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej. Varsovio: Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS): 80–81, 84–85, 111. ISSN 1506-0632. OCLC 907771825. Alirita la 2an de Aprilo 2022.
"Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia".
. Arkivita el
la originalo
je 2020-10-29. Alirita 2022-08-25 .
Grochowski, Mirosław (1997). "Poland Under Transition and Its New Geography". Canadian Slavonic Papers. Taylor & Francis. 39 (1/2): 1–26. doi:10.1080/00085006.1997.11092140. JSTOR 40869887.
BACC Editorial Team. (2015)
Second Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin
. Cham: Springer,
p. 385
ISBN 9783319160054
(2017)
Interdisciplinary approaches for sustainable development goals
. Cham: Springer.
ISBN 9783319717883
Shell, Marc. (2014)
Islandology: Geography, Rhetoric, Politics
. Stanford: University Press,
p. 89
ISBN 9780804789264
Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich
. Arkivita el
la originalo
je 2021-12-12. Alirita 2022-08-25 .
Arkivita kopio
. Arkivita el
la originalo
je 2021-12-12. Alirita 2022-08-25 .
Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach
pole
) (2020). Arkivita el
la originalo
je 2021-10-09. Alirita 9a de Oktobro 2021 .
Arkivita kopio
. Arkivita el
la originalo
je 2021-10-09. Alirita 2022-08-25 .
(2000) “Settlement and sustainability in the Polish Sudetes”,
GeoJournal
50
p. 273–284
doi
10.1023/A:1007165901891
. 150809158.
Christine Zuchora-Walske. (2013) “The Lakes Region”,
Poland
. ABDO Publishing,
p. 28
ISBN 978-1-61480-877-0
. “
Insert:
Poland is home to 9,300 lakes. Finland is the only European nation with a higher density of lakes than Poland. (Pollando estas hejmo de 9 300 lagoj. Finnlando estas la nura eŭropa lando kun pli alta denseco de lagoj ol Pollando)”.
39,0
39,1
Korzeniewska, Ewa; Harnisz, Monika (2020).
Polish River Basins and Lakes. Vol. I: Hydrology and Hydrochemistry.
Cham: Springer International Publishing. pp. 4–5.
ISBN 9783030121235
[3]
Zbigniew Ustrunul; Agnieszka Wypych; Ewa Jakusik; Dawid Biernacik; Danuta Czekierda; Anna Chodubska (2020).
Climate of Poland (PDF)
(Report). Institute of Meteorology and Water Management - National Research Institute (IMGW). p. 7. Alirita la 3an de Aprilo 2022.
Azad, Abdul Kalam; Khan, Mohammad Masud Kamal (2021).
Bioenergy Resources and Technologies.
London: Elsevier. p. 6.
ISBN 9780128225264
Forest area (% of land area) - Poland
Monda Banko
. Alirita 1a de Aprilo 2021 .
Milewski, Wawrzyniec. (2017)
Forests in Poland 2017
. Varsovio (Warszawa): State Forests Information Centre,
p. 8
ISBN 9788365659231
Frouz, Jan. (2022)
Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet
. Cham: Springer International Publishing.
ISBN 9783030832254
That's Polish: Exploring the History of Poland's National Emblems
. Adam Mickiewicz Institute (2016). Alirita 3a de Aprilo 2022 . “"A white eagle [...], the profile of a shaggy bison in a field of grass. These are emblems of Poland". "Nation’s (somewhat disputed) national flower – the corn poppy".”.
Rokosz, M. (1995). “
History of the Aurochs (
Bos taurus primigenius
) in Poland
”,
Animal Genetics Resources Information
16
p. 5–12
doi
10.1017/S1014233900004582
Arkivigite je
2013-01-14 per la retarkivo
Wayback Machine
Arkivita kopio
. Arkivita el
la originalo
je 2013-01-14. Alirita 2022-08-25 .
(2010)
European Ungulates and Their Management in the 21st Century
. Cambridge: University Press,
p. 223–231
ISBN 9780521760614
(2003)
Europe: A Continental Overview of Environmental Issues, Volume 4
. ABC-CLIO World geography.
ISBN 978-1-57607-686-6
Mayer, Marius. (2019)
Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives
. Cham: Springer,
p. 115
ISBN 9783030059606
Kowalczyk, Barbara. (2019)
Environmental law in Poland
. Alphen aan den Rijn: Kluwer Law International.
ISBN 9789403509501
52,0
52,1
52,2
Serwis Rzeczypospolitej Polskiej (n.d.)
Civil Service; Basic information about Poland
angle
). Government of the Republic of Poland. Alirita 8a de Marto 2022 .
Stanisz, Piotr. (2020)
Religion and Law in Poland
angle
). Alphen aan den Rijn: Kluwer Law International,
p. 13
ISBN 9789403529738
Central Intelligence Agency. (2021)
CIA World Factbook 2021-2022
angle
). Nov-Jorko: Skyhorse Publishing.
ISBN 9781510763814
(2021)
Foundations of Law: The Polish Perspective
angle
). Warszawa (Warsaw): Wolters Kluwer Polska,
p. 127
ISBN 9788382231731
Gwiazda, Anna. (2015)
Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989
. Florence: Taylor and Francis,
p. 67
ISBN 9781315680118
Granat, Mirosław. (2021)
The Constitution of Poland: A Contextual Analysis
. Oxford: Hart Publishing,
p. 51, 52, 221
ISBN 9781509913947
(2017) “Political System (III)”,
Contract law in Poland
angle
). Alphen aan den Rijn: Kluwer Law International.
ISBN 9789041189332
OCLC
1046634087
Jan Cienski, Warsaw,
Poland's growth defies eurozone crisis
Financial Times
, 1a de Julio 2012. Internet Archive.
Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach | RynekPracy.org
. Arkivita el
la originalo
je 25a de Aprilo 2020. Alirita 28a de Majo 2020 .
"Travel And Tourism in Poland".
rompita ligilo
www.euromonitor.com. Alirita la 12an de Oktobro 2009.
Konopacki, Stanisław. (12a de Marto 2009)
Polska pięć lat w Unii Europejskiej
. WSMIP UŁ.
ISBN 978-83-88679-84-1
Press Release (5a de Novembro 2012)
International tourism strong despite uncertain economy
. World Tourism Organization UNWTO. Arkivita el
la originalo
je 18a de Februaro 2013. Alirita 6a de Februaro 2013 .
Arkivigite je
2013-02-18 per la retarkivo
Wayback Machine
Arkivita kopio
. Arkivita el
la originalo
je 2013-02-18. Alirita 2022-08-26 .
marca 2020, przez Filip Frydrykiewicz-9.
Bez pomocy państwa upadną tysiące firm turystycznych
(9a de Marto 2020).
"UNTWO World Tourism Barometer, Vol.5 No.2" (PDF).
www.tourismroi.com. Arkivita el la originalo (PDF) la 25an de Marto 2009. Alirita la 12an de Oktobro 2009.
(2005) “The Eagles' Nests”,
Poland
. Lonely Planet.
ISBN 978-1-74059-522-3
Pickup, Gilly. (7a de Marto 2019)
The 50 Greatest Castles and Palaces of the World
. Icon Books.
ISBN 978-1-78578-458-3
Statistics Poland. (2021)
Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021
angle
). Główny Urząd Statystyczny GUS,
p. 1
Statistics Poland. (2021)
Area and population in the territorial profile
(en, pl). Główny Urząd Statystyczny GUS,
p. 20
Fertility rate, total (births per woman) - Poland
Monda Banko
. Alirita 12a de Marto 2022 .
Median age
CIA World Factbook
Central Intelligence Agency
. Arkivita el
la originalo
je 2021-05-23. Alirita 12a de Marto 2022 .
Urban population (% of the population) - Poland
Monda Banko
. Alirita 13a de Marto 2022 .
Distribution of population by degree of urbanisation, dwelling type and income group - EU-SILC survey
. European Commission (2020). Alirita 6a de Aprilo 2022 .
Funkcje Metropolitalne Pięciu Stolic Województw Wschodnich
Arkivigite je
2009-03-27 per la retarkivo
Wayback Machine
Markowski
World Urbanization Prospects
Unuiĝintaj Nacioj
- Department of Economic and Social Affairs / Population Division, The 2003 Revision (data of 2000)
Eurostat
Urban Audit database
Arkivigite je
2019-03-27 per la retarkivo
Wayback Machine
, alirita en 12a de Marto 2009. Informaro por 2004.
Major Metropolitan Areas in Europe
. Joel Kotkin and Praxis Strategy Group (2013).
European Spatial Planning Observation Network,
Study on Urban Functions (Project 1.4.3)
Arkivigite je
2022-05-31 per la retarkivo
Wayback Machine
, Final Report, Chapter 3, (ESPON, 2007)
(September 2017) “Changes in population density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation”,
Miscellanea Geographica
21
p. 107–113
doi
10.1515/mgrsd-2017-0017
. 134111630.
Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011
[Naci-etna, lingva kaj religia strukturo de Pollando. Nacia Censo de Populacio kaj Loĝado 2011] (PDF) (en pola). Centra Statistika Servo. 2015. p. 36.
ISBN 978-83-7027-597-6
Statistics Poland. (n.d.)
The Concept of the International Migration. Statistics System in Poland.
angle
). Główny Urząd Statystyczny GUS,
p. 5
Filling Poland's labour gap
",
Poland Today
. Kontrolita 24a de Marto 2019.
Arkivita kopio
. Arkivita el
la originalo
je 2022-05-12. Alirita 2022-08-26 .
Departament Rynku Pracy MRPiPS (2021)
Zezwolenia na pracę cudzoziemców
pole
).
Adam Zamoyski, The Polish Way: A Thousand Year History of the Poles and Their Culture. 1993, Hippocrene Books, Poland,
ISBN 0-7818-0200-8
[4]
Alirita la 24an de Aŭgusto 2018.
Ministerio de Eksterlandaj Aferoj de Pollando, 2002–2007, AN OVERVIEW OF POLISH CULTURE. Alirita 12-13-2007.
Listo de polaj komponistoj plej ofte menciataj en interreto
. Arkivita el
la originalo
je 2012-05-29. Alirita 2010-10-01 .
Statystyka torowisk tramwajowych w polskich miastach
Arkivigite je
2015-09-11 per la retarkivo
Wayback Machine
(pola lingvo) infotram.pl, 2014-01-24.
UCHWAŁA NR XCIV/50/2008 Zgromadzenia Komunikacyjnego Związku Komunalnego GOP w Katowicach z dnia 2 grudnia 2008 r. , Strategia działania KZK GOP 2008-2020, paĝo no. 8, la 4-an de julio 2014,
[5]
Arkivigite je
2012-05-30 per la retarkivo
Wayback Machine
Odra, 2014-01-26, Instytut Rozwoju i Promocji Kolei, IRiPK.pl
Odkrywamy Wrocław: Dworzec Świebodzki, 2014-01-26, Wojciech Prastowski, 2012-01-15, TuWroclaw.com
91,0
91,1
Atlas Linii Kolejowych Polski 2011, Mapy ogólne, Stankiewicz Ryszard, Stiasny Marcin, A3-H12, Eurosprinter, Rybnik, 2011.
ISBN 978-83-931006-4-4
"Esperanto – pola kultura heredaĵo"
(artikolo de 2014-11-21 en "La Balta Ondo"; rigardita je 2014-11-25
Włodzimierz Borodziej:
Geschichte Polens im 20. Jahrhundert
. Beck, München 2010,
ISBN 978-3-406-60648-9
Jean-Jacques Fauvel,
Pologne
, Paris, Hachette, kol. «Les Guides Bleus», 733 p., 1967.
Tomasz Kamusella
The Un-Polish Poland, 1989 and the Illusion of Regained Historical Continuity
, 2017. Basingstoke: Palgrave Pivot, 162 paĝoj,
ISBN 978-3-319-60035-2
Hartmut Kühn:
Das Jahrzehnt der Solidarność. Die politische Geschichte Polens 1980–1990
. Basisdruck, Berlin 1999,
ISBN 3-86163-087-7
Materski, Wojciech; Szarota, Tomasz (2009).
"Przedmowa"
[Prefaco]. Polska 1939–1945. Straty Osobowe i Ofiary Represji pod Dwiema Okupacjami [Homaj perdoj kaj viktimoj de subpremado sub du okupacioj] (en pola). Warsaw: IPN.
ISBN 978-83-7629-067-6
. Arkivita el la originalo la 23an de Marto 2012. Alirita la 27an de Oktobro 2014.
Annie de Montfort kaj Henri de Montfort,
Pologne
, Paris, Hachette, kol. «Les Guides Bleus», 1939, 604 p.
En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el vikipedia artikolo
Poland
angle