Lo poder de la dinastia Piast s'afebliquèt rapidament après la fin dau rèine de Casimir lo Renovaire (1039-1058). Aqueu declin foguèt agravat per l'abséncia d'una regla de succession clara que favorizèt lei tensions intèrnas. Boleslas III (1102-1138) assaièt de reglar aquela question ambé l'atribucion d'un ducat a cadun de sei fius. En despiech dau mantenement de la primautat de l'ainat ambé lo títol de princeps ò de senior, aquò entraïnèt divèrsei tensions entre lei diferentei brancas dei Piast a afebliguèt mai la dinastia que deguèt tanben faciar lei revendicacions de l'aristocracia.
Aquò entraïnèt tres evolucions importantas au sen de la societat polonesa. De'n premier, lo prince principau dau país foguèt d'ara endavant designat per lei ducs e leis autrei senhors importants. Dins lo corrent dei sègles seguents, aquò foguèt l'origina de la monarquia electiva de Polonha. En mai d'aquò, l'aristocracia capitèt pereu de renfòrçar son poder gràcias au desvolopament d'una classa de senhors terrenaus, dichs magnats, pron poderós per menaçar l'autoritat dei ducs. Enfin, la Glèisa acabèt la crestianizacion de Polonha entre lei sègles XII e XIII. Gràcias a sei domenis, i venguèt una poissança importanta e un factor fòrça important de l'unitat nacionala que venguèt una preocupacion majora dau Catolicisme polonés.
D'aqueu temps, la region de Polonha deguèt tanben faciar l'expansion germanica en direccion d'Euròpa de l'Èst. Aquò comencèt au començament dau sègle XIII ambé l'iniciativa de senhors polonés d'installar de colons alemands dins de regions gaire pobladas (Pomerània, Silèsia). Aqueu movement s'accelerèt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIII e foguèt completat per l'installacion de populacions alemandas importantas dins lei vilas polonesas. Pasmens, lo procès pus important dau periòde foguèt la demanda d'ajuda dau duc de Mazòvia adreiçada en 1226 a l'Òrdre dei Chivaliers Teutonics per luchar còntra de populacions paganas balticas. D'efèct, lei Chivaliers Teutonics capitèron rapidament de vencre lei pòbles locaus e installar de colons dins la region qu'anava venir Prússia.
Au sègle XIII e dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIV, leis estats polonés deguèron afrontar de pressions militaras importantas a l'èst e au nòrd e faciar unei desfachas grèvas. Entraïnèron l'afondrament de la màger part dei ducats de Polonha que son unitat se reformada a l'entorn de la Pichona e de la Granda Polonha pendent lo rèine de Casimir III lo Grand (1333-1370).
La premiera menaça venguèt dau frònt orientau ont una armada mongòla ataquèt lo país en 1241. Capitèt de pilhar Cracòvia e d'anientar la màger part de l'aristocracia polonesa a Legnica. Pasmens, en causa de la mòrt dau khan Ogedei, lei Mongòls deguèron se retirar per participar a la succession a la tèsta de l'Empèri Mongòl e se contentèron d'aquelei succès. Leis destruccions causadas per aquela invasion entraïnèron la fragmentacion de Silèsia e de Mazòvia. Puei, a partir dau començament dau sègle XIV, lo frònt nòrd e lei Chivaliers Teutonics venguèron lo problema militar major de Polonha quand l'Òrdre acomencèt una politica d'expansion au detriment dei populacions localas. En 1308, conquistèron Gdansk puei tota la region de Pomerèlia.
Tre la fin dau sègle XIII, lei dificultats militaras de Polonha entraïnèron la restauracion dau títol de rèi. Aquò causèt inicialament de tensions suplementàrias ambé Boèmia que s'alièt ambé lei Chivaliers Teutonics. En fàcia d'aquela ostilitat, Ladislau Ièr lo Brèu (1306-1333) se raprochèt deis Ongrés e subretot dei Lituanians. Estabilizèt son autoritat sus lei Pichona e Granda Polonhas. Puei, son fiu Casimir III lo Grand (1333-1370) capitèt de restaurar tornarmai l'autoritat reiala gràcias a una tièra de victòrias militaras e de mesuras economicas ò administrativas. Lei pus importantas foguèron l'encoratjament donat ai Josieus europèus de venir s'installar sus lo territòri polonés per dinamizar l'economia dau reiaume en 1334[3] e la fondacion de l'Universitat Jagellon. En revènge, l'aristocracia gardèt sa poissança e obtenguèt d'avantatges fiscaus importants pendent lo rèine de Loís d'Anjau (1370-1382), nebòt e successor de Casimir III, qu'èra ja rèi d'Ongria e deguèt acceptar divèrsei concessions per gardar sa senhoriá sus lo país.
A la mòrt de Loís d'Anjau en 1382, l'aristocracia èra pas desirosa de mantenir l'union personala entre Ongria e Polonha. Designèt donc coma « rèi »[4], sa filha cadeta Edvija. En 1385, se maridèt ambé lo grand-duc de Lituània Jogaila que se convertiguèt au cristianisme e venguèt Ladislau II Jagellon[5]. Demorèt rèi unic de Polonha en 1399 après la mòrt d'Edvija. En 1401, lo tractat de Vílnius creèt una union entre Polonha e Lituània.
Dirigit per Ladislau II e son cosin Vytautas, grand-duc de Lituània, l'estat novèu venguèt rapidament una poissança importanta sus lo continent europèu. En 1410, sa victòria de Grunwald[6] li permetèt de destrurre la màger part dei fòrças de l'Òrdre Teutonic que venguèt vassau de Polonha en 1466 sota Casimir IV Jagellon (1445-1492) après unei desfachas suplementàrias[7]. La màger part dau territòri teutonic (Pomerèlia, Dantzig, Prússia orientala) foguèt tanben annexada per lei Polonés. Lo rèsta demorèt sota lo contraròtle de l'Òrdre que perdiguèt sa poissança mai capitèt de gardar una autonòmia importanta dins la gestion de seis afaires intèrnes.
Vengut un senhor poderós de l'Euròpa catolica, lo rèi de Polonha ganhèt una influéncia importanta en Euròpa Centrala durant la segonda mitat dau sègle XV. Ladislau III Jagellon (1434-1444) venguèt rèi d'Ongria en 1440 e dirigiguèt la crosada crestiana que s'acabèt per la batalha saunosa de Varna (1444) onte moriguèt. Un autre fiu de Casimir IV, Vladislau, venguèt rèi de Boèmia en 1471 puei d'Ongria en 1490. A sa mòrt en 1516, son fiu li succediguèt a la tèsta dei dos reaiumes fins a la sieuna mòrt en 1526.
Lo sègle XVI constituís l'apogèu de Polonha-Lituània gràcias au mantenement de la patz dins lo reiaume e d'una prosperitat economica certana. Aquò favorizèt lo desvolopament intellectuau polonés que venguèt un centre major de la cultura europèa.
D'efèct, gràcias ai revenguts deis exportacions de blat e de fusta vèrs lo rèsta d'Euròpa, l'aristocracia polonesa capitèt de s'enriquir e Cracòvia poguèt sostenir una Cort brilhanta. D'idèas novèlas apareguèron dins lo país coma la teoria eliocentrica de Nicolau Copernic (1473-1543). La cultura s'i desvolopèt tanben, especialament la poesia, sostenguda per la vida politica fòrça activa deis institucions e per la Reforma religiosa protestanta. Aquò favorizèt l'utilizacion de la lenga polonesa que comencèt de concurrenciar lo latin.
Leis institucions de la monarquia polonesa foguèron un trach important de l'istòria dau país. Se formèron dins lo corrent dau sègle XVI a partir d'un senat format per lei prelats e lei senhors pus importants dau reiaume. Foguèt completat per una Dieta compausada de delegats de la noblesa (6% de la populacion au sègle XVI, 12% au sègle XVIII) amb un drech de vetò. En causa de l'importància relativa de l'aristocracia a respèct dau rèsta de la populacion, aquelei assembladas representavan inicialament totei lei classas de la societat (dei senhors pus rics ai nobles locaus fòrça paures dei zònas ruralas). Pasmens, se concentrèron pauc a pauc sus la defensa dei privilègis fiscaus de l'aristocracia entraïnant lo blocatge progressiu deis institucions ai sègles seguents.
La Reforma protestanta acomencèt tre 1518 e unei nobles se convertiguèron rapidament, especialament au sen dei populacions de lenga alemanda. En 1540, un seisen de la noblesa èra venguda protestanta, principalament calvinista. Pasmens, au contrari d'autreis estats europèus, aquò entraïnèt ges de conflicte militar car lei rèis Sigismond Ièr lo Vièlh (1506-1548) e Sigismond II August (1548-1572) decidiguèron d'adoptar una politica de tolerància que foguèt definitivament proclamada en 1572. Pasmens, demorèron fidèus au catolicisme e encoratjèron leis iniciativas de la Glèisa per contenir lei progrès protestants. Gràcias a un esfòrç important dei jesuistas, lo calvinisme polonés intrèt en declin a la fin dau sègle XVI.
A partir de la fin dau sègle XV, Polonha-Lituània deguèt faciar l'aparicion de doas poissanças importantas au sud (Empèri Otoman) e a l'èst (Principat de Moscòvia) qu'assaièron de s'estendre au detriment dei dos país. Aquò entraïnèt de conflictes frontaliers importants dins lo corrent dau sègle XVI mai lei fòrças polonesas capitèron de protegir lo còr dau reiaume que foguèt jamai menaçat durant aqueu periòde. En mai d'aquò, lo rèi polonés deguèt tanben s'ocupar tornarmai dei Chivaliers Teutonics que refusavan de reconóisser la senhoriá polonesa.
La pression otomana se manisfèt subretot còntra leis aliats europèus de Polonha, especialament Ongria, e dins lei regions pus meridionalas — e mau contraròtladas — de Polonha-Lituània. Ansin, en 1526, lo rèi ongrés Loís Jagellon foguèt tuat per l'armada otomana a Mohács entraïnant la disparicion de son reiaume coma estat independent e la pèrda dei coronas d'Ongria e de Boèmia qu'èran alora tengudas per la dinastia polonesa. Totjorn en 1526, leis Otomans annexèron la region de Jedisan, qu'èra estada conquistada per Vytautas au sègle XIV, e Moldàvia onte Polonha assaiava d'estendre son influéncia. Enfin, s'alièron ai Tatars de Crimèa qu'èran a l'origina d'incursions e pilhatges regulars sus lo territòri de Polonha-Lituània.
La pression russa foguèt pus importanta e grèva car menaçava lei regions centralas dau Grand Ducat de Lituània entraïnant una tièra de guèrras d'amplor (1492-1494, 1500-1503, 1507-1508, 1512-1522, 1534-1537 e 1558-1583). D'efèct, en 1480, lo Principat de Moscòvia aviá restaurat son independéncia a respèct dau Khanat de l'Òrda d'Aur e acomencèt son expansion vèrs l'oèst. De 1492 a 1583, lo Grand Ducat perdiguèt dos tèrç de son territòri mai l'ajuda de l'armada polonesa li permetèt d'empachar lei Rus de conquistar lei regions pobladas de Lituanians (batalha d'Orcha en 1514) e de gardar una partida de la Bielorussia e de l'Ucraïna modèrnas.
Enfin, dins lei regions balticas, l'Òrdre Teutonic èra pauc dispausat a reconóisser la senhoriá polonesa impausada au tractat de Torun (1466). Una solucion foguèt trobada ambé la conversion dei Chivaliers au protestantisme. En 1525, lo grand mèstre Albèrt de Hohenzollern-Ansbach acceptèt de secularizar l'Òrdre que son territòri formèt lo ducat de Prússia. Albèrt acceptèt de reconóisser la senhoriá — lasca car lo ducat èra fòrça autonòm — dau rèi de Polonha. Mai au nòrd, de negociacions ambé lo grand mèstre dei Chivaliers Pòrta-Gleva Gotthard Kettler s'acabèron amb un resultat similar e la creacion dau ducat de Curlàndia, vassau — tanben fòrça autonòm — de la corona de Polonha.
La mòrt de Sigismond II August en 1572 marquèt la fin dau periòde dei Jagellon e foguèt lo començament d'un periòde de guèrras importantas regardant tornarmai de regions importantas de la Republica. S'acabèron generalament per de victòrias polonesas mai aquò minèt pauc a pauc la poissança de Polonha-Lituània e foguèt a l'origina de son declin dins lo corrent dei sègles seguents.
Après lo rèine cort d'Enric de Valois (1573-1575) qu'abandonèt lo país per venir rèi de França en 1574, Estève Bathory (1575-1586) foguèt elegit rèi. Deguèt luchar còntra lei Rus e capitèt de lei repossar de Livònia. Durant lo rèine de son fiu Sigismond III Vasa (1587-1632), lei Polonés capitèron de reconquistar Smolensk en 1611 (perduda en 1514 per lei Lituanians). En 1634, lo tractat de Polanovo arrestèt provisòriament lei guèrras entre Polonha-Lituània e Russia après una tièra de victòrias novèlas de Varsòvia.
En revènge, lo rèine de Sigismond III veguèt tanben una tièra de guèrras ambé Suècia que s'acabèron per un resultat mitigat. D'efèct, de 1592 a 1599, Sigismond III dirigiguèt tanben Suècia sota un regime d'union personala après la mòrt de son paire. Pasmens, sa politica religiosa e sa temptativa maladrecha d'i restaurar lo catolicisme[8] i entraïnèt una revòuta e son remplaçament per son oncle Carles IX (1599-1611[9]). En 1598, Sigismond foguèt vencut a Linköping e perdiguèt Suècia. Pasmens, divèrsei guèrras contunièron entre lei dos reiaumes a prepaus dau contraròtle de regions balticas. Venguèron un conflicte periferic de la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648) e s'acabèron en 1629 per la pèrda de Livònia franc de la partida sud-èst d'aquela region. Dins aquò, lei desfachas infligidas per lei Suedès causèron de pèrdas importantas ai fòrças polonesas e lo nòrd dau país foguèt pilhat mai que d'un còp.
Après lo periòde malaisat de la fin de la Pax Polonica, lo sègle XVII, especialament leis annadas 1648-1676, foguèt una epòca de crisis militaras repetidas qu'entraïnèron un afebliment vertadier dau país. Aquò comencèt en 1648 amb una revòuta dei Cosacs Zaporoges que vivián sus lo territòri de l'Ucraïna actuala. En 1653, foguèron jonhats per Russia e jurèron fidelitat au tsar l'annada seguenta. Polonés e Lituanians foguèron desfachs mai d'un còp per aquela aliança e perdiguèron Smolensk, Kiev e Vilnius.
Aqueu conflicte conoguèt una pausa en 1656 quand lei Polonés e lei Rus deguèron s'aliar còntra lei Suedès. D'efèct, Suècia, enemic comun dei dos reiaumes aviá atacat Lituània per renfòrçar sa posicion dins lei regions balticas e ne'n alunchar lei Rus. De 1655 a 1658 (lo Diluvi), Polonha foguèt devastada per la guèrra e totei lei vilas importantas, levat de Dantzig e de Lvov, foguèron pilhadas. Lo conflicte s'acabèt oficialament en 1660. La Republica deguèt cedir lo rèsta de Livònia ai Suedès e abandonar sa senhoriá sus lo ducat de Prússia qu'èra dirigit dempuei 1618 per l'elector de Brandeborg. D'aqueu temps, la guèrra tornèt començar còntra lei Rus. Pasmens, maugrat quauquei succès, lei Polonés e lei Lituanians mau capitèron de tornar conquistar la màger part dei regions perdudas. En 1667, lo tractat d'Androussovo confirmèt la pèrda de Smolensk, de Kiev e dei territòris a l'èst de Dnièpre.
Enfin, dins leis annadas 1670, una tièra de guèrras se debanèt còntra l'Empèri Otoman qu'assetjèt Lvov en 1672. Maugrat una còntra-ataca menada per lo rèi Joan III Sobieski (1674-1696), leis Otomans gardèron lo contraròtle de Podòlia. Puei, en 1683, Joan III participèt d'un biais victoriós a la defensa de Viena. Gràcias a sa participacion decisiva, i ganhèt un prestigi considerable e la Republica recuperèt Podòlia au tractat de Karlowitz (1699). Pasmens, lo país èra roïnat amb una populacion demenida de 30%.
De 1700 a 1738, doas guèrras, la Granda Guèrra dau Nòrd (1700-1721) e la Guèrra de Succession de Polonha (1733-1738), confirmèron lo declin de la Republica dei Doas Nacions e permetèron ai Rus d'aquistar una influéncia fòrça importanta sus leis afaires intèrnes polonés e, finalament, de dirigir la politica dau país.
D'efèct, en 1700, lo rèi August II lo Fòrt (1697-1733) acceptèt de s'aliar ai Rus còntra Suècia dins l'encastre de la Granda Guèrra dau Nòrd. Pasmens, maugrat un sostèn rus e una armada que sa poissança èra estada restaurada dempuei lei desastres dau sègle XVII, August II foguèt esquichat per lei Suedés en 1701 entraïnant l'invasion de Polonha. En 1704, lo sobeiran suèdes Carles XII reüniguèt una Dieta a sa sòlda per elegir Estanislau Leszcynski coma rèi de Polonha. Puei, en 1706, obliguèt August II d'abdicar. Pasmens, après la victòria russa de Poltava (1709), se formèt una coalicion gropant uneis estats europèus poderós còntra Suècia que foguèt finalament desfacha en 1721. Gràcias a aqueu succès, Russia venguèt una poissança majora (annexion de Livònia, Estònia e de l'istme de Carèlia) e lo tsar Pèire lo Grand poguèt restablir August II e l'influéncia russa sus son reiaume.
Aquela situacion s'agravèt après la mòrt d'August II en 1733. Estanislau Leszcynski, sostengut per França, foguèt elegit còntra lo fiu d'August II qu'èra lo candidat de Russia e d'Àustria. Aquela chausida foguèt refusada per lei Rus que son armada intrèt dins lo país per reünir una Dieta novèla e elegir lo sieu candidat que venguèt August III. Aquò entraïnèt una guèrra entre França e Russia. Pasmens, en causa de la distància entre lei dos país, lo conflicte opausèt subretot França a Àustria. S'acabèt en 1738 per una victòria francesa relativa : August III demorèt rèi de Polonha sota la proteccion russa e Estanislau duc de Lorena (ambé la promessa d'una annexion francesa a sa mòrt)[10]. Aquò confirmèt la dominacion de Russia sus Polonha e, d'ara endavant, lei decisions politicas pus importantas regardant la direccion dau reiaume foguèron decididas a Sant Petersborg.
Après l'afebliment marcat de Polonha venguda una mena de protectorat rus en 1733, lo país poguèt pas s'opausar a l'ascension de sei vesins que se partejèron son territòri entre 1772 e 1795 entraïnant sa disparicion.
D'efèct, après la mòrt d'August III en 1763, li succediguèt Estanislau August Poniatowski gràcias au sostèn de Catarina II. Pasmens, leis objectius dei dos sobeirans venguèron rapidament diferents e lei Rus s'opausèron ai temptativas de reformas iniciadas per lo rèi polonés. Aquò li permetiá de gardar son contraròtle sus lo país mai causèt la revòuta d'una partida de l'aristocracia còntra la preséncia russa (Confederacion de Bar (1768-1772). Aprofichant aquelei dificultats, leis Otomans ataquèron tanben Russia mai foguèron vencuts permetent ai tropas de Catarina II d'avançar mai en direccion dau sud.
Aquelei victòrias e avançadas russas en Euròpa Orientala causèron l'inquietud d'Àustria qu'amirava tanben la conquista d'una partida de la region. A l'iniciativa de Prússia, Moscòu e Viena decidiguèron de reglar lei tensions entre elei en organizant lo premier partiment de Polonha per contentar leis ambicions dei tres capitalas en 1772. Russia ocupèt la Livònia interiora e lei regions nòrd e èst de la Bielorussia actuala, Àustria prenguèt lo contraròtle Galícia e Prússia s'estendèt dins lei regions de Pomerèlia e dins leis ancians fèus de l'Òrdre Teutonic per assegurar la continuitat de son territòri entre Brandeborg e lo ducat de Prússia. La Republica i perdèt cinc milions d'abitants sus quatorze e divèrsei vilas importantas foguèron ocupadas fins a 1780 per de garnisons russas.
En despiech d'aqueu restrenhement de son reiaume, Estanislau August Poniatowski contunièt sa politica de reformas. Pasmens, se sa politica aguèt de resultats significatius regardant lo dinamisme culturau de Polonha, mau capitèt de se desliurar de la tutèla russa. En 1788, la Dieta aprofichèt la guèrra de 1787-1792 entre Russia e Empèri Otoman per assaiar d'entreprendre una politica novèla de reformas dau sistèma politic de la Republica. En 1791, una constitucion foguèt adoptada e l'Ostau de Saxònia foguèt chausida per dirigir lo país transformat en monarquia ereditària. Aqueu tèxte prevesiá d'adoptar de principis relativament modèrnes coma una participacion de la borgesiá ais institucions. Pasmens, tre 1792, lo país se turtèt a l'ostilitat russa e foguèt tornarmai envaït per lei Rus entraïnant lo segond partiment dau país entre Prússia e Russia — Àustria èra alora ocupada per la guèrra còntra la França revolucionària. Russia ocupèt la màger part de l'èst e Prússia la region de Poznan. La Republica foguèt reduch a un reiaume de quatre milions d'abitants e la dominacion russa confirmada.
Dins aquò, la populacion polonesa refusèt aquela desfacha e una insureccion se debanèt en 1794 dirigida per Tadeusz Kosciuszko. Après unei mes de combats acarnats, lei darrierei fòrças polonesas deguèron capitular lo 16 de novembre. L'annada seguenta, en 1795, lo rèsta de Polonha-Lituània foguèt partejat entre Russia, Prússia e Àustria que proclamèron la fin de Polonha en 1797 (Finis Poloniae).
La fin de Polonha foguèt pas acceptada per una partida importanta de la populacion. Dins l'encastre dei guèrras revolucionàrias, se formèron de legions de volontaris polonés luchant dins lo camp francés. En 1806, après lo quasi anientament de l'armada prussiana per lei Francés a Iena e Auerstaedt, aqueu sostèn permetèt la restauracion d'un estat polonés dich Grand Ducat de Varsòvia en 1807 oficialament dirigit per l'Ostau de Saxònia e plaçat sota proteccion francesa. Fondat principalament ambé lei territòris annexats per Prússia, lo Ducat foguèt aumentat en 1809 de regions perdudas per Àustria après la batalha de Wagram. Lei tropas dau Ducat participèron ai campanhas de la fin dau rèine napoleonc (mai de 100 000 Polonés èran mobilizats en 1812) mai la desfacha finala dei Francés en 1814 entraïnèt sa disparicion a la fin de la guèrra.
Pasmens, l'amplor de la participacion polonesa e de l'esfòrç necessari per vencre Napoleon Ièr obliguèron lei Rus, lei Prussians e leis Austrians de tenir còmpte dau sentiment nacionau polonés. Lo Grand Ducat foguèt donc devesit entre una Republica de Cracòvia fòrça autonòma e plaçada sota lo protectorat dei tres poissanças (subretot de Viena), un Grand Ducat de Posen que venguèt una region autonòma de Prússia e un Reiaume de Polonha, tanben dich Reiaume dau Congrès, dirigit per lo tsar que venguèt tanben rèi de Polonha. Aqueu reiaume foguèt dotat de divèrseis institucions intèrnas que li donèron una autonòmia larga, compres lei sieunas fòrças armadas.
La Polonha Russa aguèt una istòria agitada pontuada d'insureccions saunosas. Veguèt tanben son autonòmia demenir pauc a cha pauc fins a l'instauracion d'una politica de russificacion que se turtèt a una resisténcia opiniastra dins la segonda mitat dau sègle XIX. Enfin, au sègle XX, la repression s'espacèt un pauc fins a la guèrra e l'insureccion generala de Polonha.
D'efèct, lo Reiaume dau Congrès aviá una autonòmia larga protegida per una constitucion. Aquò li permetiá per exemple de tenir lo sieu govèrn, la sieuna Dieta e lei sieunas fòrças armadas qu'èran oficialament dirigits per de Rus nomats per l'emperaire (sovent au sen de l'Ostau Romanov) mai conselhats per de Polonés. Pasmens, aquela situacion acipava lo tsar e son poder absolut. Tre leis annadas 1820, lei metòdes de govèrn de Polonha venguèron pus autoritòris, especialament a partir dau començament dau rèine de Nicolau Ièr (1825-1855). En julhet de 1830, l'onda revolucionària venguda de França entraïnèt una insureccion polonesa que venguèt rapidament una guèrra d'amplor necessitant l'intervencion d'una armada russa importanta de novembre de 1830 a octòbre de 1831. Lei combats e lei represalhas entraïnèron la partença d'unei milièrs d'abitants. Puei, en 1832, lo tsar aboliguèt l'estatut especiau dau país e estendèt la politica de repression (execucions, desportacions, sarradura dei luòcs culturaus...) ai populacions polonesas de Lituània e de Bielorussia.
Aqueu regime autoritari capitèt d'empachar la contagion revolucionària en 1848 dins la Polonha Russa e se mantenguèt fins a la mòrt de Nicolau Ièr en 1855. Dins aquò, la liberalizacion acomençada a partir de 1856 entraïnèt de revendicacions suplementàrias de part de la populacion. En 1861, comencèt una revòuta novèla que chausiguèt d'adoptar una tactica de guerilha per luchar còntra una armada russa qu'agantèt fins a 400 000 òmes. Pasmens, en 1863, lei guerilhas principalas foguèron esquichadas e lei combats s'acabèron l'annada seguenta amb la captura e l'execucion ò l'exili dei caps dau movement.
Aquò entraïnèt una repression pus violenta qu'aquela de 1832. Lo « Reiaume de Polonha » foguèt remplaçat per una província russa dicha « País de Vistula » somesa a una politica de russificacion. S'impausèt au sistèma educatiu onte l'ensenhament dau polonés foguèt empachat. La Glèisa catolica de Polonha, qu'èra un factor major de l'unitat nacionala dempuei la crestianizacion dau país, foguèt tanben la buta de persecucions importantas (confiscacion de bens, empresonament de prèires e d'evesques, sarradura de monastèris...).
A partir deis annadas 1880, aquela politica demeniguèt d'intensitat e s'inversèt un pauc ambé la restauracion de l'estatut oficiau dau polonés. En 1905, Polonha foguèt tocada per l'agitacion revolucionària russa. Pasmens, la dominacion russa foguèt pas contestada fins a l'afondrament de l'Empèri Rus en 1917-1918.
Dins l'encastre d'Àustria e d'Àustria-Ongria, estat multietnic, la Polonha Austriana conoguèt un regime d'autonòmia limitada que contentèt l'aristocracia e s'apielèt sus lo catolicisme dei populacions polonesas e rutènas. Aquò empachèt pas d'insureccions mai favorizèt pauc a pauc l'integracion d'una partida deis elèits a la vida politica de l'Empèri.
D'efèct, una Dieta, dominada per l'aristocracia polonesa auta e sensa poder vertadier, e una administracion alemanda, que teniá la màger part dau poder, foguèron creadas a Lvov per dirigir la region. De mai, au contrari de Russia e de Prússia, lo catolicisme, religion comuna dei Polonés e dei Habsborg, foguèt un factor d'amaisament entre la ierarquia imperiala e la Glèisa locala. Ansin, lo movement revolucionari polonés deis annadas 1840 foguèt fòrça devesit. Dominat per d'aristocratas, entraïnèt una revòuta dins la Republica de Cracòvia que capitèt de conquistar la vila. Pasmens, lei paisans lei sostenguèron pas e leis Austrians poguèron aisament atisar lei tensions entre lei doas classas per transformar l'insureccion en una mena de guèrra civila que foguèt finalament esquichada sensa dificultat. Après sa victòria, Viena annexèt la Republica de Cracòvia.
En 1848, dins l'onda revolucionària d'Euròpa, lei nacionalistas polonés d'Àustria s'agitèron tornarmai e formèron un còrs de 20 000 « gardas nacionaus ». Pasmens, Viena joguèt tornarmai sus lei divisions entre lei populacions de la region e aprofichèt l'inquietud dei Rutèns per i mandar de tropas. Ne'n reprenguèron lo contraròtle mai quauquei milièrs de Polonés jonhèron l'insureccion ongresa.
Aquela desfacha marquèt la fin deis insureccions nacionalistas polonesas en Àustria fins a l'afondrament dau país en 1918. D'efèct, l'aristocracia auta e lei faccions conservatritz sostenguèron d'ara endavant lo regime e la dinastia austrianas e se contentèt de la preséncia de la Dieta de Lvov. Un noble polonés e integrada au sen de la vida politica austriana, Agenor Goluchowski, foguèt nomat coma governador de la Polonha Austriana en 1850 e lo regime se liberalizèt pauc a pauc ambé lo sostèn dau poder ais universitats de Cracòvia e de Lvov ò la restauracion de l'estatut oficiau dau polonés en 1861. De son caire, lei conservadors polonés formèron un partit e participèron plenament au govèrn imperiau (per exemple, Goluchowski i foguèt ministre de l'Interior).
La Polonha Prussiana èra devesida entre doas zònas diferentas formadas d'un caire dei territòris annexats en 1772 e gardats dins lo corrent dau periòde napoleonc e d'autre caire dei territòris dirèctament annexats dau Grand Ducat de Varsòvia. Dins la premiera region, una politica de germanizacion activa i foguèt aplicada. En revènge, la segonda que formèt lo Grand Ducat de Posen conoguèt un regime pus liberau e lo polonés i gardèt un ròtle oficiau dins l'administracion ò l'ensenhament fins a 1848.
D'efèct, dins lo corrent de la Prima dei pòbles (1848), de nacionalistas polonés prenguèron lo contraròtle de Poznan entraïnant una intervencion dei tropas prussianas. Lo Grand Ducat foguèt alora integrat dirèctament au sen de Prússia e, en 1871, de l'Empèri alemand. L'alemand venguèt la lenga oficiala de la Polonha Prussiana mai lei Polonés aguèron d'ara endavant lo drech de participar a la vida politica de Prússia ò d'Alemanha. Ansin, de deputats polonés foguèron elegits au parlament de Berlin onte s'alièron generalament ambé lei deputats catolics, especialament per luchar còntra la politica anticatolica dau cancelier Bismarck. De mai, lei Polonés contunièron de defendre sa lenga e sa religion. Aquò li permetèt de resistir a la politica de germanizacion que son intensitat aumentèt au començament dau sègle XX ambé l'aumentacion d'un nombre important de colons alemands dins lei zònas polonesas.
.png)
La Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) entraïnèt la restauracion de l'independéncia de Polonha ambé la desfacha deis Empèris centraus, l'afondrament de l'Empèri rus e l'insureccion generala dau país, sostenguda per leis Aliats.
Pasmens, en 1914, la mobilizacion se debanèt sensa problema dins cada país ocupant de regions polonesas e de soudats polonés participèron au conflicte dins leis armadas d'Alemanha, d'Àustria-Ongria e de Russia. Aquò foguèt rapidament esplechat per lei belligerants per minar la posicion enemiga e Polonha venguèt un enjòc de la guèrra. Ansin, après la conquista de la Polonha Russa, leis Alemands e leis Austrians assaièron de ganhar lo sostèn dei Polonés còntra lei Rus e prometeguèron la reformacion d'un estat polonés independent. Dins aquò, aquelei temptativas se turtèron a la reticéncia dei Polonés e mau capitèron. Pièger, en 1917, Pilsudski, cargat de formar de legions polonesas, foguèt arrestat per leis Alemands que crenhavan seis intencions jutjadas pauc seguras.
D'efèct, gràcias au trabalh diplomatic de Polonés exilats coma Ignacy Paderewski, leis Aliats acomencèron de s'interessar a la causa polonesa e lei Francés organizèron d'unitats polonesas sus lo frònt occidentau en 1918. Lo 8 de genier de 1918, lo president Woodrow Wilson se prononcièt en favor de la restauracion d'una Polonha independenta e lei nacionalistas polonés acomencèron de s'organizar ambé la liberacion de Pilsudski que foguèt nomat cap de l'armada polonesa. Lo 11 de novembre, proclamèt l'independéncia de Polonha.
La reconstitucion de l'armada foguèt la prioritat dau govèrn de Varsòvia car la question dei frontieras èra una fònt de conflicte ambé leis estats vesins. Vencuda per leis Aliats, Alemanha deguèt cedir certanei territòris, especialament Dantzig e sa region, mai la frontiera occidentala respectèt mai ò mens lo principi dei nacionalitats. Venguèt donc una fònt de tension mai entraïnèt pas de guèrra fins au periòde hitlerian. En revènge, a l'èst, la preséncia de minoritats polonesas, lei proclamacions d'independéncia d'unei pòbles e la guèrra civila de Russia entraïnèron una guèrra saunosa entre Polonés e Sovietics. D'efèct, la volontat de Pilsudski de conquistar lei territòris polonés en 1772 se turtèt dirèctament a la politica sovietica qu'assaiava de reconquistar lei regions abandonadas per Russia en 1917. En 1921, la guèrra s'acabèt per l'aganiment dei dos camps e una victòria relativa dei Polonés. Pasmens, la conquista de Vilnius per lei Polonés venguèt la fònt de tensions grèvas entre Polonha e Lituània. Enfin, autra fònt de tension grèva per lo futur dau país, la question de Teschen, territòri frontalier revendicat e finalament ocupat per Checoslovaquia, empachèt l'establiment de relacions bònas ambé Praga.
A la fin de la guèrra còntra l'Union Sovietica, la Polonha restaurada teniá 27 milions d'abitants qu'un tèrç fasiá partida d'una minoritat nacionala (Ucranians, Bielorus, Lituanians, Josieus[11]...). En 1921, una constitucion inspirada d'aquela de la IIIa Republica Francesa foguèt adoptada. La drecha averèt leis eleccions mai mau capitèt de resòuvre la crisi economica deis annadas d'après-guèrra.
En 1926, un còp d'estat dirigit per Pilsudski reversèt lo parlament. Fins a sa mòrt en 1935, dirigiguèt lo país d'un biais dictatoriau ambé lo sostèn de l'armada. Li succediguèt un grop de caps militars ò d'òmes politics pròches de Pilsudski (Rydz-Smigly, Moscicki...) que formèt la « dictatura dei coronèus ». Diplomaticament, Polonha venguèt l'aliat principau de França en Euròpa de l'Èst ambé la signatura d'un tractat militar tre 1921. Dins aquò, assaièt tanben de s'assegurar de sei dos vesins principaus ambé la signatura de tractat de non agression ambé l'URSS en 1932 e Alemanha en 1934. Dins lo corrent dei premiereis annadas dau periòde hitlerian, la diplomacia polonesa se raprochèt d'aquela de Berlin per sostenir certanei modificacions frontalieras impausadas per lo tractat de Versalhas. Ansin, en 1938, lei Polonés participèron au partiment de Checoslovaquia e obtenguèron la region de Teschen disputada après la fin de la Premiera Guèrra Mondiala. Pasmens, aquela diplomacia empachèt pas Adolf Hitler de dirigir seis ambicions vèrs Polonha e Dantzig en 1939 entraïnant lo començament de la partida europèa de la Segonda Guèrra Mondiala.
La Segonda Guèrra Mondiala acomencèt en Euròpa ambé l'invasion alemanda de Polonha. D'efèct, tre març de 1939, Hitler revendiquèt la sobeiranetat politica alemanda sus Dantzig ambé lo mantenement de la direccion polonesa deis afaires economics, ço que foguèt refusat per Varsòvia sostenguda per Londres que donèt son assegurança regardant lei frontieras polonesas. Pasmens, leis Alemands contunièron de revendicar la region e capitèron de formar una aliança ambé lei Sovietics (pacte de non agression germanosovietica dau 23 d'aost) e, en despiech deis avertiments francobritanics, ataquèron Polonha lo 1èr de setembre de 1939. Foguèron jonhats per lei Sovietics lo 17 en vertut d'un protocòl secrèt de l'acòrd dau 23 d'aost organizant lo quatren partiment de Polonha.
.png)
D'efèct, numericament e tecnicament inferiora, l'armada polonesa chausiguèt en mai d'aquelei dificultats una disposicion lineara lòng dei frontieras que favorizèt leis atacas dei divisions blindadas alemandas. De mai, l'ataca francesa destinada a solatjar lo frònt polonés foguèt jamai organizada. Ansin, tre lo 27 de setembre, Varsòvia foguèt conquistada per leis Alemands e lei darrierei fòrças polonesas capitulèron lo 6 d'octòbre.
L'ocupacion alemanda foguèt un periòde fòrça malaisat per la populacion polonesa. D'efèct, la màger part dau país deviá faire partida dau futur espaci vitau germanic e leis Eslaus èran pas considerats coma d'èstres umans per lei Nazis. Dins lei regions dirèctament annexadas au Reich alemand, una politica de germanizacion massiva foguèt adoptada e la populacion foguèt esplechada per sostenir l'installacion rapida de colons alemands. Dins lo rèsta de Polonha, se formèt un disctricte especiau ambé Cracòvia coma capitala. Lei condicions de vida (terror, manca de manjar, trabalh fòrçat...) i foguèron gaire melhoras que dins lei zònas de colonizacion. Dins totei lei cas, leis Alemands (e lei Sovietics) organizèron l'eliminacion de l'elèit polonesa. Puei, per permetre l'installacion de mai de colons, una partida de la populacion polonesa foguèt desportada vèrs de camps de concentracion ò de camps d'exterminacion[12]. A la fin finala, entre 2,5 e 2,7 milions de Polonés eslaus èran estats tuats per leis Alemands.
Dins aquò, lo sòrt dei Polonés foguèt mens dur d'aqueu dei comunautats josievas dau país que son eliminacion foguèt sistematicament organizada a partir de la fin de 1941. Gropats au sen de guètos, foguèron inicialament exterminadas per la sota-alimentacion e per de grops d'exterminacion mobils (especialament en setembre de 1939). Pasmens, lo procès s'accelerèt a partir de 1942 ambé la « liquidacion » dei guètos e la desportacion generalizada vèrs lei camps d'exterminacion. En 1945, aperaquí 3,1 milions de Josieus polonés èran estats tuats per leis Alemands. En considerant totei lei victimas, lo país aviá perdut entre 5,6 e 5,8 milions d'abitants (entre 16,1 e 16,7% de sa populacion).
Encoratjada per aqueleis exaccions, divèrsei movements de resisténcia s'organizèron rapidament dins lo país e gropèron de desenaus de milièrs de volontaris. Lo pus important èra l'Armia Krajowa (en occitan Armada de l'interior) qu'èra alinhat sus lo govèrn polonés en exil a Londres. De mai, sus lei frònts aliats e sovietics, s'organizèron d'armadas polonesas novèlas qu'enregistèron de victòrias importantas (Monte Cassino, Falaise...). Enfin, a partir de 1943, de movements josieus comencèron de s'opausar a la liquidacion dei guètos (insureccion dau guèto de Varsòvia). Pasmens, en aost de 1944, l'AK entraïnèt l'insureccion de Varsòvia tròp rapidament e, sensa sostèn sovietic, lo movement foguèt esquichat per leis Alemands[13]. Aquelei combats entraïnèron la destruccion de la capitala e lei batalhas per la conquista dei vilas principalas, sovent consideradas per Adolf Hitler coma de fortalesa de defendre quin que sigue la situacion, causèt d'importantei destruccions suplementàrias.
La liberacion totala de Polonha s'acabèt solament a la fin de la guèrra car de pòchas de resisténcia se mantenguèron lòng dau litorau. Dos enjòcs principaus marquèron lo periòde qu'èran la formacion d'un govèrn novèu e la definicion dei frontieras novèlas dau país. Dins lo cas dau premier, lei Sovietics qu'ocupavan Polonha sostenguèron l'establiment d'un regime comunista sosmés ais interès de Moscòu. Deguèron inicialament negociar ambé lo govèrn en exil a Londres e un govèrn ambé de ministres non comunistas foguèt format après un acòrd ambé leis Aliats en junh de 1945. Pasmens, lei pòstes pus importants (Defensa e Interior) èran sota lo contraròtle de comunistas. De mai, la repression dau faissisme permetèt tanben d'eliminar lei movements nacionalistas polonés. Enfin, en 1947, d'eleccions trucadas permetèron ai comunistas e a seis aliats d'averar la majoritat. Puei, lo regime eliminèt lei partits non comunistas e forcèt seis aliats de fusionar amb eu per formar un partit unic dich Partit obrier unificat polonés (POUP).
Regardant lei frontieras, lei Sovietics apliquèron un programa de redefinion totala dei frontieras d'Alemanha, de Polonha e de l'URSS. D'efèct, coma Stalin prevesiá d'annexar la mitat orientala de la Polonha de 1939, aviá decidit de donar de compensacions largas ai Polonés a l'oèst au detriment d'Alemanha. Ansin, en 1945, l'Armada Roja expulsèt lei populacions alemandas dei regions orientalas dau Reich. En parallèl, se desplacèt tanben lei populacions polonesas de la Bielorussia e de l'Ucraïna actualas vèrs lo territòri novèu dessenhat per Stalin. A la fin d'aqueu procès, Polonha perdiguèt aperaquí 77 500 km². Dins aquò, lei territòris annexats d'Alemanha èran melhoras, especialament regardant lei capacitats agricòlas, que lei regions cedidas ai Sovietics. De mai, consequéncia de l'exterminacion dei Josieus, de l'expulsion deis Alemands e de la pèrda dei territòris orientaus qu'èran gaire poblats de Polonés, la Polonha novèla venguèt un estat etnicament fòrça omogenèu e la question dei minoritats cessèt d'èsser un problema per Varsòvia.
La Republica Populara de Polonha foguèt dirigida per Wladyslaw Gomulka fins a sa destitucion en 1948 per Stalin dins l'encastre de la repression dau « titisme ». Foguèt remplaçat per Boleslaw Bierut e lo manescau Konstantin Rokossovski, ministre de la Defensa. Adoptèron una politica alinhada sus aquela de Stalin. Donèron la prioritat au desvolopament de l'industria pesuca e s'ataquèron a la Glèisa. Pasmens, en 1956, après la mòrt de Bierut, de manifestacions gigantas a Poznan obliguèron l'armada d'intervenir mai lo movement contunièt dins d'autrei vilas (dos milions de personas a Czestochowa en aost). Ambé l'acòrd de Khrushchov, Gomulka foguèt tornarmai cargat de dirigir lo país.
La politica de Gomulka se centrèt sus la reforma de l'economia dau país tocada per de carestiás regularas e sus una libelizacion relativa de la societat ambé lo melhorament dei relacions ambé leis autoritats eclesiasticas. Pasmens, lei reformas mau capitèron e la parentèsi liberala durèt gaire. Ansin, en 1968, lo regime deguèt faciar de manifestacions d'estudiants. Puei, en 1970, la decision de Gomulka d'aumentar lei pretz entraïnèt de manifestacions a Gdansk (èx-Dantzig) e dins d'autrei vilas importantas. L'armada e la polícia tirèron sus de manifestants causant la mòrt d'un centenau de personas. Aquò entraïnèt la partença de Gomulka remplaçat per Edward Gierek. Abandonèt la politica de son predecessor e assaièt de dinamizar l'economia polonesa gràcias a d'emprunts auprès dei país occidentaus. Dins aquò, sa temptativa mau capitèt e, en 1976, deguèt tanben aumentar lei pretz puei adoptar una politica d'austeritat en 1979. Enterin, l'eleccion d'un papa polonés (Joan Pau II) minèt mai la posicion dau regime en fàcia de la Glèisa de Polonha.
En 1980, de manifestacions novèlas causèron la fin dau periòde Gierek e la presa dau poder per lo generau Wojciech Jaruzelski. Deguèt rapidament faciar una tièra de manifestacions organizadas per lo sindicat Solidaritat menat per un obrier catolic dich Lech Walesa. A la fin de 1981, en fàcia de l'agitacion quasi generala dau país, deguèt proclamar l'estat de guèrra tant per reprimir Solidaritat que per defugir una intervencion dirècta de l'URSS[14]. Aquò permetèt de restaurar l'òrdre mai pas resòuvre lei dificultats economicas polonesas. A la fin deis ans 1980, lo desengatjament sovietic obliguèt lo regime de negociar una transicion vèrs lo capitalisme après una tièra de grèvas duras en 1988. Aquel acòrd foguèt signat en abriu de 1989. En junh, Solidaritat averèt leis eleccions legislativas au Senat mai lo POUP aviá negociat un nombre assegurat de deputats a la Dieta. Jaruzelski venguèt president e Tadeusz Mazowiecki, un conselhier de Walesa, foguèt nomat cap dau govèrn. En decembre, la fin dau ròtle dau POUP dins leis institucions foguèt decidida e lo partit dispareguèt en 1990. D'eleccions liuras marquèron la finala dau periòde comunista en 1991
En 1990, se debanèron leis etapas decisivas de la transicion dau comunisme au capitalisme ambé l'adopcion d'une tièra de reformas. Entraïnèron l'afondrament de l'economia dau país e la division dei fòrças politicas qu'avián menat la lucha còntra lo sistèma comunista. De 1991 a 1993, una instabilitat politica cronica causèron la demission d'unei govèrns e permetèt la victòria legislativa de dos partits eissits dau POUP en 1993 puei aqueu d'Aleksander Kwasniewski, un ancian cap comunista, a la presidéncia en 1995. Pasmens, cambièron pas la politica novèla de Polonha. En 1997, la victòria de la drecha e, en 2001, una victòria novèla de la senèstra, aguèron tanben ges de consequéncia sus leis axes principaus de la politica economica nacionala. D'efèct, a partir de la fin de 1993, l'economia capitèt de se redreiçar e la situacion venguèt bòna a partir de 1997. La capitada dei negociacions d'intrada dins l'Union Europèa sostenguèron aquela tendància e, dempuei la fin deis annadas 1990, Polonha fa partida deis economias pus dinamicas d'Euròpa gràcias a una man d'òbra formada e pauc costosa ò ais ajudas de desvolopament de l'UE.
Regardant la politica estrangiera, lo país foguèt acceptat au sen de l'OTAN en 1997 onte venguèt un aliat fòrça fidèu deis Estats Units d'America, especialament ambé la participacion de tropas polonesas a la Segonda guèrra d'Iraq. En revènge, lei relacions son totjorn fòrça marridas ambé Russia. Enfin, darrier ponch important de la politica nacionala, la question de la participacion au regime comunista que devesís lei partisans d'una reconciliacion e aquelei d'enseguidas.