Polska Rzeczpospolita Ludowa – Wikipedia, wolna encyklopedia

Polska Rzeczpospolita Ludowa – Wikipedia, wolna encyklopedia
Przejdź do zawartości
Na mapach:
52°13′N
21°02′E
52,216667
21,033333
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Na tę stronę wskazuje
przekierowanie
z „PRL”. Zobacz też:
inne znaczenia
Rzeczpospolita Polska
(1944–1952)
Polska Rzeczpospolita Ludowa
(1952–1989)
22 lipca 1944 – 31 grudnia 1989
Godło
Flaga
Hymn
Mazurek Dąbrowskiego
Ustrój polityczny
Unitarne
państwo komunistyczne
pod władzą
rządu tymczasowego
(1945–1947)
pod
stalinowskim
totalitaryzmem
(1948–1956)
pod
dyktaturą wojskową
(1981–1983)
Konstytucja
Konstytucja marcowa
(1944–1947)
Mała Konstytucja
(1947–1952)
Konstytucja PRL
(1952–1989)
Stolica
Warszawa
Data powstania
22 lipca
1944
Data likwidacji
31 grudnia
1989
Prezydent
Wojciech Jaruzelski
Premier
Tadeusz Mazowiecki
Powierzchnia
312 677 km²
Populacja
(1989)
• liczba ludności
37 970 155
• gęstość
121 os./km²
Kod ISO 3166
PL
Waluta
złoty
PLZ
Telefoniczny nr kierunkowy
+48
Domena internetowa
brak (domenę
.pl
wprowadzono dopiero w III RP w roku 1990)
Kod samochodowy
PL
Strefa czasowa
UTC
+1 – zima
UTC +2 – lato
Język urzędowy
polski
Religia
dominująca
oficjalnie
ateizm państwowy
de facto
katolicyzm
PKB
(1980)
• całkowite
• na osobę
56,6 mld
USD
1591,9
USD
PKB
PSN
) (1980)
• całkowite
• na osobę
150,9 mld
dolarów międzynar.
4245,3
dolarów międzynar.
Położenie na mapie
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach
Ludność II Rzeczypospolitej, deklarująca
język polski
jako
ojczysty
, według
spisu powszechnego 1931 roku
– geneza
linii Curzona
Zmiany granic i linia Curzona
Ulotka antykomunistyczna z okresu II wojny światowej
Churchill
Roosevelt
Stalin
na
konferencji jałtańskiej
, luty 1945
Orzeł wojskowy wzór 43 (tzw. piastowski)
Jakub Berman
(przed 1949)
Edward Osóbka-Morawski
Polska Rzeczpospolita Ludowa
PRL
); do 1952:
Rzeczpospolita Polska
pot
Polska Ludowa
historyczne państwo polskie
istniejące w latach 1944–1989.
Polska
w tym okresie była państwem
niesuwerennym
oraz
satelickim
pozostającym pod polityczną
dominacją
ZSRR
. Rządy sprawowała
komunistyczna
Polska Partia Robotnicza
, a następnie
Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
, jako
partia hegemoniczna
, przy formalnym istnieniu ugrupowań satelickich, tzw. stronnictw sojuszniczych (
Zjednoczone Stronnictwo Ludowe
Stronnictwo Demokratyczne
).
Powstanie
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego
Manifest PKWN
konferencja jałtańska
Uznanie międzynarodowe rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie
Zgodnie z postanowieniami
konferencji jałtańskiej
legitymizacja władzy
w Polsce miała się dokonać na drodze demokratycznych wyborów w jak najkrótszym terminie
10
. Do tego czasu rządzić miał
Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej
powołany w trakcie
konferencji moskiewskiej
w czerwcu 1945, pod nadzorem trzech mocarstw
koalicji antyhitlerowskiej
i uznany przez nie za legalny rząd polski, przy jednoczesnym wycofaniu przez
Wielką Brytanię
Stany Zjednoczone
uznania
rządu RP na uchodźstwie
. Na
konferencji poczdamskiej
Bolesław Bierut
zobowiązał się na piśmie do przeprowadzenia wolnych i nieskrępowanych wyborów na początku 1946 roku, co było warunkiem poparcia Wielkiej Brytanii dla polskich roszczeń terytorialnych wobec Niemiec
11
. Wybory zostały przeprowadzone w rok później – 19 stycznia 1947 – i sfałszowane przez aparat policyjny (
Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego
podporządkowane
PPR
), przy bezpośrednim udziale funkcjonariuszy
NKWD
, metodami sprawdzonymi we wcześniejszym
referendum ludowym
(1946)
12
13
Osobne artykuły:
Referendum w Polsce w 1946 roku
Wybory parlamentarne w Polsce w 1947 roku
Uzyskane w ten sposób zwycięstwo wyborcze tzw.
Bloku Demokratycznego
(złożonego z
PPR
, koncesjonowanego
PPS
i satelickich wobec PPR ugrupowań) nad opozycyjnym
Polskim Stronnictwem Ludowym
było, w świetle prawa międzynarodowego, formalną legitymizacją władzy Polskiej Partii Robotniczej, i jej spadkobierców, w Polsce. Wyniki sfałszowanych wyborów nie zostały bowiem zakwestionowane przez Wielką Brytanię i USA, gwarantów
porozumienia jałtańskiego
. Były premier RP, wicepremier
TRJN
i prezes PSL,
Stanisław Mikołajczyk
, został (wobec groźby aresztowania) zmuszony do ucieczki za granicę
14
Geneza
edytuj
edytuj kod
Ta sekcja od 2025-05 zawiera treści, przy których
brakuje odnośników do źródeł
Należy dodać
przypisy
do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy
źródeł bibliograficznych
jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach:
Google Books
Google Scholar
BazHum
BazTech
RCIN
• Internet Archive (
texts
inlibrary
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w
dyskusji tej sekcji
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon
{{Dopracować}}
z tej sekcji.
Koncepcja utworzenia na terenie Polski państwa
komunistycznego
pojawiła się po raz pierwszy w środowisku polskich oraz rosyjskich komunistów w nawiązaniu do idei światowej rewolucji komunistycznej. W wyniku
przewrotu bolszewickiego (rewolucji październikowej)
w 1917 roku komuniści przejęli władzę w
Republice Rosyjskiej
. Utworzona przez nich
Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka
jako cel ideowy deklarowała wprowadzanie komunistycznego ustroju w krajach sąsiadujących metodami rewolucyjnymi, a więc zbrojnie. 16 grudnia 1918 na zjeździe połączeniowym
SDKPiL
PPS-Lewicy
została powołana
Komunistyczna Partia Robotnicza Polski (od 1925 Komunistyczna Partia Polski)
. KPRP od 1919 była organizacją nielegalną.
W czasie
wojny polsko-bolszewickiej
na zajętych przez
Armię Czerwoną
terytoriach Polski, Białorusi, Litwy i Ukrainy komuniści tworzyli
efemeryczne
komunistyczne
państwa marionetkowe
takie jak w 1920
Galicyjska Socjalistyczna Republika Rad
15
, czy w 1919
Litewsko-Białoruska Socjalistyczna Republika Rad (Litbieł)
Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka
, jako instrument obalenia powstałych w 1918 po rozpadzie
Imperium Rosyjskiego
niepodległych demokratycznych państw narodowych –
Rzeczypospolitej Polskiej
Republiki Litewskiej
Ukraińskiej Republiki Ludowej
Współpraca komunistów polskich z Rosją Sowiecką w czasie inwazji na Polskę obejmowała, oprócz walki w szeregach
Armii Czerwonej
przeciwko
Wojsku Polskiemu
, również powołanie
Polrewkomu
marionetkowego rządu
planowanej Polskiej Republiki Rad. Odezwę o przejęciu władzy w Polsce ogłoszono 30 lipca w
Wilnie
i ponownie w
Białymstoku
, pierwszym większym mieście za tzw.
linią Curzona
, zajętym 28 lipca 1920 przez Armię Czerwoną. Krótkotrwałą stałą siedzibą TKRP był
Pałac Branickich w Białymstoku
16
. Polrewkom w
Manifeście do polskiego ludu roboczego miast i wsi
(autorstwa
Feliksa Dzierżyńskiego
) ogłoszonym 30 lipca 1920 roku w Wilnie
17
jako główny cel zapowiadał utworzenie Polskiej Socjalistycznej Republiki Rad
18
. Działający w sierpniu 1920 Polrewkom, którego kierownictwo (
Julian Marchlewski
, Feliks Dzierżyński i
Feliks Kon
) posuwało się specjalnym pociągiem w ślad za nacierającą na Warszawę
Armią Czerwoną
, stanowił prototyp utworzonego w 1944
Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego
19
Osobne artykuły:
Komunistyczna Partia Polski
wojna polsko-bolszewicka
Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski
W wyniku klęski w
Bitwie Warszawskiej
ofensywa bolszewików załamała się i zostali oni zmuszeni do uznania niepodległości
Polski
podpisując początkowo 12 października 1920 w
Rydze
zawieszenie broni
, a 18 marca 1921
traktat pokojowy
, który wytyczył
granicę polsko-radziecką
. Sytuacja ta utrzymała się do
agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę
, po której 28 września 1939
III Rzesza
oraz
ZSRR
podzieliły między siebie terytorium Polski według ustaleń
paktu Ribbentrop-Mołotow
. Ostatecznie po zakończeniu
II wojny światowej
, wskutek zajęcia terytorium Europy Środkowo-Wschodniej po
Łabę
przez
Armię Czerwoną
, tereny państwa polskiego znalazły się całkowicie w sferze wpływów Rosji sowieckiej, w konsekwencji koncepcja komunistycznej Polski mogła zostać zrealizowana.
Przez cały okres istnienia II Rzeczypospolitej
KPP
, jako partia zmierzająca przemocą do zmiany ustroju Polski, a także podporządkowana zagranicznemu ośrodkowi decyzyjnemu (
Międzynarodówka Komunistyczna (Komintern)
) i finansowana z zagranicy, była partią nielegalną. KPP wzywała do rewizji granic Polski na rzecz
Niemiec
(przekazania Niemcom
Górnego Śląska
Pomorza
, a ZSRR etnicznie mieszanych terenów na wschód od tzw.
linii Curzona
20
21
. KPP działała poprzez kontrolowane lub
infiltrowane
przez siebie organizacje legalne (partie polityczne, stowarzyszenia, związki zawodowe), wydawała w ten sposób prasę oficjalną i wprowadzała posłów do
Sejmu RP
Tomasz Dąbal
Stanisław Łańcucki
Jerzy Czeszejko-Sochacki
Sylwester Wojewódzki
Tadeusz Żarski
). Jednocześnie komuniści działali w Polsce, dokonując zabójstw (
Hibner
Kniewski
Rutkowski
– 1925) i prowadząc systematyczną działalność wywiadowczą na rzecz ZSRR (Wydział Wojskowy KC KPP). Z kolei w ZSRR na terenach
BSRR
USRR
utworzono w latach 20. polskie okręgi autonomiczne: tzw.
Dzierżyńszczyznę
Marchlewszczyznę
, zlikwidowane w latach 30. w ramach tzw.
operacji polskiej NKWD
, będącej istotną częścią tzw.
wielkiej czystki
. W sierpniu 1938 Stalin zlikwidował KPP, nakazując uprzednio od lutego 1937 wymordowanie większości jej przywódców, oskarżając ich o współpracę z
Policją Państwową
Oddziałem II Sztabu Głównego WP
Po rozwiązaniu KPP, zawarciu
paktu Ribbentrop-Mołotow
agresji ZSRR na Polskę
17 września 1939, wojskowej okupacji terytorium Rzeczypospolitej przez
Wehrmacht
Armię Czerwoną
, a następnie formalnym
traktacie rozbiorowym (pakcie o granicach i przyjaźni
), zawartym pomiędzy
III Rzeszą
a ZSRR 28 września 1939 i aneksji wschodnich terytoriów RP przez ZSRR w październiku 1939, idea komunistycznej Polski powróciła w planach politycznych Stalina w roku 1940. Pewną liczbę oficerów Wojska Polskiego, np.
Zygmunta Berlinga
, wyselekcjonowanych przez
INO
NKWD
obozach w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku
nie wymordowano wiosną 1940 w trakcie
zbrodni katyńskiej
, lecz byli przetrzymywani przez NKWD we względnie dobrych warunkach do wykorzystania na wypadek konfliktu z III Rzeszą. W ZSRR wydawano gazety i pisma polskojęzyczne („
Czerwony Sztandar
”, „
Nowe Widnokręgi
”), demonstracyjnie obchodzono w dniach 25–26 listopada 1940, tzw. dni mickiewiczowskie
22
Po
agresji III Rzeszy
, ZSRR pod naciskiem brytyjskim był zmuszony przywrócić stosunki dyplomatyczne z
Rządem RP
, zerwane jednostronnie w dniu agresji na Polskę 17 września 1939, zgodzić się na uwolnienie aresztowanych i deportowanych przez NKWD obywateli Rzeczypospolitej i na tworzenie
Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR
podporządkowanych rządowi Rzeczypospolitej, pod dowództwem byłego więźnia
Łubianki
gen.
Władysława Andersa
. Ustępstwa Stalina były wywołane przez katastrofalną sytuację militarną ZSRR w 1941 r. i potrzebę materialnej pomocy
Wielkiej Brytanii
USA
. Po
klęsce Wehrmachtu pod Moskwą
z zawartych uzgodnień strona radziecka zaczęła się stopniowo wycofywać. Latem 1942 doszło do ewakuacji do
Iranu
wojsk Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR (tzw. Armii Andersa). Berling z grupą kilkunastu oficerów Wojska Polskiego (żołnierze Armii Andersa) pozostali w ZSRR pomimo rozkazu wyjazdu i zostali później przez sąd wojenny
II Korpusu Polskiego
skazani zaocznie jako
dezerterzy
Osobne artykuły:
Agresja ZSRR na Polskę
Zbrodnia katyńska
Układ Sikorski-Majski
Polskie Siły Zbrojne w ZSRR (1941–1942)
Innym krokiem, dokonanym przez Stalina po
wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej
, było reaktywowanie na terytorium
okupowanej przez III Rzeszę Polski
partii komunistycznej
, zlikwidowanej formalnie przez
Komintern
16 sierpnia 1938. 5 stycznia 1942 roku w Warszawie, z inicjatywy
Kominternu
, przez przybyłych z ZSRR polskich
komunistów
z tzw.
Grupy Inicjatywnej
(zrzuconych przez
lotnictwo sowieckie
na spadochronach 28 grudnia 1941 w okolicach
Wiązowny
), poprzez połączenie organizacji
Związek Walki Wyzwoleńczej
(utworzonej we wrześniu 1941) z kilkoma istniejącymi konspiracyjnymi grupami komunistycznymi, została utworzona
Polska Partia Robotnicza
(PPR).
Autorem nazwy partii był
Józef Stalin
, który 27 sierpnia 1941 przekazał sekretarzowi generalnemu Kominternu
Georgiemu Dimitrowowi
wskazówki by nie posługiwać się nazwą „partia komunistyczna”, gdyż mogłaby odstraszać przyszłych członków
23
24
. Dimitrow 29 sierpnia 1941 przekazał dyspozycje Stalina grupie polskich komunistów (nazwa partii pozbawiona wyrazu „komunistyczna” wzbudziła szereg wątpliwości wśród polskich komunistów w ZSRR)
25
. Szkoleniem aktywistów PPR tworzących Grupę Inicjatywną m.in. w specjalnym ośrodku w miejscowości
Puszkino
pod Moskwą, zajmował się
Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (NKWD)
26
. Działalność PPR podlegała kierowniczym czynnikom w Moskwie, ze względów taktycznych formalnie nie była związana z
Kominternem
w okresie jej istnienia
27
28
Ujawnienie w kwietniu 1943 roku
zbrodni katyńskiej
i zwrócenie się przez
Rząd RP na uchodźstwie
do
Międzynarodowego Czerwonego Krzyża
o przeprowadzenie śledztwa w tej sprawie dało Stalinowi pretekst do zerwania 27 kwietnia stosunków dyplomatycznych z Rządem RP w Londynie, następnie utworzenia podporządkowanego sobie
Związku Patriotów Polskich
i rozpoczęcia tworzenia
1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki
z Polaków, którzy nie zdążyli przybyć do Armii Andersa z miejsc zesłania i
łagrów
, z kadrą złożoną przeważnie z oddelegowanych oficerów Armii Czerwonej i oficerami politycznymi ze środowiska komunistów polskich. Wraz z oddziałami polskimi tworzono
Informację Wojskową
, stanowiącą faktycznie filię sowieckiego kontrwywiadu
Smiersz
w Wojsku Polskim
29
. Jednocześnie przygotowywano kadry dla komunizacji Polski w szkole
NKWD
Kujbyszewie
Od tzw. konferencji moskiewskiej (18 października – 3 listopada 1943 roku) było jasne, że mocarstwa anglosaskie uznały, że wszystkie kraje wyzwolone spod okupacji hitlerowskiej lub zajęte przez Armię Czerwoną pozostaną w radzieckiej strefie wpływów (w zamian Moskwa gwarantowała to samo mocarstwom anglosaskim w Europie Zachodniej i południowej)
30
Na jesieni 1943, w okresie braku kontaktu radiowego z Moskwą (do stycznia 1944 r.) PPR sformułowała koncepcję powołania własnego ośrodka władzy w
okupowanym kraju
i budowę fasadowych struktur jako alternatywy
Polskiego Państwa Podziemnego
. W okupowanym kraju w noc sylwestrową 1943/44
PPR
powołała całkowicie sobie podporządkowaną
Krajową Radę Narodową (KRN)
, jako samozwańczy polski
parlament
31
32
33
34
35
. KRN powołała jako własne siły zbrojne
Armię Ludową
, przekształconą z organizacji wojskowej PPR –
Gwardii Ludowej
Osobne artykuły:
Polska Partia Robotnicza
Związek Patriotów Polskich
Krajowa Rada Narodowa
4 stycznia 1944 roku wojska
1 Frontu Ukraińskiego
Armii Czerwonej
przekroczyły przedwojenną granicę ZSRR z Polską
w rejonie
Rokitna
Na przełomie stycznia i lutego 1944, w ramach przygotowań do przejęcia przez komunistów władzy w Polsce Stalin, formalnie w trybie decyzji Sekretariatu
Komitetu Centralnego
Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) (WKP(b))
, powołał
Centralne Biuro Komunistów Polski
przy KC WKP(b)
. Organizatorzy CBKP przyznali sobie sami funkcję nadrzędną nad
PPR
. CBKP było strukturą tajną, a jego skład personalny był utajniony nawet wobec poinformowanych o samym fakcie jego istnienia. O jego istnieniu władze PPR dowiedziały się w początkach sierpnia 1944 w Lublinie, zaś sekretarz generalny PPR
Władysław Gomułka
18 lipca 1944 w Warszawie, z pierwszej depeszy otrzymanej przez PPR od CBKP poprzedniego dnia
36
. W skład CBKP wchodzili:
Aleksander Zawadzki
jako przewodniczący,
Stanisław Radkiewicz
– sekretarz, członkowie:
Karol Świerczewski
Jakub Berman
Wanda Wasilewska
, pełnomocnicy:
Hilary Minc
Stefan Wierbłowski
. Pracami Biura faktycznie kierował Berman. W sierpniu 1944 członkowie Biura stworzyli większość w utworzonym wówczas, również tajnym, Biurze Politycznym PPR. Do BP PPR weszli wówczas: Władysław Gomułka,
Bolesław Bierut
, Jakub Berman, Hilary Minc i Aleksander Zawadzki (trzej ostatni ze składu CBKP)
37
. Bolesław Bierut, wchodząc do tajnego Politbiura PPR, na polecenie Józefa Stalina występował do roku 1948 publicznie (jako przewodniczący, następnie prezydent
KRN
prezydent RP
) jako osoba bezpartyjna
38
Osobny artykuł:
Centralne Biuro Komunistów Polski
W konsekwencji rozpoczętej 22 czerwca 1944 roku ofensywy białoruskiej (
operacja Bagration
) Armia Czerwona wyparła Wehrmacht z terenów Białorusi i wschodnich terenów
II Rzeczypospolitej
i przewidywane było jej wkroczenie na terytorium Polski na zachód od tzw.
linii Curzona
, uznanej przez
Wielką Brytanię
USA
ZSRR
w tajnym porozumieniu na
konferencji w Teheranie
(28.XI – 1.XII.1943) za powojenną granicę polsko-sowiecką.
Stalin działał wielowariantowo – wybór wariantu najkorzystniejszego dla ZSRR zależał od aktualnego układu sił, natomiast zmierzał w każdym wariancie do utworzenia rządu polskiego – uzależnionego od ZSRR
39
Rzeczpospolita Polska (1944–1952)
edytuj
edytuj kod
Ta sekcja od 2025-05 zawiera treści, przy których
brakuje odnośników do źródeł
Należy dodać
przypisy
do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy
źródeł bibliograficznych
jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach:
Google Books
Google Scholar
BazHum
BazTech
RCIN
• Internet Archive (
texts
inlibrary
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w
dyskusji tej sekcji
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon
{{Dopracować}}
z tej sekcji.
Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego
Manifest PKWN
Ludowe Wojsko Polskie
Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego (1944)
Układy republikańskie (1944)
Dekret o ochronie Państwa
Sierpniówka
Manifest PKWN
22 lipca 1944 wieczorem na falach
Radia Moskwa
ogłoszono o powołaniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. PKWN, zwany na zachodzie
40
Komitetem Lubelskim, powołany został formalnie przez Krajową Radę Narodową (KRN) w Lublinie 21 lipca 1944 roku, w rzeczywistości jednak został utworzony dwa dni wcześniej w Moskwie
41
, gdzie przy ulicy Puszecznej odbyło się jego pierwsze posiedzenie
42
Stalinowi
chodziło o stworzenie wrażenia, że Polacy z własnej inicjatywy powołują rząd na ziemiach wyzwolonej spod okupacji niemieckiej Polski, położonych między frontem radziecko-niemieckim a tzw.
linią Curzona
. Na siedzibę PKWN Józef Stalin wybrał Lublin
43
, nazwę zaproponował
Mołotow
44
W maju 1944 r. dowódca AK melduje do Londynu, że „izolowanie” PPR od społeczeństwa i innych grup politycznych nie powiodło się
45
. Rozszerzająca się działalność PPR i możliwość zwiększenia ich wpływów niepokoiły
Polskie Państwo Podziemne
. „Radykalizm mas oraz nacisk Sowietów zwiększa atrakcyjność lewicowych grup poza RJN” stwierdzał raport KG AK
46
. Jak twierdził znany antykomunistyczny pisarz Józef Mackiewicz w swoim tekście z 1947 roku „(...) Kraj (...) zaszczuty przez Niemców, zalany optymizmem i ślepą wiarą w Anglików, czekał bolszewików w 80 procentach jak zbawienia (...)”
47
6 sierpnia 1944 odbyły się w Moskwie rozmowy między premierem Rządu RP na uchodźstwie Stanisławem Mikołajczykiem a przedstawicielami PKWN (m.in. Bierut, Osóbka-Morawski, Żymierski), które zakończyły się fiaskiem
48
. Przedstawiciele PKWN zaproponowali Mikołajczykowi stanowisko premiera w przyszłym rządzie jedności narodowej za cenę odrzucenia
konstytucji kwietniowej
i oferowali przedstawicielom rządu na uchodźstwie 4 teki w nowym gabinecie
49
Przeprowadzana przez PKWN na terenach pod jego administracją
reforma rolna
zaczęła przynosić polityczne rezultaty korzystne dla PPR, która zyskała poparcie części ludności wiejskiej. W końcu 1944 roku członkowie pochodzenia wiejskiego stanowili ok. 70 procent liczebności partii
50
Akcja „Burza” i powstanie warszawskie
edytuj
edytuj kod
Żołnierze AK podczas
akcji „Burza”
w Lublinie, lipiec 1944
Osobne artykuły:
Akcja „Burza”
Powstanie warszawskie
Równolegle do PKWN istniał legalny z punktu widzenia prawa międzynarodowego
Rząd RP na uchodźstwie
, uznawany powszechnie w świecie do lipca 1945 (utworzenia
Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej
), z aparatem państwowym w kraju w formie
Polskiego Państwa Podziemnego
. Wkroczenie Armii Czerwonej na tereny Polski w granicach przedwojennych władze Polskiego Państwa Podziemnego zgodnie z dyrektywą
Rządu RP na uchodźstwie
chciały wykorzystać do ujawnienia istniejących struktur administracji państwa podziemnego (zorganizowanych w czasie
okupacji niemieckiej
przez
Delegaturę Rządu na Kraj
do szczebla
powiatu
włącznie) i odbudowy w ten sposób struktur niepodległego państwa polskiego. Operacja „Burza” militarnie wymierzona w
Niemcy
, politycznie skierowana była przeciwko planom ZSRR jednostronnej zmiany granicy polsko-sowieckiej ustalonej w
traktacie ryskim
i wprowadzenia na terenie Polski administracji podporządkowanej Moskwie. Polska administracja cywilna rozpoczęła działalność w miastach, powiatach i gminach w środkowej Polsce. Wkrótce została jednak zniszczona przez sowieckie
NKWD
NKGB
, lub
Smiersz
, a jej urzędnicy aresztowani i w większości wywiezieni w głąb ZSRR. Choć
Armia Krajowa
pomagała Armii Czerwonej w ramach
akcji Burza
w walce z Niemcami na terenie Polski, Armia Czerwona i wojska NKWD systematycznie rozbrajały również oddziały Armii Krajowej, a oficerowie i żołnierze AK trafiali do więzień i obozów NKWD (najbardziej znane:
Majdanek
Skrobów
Rembertów
Zamek Lubelski
) i byli wywożeni później do obozów na terenie ZSRR
51
, lub przymusowo wcielani do I Armii Wojska Polskiego
52
W lipcu 1944 Komenda Główna Armii Krajowej podjęła decyzję o przeprowadzeniu zbrojnego wystąpienia oddziałów AK w Warszawie i ujawnieniu się wobec wkraczającej Armii Czerwonej centralnych władz Polskiego Państwa Podziemnego, w tym członków
Krajowej Rady Ministrów
, z wicepremierem rządu RP
Janem Stanisławem Jankowskim
(urzędującym Delegatem Rządu na Kraj) na czele, a także dowództwa Armii Krajowej z komendantem głównym AK
Tadeuszem Komorowskim ps. „Bór”
. Po otrzymaniu 31 lipca 1944 informacji o pojawieniu się oddziałów Armii Czerwonej na przedpolach Warszawy zadecydowano o rozpoczęciu
powstania
w dniu następnym.
6 sierpnia Wanda Wasilewska w trakcie spotkania przedstawicieli rządu na uchodźstwie z KRN i PKWN odbyła rozmowę ze Stanisławem Mikołajczykiem, podczas której, nie wiedząc jeszcze o wybuchu powstania, ostrzegała: “Niech pan nie zapomina o możliwości walk bratobójczych w Warszawie. (...) Ponieważ w Warszawie są duże siły Armii Krajowej i również są duże siły Armii Ludowej. Zamiast bić Niemców wezmą się one za łby. Przecież tak było na innych terenach. Dla Armii Krajowej i administracji Panów będzie ważniejsze zaznaczenie swej supremacji.”
53
Defilada żołnierzy
1 Armii Wojska Polskiego
w Warszawie 19 stycznia 1945
W połowie sierpnia raporty władz powstańczych stwierdzały „(…) całkowita bierność aliantów jest dla opinii publicznej niezrozumiała. (…) Na tym tle powstają nastroje prorosyjskie, wytwarza się niechęć do AK (…). (…) środowiska bynajmniej nie lewicowe są rozgoryczone na Mikołajczyka, że nie doprowadził do ugody z Komitetem Chełmskim.”
54
Dowodzący walczącymi oddziałami w Warszawie gen. Chruściel – „Monter”, sprzeciwiając się rozmowom kapitulacyjnym z Niemcami proponowanym przez gen. Komorowskiego, uznawał, że lepszym rozwiązaniem będzie zwrócenie się do polskich komunistycznych władz wojskowych z prośbą o pomoc powstaniu. Stwierdzał: „Proponuję wezwać Żymierskiego na odsiecz i przyrzec mu lojalną współpracę.”. Jeden z jego bliskich współpracowników notował wręcz, że Chruściel chciał doprowadzić do scalenia oddziałów AK z armią gen. Berlinga
55
Na posiedzeniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, które odbyło się w Lublinie 15 września 1944, Bolesław Bierut,
Roman Zambrowski
Jakub Berman
Michał Rola-Żymierski
omówili możliwy rozwój wypadków w razie zwycięstwa powstańców.
Stanisław Radkiewicz
stwierdził wówczas, że nie do pomyślenia jest:
żebyśmy pozwolili na wzięcie władzy komuś, mając cztery dywizje do dyspozycji. Wojsko porwie za sobą wszystko i wszelką próbę nieprawnego zagarnięcia władzy trzeba ukrócić z pomocą generała
Kieniewicza
i całej naszej 1. Armii
. Zdecydowano o stworzeniu
Wojsk Wewnętrznych
, które w przypadku klęski Niemców miały wkroczyć do Warszawy i rozbić zwycięską Armię Krajową
56
Aparat represji władz komunistycznych
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Resort Bezpieczeństwa Publicznego
Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego
Główny Zarząd Informacji
Mały kodeks karny
Pomnik Więźniów Obozu NKWD w Rembertowie
Stanisław Radkiewicz
PKWN przystąpił do organizowania „władzy ludowej” na przejętym przez ZSRR obszarze Polski, na zachód od linii Curzona. W 1944 roku PKWN powołał
Milicję Obywatelską
. Powstawały posterunki Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa
57
Po pierwszych miesiącach względnie liberalnej polityki nowych władz wobec członków AK i opozycji (do października 1944 roku sądy wojskowe podległe PKWN nie wydały żadnego wyroku śmierci z przyczyn politycznych ani za dezercję
58
) w październiku 1944 na polecenie Józefa Stalina wydane Bolesławowi Bierutowi w nocy 29/30 września 1944, podczas wizyty delegacji PKWN w Moskwie
59
60
, nastąpiło zaostrzenie represji aparatu bezpieczeństwa kierowanego przez PPR, wobec polskiego społeczeństwa i istniejących organizacji podziemia. 9 października 1944 szesnastoosobowe plenum KC PPR w Lublinie wysłuchało ocen i żądań Stalina, przedstawionych przez Bieruta i zaaprobowało decyzje Politbiura PPR. W konsekwencji tego samego dnia usunięty został z PKWN jego wiceprzewodniczący i kierownik resortu rolnictwa i reform rolnych
Andrzej Witos
(kierownictwo resortu przejął Osóbka-Morawski), później (20 listopada) kierownik resortu administracji publicznej
Stanisław Kotek-Agroszewski
. Obaj zostali następnie usunięci przez PPR również z władz
Stronnictwa Ludowego
. „Od lawirowania – w nadziei zapewne, że sam bieg wydarzeń przyniesie umocnienie jej władzy – PPR przechodziła nagle i gwałtownie do otwartego terroru”
61
Prawnym instrumentem terroru stał się wydany przez PKWN 30 października 1944
Dekret o ochronie Państwa
, wprowadzający
karę śmierci
w 11 artykułach, przy niemal pełnej dowolności interpretacyjnej czynów karalnych i wprowadzony z mocą wsteczną od 15 sierpnia 1944
62
. Wyrażało się to też m.in. we wprowadzeniu terroru policyjnego, wydawaniu dekretów przewidujących karę śmierci za wiele czynów o charakterze politycznym (np. kodeks karny Wojska Polskiego z 23 września 1944), klasyfikowanych jako „przestępstwa”, jak również za takie „przewinienia”, jak posiadanie radioodbiornika
63
64
Skala represji wzrosła tak bardzo, że zaniepokoiło to Gomułkę. Gomułka mówił na plenum KC PPR w maju 1945
65
Zaczyna w państwie naszym ponad naszymi głowami wyrastać drugie państwo. Organa bezpieczeństwa same robią pewną politykę, do której nikt się nie ma wtrącać (...) Daje się u nas w więzieniach ludziom zwierzęce warunki. Z tym trzeba skończyć.
15 maja 1945 roku minister bezpieczeństwa publicznego
Stanisław Radkiewicz
wydał rozkaz nr 19 w związku z tym, że funkcjonariusze UB oraz MO dopuszczali się wobec zatrzymanych czynów bezprawnych, stosowali „niejednokrotnie niedopuszczalne metody bicia i znęcania się”. Stwierdzał, że takie metody „przejęte od hitlerowców i faszystów” są niegodne dla pracowników bezpieczeństwa i w związku z tym należy ich pociągać do odpowiedzialności
66
Gomułka jednorazowego ostrzeżenia o „drugim państwie” już nie powtórzył, przeciwnie 28 września 1945 na wspólnym posiedzeniu KC PPR i CKW PPS stwierdził:
Bezpieczeństwo jest najczystszym miejscem w aparacie państwowym, nie zostało zaśmiecone przez reakcję i stanowi dla władzy demokratycznej pewny instrument działania”
67
W PPR dochodziło do rywalizacji między poszczególnymi segmentami nowej władzy. Aparat partyjny starał się podporządkować sobie struktury bezpieczeństwa, krytykując ich działalność. Przykładem tego może być m.in. posiedzenie Sekretariatu KC 21 marca 1946 roku, na którym Zenon Kliszko, bliski współpracownik sekretarza generalnego PPR Władysława Gomułki stwierdził, że „właściwie istnieją dwie partie: partia cywilna i partia Bezpieczeństwa”. Nadzorujący aparat partyjny członek Biura Politycznego Roman Zambrowski mówił: „Duże szkody przynosi nam nadużywanie władzy przez partyjniaków pracujących w Bezpieczeństwie. (...) Są wypadki, że pracownicy Bezpieczeństwa dokonują rewizji i nawet mordów w celach rabunkowych. Czy był przypadek, żeby szef Bezpieczeństwa powiatowego został (...) ukarany lub wyrzucony z partii, by zmusić Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego do zdjęcia go z pracy?”
68
Andrzej Paczkowski
Według stanu na 17 lipca 1946 roku MBP zatrudniało 134 396 osób. Było to trzy razy więcej niż miała
przedwojenna policja
, „obsługująca” trzydziestopięciomilionowy kraj ze zrewoltowanymi mniejszościami narodowymi. Pracownicy tego resortu stanowili dokładnie 36,4% pracowników państwowych (z premierem włącznie) – więc co najmniej co trzeci pracownik państwowy służył w „organach”, a na jednego nauczyciela przypadało 1,3 „ubeka”
69
W czerwcu 1945 por.
Zdzisław Broński
tak opisywał w pamiętniku sytuację na Lubelszczyźnie:
Prześladowania trwają nadal. Tysiące Polaków – którym dotychczas udaje się ujść [z] rąk siepaczy – zmuszonych jest karabinem, pistoletem i granatem bronić swego życia. Stąd powstały „bandy”. Ale czy to są bandy i czy ludzi tych bandytami nazwać należy – osądzi społeczeństwo. (…) 3.a terenie gm. Ludwin i Spiczyn przez pięć lat okupacji niemieckiej nie zginęło tylu Polaków, ilu zginęło przez pięć miesięcy „demokratycznej niepodległości”. Setki osób wyłapano i wywieziono w nieznanym kierunku. Miejscowi „demokraci”, ślepe narzędzie w ręku wroga, zaczęli dochodzić do tego, aby palić zabudowania i niszczyć dorobek rodzin „akowskich” przestępców, więzić ich braci lub ojców, a nawet wykonywać wyrok na miejscu. Po kilkugodzinnym torturowaniu zamordowano najniewinniejszego człowieka – którego syn rzekomo ma być w „bandzie”. Zwłoki trudne do rozpoznania porzucono w lesie. Trudno powstrzymać rękę przed odwetem. Tym bardziej, że sprawcy tych nieszczęść są doskonale znani. Niektórzy ponieśli już zasłużoną karę, innych jeszcze ziemia nosi... Do czasu. My wiemy, że prowadzimy walkę bratobójczą i choć serce się kraje, choć sumienie się wzdraga, nie możemy jej uniknąć, bo nie jesteśmy jej prowokatorami. My chcemy Polski! Chcemy pokoju! Chcemy demokracji! Chcemy reformy rolnej! Ale przede wszystkim chcemy niepodległości!
70
Finansowanie aparatu represji
edytuj
edytuj kod
Resort
Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego
zostały od początku swego istnienia w 1944/45 wyposażone w szerokie uprawnienia, dające im w zasadzie nieograniczoną władzę. Na działalność MBP przeznaczono ogromne, jak na możliwości wyniszczonego wojną kraju, środki finansowe pozwalające na rozbudowę aparatu przemocy. Do roku 1955 była to z reguły druga (po
MON
) pod względem wielkości pozycja budżetu państwa, przewyższająca znacznie środki przeznaczane przez państwo na odbudowę. Kwoty przeznaczone na MON i MBP pochłaniały ok. 30% budżetu państwa. W 1946 r. budżet MBP wyniósł 19 590 tys. zł. Przewyższał budżety Ministerstwa Oświaty (19 490 tys. zł), Ministerstwa Zdrowia (1244 tys.) i Ministerstwa Pracy (1113 tys. zł). Na odbudowę w 1946 r. przeznaczono ośmiokrotnie mniej niż wynosił budżet MBP. Na rok 1947 dla MBP przeznaczono 17 010 tys. zł, co stanowiło kwotę większą niż razem wzięte budżety Ministerstwa Ziem Odzyskanych, Ministerstwa Komunikacji, Ministerstwa Przemysłu i Handlu oraz Ministerstwa Administracji Publicznej. W 1948 MBP otrzymało dziesięć razy więcej środków niż przeznaczono na odbudowę kraju
71
Wojska NKWD i doradcy sowieccy w Polsce
edytuj
edytuj kod
Zobacz też kategorie:
Organa władz radzieckich w Polsce
Radzieccy oficerowie w ludowym Wojsku Polskim
Do likwidacji oddziałów polskich Józef Stalin przeznaczył siły równe 3 armiom: na obszar
Litewskiej SRR
skierowano 4 Dywizję Strzelecką Wojsk Wewnętrznych NKWD oraz 17 wydzielonych pułków. Na obszar
Białoruskiej SRR
3 dywizje (6, 7, 10) oraz 4 wydzielone pułki. Do pacyfikacji Polski Lubelskiej użyte zostały: 62, 63 i
64 Zbiorcza Dywizja Wojsk Wewnętrznych NKWD
72
Początkowo ZSRR ponosił główny ciężar walk z oporem wobec narzucanego przez siebie reżimu komunistycznego w Polsce. Sam
Władysław Gomułka
przyznał w maju 1945 roku, że „nie jesteśmy w stanie walki z reakcją
przeprowadzać bez Armii Czerwonej”. Liczba regularnych jednostek Armii Czerwonej stacjonujących w Polsce w latach 1944–1947 wahała się między 200 tysięcy a 3 mln żołnierzy. Stalin wysłał tu 3 dywizje
NKWD
, w tym 64. Zbiorczą Dywizję Wojsk Wewnętrznych NKWD. Sama 64. dywizja aresztowała 60 tysięcy osób. Kilka innych dywizji NKWD operowało na
Kresach Wschodnich
, zwalczając polską partyzantkę po obu stronach nowej granicy polsko-radzieckiej i przekraczając ją według swojego uznania.
Do aparatu bezpieczeństwa i wojska z
NKWD
i Armii Czerwonej przysłano tzw. doradców. Pewna liczba obywateli ZSRR skierowana została do służby jako tzw. POP-i (pełniący obowiązki Polaków). W marcu 1945 roku stanowili oni prawie 53% wszystkich oficerów w siłach zbrojnych Polski Ludowej. W latach 1945–1947 przeniesiono do Ludowego Wojska Polskiego 16 460 oficerów radzieckich. W grudniu 1945 roku 54 na 63 polskich generałów (86%) i 228 z 309 pułkowników (74%) stanowili oficerowie Armii Czerwonej. W sumie oficerowie ci stanowili ok. 40% korpusu oficerskiego Ludowego Wojska Polskiego
73
27 lipca 1946
Ławrientij Beria
polecił swoim przedstawicielom w Warszawie omówić z władzami Polski pilne wycofanie jednostek NKWD. Minister spraw wewnętrznych ZSRR
Siergiej Krugłow
zdawał w październiku 1946 sprawę Berii:
Prezydent Bierut uważa, że w obecnej sytuacji wojska [sowieckiego] MSW są koniecznie potrzebne i prosi o pozostawienie ich w Polsce do marca 1947 r.
Jeszcze 20 maja 1946 w innym raporcie Krugłowa wyliczano jednostki NKWD znajdujące się wówczas w Polsce. Była to
64 dywizja wojsk wewnętrznych
licząca 4199 ludzi, dwa pułki ochrony pogranicza w liczbie 2897 ludzi i jednostki łączności rządowej w liczbie 6434 – łącznie około 13,5 tysiąca ludzi
74
Zwarte oddziały wojsk NKWD Stalin odwołał z Polski dopiero w 1947, po sfałszowanych przez PPR wyborach do Sejmu Ustawodawczego.
Obozy NKWD w Polsce
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Obóz NKWD na Majdanku
Obóz NKWD w Skrobowie
Obóz NKWD w Rembertowie
Obozy NKWD dla jeńców polskich
Obława augustowska
Na zajętych terenach, niezależnie od władz PKWN działała
Armia Czerwona
i służby bezpieczeństwa ZSRR (
NKWD
Smiersz
75
. Zgodnie z umową zawartą przez PKWN z rządem ZSRR żołnierze i funkcjonariusze radzieccy pozostawali poza zasięgiem polskiego prawa, zaś NKWD aresztowało osoby związane z
Armią Krajową
i innymi organizacjami niepodległościowymi oraz polskim
rządem na uchodźstwie
, organizowało ich wywózki do
łagrów
na terenie
ZSRR
oraz współdziałało z „ludowymi” władzami, nadzorując je poprzez sieć tzw. doradców. NKWD miało sieć własnych obozów
76
martwy link
77
. Przypuszcza się, że w tego typu obozach w latach 1944–1950 zginęło około 25 tysięcy osób
78
. W lipcu 1945 NKWD aresztowało ok. 2000 osób w okolicach
Gib
podczas tzw.
obławy augustowskiej
, 600 z nich nie powróciło; nie odnaleziono także ich grobów. Wiele z nich zostało zamordowanych i pochowanych w tajemnicy. Ciała wielu z nich odnaleziono dopiero po 1989 roku
79
. W Rzeszowskiem w 1944 roku wśród bagien Kraskowa Włodawskiego zorganizowano obozy koncentracyjne dla oficerów Armii Krajowej i działaczy polskich z okresu okupacji niemieckiej. Pod Siedlcami w miejscowości Kruślin NKWD zorganizowało obóz koncentracyjny dla aresztowanych działaczy polskich, których umieszczono w dołach o głębokości 8 m i powierzchni 2 na 2 m, gdzie woda sięgała do kolan
80
Rząd lubelski i NKWD walczą bezwzględnie z każdym, kto nie współpracuje. Terror wzmaga się, przepełnione więzienia. Liczne obozy koncentracyjne. Największe: Rembertów, Sikawa koło Łodzi i Mysłowice.
Raport płk
Jana Rzepeckiego
do Centrali, 3 maja 1945 roku
81
W kraju panuje terror i nędza. Wędrujące bandy żołnierzy sowieckich i przesiedleńców rabują i dewastują oraz podpalają miasta zdobyte na zachodzie.
Depesza płk Delegata Rządu na Kraj Jana Rzepeckiego do Centrali, nadana 25 maja 1945 roku
82
Działalność NKWD w Polsce budziła wątpliwości niektórych działaczy PPR. Władysław Gomułka krytykował wielokrotnie praktyki radzieckich organów bezpieczeństwa na terenie Polski powojennej stwierdzając m.in.: „Na terenie Polski organa sowieckie nie mogą robić rewizji ani aresztować. (...) trzeba zażądać zaprzestania tego i wypuszczenia ludzi. Nie mogą ludzie ginąć po prostu. To jest nasza suwerenność
83
”. Na plenum majowym KC PPR w 1945 roku
Edward Ochab
stwierdził, że naczelnym problemem w kontekście polityki radzieckiej jest obecnie suwerenność państwowa. Również
Franciszek Jóźwiak
, komendant główny MO, jako „nienaturalne” określił zwalczanie podziemia przez radzieckie siły bezpieczeństwa”
65
Według notatki
Andrzeja Werblana
z rozmowy z Gomułką przeprowadzonej w roku 1981:
W 1945 r. podczas pobytu w Moskwie interweniował u Stalina w związku z aresztowaniem przez władze radzieckie podziemnego kierownictwa obozu londyńskiego w Polsce (gen. Okulicki i inni). Gomułka argumentował, że było to pogwałcenie suwerenności Polski o konsekwencjach niekorzystnych dla PPR, dla rządu ludowego i dla samego Związku Radzieckiego. Stalin replikował: „Przemawiacie tak, jak gdybyście byli szefem wielkiego mocarstwa, a jesteście przywódcą słabej partii i słabego kraju, który my wyzwoliliśmy. Oni strzelali do naszych ludzi i my ich za to pociągniemy do odpowiedzialności”. Gomułka odpowiedział, że obóz londyński w większym jeszcze stopniu stosował terror wobec działaczy PPR i funkcjonariuszy władzy ludowej. Władze polskie także pociągnęłyby winnych do odpowiedzialności i ukarały surowiej być może niż władze radzieckie. Uniknięto by jednak przy tym komplikacji międzynarodowych i zarzutów o naruszenie suwerenności. Stalin zastanowił się i przyznał rację Gomułce, stwierdzając jednak, że za późno, aby sprawy te poprawiać. Rzecz w tym, powiedział, że „czekiści” to taki typ ludzi („takoj narod”), że jak już schwycą rybę za ogon, to ciągną ją prosto do kosza, a kosz tutaj, na Łubiance. Rozmowa później dotyczyła innych spraw. Przy pożegnaniu jednak wrócił do tematu i żegnając się powiedział: „
Sierowa
[szef kontrwywiadu radzieckiego] jednak zdejmę. Okazał się głupcem”
84
Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej
31 grudnia 1944 KRN przekształcił formalnie PKWN w
Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej
, faktycznie była to decyzja polityczna Stalina
85
. Premierem Rządu Tymczasowego został dotychczasowy przewodniczący PKWN
Edward Osóbka-Morawski
. I wiceprezesem Rady Ministrów został
Władysław Gomułka
PPR
), a II wiceprezesem
Stanisław Janusz
SL
86
. Był to ze strony Stalina element „polityki faktów dokonanych” – polityczne przygotowanie przed zimową ofensywą Armii Czerwonej mającą na celu zajęcie wszystkich ziem polskich w granicach sprzed wojny. Jednocześnie posunięcie to dowodziło znaczącego usztywnienia stanowiska ZSRR wobec
Wielkiej Brytanii
USA
co do roli
Rządu RP na uchodźstwie
w tworzeniu powojennych władz Polski przed planowaną na luty 1945
konferencją
mocarstw
wielkiej trójki
Jałcie
3 stycznia 1945 r. Rząd Tymczasowy podjął uchwałę „o pozostawieniu Warszawy jako stolicy Polski”
87
Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej
edytuj
edytuj kod
Stanisław Mikołajczyk
Manifestacja przed gmachem
Dyrekcji PKP
przy
ul. Wileńskiej w Warszawie
na cześć Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej po powrocie jego członków z
Moskwy
, 27 czerwca 1945
Osobne artykuły:
Proces szesnastu
Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej
W ramach realizacji postanowień
konferencji jałtańskiej
w czerwcu 1945 odbyły się w Moskwie rozmowy co do sposobu wyłonienia rządu Polski uznanego zarówno przez ZSRR, jak i Wielką Brytanię i USA – tzw. konferencja moskiewska. W rozmowach uczestniczyli przedstawiciele Rządu Tymczasowego oraz arbitralnie wyznaczeni przez ZSRR i ambasadorów USA i Wielkiej Brytanii w ZSRR działacze polityczni z kraju i emigracji, w tym
Stanisław Mikołajczyk
Stanisław Grabski
Zygmunt Żuławski
. Najważniejszymi uczestnikami spotkania był Bierut, reprezentant KRN, PPR i RTRP oraz z drugiej strony Mikołajczyk – do listopada 1944 premier
Rządu RP na uchodźstwie
i lider
Stronnictwa Ludowego
. W czasie rozmów
Władysław Gomułka
oświadczył:
Władzy raz zdobytej nie oddamy nigdy (...) Możecie jeszcze krzyczeć, że leje się krew narodu polskiego, że NKWD rządzi Polską, lecz to nie zawróci nas z drogi
88
. W rezultacie rozmów powołany został
Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej
. Premierem TRJN został Edward Osóbka-Morawski (dotychczasowy premier Rządu Tymczasowego), a wicepremierami Władysław Gomułka (wicepremier Rządu Tymczasowego i sekretarz generalny
PPR
) i Stanisław Mikołajczyk. Mikołajczyk miał zostać również ministrem rolnictwa, a Gomułka ministrem Ziem Odzyskanych. Trzem stronom rozmów – Rządowi Tymczasowemu, „Polakom z kraju” i „Polakom z emigracji” – formalnie zagwarantowano
parytet
w składzie rządu, który miał być – i został – uznany przez wszystkie mocarstwa. O ostatecznym kształcie władzy w Polsce miały rozstrzygnąć wolne wybory w ramach
pluralistycznego
systemu partyjnego, pod nadzorem trzech mocarstw – gwarantów porozumienia. Na 24 ministerstwa TRJN siedem trafiło w ręce Polskiej Partii Robotniczej, w tym kluczowe
Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego
, pozostałe były obsadzone przez ugrupowania satelickie PPR (6 –
Polska Partia Socjalistyczna
, 2 –
Stronnictwo Ludowe
, 2 –
Stronnictwo Demokratyczne
), lub osoby wyznaczone przez PPR i kontrolowane przez PPR na szczeblu wiceministrów, trzy ministerstwa formalnie w rękach PSL były drugorzędne i faktycznie systematycznie pozbawiane władzy. Do KRN dokooptowano
Stanisława Grabskiego
Wincentego Witosa
jako wiceprezydentów (Witos nie objął funkcji), przedstawiciele PSL mieli być również dokooptowani w skład Rady.
Porozumienie moskiewskie było nieprzestrzegane przez ZSRR i PPR w kraju od samego początku i traktowane przez nie jako instrument do przejęcia pełni władzy, przy jednoczesnej legitymizacji międzynarodowej rządów PPR w Polsce. Równolegle do konferencji moskiewskiej odbywał się w Moskwie
pokazowy
proces szesnastu
przywódców
Polskiego Państwa Podziemnego
Prześladowania, które tysiące Polaków znoszą obecnie w Polsce i które ze szczególną zawziętością stosowane są wobec tych obywateli RP, którzy z wielkim oddaniem bronili wolności i niepodległości przed najeźdźcą niemieckim – dowodzą ponad wszelką wątpliwość, że tzw. Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w żadnej mierze nie wyraża woli narodu, jest bowiem ciałem służalczym narzuconym Polsce z zewnątrz.
Nota Ambasadora RP w Wielkiej Brytanii
Edwarda Raczyńskiego
protestująca przeciwko uznaniu przez rząd brytyjski TRJN
82
W kwietniu 1945 roku podpisano polsko-radziecki układ o przyjaźni, wzajemnej pomocy i współpracy powojennej, przedłużony później w 1965, a w następnych latach Polska zawarła podobne układy z pozostałymi krajami
„demokracji ludowej”
. W lipcu 1945, na konferencji w
Poczdamie
, ustalono przebieg zachodnich i północnych granic RP. W październiku 1945 Polska podpisała
Kartę Narodów Zjednoczonych
Kształtowanie się powojennych granic Polski
edytuj
edytuj kod
Obszar I i II RP we współczesnych granicach Polski ustalonych na początku istnienia PRL
Plakat wyborczy
CDU
w wyborach do landtagu w
Nadrenii Północnej-Westfalii
w 1947 r.
Podczas wizyty premiera Sikorskiego w Moskwie w grudniu 1941 roku Stalin sugerował mu konieczność omówienia kwestii granicznych między Polską a ZSRR mówiąc: „Powinniśmy ustalić nasze wspólne granice sami, wcześniej przed konferencją pokojową, gdy tylko wojsko polskie ruszy do boju.”. Sikorski odparł: „Granice roku 1939 nie mogą być kwestionowane.”.
Polska nie będąc w stanie w okresie późniejszym ułożyć samodzielnie bilateralnych stosunków z ZSRR zdana była na pośrednictwo Londynu i Waszyngtonu, a przyszłość granic stawała się funkcją stosunków brytyjsko-amerykańsko-radzieckich.
Punktem zwrotnym w kształtowaniu powojennej polskiej granicy była konferencja w Teheranie (28 listopada – 1 grudnia 1943 roku). Wtedy to przywódcy trzech mocarstw sojuszniczych ZSRR, USA i Wielkiej Brytanii zawarli porozumienie wstępne w tej kwestii. Jak stwierdził Winston Churchill w rozmowie z Józefem Stalinem: „nic nie jest ważniejsze od bezpieczeństwa zachodniej granicy rosyjskiej”, a Polska powinna się „przesunąć na zachód, jak żołnierze przesuwający się o dwa kroki w lewo”. Zgadzał się z tym stanowiskiem Franklin D. Roosevelt, ale ze względu na zbliżające się wybory prezydenckie w USA i ewentualną reakcję Polonii amerykańskiej, nie chciał publicznie o tym mówić. Wśród obradujących panowała zgoda, że wschodnia granica Polski miała przebiegać wzdłuż tzw. linii Curzona, czyli w przybliżeniu w granicy III rozbioru Polski, a ostatnio linii granicznej radziecko – niemieckiej po wrześniu 1939 roku. Przedmiotem niejasności była tylko kwestia przynależności Lwowa. Co do granicy zachodniej rozbieżności były znaczące. Zgodzono się jedynie, że polska granica ma być wyznaczona na Odrze oraz że Polska ma uzyskać część Prus Wschodnich. Strona anglosaska chciała, by nabytki Polski kosztem Niemiec były ograniczone, strona radziecka chciała ich maksymalizacji.
Kolejnym etapem ustalania granicy Polski była konferencja trzech mocarstw w Jałcie (4–11 lutego 1945 r.). Postanowiono tam ostatecznie, że Lwów zostanie poza granicami Polski. Co do granicy zachodniej Stalin naciskał by opierała się ona o Odrę i Nysę, precyzując, że chodzi o Nysę Łużycką. Głównym oponentem takiego rozwiązania był Churchill stwierdzający podczas obrad: „Nie mam zamiaru udusić polskiej gęsi, zanim padnie od niemieckiej niestrawności”. W komunikacie końcowym stwierdzono: „(...) wschodnia granica Polski powinna przebiegać wzdłuż linii Curzona, odchylając się od niej w niektórych rejonach 5 do 8 kilometrów na korzyść Polski. Uznając, że Polska musi otrzymać pokaźne nabytki terytorialne na północy i zachodzie. (...) w stosownym czasie należy zasięgnąć opinii nowego Polskiego Rządu Tymczasowego Jedności Narodowej co do rozległości tych nabytków, a zatem, że ostatecznie, wytyczenie zachodniej granicy Polski powinno zaczekać do Konferencji Pokojowej”
89
Dzięki ustaleniom z Jałty i Poczdamu Polska powojenna z terytorium, którego 51% przed 1914 rokiem należało do Prus/Niemiec stała się państwem środkowoeuropejskim
90
Osobny artykuł:
Korekty granic Polski od 1945 roku
Likwidacja opozycji politycznej
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Polskie Stronnictwo Ludowe (1945–1949)
Stronnictwo Pracy
Powstały system polityczny w praktyce zapewniał rzeczywistą władzę aparatu
Polskiej Partii Robotniczej
(PPR) w państwie wobec zachowania we władzy PPR aparatu przymusu (
MBP
i wojsko) i w konsekwencji kontrolowanie władz i instytucji państwa, partii politycznych, organizacji społecznych, gospodarki, w warunkach ograniczonej suwerenności Polski.
Do 1947 PPR umocniła swoją władzę w kraju, likwidując praktycznie opozycyjne
podziemie polityczne i zbrojne
oraz wyeliminowała z życia politycznego jedyną legalną siłę opozycyjną – zalegalizowane w lipcu 1945 roku, zgodnie z
porozumieniami jałtańskimi
Polskie Stronnictwo Ludowe
pod przywództwem Stanisława Mikołajczyka. Opozycja skupiła się w mikołajczykowskim PSL
91
. W wyborach 1947 we
wspólnej liście wyborczej z PPR i jego satelitami
wzięła też udział
Polska Partia Socjalistyczna
, kierowana przez Osóbkę-Morawskiego, która jednak nie była samodzielna, w jej kierownictwie bowiem znalazło się wielu działaczy ulegających PPR
92
. Założona w 1944 PPS (określana jako „lubelska”, lub „koncesjonowana”) zasilona była w dużym stopniu byłymi członkami
Robotniczej Partii Polskich Socjalistów
oraz działaczami przybyłymi z ZSRR. Mimo spychania PPS na boczny tor i prób uzależnienia go od stalinowskich władz działaczom partii udało się odrestaurować przedwojenne organizacje społeczne, takie jak
Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego
i związki zawodowe
93
. W opozycji do koncesjonowanego PPS w latach 1946–1947 działała niezależna WRN. Wchodziła ona w skład opozycyjnego Komitetu Porozumiewawczego Organizacji Polski Podziemnej, jednak już w drugiej połowie lat 40. zmarginalizowana partia zakończyła działalność. Wielu członkom WRN udało się przystąpić do PPS, działacze ci byli przeciwni porozumieniom z władzami komunistycznymi.
Zobacz też kategorię:
Więźniowie polityczni w Polsce Ludowej 1944–1956
Sfałszowane referendum ludowe 1946 i wybory do Sejmu Ustawodawczego 1947
edytuj
edytuj kod
Tablice propagandowe wzywające do głosowania w referendum w 1946 roku
Odezwa wyborcza
Polskiego Stronnictwa Ludowego
, grudzień 1946
Osobne artykuły:
Referendum w Polsce w 1946 roku
Wybory parlamentarne w Polsce w 1947 roku
Formalne zwycięstwo blokowi PPR, PPS,
SL
SD
przyniosły oficjalne (faktycznie sfałszowane) wyniki
referendum
(słynne
3 x TAK
) 30 czerwca 1946 i
wyborów do Sejmu Ustawodawczego
– polskiej Konstytuanty 19 stycznia 1947. Wyniki sfałszowanych wyborów nie zostały bowiem zakwestionowane przez Wielką Brytanię i USA, gwarantów
porozumienia jałtańskiego
W lipcu 1947 utworzony po
sfałszowanych przez PPR wyborach do Sejmu Ustawodawczego
rząd
Józefa Cyrankiewicza
został zmuszony przez ZSRR do wycofania się z udzielonej już wstępnie zgody na udział Polski w
Planie Marshalla
. Polska (podobnie jak
Czechosłowacja
) została w ten sposób odsunięta od udziału w planie gospodarczej odbudowy Europy. Było to potwierdzenie
satelickiego
wobec ZSRR statusu obu krajów i początek wiązania ich gospodarek z nakazowo-rozdzielczą gospodarką wojenną ZSRR, przy stopniowym zrywaniu związków z gospodarkami reszty Europy
94
Osobne artykuły:
Plan Marshalla
Pierwszy rząd Józefa Cyrankiewicza
Złamanie oporu społecznego
edytuj
edytuj kod
Członkowie
ORMO
Osobne artykuły:
Działania zbrojne podziemia antykomunistycznego w Polsce
Żołnierze wyklęci
Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość
Narodowe Siły Zbrojne
Do roku 1947 utrzymywały się na terenie kraju, liczące w okresie szczytowego stanu (1945) ok. 9–12 tysięcy ludzi
95
(liczbę członków wszystkich organizacji i grup konspiracyjnych szacuje się na 120–180 tysięcy osób)
96
, oddziały partyzanckie niepodległościowego podziemia antykomunistycznego (
WiN
NSZ
). Utrzymywała się także ukraińska partyzantka
UPA
. Kres podziemiu polskiemu przyniosły masowe represje aparatu
Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
, wojsk
NKWD
97
KBW
, a także amnestie ogłaszane przez władze, zwłaszcza ogłoszona po sfałszowanych
wyborach do Sejmu Ustawodawczego
w styczniu 1947. Klęska polityczna Stanisława Mikołajczyka spowodowała załamanie się nadziei na odsunięcie PPR i jego satelitów od władzy. Do roku 1947 działania aparatu bezpieczeństwa skupiały się na podziemiu polskim.
W maju 1946 w wielu miastach wybuchły protesty studenckie, sprowokowane brutalnym stłumieniem manifestacji studenckiej w Krakowie 3 maja 1946
98
. 10 sierpnia miał miejsce równie brutalnie stłumiony
strajk dokerów w Porcie Gdańskim
Od kwietnia 1945 do końca 1948 r. w Polsce przeprowadzono co najmniej 1220
strajków
, ich przyczyną były warunki bytowe robotników, narastająca w latach 1945/46
inflacja
i spadek płac realnych. Kulminacja fali strajkowej nastąpiła w 1946, gdy wybuchło 365 strajków, średni czas strajku wynosił 3,1 dnia, ogólna liczba strajkujących sięgała 340 000, czyli ok. 28% zatrudnionych w przemyśle. Niekiedy strajkowało w jednym mieście blisko 30 000 robotników. Strajki wybuchały we wszystkich gałęziach gospodarki, przodowały przemysł włókienniczy i górnictwo. Na Łódź i województwo przypadło zatem 529 strajków (43%), na Górny Śląsk 231 strajków (19%)
99
. W
Bielsku-Białej
od 24 kwietnia do 31 maja 1946 strajkowało 15 fabryk
100
101
. Ostatni duży strajk miał miejsce we wrześniu 1947 w Łodzi, rozpoczął się 16 września w
fabryce Poznańskiego
, objął w dniach 19–23.IX 40 000 robotników, czyli ok. jednej trzeciej wszystkich włókniarzy w mieście. Został stłumiony po 10 dniach przez funkcjonariuszy MBP, z udziałem aktywu PPR. Aresztowano kilkadziesiąt osób. Nastąpiła rozbudowa agentury i stworzenie sieci rezydentur UB w fabrykach, co w połączeniu z represjami policyjnymi i likwidacją jakiejkolwiek niezależności rad zakładowych i związków zawodowych doprowadziło do systemowego wygaszenia protestów strajkowych w skali kraju
102
103
Opór społeczny wielokrotnie przyjmował formę
sabotażu
. W kopalni „Kościuszko” w
Jaworznie
w październiku 1945 roku wybuchł
strajk
, który poprzedziły akcje sabotażowe. W hucie „Julia” w
Bobrku
w 1945 roku miały miejsce akty sabotażu, m.in. podrzucanie granatów w celu rozsadzenia pieca, wysadzanie
pieców martenowskich
. Przypadki sabotażu stwierdzono na terenie huty „Pokój” w
Bytomiu
, elektrowni w Warszawie,
Państwowej Fabryce Wagonów we Wrocławiu
, a także fabrykach przemysłu włókienniczego w Łodzi. Dochodziło także do wysadzania i palenia mostów kolejowych oraz wywoływania katastrof komunikacji kolejowej
104
Skazano na
karę śmierci
i stracono 3 tysiące osób, ok. 10 tysięcy zostało zakatowanych w czasie przesłuchań lub masowych egzekucji, 150 tysięcy osób zostało skazanych na więzienie i około 100 tysięcy zesłanych do łagrów. Aresztowano 518 tysięcy chłopów za opór wobec
kolektywizacji
dostaw obowiązkowych
. W czasie walk z podziemiem niepodległościowym zabito ok. 20–50 tysięcy osób
105
. Przez więzienia Polski Ludowej od 1944 roku przeszło ok. 2 mln osób, liczba skazanych na karę śmierci przez działające od 1946 roku wojskowe sądy rejonowe wyniosła ok. 3,5 tysiąca osób, sądy wojskowe, funkcjonujące przy
Ludowym Wojsku Polskim
skazały na karę śmierci w latach 1944–1956 ok. 5 tysięcy osób. W 1954 roku w kartotekach organów bezpieczeństwa znajdowało się prawie 6 milionów nazwisk, uznanych za
element przestępczy i podejrzany
, co trzeci Polak był
inwigilowany
przez funkcjonariuszy
Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
Informacji Wojskowej
Milicji Obywatelskiej
i ich przybudówek
106
. Liczba ofiar terroru do 1954 roku jest szacowana na dziesiątki tysięcy
107
Zobacz też kategorię:
Organizacje podziemia antykomunistycznego (1944–1956)
W 1952 r. Polska była krajem zamkniętym. Od świata odgradzał ją płot z drutu kolczastego o długości ponad 2 tys. km, 1300 wież strażniczych i pas zagrabionej ziemi o długości ponad 3 tys. km, granic strzegło 30 tys. żołnierzy
Wojsk Ochrony Pogranicza
mających rozkaz strzelać do każdego, kto spróbuje ucieczki.
Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego
wydało w tym roku paszporty na zaledwie 12 tys. wyjazdów zagranicznych. W olbrzymiej większości otrzymali je starannie dobrani i sprawdzeni urzędnicy i działacze partyjni udający się służbowo do innych krajów bloku radzieckiego. Paszporty na prywatny wyjazd na Zachód dostało około 50 osób
108
Likwidacja podziemia ukraińskiego
edytuj
edytuj kod
Pierwszy pomnik gen. Karola Świerczewskiego w Jabłonkach (1952)
Osobny artykuł:
Akcja „Wisła”
Pierwotnie akcje pacyfikacyjne na terenach zamieszkanych przez ludność ukraińską, które były terenem działania zbrojnego podziemia ukraińskiego, prowadziły wydzielone jednostki podległe doświadczonym oficerom II RP
. W marcu 1946 roku rolę koordynacyjną w walkach przejęła
Państwowa Komisja Bezpieczeństwa
z gen. Marianem Spychalskim i Stanisławem Radkiewiczem na czele, której podlegały w tym zakresie wszystkie jednostki wojskowe w kraju
109
. Po ugruntowaniu władzy PPR w wyniku sfałszowanych wyborów w styczniu 1947 została podjęta decyzja o rozprawie z podziemiem
Ukraińskiej Armii Powstańczej
(UPA) poprzez masowe przymusowe wysiedlenie ludności ukraińskiej zamieszkującej południowo-wschodnie województwa na
Ziemie Odzyskane
. Pretekstem do akcji przesiedleńczej była śmierć wiceministra obrony narodowej gen.
Karola Świerczewskiego
w potyczce z oddziałem UPA pod
Baligrodem
. Operacja przesiedleńcza, pod
kryptonimem
Wisła
” doprowadziła do pozbawienia UPA oparcia w miejscowej ludności i w konsekwencji do rozbicia podziemia UPA przez jednostki
KBW
i wojska.
Obóz władzy, budowanie poparcia
edytuj
edytuj kod
Siły PPR i jego koalicjantów wzrastały. O ile latem 1944 roku PPR liczyła ok. 20 tys. członków
110
o tyle w lutym 1945 r. ok. 175 tys. członków
111
, a w kwietniu już 300 tys. członków, stając się partią masową
65
. W lutym 1946 roku Sekretariat KC rozpoczął akcję masowego werbowania nowych członków partii. W rezultacie pod koniec roku liczyła ona 555 tys. członków (wzrost w ciągu roku o 136 procent), by w końcu 1947 roku osiągnąć liczbę 820 tys. członków
112
. W połowie 1948 roku PPR liczyła 997 tys. członków
111
Polityka władz komunistycznych opierała się nie tylko na terrorze. Jak pisał Cat-Mackiewicz: „W porównaniu z rewolucją rosyjską, z jej okresu w latach 1918–1922, rewolucja polska była dotychczas łagodna. Ten względny liberalizm komunistów polskich oddał sprawie komunistycznej usługi olbrzymie. Użyto w Polsce frazeologii patriotycznej, nałożono tłumik na slogany komunistyczne, uszanowano kościół katolicki, inteligencji zwrócono posady państwowe, naciśnięto klawisz antyniemiecki, w antyniemieckości widziano łącznik z Armią Czerwoną. Cały ten pseudopatriotyzm komunizmu polskiego przyczynił się do opanowania kraju przez komunistów o wiele bardziej niż wszystkie urzędy bezpieczeństwa
113
Rzesze zwolenników nowej władzy stawały się coraz liczniejsze. Jedni robili to ze względów egoistycznych i koniunkturalnych, inni z głębokiego przekonania, wierząc, że nowa władza realizuje najlepiej pojęte interesy narodu jako całości, czy też mas pracujących, dotąd społecznie upośledzonych. Dla dużych grup ludności, zwłaszcza w dawnych województwach zachodnich, dziejowym osiągnięciem było przesunięcie granic na Odrę i Nysę Łużycką. Widziano w tym realizację sprawiedliwości dziejowej, marzeń pokoleń i należnego Polsce odszkodowania za zbrodnie niemieckie oraz utratę ziem wschodnich. Do pracy na rzecz Ziem Zachodnich udało się pozyskać ludzi z różnych środowisk, w tym antykomunistycznych. Zjawiskiem o niespotykanej wcześniej skali był awans społeczny licznych przedstawicieli najniżej usytuowanych warstw społecznych. Nieufność nowej władzy do dawnych kadr kierowniczych, urzędowych i naukowych otwierała pole do nowych i szybkich karier
114
Wydawać by się mogło, że ideologia komunistyczna narzucona przez nowe władze została w pełni odrzucona przez społeczeństwo. Tymczasem zawierała ona bowiem dwa zasadnicze elementy – była obietnicą budowy niekapitalistycznego
społeczeństwa przemysłowego
i jednocześnie zachowania niektórych cech
społeczeństwa tradycyjnego
. Za cenę braku wolności politycznej i gospodarczej PPR/PZPR gwarantowała
bezpieczeństwo socjalne
oraz awans cywilizacyjny i zawodowy przedstawicielom klas niższych. Złamano tradycyjne bariery społeczne, a przede wszystkim umożliwiono awans cywilizacyjny mieszkańcom wsi. W gospodarce nierynkowej pewne źródła nierówności przestały istnieć (np. skutki działania prawa własności), a znaczenie pozostałych zostało poważnie ograniczone (np. pochodzenia społecznego z niższych klas). Ogromną rolę motywacyjną odgrywało hasło powszechnego wykształcenia. Beneficjenci tych przemian stanowili główną podporę nowej władzy
115
W ciągu kilku lat nowej władzy doszło do zasadniczych zmian społecznych o czym świadczyć mogą dwie poniższe opinie emigracyjnych polityków:
Napływają tu z kraju stale nowi ludzie (...). Porozmawiać z nimi, to w rezultacie jeden obraz: społeczeństwo się zmienia! Niestety! Przyswaja sobie komunizm! Może to nam sie nie podobać, może nas przerażać, ale tak jest – i tej prawdzie trzeba nam spojrzeć w oczy. A emigracja prawdy tej dostrzegać nie chce
z listu Władysława Pobóg – Malinowskiego z grudnia 1949 roku
116
Na odcinku (...) krajowym sytuacja jest coraz bardziej ponura Emigracja jest zachłyśnięta faktem, że ciągle ludzie wybierają wolność (...). Nie docenia się faktu, że (...) jest coraz większa warstwa (...) związana z reżimem na śmierć, gdyż jemu zawdzięcza swój awans społeczny. Jest to młodzież, która dostaje możliwości zawrotne, oraz ludzie „awansujący” jak chłopi i robotnicy
z listu Jerzego Giedroycia z października 1950 roku
116
Reforma rolna
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Reforma rolna w Polsce (1944)
Przeprowadzenie reformy rolnej po wojnie było sprawą nieuniknioną
117
(pogodzeni z tym byli nawet właściciele majątków ziemskich
118
), zważywszy na przedwojenne protesty i demonstracje chłopskie (w czasie jednej z nich z powodu brutalnej interwencji policji zabitych zostało 100 osób
119
).
PGR w
Szczyrcu
(widok współczesny)
Reformę rolną przeprowadzono w latach 1944–1945 na podstawie dekretu PKWN z 6 września 1944 o przeprowadzeniu reformy rolnej
120
i dotyczyła ona podziału majątków ziemskich powyżej 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych
Ziemia została częściowo podzielona między chłopów, częściowo przejęta przez państwo. Ogółem, w latach 1944–1948, na cele reformy rolnej zostało przejętych 9707 majątków ziemskich (ok. 3,49 mln hektarów). Z liczby tej rozparcelowaniu uległo 1,2 mln hektarów pomiędzy 387 000 rodzin chłopskich. Ziemia przejęta przez państwo zarządzana była przez
Państwowe Nieruchomości Ziemskie
, na bazie których od 1949 tworzono
Państwowe Gospodarstwa Rolne
121
Postanowienia dekretu interpretowano rozszerzająco, wysiedlając dotychczasowych właścicieli z ich domów, pozbawiając dobytku, w tym dóbr kultury
122
. Warstwa
ziemiaństwa
została w ten sposób zlikwidowana, a byłym ziemianom zakazano pobytu i zamieszkania w powiecie, gdzie dotychczas znajdował się ich majątek ziemski
123
. Właściciele ziemscy za przejęty i rozparcelowany majątek otrzymywali dożywotnie zaopatrzenie w wysokości pensji urzędniczej VI grupy.
Ziemianie
zasłużeni w walce z okupantem niemieckim otrzymywali zaopatrzenie wyższe od przeciętnego
124
Tę tak zwaną rentę ziemiańską szybko ograniczono do osób niezdolnych do pracy, a później zamieniono na rentę inwalidzką w najniższym wymiarze. Politykę rolną nowej władzy w Polsce cechował szczególny radykalizm. Przeprowadzane bowiem w tym samym czasie reformy rolne w Czechosłowacji, na Węgrzech i w Rumunii pozostawiały właścicielom ziemskim pewne minimum posiadania
124
Reforma rolna spotkała się z ostrą krytyką ze strony środowisk uznających prawo własności za nienaruszalne. Nie było natomiast szczególnego oporu ze strony właścicieli majątków ziemskich, ci bowiem wiedzieli z programów
Polskiego Państwa Podziemnego
, że po zakończeniu wojny zostanie przeprowadzona reforma. Byli więc z tym pogodzeni, zaskoczył ich jedynie szybki termin jej wprowadzania
118
. Parcelacja majątków ziemskich zyskała poparcie PSL, które krytykowało w czasie dzielenia ziemi jedynie tworzenie zbyt małych gospodarstw, niesamodzielnych gospodarczo
125
. Wprowadzona reforma rolna spowodowała wielkie zmiany na polskiej wsi, marginalizując rolę ziemiaństwa, a wzmacniając pozycję mało i średniorolnych chłopów
126
. Występowały przypadki że ziemia obszarnicza była przydzielana chłopom na siłę przy pomocy aktywu partyjnego i brygad wojskowych
127
, bowiem ci mieli często wątpliwości czy
władza ludowa
nie jest tylko tymczasowa i czy jej nadania będą ważne po zakończeniu wojny
118
Spod działania wydanego przez
PKWN
dekretu o reformie rolnej z 6 września 1944
120
zostały wyłączone
dobra martwej ręki
, należące do Kościoła i związków wyznaniowych. Stało się tak, zgodnie ze świadectwem
Wandy Wasilewskiej
, na wyraźne życzenie
Józefa Stalina
128
Nacjonalizacja
dóbr martwej ręki nastąpiła w marcu 1950
129
Osobny artykuł:
Dobra martwej ręki
Na ogólną liczbę ponad 3 mln gospodarstw rolnych w 1950 roku 26% stanowiły gospodarstwa nowe, a 8% powiększone, co było skutkiem reformy rolnej. Tak szerokiego zakresu korzystnego dla chłopów nie miała żadna reforma rolna dokonywana w krajach, gdzie rządzili komuniści
130
Podczas reformy rolnej upaństwowiono 3,5 mln ha lasów co spowodowało, że Państwo skupiło w swoich rękach 85% całej powierzchni leśnej. Umożliwiło to racjonalną gospodarkę leśną
130
Administracja polska na ziemiach zachodnich i północnych, migracje ludności
edytuj
edytuj kod
Plakat wyborczy
Bloku Demokratycznego
, kierowanego przez PPR przed
wyborami do Sejmu Ustawodawczego
(19 stycznia 1947)
Otwarcie 21 lipca 1948
Wystawy Ziem Odzyskanych
, od lewej
Stanisław Szwalbe
Bolesław Bierut
, Michał Rola-Żymierski i
Hilary Minc
Osobne artykuły:
Ziemie Odzyskane
Administracja terenowa Polski Ludowej w latach 1944–1950
Na terenach wcielonych do
ZSRR
pozostało ok. 13,8 mln obywateli II Rzeczypospolitej w tym: na terytorium
Ukraińskiej SRR
– 8,1 mln,
Białoruskiej SRR
– 5 mln,
Litewskiej SRR
– ok. 0,7 mln. Polsce przyznano 311 700 kilometrów kwadratowych (przed wojną Polska liczyła ponad 388 000 kilometrów kwadratowych). Kształt państwa był jednak nieco bardziej korzystny. Zwiększono granicę morską (ze 140 do 497 km), zmniejszając granicę lądową. W 1945 roku w Polsce mieszkało 23,9 miliona osób, w przeciągu pięciu lat liczba ta zmieniła się, na skutek przyrostu oraz powrotu Polaków do ojczyzny liczba obywateli wzrosła o ponad 2 miliony. W Polsce znalazło się 650 000 Ukraińców, 200 000 Niemców, 300 000 Żydów, 160 000 Białorusinów, liczba mniejszości narodowych stanowiła 2% ogółu mieszkańców państwa. Niemcy, którzy zostali w Polsce, zostali z własnej woli i nie podlegali wysiedleniu ustalonemu na konferencjach międzynarodowych
131
Na konferencjach
„wielkiej trójki”
Teheran
grudzień 1943,
Jałta
luty 1945,
Poczdam
lipiec 1945) ustalono, że tereny wschodnich Niemiec do linii
Odry
Nysy Łużyckiej
zostaną włączone do państwa polskiego. Sytuacja z ich zagospodarowaniem i osiedleniem sprawiła kłopoty rządowi. Niemcy zostawili opuszczone domy, zakłady pracy. Zagospodarowanie tych terenów ułatwić miało Ministerstwo Ziem Odzyskanych, utworzone dekretem Prezydium KRN w ramach
Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej
13 listopada 1945 roku
132
, z Władysławem Gomułką, wicepremierem TRJN i sekretarzem generalnym PPR na czele. Oznaczało to wyjęcie jednej trzeciej terytorium kraju spod kompetencji Ministerstwa Administracji Publicznej, kierowanego przez
Władysława Kiernika
, reprezentującego
Polskie Stronnictwo Ludowe
Ludność początkowo przyjeżdżała na nowe tereny niechętnie, obawiano się wybuchu kolejnej wojny i utraty nowo uzyskanych terenów, strach kolonistów wzmagały też działające na tych terenach podziemne oddziały niemieckie organizacji
Werwolf
, które terroryzowały osiedlających się tam Polaków
133
. Jako pierwsi nowe tereny zamieszkali weterani 1 i 2 Armii WP. W lutym 1946 Ziemie Odzyskane liczyły sobie już 2,7 miliona mieszkańców, a w styczniu 1947 4,6 miliona. Do końca 1948 roku liczba osadników przekraczała 4 mln by w 1950 r. sięgnąć liczby 5,9 mln
134
W latach 1945–1948 Polska była terenem fali migracji, które od 1944 roku kontrolował formalnie
Państwowy Urząd Repatriacyjny
. Fala ta przybrała na sile w okresie istnienia
Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej
, szczególnie w czasie walk zbrojnych, przesiedleń ludności i w wyniku reform rolnych. Do Polski z robót przymusowych w Niemczech wróciło 520 000 Polaków oraz Polacy przebywający w ZSRR. Ludność polska ze wschodnich terenów byłej
II RP
została przesiedlona na tereny, które znalazły się w nowych granicach państwa polskiego. Do kraju wracali Polacy przebywający na emigracji w państwach zachodnich. Do Izraela wyjeżdżali polscy Żydzi. Z Polski przesiedlano Ukraińców i Niemców, co zostało ustalone w czasie konfederacji poczdamskiej. Przesiedlania (Klauzula XII konferencji poczdamskiej) Niemców z Polski (w Polsce 5 057 000 Niemców), Węgier i Czechosłowacji objęły 16,5 miliona ludzi
135
. Wbrew późniejszej propagandzie działającej w
Niemczech Zachodnich
organizacji
Bund der Vertriebenen
przesiedlenia nie były
polską zemstą
, lecz zostały one ustalone przez aliantów
136
W Europie zachodniej bezpośrednio po wojnie przebywały setki tysięcy Polaków. Stanęli oni przed wyborem: zostać w kraju pobytu czy powrócić do kraju rządzonego przez nowe władze. Ogromna większość zdecydowała się na powrót. Do połowy 1947 roku z
zachodnich stref okupacyjnych Niemiec
Austrii
wróciło ponad 800 tys. osób, a ze strefy radzieckiej ok. 750 tys. Przybyło również ok. 70 tys. osób zamieszkujących do tej pory we Francji. Odrębny problem stanowiła repatriacja żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, które w lipcu 1945 r. liczyły 228 tys. żołnierzy. Do Polski zdecydowało się wrócić ok. 105 tys. żołnierzy i oficerów
137
Gospodarka, przemiany społeczne
edytuj
edytuj kod
Bilans otwarcia
edytuj
edytuj kod
Ruiny
Starego
Nowego Miasta
(1945)
W urbanistycznej pracowni „Śródmieście”
Biura Odbudowy Stolicy
Wartość strat materialnych poniesionych przez Polskę w II wojnie światowej czterokrotnie przekroczyła dochód narodowy wytworzony w 1938 roku
138
Straty państwa polskiego w II wojnie światowej były ponad pięciokrotnie większe od strat poniesionych na terenach polskich w czasie I wojny światowej
139
Straty materialne były gigantyczne i wyniosły ok. 38% majątku narodowego sprzed wojny (we Francji – 1,5%, a w Wlk. Brytanii – 0,8%
139
).
W wyniku II wojny światowej zginęło 6 mln obywateli polskich (w tym 3 mln Żydów), co stanowiło 22,2% ogółu mieszkańców Polski w 1939 r.
139
Śmierć poniosło 30% osób z wykształceniem wyższym i 21% z wykształceniem średnim. Zginęło 40% lekarzy, 68% dentystów, 57% adwokatów, 22% sędziów i prokuratorów oraz 30% pracowników nauki. 600 tys. ludzi zostało inwalidami.
Przemysł utracił 32% substancji materialnej, komunikacja i transport – 60%, handel – 65%, leśnictwo – 28%, rolnictwo – 35%. Zniszczonych zostało 63% mostów i 33% torów kolejowych.
W czasie wojny niemal w całości zniszczone zostały miasta takie jak Warszawa, zrujnowaniu uległy też miasta znajdujące się na
Ziemiach Odzyskanych
, takie jak Gdańsk, Szczecin, Wrocław, Kołobrzeg
140
W końcu 1946 roku produkcja rolna na jednego mieszkańca wynosiła 66% przeciętnej z lat 1934–1938, zaś wartość produkcji z 1 ha wynosiła zaledwie 58% przedwojennej. W roku tym produkcja zbóż była o 60% niższa niż przed wojną na ówczesnym terytorium Polski, a na Ziemiach Zachodnich sięgała 20% przedwojennej produkcji na tych terenach. Średnie spożycie kalorii w 1946 roku wyniosło 57% stanu z 1938 roku
138
Odbudowa kraju
edytuj
edytuj kod
Otwarcie
Trasy W-Z
Rozpoczęto odbudowę kraju ze zniszczeń wojennych. Szczególne znaczenie miał przy tym
plan 3-letni
(1947–1949) – zasiedlanie
Ziem Odzyskanych
reforma rolna
nacjonalizacja przemysłu
Jeszcze w styczniu 1945 roku nowe władze postanowiły o odbudowie Warszawy. Powołano
Biuro Odbudowy Stolicy
Gdy na Starym Mieście wdrapałem się na wzgórza z ruin, sprawa jego wskrzeszenia wydała mi się beznadziejna. Ale pamiętam, że stojąc zdruzgotany na tych ruinach powiedziałem sobie – A my to jednak odbudujemy!
Jan Zachwatowicz – Generalny Konserwator Zabytków w latach 1945–1957, autor planów odbudowy Starego Miasta i Zamku Królewskiego,
141
15 stycznia 1945 roku Rząd Tymczasowy utworzył dekretem Narodowy Bank Polski (NBP)
142
26 października 1945 roku Bolesław Bierut wydał dekret o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy tzw.
dekret Bieruta
143
Produktem eksportowym stał się
węgiel kamienny
, który wymieniano na szwedzką rudę żelaza, bawełnę z ZSRR i inne surowce z krajów europejskich. Na skutek działań wojennych spadła produkcja węgla, rok po wojnie udało się jednak zwiększyć jego wydobycie
144
27 lipca 1947 roku górnik
Wincenty Pstrowski
ogłosił apel o współzawodnictwo w wydobyciu węgla, co jest początkiem wprowadzenia w Polsce przez PPR ruchu „
przodowników pracy
”, kopii istniejącej w ZSRR od 1935
stachanowszczyzny
145
Nacjonalizacja przemysłu
edytuj
edytuj kod
Hilary Minc
W styczniu 1946 roku dokonano upaństwowienia najważniejszych elementów gałęzi, największych zakładów, banków, kopalń, przedsiębiorstw ubezpieczeniowych czy komunikacyjnych. Właściciele zakładów teoretycznie mogli liczyć na odszkodowania, w praktyce jednak otrzymali je wyłącznie właściciele zagraniczni (obywatele i przedsiębiorstwa z USA, Wielkiej Brytanii, Francji, Szwecji itd.), na podstawie umów międzypaństwowych.
Postępujące uzależnienie gospodarcze od ZSRR
edytuj
edytuj kod
W sierpniu 1945 roku podpisano umowę handlową, w której Polska gwarantowała dostawy 8–13 mln ton węgla do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich po cenach około ośmiokrotnie niższych od cen światowych. Eksport ten wymusił
Wiaczesław Mołotow
w zamian za rezygnację z utworzenia mieszanych spółek polsko-radzieckich
146
. W 1948 roku rząd polski przyjął czteroletnią umowę handlową z ZSRR na sumę 2 miliardów rubli
147
. Dodatkowo państwo zostało zmuszone do podpisania szeregu umów gospodarczych z ZSRR, wyzyskujących polską gospodarkę (tylko w latach 1945–1956 ZSRR uzyskał jednostronne korzyści z tego tytułu kosztem Polski rzędu 2 miliardów
dolarów USA
według ówczesnego kursu dolara
148
), zmuszając do sprzedaży węgla ZSRR za przyszłe reparacje wojenne od Niemiec, których nigdy nie otrzymano
149
Odbudowa kraju była utrudniona przez masowe i zorganizowane plądrowanie terenów Polski z maszyn i zasobów przez utworzone specjalnie w tym celu oddziały Armii Czerwonej.
Czego Niemcy w dziedzinie przemysłowej nie zniszczyli lub nie wywieźli, to teraz ulega niszczeniu i wywożeniu przez wojska sowieckie. Wszystko co zostało w przedsiębiorstwach przemysłowych zainstalowane, przeniesione lub w ogóle zmienione po 39 roku jest uważane za spadek poniemiecki, a więc zdobycz wojenną, jest demontowane i wywożone do Rosji.
Informacja Delegata Rządu na Kraj wicepremiera
Jana Stanisława Jankowskiego
do Londynu, 21 marca 1945 roku
150
Plan trzyletni
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Plan trzyletni
„Parterowa” Marszałkowska w latach 50. XX wieku
W 1947 roku zapoczątkowano
plan trzyletni
, był on opracowany w głównej mierze przez działaczy wywodzących się z przedwojennych środowisk socjalistycznych, a nie komunistycznych, tym samym przypominał on bardziej plany realizowane na Zachodzie niż w
ZSRR
, w przeciwieństwie do późniejszego
planu sześcioletniego
151
. Plan opracował utworzony już w 1945 roku
Centralny Urząd Planowania
pod kierownictwem
Czesława Bobrowskiego
, a duża część jego pracowników wywodziła się z PPS i edukowała się w krajach zachodnich
147
. Zarówno Bobrowski, jak i główny ówczesny autorytet ekonomiczny –
Oskar Lange
byli za gospodarką składającą się ze zrównoważonych trzech sektorów: państwowego, spółdzielczego i prywatnego. Od 1947 roku narastał jednak konflikt między CUP a Hilarym Mincem kierującym Ministerstwem Przemysłu, żądającym zwiększenia inwestycji w przemysł (zwłaszcza ciężki). W 1948 roku przeprowadzono w CUP czystkę usuwając zwolenników trójsektorowości gospodarki
152
Plan okazał się sukcesem i był prawdopodobnie jedynym w historii Polski Ludowej planem rzeczywiście przekroczonym. Dochód narodowy na mieszkańca brutto wzrósł z 506 zł w 1938 roku do 860 zł w 1949 roku (głównie ze względu na przyłączenie bogatych Ziem Zachodnich i spadek liczby ludności z 36 do 26 milionów ludzi), choć płace realne pozostawały nadal niższe niż przed wojną. Do końca realizacji planu polski przemysł został odbudowany. W 1949 roku wielkość produkcji rolnej sięgnęła już 90% tej z 1938 roku. Stopniowo zaczęto likwidować system kartkowy na żywność (w 1948 roku zniesiono reglamentację cukru, kaszy i ziemniaków, a w 1949 roku pozostałych artykułów spożywczych). W 1949 roku wysokość produkcji przemysłowej była już o ok. 50% wyższa niż w 1937 roku, a wielkość produkcji przemysłowej na jednego mieszkańca 2,5 raza większa niż w 1937 r.
153
Rozwój przemysłu doprowadził do poważnych zmian w strukturze społecznej. O ile w ostatnich latach II RP z rolnictwa utrzymywało się ok. 60% ludności, a w przemyśle pracowało ok. 13%, o tyle w 1950 r. udział osób utrzymujących się z rolnictwa spadł do 47%, a w przemyśle pracowało prawie 20% ogółu ludności
154
Szacuje się, że w latach 1946–1948 dochód narodowy zwiększał się o 14–18% rocznie
155
Widok samochodów
Warszawa M-20
produkowanych w fabryce
FSO
na
Żeraniu
Plan sześcioletni
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Plan sześcioletni
Bitwa o handel
Od 1945 roku faktycznym zarządcą gospodarki był
Hilary Minc
, jeden z najbardziej wpływowych członków
Biura Politycznego KC
Polskiej Partii Robotniczej (PPR)
, minister przemysłu kolejno: w
Rządzie Tymczasowym
Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej
, wreszcie w
rządzie Józefa Cyrankiewicza
(gdzie od 1949 był wicepremierem, przewodniczącym
Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego
i Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów).
Po roku 1948 było przymusowo wprowadzane tzw.
współzawodnictwo pracy
(wzorowane na sowieckiej
stachanowszczyźnie
), prowadzące do podwyższania norm pracy w zachowaniu dotychczasowych wynagrodzeń pracowniczych – jego symbolem i narzędziem stał się
Wincenty Pstrowski
133
10 lutego 1949 roku
Centralny Urząd Planowania
został przekształcony w Państwową Komisję Planowania Gospodarczego
156
Plan 6-letni
(1950–1955), opracowany został przez grupę ekonomistów pod przewodnictwem
Hilarego Minca
, wzrost przemysłu miał wynieść 85–95%, a rolnictwa o 35–45%. W ramach planu przewidziano forsowną budowę przemysłu ciężkiego – podstawy przemysłu zbrojeniowego, redukując w porównaniu z planem trzyletnim środki na rolnictwo i przemysł konsumpcyjny
157
, liczebność Ludowego Wojska Polskiego została zwiększona z 250 tysięcy do 500 tysięcy żołnierzy, co stanowiło poważne obciążenie dla finansów kraju. W ramach planu wybudowano miasto
Nowa Huta
, Hutę im. Lenina, fabryki samochodów w Warszawie (w 1951 roku rozpoczęto produkcję pierwszego powojennego samochodu osobowego „Warszawa M-20”
158
) i Lublinie, cementownie w Wierzbicy, liczne fabryki maszyn, stocznie w Szczecinie i Gdańsku, zakłady chemiczne, elektrownię w Jaworznie, rozbudowano wcześniej istniejące zakłady. Plan doprowadził do wzrostu przemysłu o 250%. Trwała przebudowa społeczna kraju (migracja ludności, urbanizacja)
159
. Zatrudnienie w przemyśle zwiększyło się o 2,2 mln osób
160
Z dniem 1 stycznia 1949 roku zniesiono w Polsce Ludowej powojenny system kartkowy zaopatrzenia ludności
161
30 października 1950 dokonano w Polsce bez uprzedzenia wymiany banknotów, unieważniając ok. 60% obiegu pieniężnego. Była to faktyczna konfiskata zasobów pieniężnych ludności kraju.
Osobny artykuł:
Reforma walutowa w Polsce w 1950 roku
W tym okresie rozpoczęto także kolektywizację rolnictwa. Zakładano, że będzie ona dobrowolna. Zaprojektowano system zachęt mających na celu skłonienie do wstępowania do spółdzielni (ulgi podatkowe, pomoc w budowie domów, elektryfikacji, melioracji, mniejsze normy dostaw obowiązkowych, kredyty). Na niższych szczeblach administracji dochodziło do przymuszania do wstępowania do spółdzielni potępianego przez władze centralne (krytyka takich przypadków w Gryficach w 1951 roku i w Lubelskiem w 1953 r.)
162
. Produkcja rolna wzrosła o 13%. Od 1949 roku istniały w Polsce Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR)
161
W styczniu 1953 roku zniesiono system kartkowy, z czym wiązała się jednak duża podwyżka cen artykułów konsumpcyjnych
163
Nauka, kultura, życie społeczne
edytuj
edytuj kod
Pałac Kultury i Nauki w Warszawie (do 1956 Pałac Kultury i Nauki im. Józefa Stalina)
Uroczyste otwarcie
MDM
(1952)
Plakat 8. Wyścigu Pokoju (1955)
23 października 1944 PKWN utworzył
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
jako piąty polski uniwersytet. Wznowił wówczas działalność
Katolicki Uniwersytet Lubelski
. W 1945 utworzono trzy kolejne uniwersytety:
Uniwersytet Łódzki
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Uniwersytet Wrocławski
; trzon ich kadry naukowej tworzyli przesiedleni wykładowcy i pracownicy naukowi
Uniwersytetu Jana Kazimierza
we Lwowie i
Uniwersytetu Stefana Batorego
w Wilnie.
Dużym sukcesem okazał się program walki z analfabetyzmem, który został zlikwidowany (przed 1939 rokiem jego wskaźnik wynosił 33%
164
). Władze organizowały darmowe kursy wieczorowe, a czytać i pisać uczono nawet osoby starsze
165
. Znacznie wzrosły nakłady książek i broszur. O ile w latach 1934–1938 wynosiły 24,6 mln o tyle w latach 1951–1955 – 92,5 mln
164
Znaczną część publikacji i nakładów stanowiły jednak, obok wybranych pozycji literatury pięknej, wydawane w masowych nakładach komunistyczne broszury i inne wydawnictwa propagandowe. Prawdopodobnie największy jednorazowy polski nakład
Krótkiego kursu historii WKP(b)
miał miejsce w 1950 r., o czym informował
Tygodnik Powszechny
z 30 kwietnia 1950 (nr 18) w rubryce „Z dnia”: Największy nakład po wojnie osiągnął
Pan Tadeusz
A. Mickiewicza – 1,5 mln, tuż po nim
Krótki kurs historii WKP(b)
– 1,25 mln egzemplarzy. W latach 1952–1953 usunięto z bibliotek 2500 tytułów, w kilku milionach egzemplarzy i wywieziono pod kontrolą do wyznaczonych w poszczególnych województwach papierni, gdzie zostały przemielone
166
PPR występowała z koncepcją oświaty powszechnej, jednolitej i bezpłatnej, państwowej i obowiązkowej. Zerwano z przedwojennym systemem zróżnicowanych typów szkolnictwa podstawowego, zlikwidowano szkoły prywatne. W 1948 roku wprowadzono jednolity model 7 – klasowej szkoły podstawowej i 4 – letniego liceum
167
. W kwietniu 1955 roku opublikowano Kartę Nauczyciela
168
Etap „łagodnej rewolucji” w kulturze zakończył się pod koniec 1947 roku. W sztuce władze zaczęły lansować
socrealizm
, ostatecznie narzucony przymusowo środowiskom twórczym w 1949. Nurt ten przedstawiał codzienne życie pracowników i rzeczywistości. Powstawały plakaty, obrazy ukazujące robotników, odbudowę kraju. W muzyce przodowały pieśni masowe, muzyka pop kulturalna oraz poważna. Kompozytorami tworzącymi muzykę poważną w pierwszych latach powojennej Polski byli m.in.
Grzegorz Fitelberg
Witold Lutosławski
Grażyna Bacewicz
. Niepopierający ustroju nowej Polski twórcy niezależni to m.in.
Jan Szczepański
czy
Zbigniew Herbert
169
. Poezje w tym czasie tworzyli uznani polscy twórcy tacy jak
Władysław Broniewski
czy
Wisława Szymborska
Do 1949 roku otwarto 20 tys. wiejskich punktów bibliotecznych oraz 1600 bibliotek gminnych, którym z funduszy państwowych zakupiono 1 mln książek
170
. W latach 1950–1955 gwałtownie rozwijało się czytelnictwo. Liczba bibliotek publicznych wzrosła z 3885 do 5110, a punktów bibliotecznych (głównie na wsi) z 17,3 tys. do 29 tys. Księgozbiory wrosły w nich z 6,6 mln do 22,9 mln egzemplarzy książek
171
W latach 50. polityka kulturalna wobec mniejszości żydowskiej była otwarta. PRL był jednym z największych centrów wydawniczych książki żydowskiej na świecie. Od 1950 roku utworzono
Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce
(podobne towarzystwa: białoruskie, ukraińskie i niemieckie powstały dopiero po 1956 roku)
172
Od lipca do października 1945 z miejsc na turnusach wypoczynkowych w kraju skorzystało 12,7 tys. osób, w 1949 roku było to już 451,7 tys.
173
W lutym 1949 roku utworzono Fundusz Wczasów Pracowniczych (FWP)
170
. Od 1946 roku do 1956 roku wypoczywający dostawali darmowe bilety kolejowe w obie strony. Tylko 30% kosztów pobytu pokrywał pracownik (resztę FWP i związki zawodowe). W 1952 roku prawo do wypoczynku wprowadzono do Konstytucji PRL (art. 59)
174
W maju 1948 roku odbył się pierwszy Międzynarodowy Wyścig Kolarski „Głosu Ludu” i „Rudeho Prava” na trasie Warszawa – Praga – Warszawa. Był to początek historii „Wyścigu Pokoju”. Od 1953 roku etapem wyścigu został również Berlin
175
Koncepcja „polskiej drogi do socjalizmu”, rozłam w kierownictwie PPR
edytuj
edytuj kod
Władysław Gomułka
(1947)
Bolesław Bierut
Józef Cyrankiewicz
Frakcję w PPR, która uważała, że rządy silnej ręki muszą być oparte na szerszej bazie politycznej reprezentował Władysław Gomułka. Uważał, że same represje nie mogą zastąpić społecznego poparcia dla nowej władzy. Uznawał, iż można zbudować w Polsce socjalizm bez dyktatury proletariatu, terroru i unicestwienia zastanych struktur społecznych. Podkreślał różnice między warunkami rewolucji w Rosji i w Polsce. „My zdobyliśmy władzę na tle walki wyzwoleńczej, pod hasłem wypędzenia Niemców. Nie musimy obalać starego aparatu państwowego. (...) My w Polsce założyliśmy możliwość innego niż droga radziecka rozwoju (..) założyliśmy możliwość rozwoju podobnego do rozwoju parlamentarnego, którego namiastką jest KRN”. – stwierdzał. Dopuszczał istnienie opozycji, ale tylko takiej, która nie neguje nowego systemu
176
We wrześniu 1947
Józef Stalin
zwołał konferencję w odpowiedzi na kontrowersje wśród komunistycznych rządów europejskich, czy wziąć udział w
paryskiej
konferencji dotyczącej
planu Marshalla
w lipcu 1947 roku. Została przeprowadzona w
Szklarskiej Porębie
. Ze strony ZSRR konferencją kierował
Andriej Żdanow
, który wygłosił referat stwierdzający, że wobec ofensywy „
amerykańskiego imperializmu
”, który rzekomo doprowadził do powstania dwóch obozów („imperialistycznego” i „demokratycznego”), należy „zewrzeć szeregi” i powołać stały organ „konsultacyjny” partii komunistycznych –
Kominform
(Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych). Na konferencji pomysł utworzenia Kominformu popierali przede wszystkim przedstawiciele
WKP(b)
Komunistycznej Partii Jugosławii
, natomiast pozostali uczestnicy zajęli raczej bierne stanowisko; ze strony
PPR
ideę mocno popierał
Hilary Minc
, natomiast
Władysław Gomułka
był sceptyczny wobec powołania Biura, obawiając się powstania nowego Kominternu, który będzie nadrzędną strukturą nad narodowymi partiami komunistycznymi. Gomułka zagroził dymisją z funkcji sekretarza generalnego PPR, ostatecznie przyjął cele polityki międzynarodowej i wewnętrznej narzucone na konferencji, bronił jedynie specyfiki polskiej drogi. Sprzeciwił się jednak, by siedzibą nowej instytucji była Warszawa
177
. Kominform został utworzony 27 września 1947. Siedzibą Biura był
Belgrad
, po wykluczeniu z Kominformu Komunistycznej Partii Jugosławii w czerwcu 1948 roku centrala organizacji została przeniesiona do
Bukaresztu
Gomułka był zwolennikiem zjednoczenia PPR z PPS. Chciał, by w wyniku zjednoczenia powstała partia, która będzie miała realne zaplecze społecznego poparcia. Dlatego mimo uznawania PPR za partię hegemoniczną uznawał konieczność odwołania się nowej partii również do tradycji niepodległościowej PPS. W nieuzgodnionym z pozostałymi członkami Biura Politycznego referacie wygłoszonym 3 czerwca 1948 r. na plenum KC PPR poświęconym tradycjom polskiego ruchu robotniczego Gomułka bronił w tym kontekście „polskiej drogi do socjalizmu”. Stwierdzał, że aby nowa partia polityczna miała realne poparcie społeczne musi opowiadać się za niepodległością państwową i tej niepodległości bronić. Krytykował KPP, że tego nie rozumiała prowadząc działania polityczne w okresie przedwojennym. „KPP używała hasła samostanowienia narodów w taki sposób, że sama chciała stanowić za naród i klasę robotniczą”. – stwierdzał Gomułka. Referat ten spotkał się z krytyką pozostałych członków BP, którzy w rezolucji odrzucili stanowisko Gomułki. Po raz pierwszy ujawnił się publicznie rozłam w kierownictwie PPR. Mimo nacisku Gomułka nie zrezygnował ze swoich tez, choć zgodził się nie ustępować manifestacyjnie ze stanowiska sekretarza generalnego PPR
178
Gomułka był również przeciwnikiem zarządzonej przez Stalina
rozprawy z Komunistyczną Partią Jugosławii
. Próbował wbrew woli Stalina mediować w konflikcie Moskwy z Belgradem
179
. 20 czerwca 1948 w Bukareszcie odbyły się obrady Kominformu. Rozpoczęły one okres nasilonej uniformizacji państw Europy środkowej zgodnej z radzieckim wzorcem. Podczas obrad potępiono KPJ i odniesiono się do konieczności takich przekształceń na wsi, które prowadziłyby do jej kolektywizacji. Gomułka zgłosił sprzeciw wobec treści uchwał konferencji w zakresie kolektywizacji, stwierdzając, że delegacja polska powinna mieć zgodę KC PPR na poparcie uchwały Kominformu w tej kwestii.
W lipcu 1948 roku odbyło się plenum KC, na którym zapowiedziano zaostrzenie kursu wewnętrznego i w pełni poparto uchwały posiedzenia Kominformu, krytykując jednocześnie tezy Gomułki w sprawie tradycji polskiego ruchu robotniczego. Plenum zostało zwołane bez udziału Gomułki jako sekretarza generalnego PPR
180
. 14 sierpnia odbyło się posiedzenie Biura Politycznego, podczas którego usunięto Gomułkę ze stanowiska sekretarza generalnego i funkcję tę powierzono Bierutowi. W dniach 31 sierpnia – 2 września 1948 odbyło się plenum KC PPR, na którym ostatecznie rozprawiono się z Gomułką. W wystąpieniu wstępnym Bierut zarzucił Gomułce m.in. „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”, wahania w kwestii powołania Biura Informacyjnego, jego niejasny stosunek do konfliktu radziecko-jugosłowiańskiego, popieranie „nacjonalistycznych tradycji PPS”, negatywny stosunek do kolektywizacji, błędną koncepcję tworzenia podczas okupacji KRN na bazie jak najszerszych kręgów społecznych, nieufność wobec ZSRR i działalność frakcyjną
181
Gomułka zabrał jeszcze głos na Kongresie Zjednoczeniowym PPR i PPS, na którym powołano PZPR, nie zgadzając się z zarzutami padającymi z mównicy jakoby zdradził interesy klasy robotniczej. Określając się jako internacjonalista stwierdził, że należy walczyć nie tylko z nacjonalizmem, ale i z kosmopolityzmem i nihilizmem narodowym. „Gardzimy tymi, którzy nie szanują naszego narodu, nie doceniają jego wielkości i zdolności, którzy pomniejszają nasz wkład w międzynarodową skarbnicę kultury” – powiedział
182
2 sierpnia 1951 Gomułka został aresztowany wraz z żoną przez funkcjonariuszy Departamentu X MBP
Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
pod dowództwem płk.
Józefa Światły
; aresztowani zostali osadzeni w willi MBP w
Miedzeszynie
Utworzenie PZPR w 1948
edytuj
edytuj kod
Wiec na
placu Politechniki
Warszawie
podczas kongresu zjednoczeniowego
PPR
PPS
w grudniu 1948
Osobny artykuł:
Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
W grudniu 1948 roku na Kongresie Zjednoczeniowym odbytym na Politechnice Warszawskiej z połączenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej powstała
Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
, po wcześniejszej masowej czystce w szeregach PPS. Sekretarzem generalnym został Bolesław Bierut. Na boczny tor odsunięto Władysława Gomułkę, który był sceptyczny wobec ZSRR. Duża część działaczy PPS była przeciwna zjednoczeniu jednak PPR miał w szeregach PPS działaczy skłonnych do połączenia się obu partii
183
. Środowiska socjalistyczne będące poza zasięgiem wpływów PZPR znalazły się na emigracji
93
Do satelickich wobec PPR
Stronnictwa Ludowego
Stronnictwa Demokratycznego
wcielono pozostałości dotychczasowo istniejących partii niezależnych od PPR. W 1949 powstało
Zjednoczone Stronnictwo Ludowe
z połączenia Stronnictwa Ludowego z resztkami
PSL Mikołajczyka
oraz
Centralna Rada Związków Zawodowych
Związek Bojowników o Wolność i Demokrację
(ZBoWiD). W 1950 część prokomunistycznych działaczy
Stronnictwa Pracy
wstąpiła do Stronnictwa Demokratycznego. ZSL i SD były traktowane przez PZPR jako tzw.
transmisja partii do mas
Jeszcze w czerwcu 1948 powstał
Związek Młodzieży Polskiej
z połączenia czterech organizacji młodzieżowych.
Wojsko w okresie przemian
edytuj
edytuj kod
Od lewej:
Michał Rola-Żymierski
Marian Spychalski
Karol Świerczewski
nad
Nysą Łużycką
(1945)
Konstanty Rokossowski
w mundurze polskim
W sierpniu 1945 roku wydane zostały ściśle tajne „Wytyczne naczelnego dowódcy dla tworzenia kadr oficerskich Wojska Polskiego”. Był to dokument kształtujący politykę personalną w LWP do 1948 roku, do odsunięcia współautora i realizatora tej polityki wiceministra Obrony Narodowej gen. Mariana Spychalskiego. Za najbardziej pożądany element ludzki, z którego chciano budować przyszłe kadry, uznano uczestników podziemnych organizacji lewicowych z czasów wojny, oficerów 1 i 2 Armii Wojska Polskiego i powojennych wychowanków szkół oficerskich. Z uznaniem odniesiono się do młodej kadry oficerskiej II RP (do stopnia kapitana włącznie) jako „najwartościowszej części przedwojennego korpusu oficerskiego” i do przedwojennych oficerów rezerwy. Negatywnie odnoszono się do korpusu oficerów starszych z czasów II RP uznając go za „źle dobrany, powierzchownie wyszkolony i fałszywie selekcjonowany dla celów sanacyjno – faszystowskich”. Niemniej uznano, że tego pokroju oficerowie są przydatni w armii ze względu na „konieczność stopniowego luzowania oficerów Armii Czerwonej na wyższych stanowiskach w Wojsku Polskim”. Co do żołnierzy Armii Krajowej uznając ją generalnie za organizację wroga nowej władzy ze wstrzemięźliwa tolerancją odnoszono się do tych żołnierzy AK, którzy „walczyli i ryzykowali podczas okupacji”
184
W latach 1946–1948 z dwudziestu kilku generalskich awansów siedemnaście przypadło oficerom z II RP w większości z obozów jenieckich (z czasem awansowało na stopień generalski blisko 60 przedwojennych oficerów)
185
W 1947 roku służyło w LWP jeszcze ok. półtora tysiąca oficerów radzieckich. Do końca 1951 roku mieli wszyscy opuścić Polskę. W 1949 roku gdy dowództwo LWP obejmował marsz. Rokossowski służyło w LWP kilkuset oficerów radzieckich (wszyscy polskiego pochodzenia)
186
Żołnierze Ludowego Wojska Polskiego w 1951 roku
Do 1948 roku w wojsku utrzymywały się liberalne tendencje w kształtowaniu oblicza personalnego LWP, zbliżone do tych, które przyjęte zostały w Wojsku Polskim w 1918 roku gdy stanowiska oficerskie zajmowali nie tylko legioniści, ale i oficerowie służący przedtem w państwach zaborczych
187
W efekcie redukcji wojska w latach 1945–1948 na początku 1949 liczyły one ok. 140 000 żołnierzy.
Na początku 1949 roku wychowankowie Ludowego Wojska Polskiego, łącznie z oficerami Armii Ludowej i innymi partyzantami związanymi z ruchem komunistycznym oraz żołnierzami mającymi doświadczenie z walk w wojnie domowej w Hiszpanii, stanowili ok. trzy czwarte korpusu oficerskiego; oficerowie przedwojenni oraz wywodzący się z Armii Krajowej – niespełna jedną czwartą; ok. 6 procent stanowili oficerowie radzieccy
188
Osobne artykuły:
Wojskowy Korpus Górniczy
Proces Tatar-Utnik-Nowicki
6 listopada 1949 na urząd ministra obrony narodowej został powołany
marszałek ZSRR
, obywatel sowiecki (któremu nadano z tej okazji polskie obywatelstwo)
Konstanty Rokossowski
, mianowany jednocześnie na stopień
marszałka Polski
i dokooptowany 13 listopada 1949 do Biura Politycznego
PZPR
189
. W grudniu 1949 Rokossowski zażądał od polskiego Sejmu uchwalenia nowych kredytów dla wojska (w latach 1949–1954 na skutek nowych uregulowań przekroczyły one aż 15%
dochodu narodowego
), a w 1951 na jego polecenie zmieniono
plan 6-letni
– skutkiem tego było przeznaczenie ogromnych kwot dla wojska kosztem inwestycji cywilnych. Znaczne inwestycje wojskowe doprowadziły do włączenia Polski w sowiecką infrastrukturę wojskową. Od 1952 Rokossowski był również
wicepremierem
. Realizował rozpoczętą już pod koniec wojny politykę represji wobec przedwojennych polskich oficerów, czystek i sowietyzacji w
LWP
, jak również wprowadził
represyjny system pracy przymusowej
w kopalniach węgla, rud
uranu
i w kamieniołomach, świadczonej w miejsce służby wojskowej przez młodzież z niepewnych politycznie rodzin.
Głęboka redukcja wojska w latach 1945–1948 i utrata przez nie zdolności do podjęcia skutecznych działań obronnych spowodowało, że w 1949 przyjęto 7-letni plan rozbudowy wojska. Przedsięwzięcia te zbiegły się z zaostrzeniem sytuacji międzynarodowej (zob.
zimna wojna
blokada Berlina Zachodniego przez ZSRR (1948–1949)
. W rezultacie pod koniec 1949 Wojsko Polskie zaczęło przygotowywać się do ewentualnej wojny
190
. Zmiana koncepcji rozwoju zbiegła się w czasie z powstaniem na Zachodzie (4 kwietnia 1949) sojuszu polityczno-wojskowego,
Paktu Północnoatlantyckiego
(NATO), który państwa
bloku wschodniego
uznały za zagrożenie.
Po wybuchu
wojny koreańskiej
i włączeniu Polski do wyścigu zbrojeń między blokiem wschodnim i NATO Wojsko Polskie osiągnęło apogeum rozwoju organizacyjnego. W ramach realizacji planu przyspieszonego rozwoju wojska w latach 1951–1952 sformowano dodatkowo: cztery dowództwa korpusów armijnych, dwa dowództwa korpusów lotniczych, dziesięć dywizji lotniczych, dwie dywizje zmechanizowane, siedem dywizji piechoty, pięć dywizji artylerii przeciwlotniczej, trzy brygady artylerii przeciwpancernej, trzy brygady przeciwdesantowe, sześć samodzielnych pułków czołgów. W rezultacie stan etatowy Wojska Polskiego wzrósł w latach 1950–1951 o ponad 200% i na 1 stycznia 1952 wynosił 356 481 żołnierzy. W stosunku do liczby ludności LWP stała się jedną z najsilniejszych armii w Europie
191
Stosunki Państwo-Kościół 1944–1952
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Porozumienie Państwo-Kościół 1950
Księża patrioci
Stowarzyszenie „Pax”
Bolesław Piasecki
W 1945 prezydent Bolesław Bierut, wobec propozycji prezentacji przez prymasa
Augusta Hlonda
nowo mianowanych
administratorów apostolskich
dla
diecezji
na
Ziemiach Zachodnich
, uznał
konkordat między Stolicą Apostolską a Polską
za nieobowiązujący. 12 września 1945 roku Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podjął uchwałę unieważniającą konkordat. Jako powód podjęcia uchwały podano pogwałcenie przez Watykan art. 9, co nastąpiło w grudniu 1939, kiedy diecezja chełmińska została powierzona niemieckiemu biskupowi
Karolowi Marii Splettowi
192
. Jednocześnie władze zarzucały Watykanowi, że nie chce on uznać zachodniej i północnej granicy Polski.
Od grudnia 1945 roku na podstawie zarządzenia ministra oświaty zniesiony został przymus nauki religii w szkołach. Dalszym krokiem na drodze laicyzacji było zniesienie rubryki „wyznanie” w aktach urzędowych. Od 1 stycznia 1946 roku zaczęło obowiązywać jednolite dla całego kraju świeckie prawo o aktach stanu cywilnego dopuszczające rozwody i śluby cywilne
193
Mimo to władze do 1948 utrzymywały formalnie poprawne stosunki z Kościołem katolickim. Pierwszą wyższą uczelnią, jaka zaczęła działać jeszcze na skrawku wyzwolonej Polski, był Katolicki Uniwersytet Lubelski (2 sierpnia 1944 roku uzyskał zgodę nowych władz na działalność
194
). Przedstawiciele władz (
Bolesław Bierut
Piotr Jaroszewicz
) uczestniczyli w uroczystościach kościelnych (np. procesja
Bożego Ciała
1946). Prezydent Bolesław Bierut składając przysięgę na konstytucję, zakończył ją słowami:
Tak mi dopomóż Bóg
. Uczestniczył też w uroczystościach związanych z odrestaurowaniem posągu Jezusa Chrystusa przed jednym z kościołów w Warszawie
195
. Dopuszczono samodzielną działalność wydawniczą zakonów i Kościoła („
Gość Niedzielny
”, „
Rycerz Niepokalanej
”). Działał
„Caritas”
, przekazując dary z Zachodu dla potrzebujących w Polsce. Żołnierze ludowego Wojska Polskiego rozpoczynali życie koszarowe od pieśni religijnej
Kiedy ranne wstają zorze
. Podobnie było z programami
Polskiego Radia
, które także rozpoczynały się wspomnianą pieśnią. Kościołowi katolickiemu i innym związkom wyznaniowym zwrócono również utraconą przez nie w czasie okupacji własność, a biskup
Teodor Kubina
wydał nawet oświadczenie, w którym stwierdził że: „wszelkie ograniczenia zarządzone przez okupanta zostały uchylone, a zarekwirowane budynki kościelne oddano w posiadanie władz kościelnych i klasztornych”.
Władze zaakceptowały w 1945 powołanie stowarzyszenia
PAX
. Na czele stowarzyszenia stał
Bolesław Piasecki
, polityk skrajnego,
faszyzującego
skrzydła przedwojennego ruchu narodowego (
Ruch Narodowo-Radykalny Falanga
ONR-Falanga
), aresztowany przez
NKWD
w 1944 i uwolniony przez szefa przedstawicielstwa NKWD w Polsce
Iwana Sierowa
w 1945 na nieznanych do dziś warunkach.
W tydzień po pogromie kieleckim w 1946 roku delegacja lubelskich Żydów prosiła biskupa Wyszyńskiego „o wydanie do duchowieństwa i wiernych diecezji odezwy duszpasterskiej”. Wyszyński doradził, że „lepiej by było dla Żydów, gdyby wynieśli się w ogóle z Polski, np. do Palestyny, albo zakupili sobie jakąś kolonię czy wyspę”
196
Po sfałszowanych przez PPR wyborach 1947, w sytuacji zanikania działalności
zbrojnego podziemia antykomunistycznego
, a wreszcie po likwidacji legalnej opozycji politycznej (
Polskie Stronnictwo Ludowe
), zwłaszcza po ucieczce
Stanisława Mikołajczyka
(X 1947), wzrósł nacisk władz państwowych na Kościół. W konsekwencji w 1948 roku
Episkopat Polski
wydał list duszpasterski, w liście tym wezwano wiernych Kościoła do wspólnej pracy w nowej Polsce. W lecie 1949 roku rząd wydał dekret o ochronie wolności sumienia i wyznania. Dekret stanowił, że odmowa posługi religijnej z powodów politycznych jest przestępstwem, przeciwni dekretowi byli przedstawiciele Kościoła. Komunistyczne władze państwowe dokonały przejęcia ziemi Kościoła, zakonów i majątku
„Caritas”
, wbrew dekretowi PKWN z 1944. W 1950 roku
Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego
zorganizowało
ruch tzw. księży patriotów
, który popierał władze komunistyczne
197
. Ruch „księży-patriotów” objął ok. 10% duchowieństwa
198
Złagodzenie konfliktu na linii państwo komunistyczne – Kościół nastąpiło na wiosnę 1950 roku, gdy 14 kwietnia zostało zawarte porozumienie pomiędzy
Episkopatem Polski
reprezentowanym przez prymasa
Stefana Wyszyńskiego
a komunistycznymi władzami państwowymi, które gwarantowało niezależność struktury Kościoła i trybu powoływania jego władz od administracji państwowej i zastępowało nieuznawany przez rząd od 1945, ale niewypowiedziany formalnie
konkordat
. Władze utrzymały lekcje religii w szkołach, zezwalały na wydawanie czasopism o orientacji katolickiej, na prowadzenie zakonów i ok. 30 kapelanów w wojsku
199
. Episkopat poszedł jednak w zamian na wiele ustępstw. Deklarował m.in. że wezwie duchowieństwo, aby w pracy duszpasterskiej nauczało wiernych „poszanowania prawa i władzy państwowej”. Zobowiązywał się do tego, że będzie się „przeciwstawiał wrogiej Polsce działalności” oraz że będzie wyjaśniał duchowieństwu, „aby nie sprzeciwiało się rozbudowie spółdzielczości na wsi”. W pkt. 8 porozumienia Episkopat stwierdzał:
Kościół katolicki, potępiając zgodnie ze swoimi założeniami każdą zbrodnię, zwalczać będzie również zbrodniczą działalność band podziemia oraz będzie piętnował i karał konsekwencjami kanonicznymi duchownych, winnych udziału w jakiejkolwiek akcji podziemnej i antypaństwowej
200
24 października 1950 roku szef Urzędu do Spraw Wyznań
Antoni Bida
oskarżył biskupów katolickich o wrogość do Polski Ludowej i nieuznawanie granicy zachodniej, gdyż Episkopat według niego uchylał się od mianowania biskupów na Ziemiach Odzyskanych. 28 stycznia 1951 roku władze ogłosiły, że
zlikwidowały stan tymczasowości na Ziemiach Odzyskanych
odsuwając od kierowania diecezjami mianowanych przez prymasa
Augustyna Hlonda
za zgodą papieża administratorów apostolskich w Olsztynie, Gdańsku, Gorzowie, Opolu i Wrocławiu. Wyszyński, by nie dopuścić do
schizmy
, udzielił 8 lutego 1951 roku jurysdykcji kościelnej zgodnie z
prawem kanonicznym
nieważnie wybranym na polecenie władz wikariuszom kapitulnym. W lipcu 1951 roku moskiewska „
Prawda
” oskarżyła prymasa Wyszyńskiego o „podkopywanie żywotnych interesów Polski”. 20 stycznia 1951 roku uwięziono biskupa kieleckiego
Czesława Kaczmarka
, którego poddano torturom, a następnie skazano w
procesie pokazowym
. Pod koniec 1951 w więzieniach znajdowało się już około 900 księży.
4 listopada 1950 roku grupa
Dziś i Jutro
doprowadziła do powstania
Komitetu Intelektualistów i Działaczy Katolickich
przy Ogólnopolskim Komitecie Obrońców Pokoju, który miał być PAX-owską konkurencją dla księży-patriotów
Związku Bojowników o Wolność i Demokrację
. W 1952 roku grupa Piaseckiego przyjęła oficjalną nazwę
Stowarzyszenie „Pax”
. „Pax” przejął kontrolę nad ruchem „księży – patriotów” w 1955 r.
198
Władze komunistyczne konsekwentnie do roku 1956 promowały działalność ruchu księży-patriotów i grupy Bolesława Piaseckiego.
Polska Rzeczpospolita Ludowa (1952–1989)
edytuj
edytuj kod
Ta sekcja od 2025-05 zawiera treści, przy których
brakuje odnośników do źródeł
Należy dodać
przypisy
do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy
źródeł bibliograficznych
jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach:
Google Books
Google Scholar
BazHum
BazTech
RCIN
• Internet Archive (
texts
inlibrary
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w
dyskusji tej sekcji
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon
{{Dopracować}}
z tej sekcji.
Projekt
Konstytucji PRL
z naniesionymi poprawkami Stalina
Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
201
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
22 lipca 1952 roku, w ósmą rocznicę ogłoszenia
manifestu PKWN
, Sejm uchwalił formalnie
Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
(konstytucję lipcową). Faktycznym autorem konstytucji był
Bolesław Bierut
, a w jego projekcie osobistych poprawek dokonywał
Stalin
202
203
(nie zgadzając się np. na zmianę
polskiego hymnu narodowego
204
). Na wzór innych „demokracji ludowych” zmieniono nazwę państwa na
Polska Rzeczpospolita Ludowa
. Urząd prezydenta zniesiono, a jego kompetencje przejęła kolegialna Rada Państwa (na wzór sowiecki), kadencja Sejmu trwała 5 lat, a rad narodowych trzy lata. Znalazły się też zapisy m.in. o prawie do pracy, ochrony zdrowia, wypoczynku, nauki
205
Jednocześnie wzmacniano policyjny system rządów monopartyjnej dyktatury, nasiliła się represyjna działalność
Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
(teza o zaostrzaniu się walki klas), która przejawiała się m.in. w procesach przeciwko działaczom politycznym z okresu międzywojennego i wojny, generałom i oficerom Wojska Polskiego, byłym żołnierzom
Armii Krajowej
Stosunki Państwo-Kościół w latach 1952–1956
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Proces biskupa Kaczmarka
Proces księży kurii krakowskiej
Rezolucja Związku Literatów Polskich w Krakowie w sprawie procesu krakowskiego
Dziś i Jutro
Komitet Intelektualistów i Działaczy Katolickich
Stowarzyszenie „Pax”
Proces pokazowy
księży kurii krakowskiej w 1953 roku
Stefan Wyszyński
W lipcu 1952 roku władze zlikwidowały
niższe seminaria duchowne
, nowicjaty zakonne i zagroziły likwidacją resztek prasy katolickiej. Wprowadzono ograniczenia w budownictwie sakralnym. Rząd narzucił księdza
Filipa Bednorza
ze ZBoWiD-u na urząd wikariusza kapitulnego w Katowicach, skąd usunięto biskupa
Stanisława Adamskiego
. 4 grudnia 1952 roku władze internowały wygnanego w 1945 roku ze Lwowa arcybiskupa
Eugeniusza Baziaka
, rządcę archidiecezji krakowskiej po śmierci arcybiskupa
Adama Sapiehy
. Nie wydano też paszportu prymasowi Wyszyńskiemu, gdy ten chciał jechać do Rzymu na
konsystorz
, by odebrać przyznany mu kapelusz kardynalski. Władze przeprowadziły akcję składania przez księży ślubowań „na wierność PRL”.
27 stycznia 1953 roku ogłoszono wyrok w
procesie pokazowym
księży kurii krakowskiej
. 9 lutego Rada Państwa wydała dekret o tworzeniu, obsadzaniu i znoszeniu stanowisk kościelnych, zakładający, że każda nominacja i akt jurysdykcji Kościoła katolickiego w Polsce podlega kontroli władz i może być przez nie anulowany. Dekret uzależniał obsadę stanowisk kościelnych od zgody prezydium rządu w stosunku do biskupów, a przez prezydium
Wojewódzkiej Rady Narodowej
w stosunku do pozostałych stanowisk (m.in. proboszczów, wikariuszy parafialnych, kapelanów). Przewidywał także usunięcie ze stanowisk duchownych za
uprawianie [...] działalności sprzecznej z prawem i porządkiem publicznym bądź popieranie lub osłanianie takiej działalności
. Uzależniał księży od administracji wyznaniowej, która nadała sobie uprawnienia przysługujące wyłącznie biskupom diecezjalnym
206
8 maja 1953 r. zebrani w Krakowie biskupi wystosowali do rządu PRL list, protestujący przeciwko szykanowaniu Kościoła. 18 czerwca miało miejsce wspólne posiedzenie Komisji Intelektualistów, komisji księży-patriotów ZBoWiD i Stowarzyszenia PAX. Wydane oświadczenie nawoływało do „jedności” wszystkich sił katolickich na płaszczyźnie „społecznie postępowej”. 22 września po sfingowanym procesie biskup
Czesław Kaczmarek
skazany został na 12 lat więzienia. O aresztowaniu Wyszyńskiego zdecydowali Bierut i
Franciszek Mazur
wraz z kierowniczymi czynnikami radzieckimi. Prymasa aresztowano w Warszawie 26 listopada 1953 roku. W ślad za nim aresztowano biskupów: Stanisława Adamskiego,
Antoniego Baraniaka
Herberta Bednorza
Juliusza Bieńka
Lucjana Bernackiego
. Natychmiast po uwięzieniu prymasa
Julia Brystiger
z Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego uzyskała zgodę biskupa
Michała Klepacza
na przewodniczenie Komisji Episkopatu Polski
207
Początek odwilży
edytuj
edytuj kod
Edward Ochab
Osobny artykuł:
Odwilż (historia)
Zobacz publikację
Historia powszechna/Polska w czasach „odwilży”
w Wikibooks
Przynależność Polski do
bloku wschodniego
utrwaliło członkostwo w strukturach gospodarczych (od 1949 w
Radzie Wzajemnej Pomocy Gospodarczej
) i wojskowo-politycznych (od 1955 w
Układzie Warszawskim
) podporządkowanych ZSRR.
Po śmierci Józefa Stalina w marcu 1953 roku ZSRR stopniowo odchodził od
stalinowskiego
systemu władzy. Początkowo w krajach demokracji ludowej nie ujawniono zbrodni okresu stalinowskiego. W Polsce gazety i radio publikowały komunikaty o śmierci Stalina, jedynie
Tygodnik Powszechny
, który odmówił zamieszczenia na pierwszej stronie całostronicowego nekrologu Stalina, został zawieszony, a następnie przekazany ekipie współpracującego z władzą
„Paxu”
. W grudniu 1953 na Zachód uciekł
Józef Światło
, a w 1954 na antenie
Radia Wolna Europa
zaczął wygłaszać cykl pogadanek
Za kulisami partii i bezpieki
demaskujących kulisy sprawowania władzy w Polsce przez PZPR. Po jego ucieczce początkowo w
MBP
doszło do serii dymisji, ostatecznie zaś w grudniu 1954 MBP zostało rozwiązane, zaś
Stanisława Radkiewicza
przeniesiono na stanowisko ministra PGR
208
. Wiosną 1955 roku kierownictwo PZPR poleciło prokuraturze zbadać działalność tych instytucji, które naruszały prawo. Zlikwidowano istniejące od czasów wojny sądy specjalne i „pion cywilny” sądów wojskowych. W listopadzie tego roku Bierut wysłał list do KPZR w sprawie wyjaśnienia przyczyn rozwiązania w 1938 roku KPP (w lutym 1956 roku specjalna komisja międzypartyjna uznała tę decyzję za bezpodstawną)
209
. W tym samym roku z więzienia wypuszczono Władysława Gomułkę i jego współpracowników
208
. Zliberalizowano cenzurę literacką, zapowiedzią nadchodzącej odwilży było ukazanie się
Poematu dla dorosłych
Adama Ważyka
208
. Do potępienia stalinizmu w ZSRR doszło na
XX Zjeździe KPZR
. W czasie zjazdu zachorował przewodniczący polskiej delegacji
Bolesław Bierut
, zmarł on 12 marca 1956 roku. Podejrzewano, że jego śmierć nastąpiła w nienaturalny sposób. Bolesława Bieruta zastąpił
Edward Ochab
, stopniowo rezygnowano ze stalinowskich metod sprawowania władzy. 27 kwietnia 1956 roku ogłoszono amnestię (wyszło z więzień prawie 6 tys. więźniów politycznych). W maju ustąpił ze stanowisk
Jakub Berman
210
. Pisma „
Po prostu
” i „
Nowa Kultura
” publikowały artykuły, które krytykowały dotychczasowy ustrój, domagano się ukarania funkcjonariuszy odpowiedzialnych za zbrodnie tego okresu zwłaszcza UB
211
. W sierpniu 1956 roku w Sopocie miał miejsce I Ogólnopolski Festiwal Muzyki Jazzowej
212
. 2 października władze ZSRR podjęły decyzję o zwrocie Polsce części kolekcji sztuki i archiwów
213
, które w
czasie wojny zrabowane w okupowanej Polsce przez Niemców
zostały następnie wywiezione do ZSRR z zajętych terenów III Rzeszy i Wolnego Miasta Gdańska (m.in. „Stańczyk” Matejki i „Sąd Ostateczny” Memlinga)
214
Poznański Czerwiec
edytuj
edytuj kod
Protestujący w Poznaniu w czerwcu 1956 roku
Osobny artykuł:
Poznański Czerwiec
Reform systemu domagały się też inne grupy społeczne, rosło niezadowolenie robotników. 28 czerwca 1956 rano robotnicy zorganizowali strajk w największych zakładach Poznania. Następnie wyszli na ulice formując pochód, który przekształcił się z demonstracji robotniczej w manifestację społeczeństwa. Pochód liczący sto tysięcy osób (1/3 ówczesnej liczby mieszkańców miasta) dotarł pod siedziby PZPR i Miejskiej Rady Narodowej.
Dosłownie z minuty na minutę rosła determinacja demonstrantów; nastroje stopniowo się radykalizowały. Do haseł o treści społecznej i ekonomicznej: „Żądamy podwyżki płac”, „Chcemy żyć jak ludzie”, „Chcemy chleba”, „Precz z normami”, „Jesteśmy głodni” dołączyły te otwarcie już antykomunistyczne i antyrządowe: „Precz z wyzyskiem świata pracy”, „Precz z czerwoną burżuazją”, „My chcemy wolności”, „Precz z bolszewizmem”, „Precz z komunistami”, „Żądamy wolnych wyborów pod kontrolą ONZ”, a nawet „Niech żyje Mikołajczyk”. W końcu pojawiły się też okrzyki o treści antyrosyjskiej i antyradzieckiej: „Precz z Rosjanami”, „Precz z Moskalami”, „Precz z Ruskami, Żądamy prawdziwie wolnej Polski”
215
Część z protestujących zajęła więzienie, wypuszczając część więźniów. Do manifestacji doszło też na
Międzynarodowych Targach Poznańskich
, niektórzy protestujący zaatakowali
Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego
, jednak tam funkcjonariusze oddali strzały w stronę protestujących. Władze skierowały do miasta regularne jednostki wojskowe – początkowo
19 Dywizję Pancerną
10 Dywizję Pancerną
, później jeszcze
5 Dywizję Piechoty
. Łącznie skierowano do pacyfikacji miasta 9983 żołnierzy, 359 czołgów
216
, 31 dział pancernych, 36 transporterów opancerzonych, 6 dział przeciwlotniczych, 880 samochodów, 68 motocykli i kilka tysięcy sztuk broni. W ciągu kilku godzin walk zużyto 180 tys. sztuk amunicji. Siły te prowadziły walki uliczne z grupami cywilów, uzbrojonych w 250 sztuk broni, w tym 1 rkm z rozbitych posterunków milicji i studiów wojskowych uczelni wyższych oraz butelki z benzyną. Demonstrantom udało się opanować dwa czołgi, z których próbowali ostrzeliwać gmach Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Czołgi te zostały odbite przez podchorążych OSWPiZ. Zniszczonych lub uszkodzonych zostało w sumie 31 czołgów
217
. Około 18.30 demonstranci uwolnili więźniów obozu w
Mrowinie
obóz NKWD i UB
, m.in. dla polskich więźniów politycznych, istniał od 1945 do 28 czerwca 1956). Wymiana ognia trwała w różnych punktach miasta Poznania do godzin południowych 29 czerwca, a sporadycznie strzały padały do 30 czerwca.
Każdy prowokator czy szaleniec, który odważy się podnieść rękę przeciw władzy ludowej, niech będzie pewny, że mu tę rękę władza ludowa odrąbie!
Przemówienie radiowe premiera PRL
Józefa Cyrankiewicza
, 29 czerwca 1956 roku
218
219
W toku walk i pacyfikacji miasta zginęło, według oficjalnych danych 53 osoby, w tym 4 żołnierzy i 4 funkcjonariuszy UB i MO. W 2006 roku dr Łukasz Jastrząb ogłosił zweryfikowaną listę 57 zabitych i zmarłych w wyniku odniesionych ran
220
(w tym 49 cywilów, 4 żołnierzy, 3 funkcjonariuszy UB i jeden milicjant
221
). Jego badania potwierdził w 2007 roku Instytut Pamięci Narodowej, który ponadto uzupełnił listę Łukasza Jastrząba o nazwisko Andrzeja Styperka zmarłego w 1964 roku w wyniku postrzału kręgosłupa, do którego doszło w Czerwcu 1956
222
. 80% ofiar śmiertelnych nie brało czynnego udziału w zajściach – ich śmierć spowodowana była bezładną strzelaniną, m.in. osób cywilnych, które weszły w posiadanie broni
221
). Ryszard Terlecki twierdzi w 2015 r., że ofiar było ponad 70 osób, ale nie podaje nazwisk
223
Zmiany oceny Poznańskiego Czerwca ze strony władz dokonał nowy I sekretarz Komitetu Centralnego PZPR
Władysław Gomułka
podczas VIII Plenum KC odbywającego się 19 – 21 października 1956 r. Stwierdził:
Robotnicy Poznania, chwytając za oręż strajku i wychodząc manifestacyjnie na ulicę w czarny czwartek czerwcowy, zawołali wielkim głosem: Dosyć! Tak dalej nie można! Zawrócić z fałszywej drogi! (...) Robotnicy Poznania nie protestowali przeciwko Polsce Ludowej, przeciwko socjalizmowi, kiedy wyszli na ulice miasta. Protestowali oni przeciwko złu, jakie szeroko rozkrzewiło się w naszym ustroju społecznym i które ich również boleśnie dotknęło, przeciwko wypaczeniom podstawowych zasad socjalizmu, który jest ich ideą
224
Polski październik 1956
edytuj
edytuj kod
Mowa Władysława Gomułki na Placu Defilad w Warszawie 24 października 1956 roku
Osobny artykuł:
Polski październik 1956
Gmach
Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej
w Warszawie
15 października 1956 r.
Biuro Polityczne KC PZPR
, obradujące z Gomułką zdecydowało o rozpoczęciu 19 października VIII plenum
Komitetu Centralnego PZPR
, mającego wybrać nowe BP
225
. Na VIII plenum KC PZPR przeprowadzono krytykę polityki partii w latach ubiegłych (tzw.
kultu jednostki
), I sekretarzem KC wybrano
Władysława Gomułkę
, a z Biura Politycznego usunięto Konstantego Rokossowskiego i Hilarego Minca – prominentnych stalinistów. Na protestach w całej Polsce dochodziło do pikiet popierających reformy i Gomułkę
226
W nocy z 18 na 19 października oddziały
Północnej Grupy Wojsk
Armii Radzieckiej
, które opuściły swoje garnizony na Dolnym Śląsku i Pomorzu, rozpoczęły marsz w kierunku
Warszawy
. Kolumny piechoty zmotoryzowanej i czołgów
Wojska Polskiego
z jednostek w
Legionowie
Kazuniu
Modlinie
, dowodzone przez oficerów radzieckich, rozwijające się w kierunku na Warszawę, wykonywały ściśle polecenia Rokossowskiego, który zamierzał wesprzeć oddziały Północnej Grupy Wojsk oddziałami polskimi. Ostatecznie jednostki polskie przerwały marsz po kilkunastu kilometrach
227
. W tej sytuacji niedawny więzień polityczny, a teraz dowódca wojsk obrony wewnętrznej gen.
Wacław Komar
oraz gen.
Włodzimierz Muś
, dowódca Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, postawili jednostki KBW w stan pogotowia, zarządzili obsadzenie strategicznych obiektów i patrolowanie ulic. W zakładach pracy zaczęły powstawać grupy samoobrony, a KBW wydała im broń, by bronili stolicy
225
W dniu planowanego rozpoczęcia plenum (19 października) rano przyleciała bez zaproszenia radziecka delegacja z
Chruszczowem
na czele. Prowadziła ona przez cały dzień rozmowy z polskim Biurem Politycznym i Gomułką. Gomułka referował towarzyszom: „Mają do nas pretensje, że komisja Biura Politycznego zaproponowała skład Biura Politycznego bez kilku towarzyszy, którzy są wyrazem sojuszu polsko-radzieckiego, a mianowicie tow. Rokossowskiego,
Nowaka
Mazura
Jóźwiaka
. Tow. Chruszczow powiedział: „Ten numer wam się nie uda, jesteśmy gotowi do aktywnej interwencji”
225
. Gomułka uspokoił jednak Chruszczowa, obiecując mu że stosunki między PRL i ZSRR nie ulegną zmianie. Straszony przez Chruszczowa powrotem Mikołajczyka do władzy z emigracji w Kopenhadze Gomułka powiedział Chruszczowowi: „Jeżeli Mikołajczyk siedzi w Kopenhadze, to i wam trzeba było siedzieć w Moskwie i czekać aż my przyjdziemy prosić was, abyście nas ratowali. Nie rozumiecie, że nam na was powinno bardziej zależeć, niż wam na nas, bo nasza władza w tym kraju w dużym stopniu opiera się na waszym poparciu?! Jedna trzecia terytorium naszego państwa zależy od waszych gwarancji.”
228
Dokonał się, poparty przez społeczeństwo, przełom polityczny (
odwilż październikowa
). Przyjęto program wykorzenienia kultu jednostki, częściowej modyfikacji systemu polityczno-ekonomicznego. Podjęto m.in. decyzje o ograniczeniu represji, rezygnacji z kolektywizacji rolnictwa, zwiększeniu zakresu swobód obywatelskich, modernizacji zarządzaniu gospodarką – powołaniu rad robotniczych. W okresie rządów Gomułki doszło do szybkiej – w porównaniu z resztą Europy Wschodniej – destalinizacji.
12 października 1956 roku Władysław Gomułka na posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR powiedział
Można rządzić narodem, gdy się utraciło jego zaufanie, za pomocą bagnetów, ale kto się orientuje na taką ewentualność, ten sam orientuje się na zagubienie wszystkiego. Do starych metod powracać nie możemy
229
Efektem
odwilży gomułkowskiej
było uwolnienie z więzień ponad 35 000 skazanych, zrehabilitowano 1500 więźniów politycznych. Większość skazanych za udział w Poznańskim Czerwcu zostało wypuszczonych
230
. Doszło także do zmian we władzach państwowych i wojskowych, odwołano z rządu ministrów stalinowskich, do pracy wrócili naukowcy i wojskowi represjonowani w okresie stalinowskim. Do wojska wróciło wielu wcześniej zdegradowanych oficerów, ministrem obrony został
Marian Spychalski
, odwołano ministrów stalinowskich, po raz pierwszy w PRL dwóch ministrów było bezpartyjnych, ograniczono zagłuszanie zagranicznych stacji radiowych
231
. Doszło do procesów funkcjonariuszy UB i skazano ich na kary więzienia, jednak dygnitarze nie zostali osądzeni.
Obywatele Polski ponownie mogli posiadać waluty innych krajów oraz surowce (złoto). Likwidacji uległy
sklepy za żółtymi firankami
przeznaczone dla rządzącej elity
232
17 grudnia 1956 r. została podpisana, precedensowa w krajach socjalistycznych, polsko – radziecka umowa o statusie prawnym wojsk radzieckich stacjonujących czasowo w Polsce kładąca kres bezumownemu przebywaniu wojsk radzieckich w Polsce. Zakładała m.in., że stacjonowanie wojsk radzieckich nie może naruszać suwerenności państwa polskiego i nie może prowadzić do ingerencji w wewnętrzne sprawy PRL (art. 1 umowy). Umowa stała się podstawą do innych umów, które regulowały kwestię limitu liczebności stacjonujących wojsk (40 tys. wojsk lądowych, 17 tys. wojsk lotniczych i 7 tys. marynarki), zasad przemieszczania się jednostek radzieckich po terytorium Polski po ich uprzednim notyfikowaniu władzom polskim, zasady odbywania ćwiczeń (przy udziale polskich obserwatorów), odszkodowań za straty poczynione w związku z ćwiczeniami oraz opłat za posiadanie baz wojskowych
233
20 stycznia 1957 roku odbyły się
wybory do Sejmu PRL
na jedną listę wyborczą
Frontu Jedności Narodu
(jak przemianowano organizację Frontu Narodowego). Frakcja skupiona wokół Gomułki obiecała kontynuować reformy. Do udziału w wyborach i poparcia w ten sposób demokratyzacji kraju zachęcał
Kościół
. Gomułka wezwał do głosowania bez skreśleń, co faktycznie oznaczało głosowanie jawne. Premierem pozostał Józef Cyrankiewicz, przewodniczącym
Rady Państwa
pozostawał nadal
Aleksander Zawadzki
, marszałkiem Sejmu został
Czesław Wycech
Zjednoczone Stronnictwo Ludowe
).
Andrzej Skrzypek
pisze:
(...) ekipie Gomułki w ciągu niespełna roku udało się, zgodnie z polskim interesem, w ramach istniejących możliwości, pozytywnie ułożyć stosunki ze Związkiem Radzieckim. (...) Okres po Październiku 1956 w relacjach z ZSRR to dla Polski okres samorządu. (...) Możliwość ingerencji KGB była znikoma ponieważ Nikita Chruszczow zakazał tej instytucji prowadzenia operacji wywiadowczych w państwach Europy Wschodniej i polecił utrzymywać kontakty z lokalnymi służbami kontrwywiadu i bezpieczeństwa na platformie współpracy, a nie podporządkowania
234
Według Andrzeja Skrzypka Moskwa respektowała priorytetowe interesy Polski w polityce międzynarodowej (jako przykład podaje politykę wobec
wojny algierskiej
– ZSRR uznał powołany 19 września 1958 Rząd Tymczasowy Republiki Algierskiej (GPRA), na czele z
Ferhatem Abbasem
powołany przez
Front Wyzwolenia Narodowego
a PRL tego nie uczynił, odwdzięczając się niejako Francji za uznawanie przez prezydenta de Gaulle granicy na Odrze i Nysie)
235
Ryszard Terlecki
pisze:
W porównaniu z okresem stalinowskim Sowieci pozwolili na większą samodzielność władz PRL w podejmowaniu mniej ważnych decyzji. Odtąd Moskwa zastrzegała sobie prawo rozstrzygania o polityce zagranicznej Warszawy, obronności i najważniejszych gałęziach gospodarki, zwłaszcza o rozwoju ciężkiego przemysłu, a także o obsadzie najważniejszych stanowisk w państwie
236
Władze komunistyczne zdecydowały się zawrzeć kompromis z Kościołem. Zwolniono z więzień duchownych, przywrócono nauczanie religii w szkołach, wznowiono wydawanie „
Tygodnika Powszechnego
”. Do parlamentu dostało się grono działaczy katolickich, wśród nich
Jerzy Zawieyski
, który wybrany został do Rady Państwa. Rok 1956 uznawany jest za nieformalny początek powstania ruchu
Znak
, opartego na powstałych wówczas
Klubach Inteligencji Katolickiej
, reprezentowanego w Sejmie PRL przez pięcioosobowe
koło poselskie
o tej samej nazwie (posłami w styczniu 1957 zostali
Stanisław Stomma
(przewodniczący koła), Jerzy Zawieyski,
Stefan Kisielewski
Zbigniew Makarczyk
Antoni Gładysz
237
). Koło miało charakter symboliczny, w praktyce nie odegrało jednak większej roli w pracach Sejmu, głosowało przeciwko 4 projektom ustaw na 174 zgłoszone. W wyniku odwilży „Tygodnik Powszechny” powrócił w ręce redakcji wydającej go do 1953, redaktorem naczelnym ponownie został
Jerzy Turowicz
. 28 czerwca 1957
Biuro Polityczne KC PZPR
wydało pozwolenie na wydawanie nowego
miesięcznika
katolickiego
Więź
, którego pierwszy numer ukazał się w lutym 1958, a którego redaktorem naczelnym został
Tadeusz Mazowiecki
238
Ostatecznie na oficjalnej scenie politycznej po 1956 istniały trzy reprezentowane w Sejmie PRL świeckie środowiska katolickie:
Stowarzyszenie „Pax”
z pismami
Słowo Powszechne
Kierunki
(finansowe oparcie – Zjednoczone Zespoły Gospodarcze „INCO-Veritas” sp. z o.o.),
Chrześcijańskie Stowarzyszenie Społeczne
(secesja z PAX) z pismem „Za i przeciw” (finansowe oparcie – „Ars Christiana”) i ruch
Znak
z pismem
Więź
(finansowe oparcie – „Libella” sp. z o.o.),
Klubami Inteligencji Katolickiej
i ośrodkiem krakowskim związanym z „
Tygodnikiem Powszechnym
” i miesięcznikiem
Znak
Harcerze uczestniczący w akcji
Bieszczady 40
Po październiku 1956
Związek Młodzieży Polskiej
faktycznie przestał istnieć, powstawały oddolnie organizacje młodzieżowe popierające przemiany demokratyczne, w tym
Rewolucyjny Związek Młodzieży
. Wobec realnego rozpadu ZMP, podczas V Plenum Zarządu Głównego w dniach 10–11 stycznia 1957 organizację definitywnie rozwiązano. Była to formalność, gdyż kilka dni wcześniej komuniści uruchomili nową „centralną” organizację młodzieżową:
Związek Młodzieży Socjalistycznej
, w którym scalono nowo powołane organizacje. Odrodził się oddolnie
ruch harcerski
, faktycznie zlikwidowany w 1950 poprzez administracyjne wcielenie
Związku Harcerstwa Polskiego
do Związku Młodzieży Polskiej w formie
Organizacji Harcerskiej Związku Młodzieży Polskiej
. W ramach reaktywowanego Związku Harcerstwa Polskiego działał
Hufiec Walterowski
z przekształcenia istniejącego od 1954 Kręgu Walterowskiego.
Osobne artykuły:
Harcerstwo w okresie stalinizmu
Organizacja Harcerska Związku Młodzieży Polskiej
Organizacja Harcerska Polski Ludowej
walterowcy
Harcerstwo w latach 1956–1979
Związek Harcerstwa Polskiego
Do Polski powróciło z Zachodu wielu emigrantów, w tym intelektualistów i polityków (m.in.
Melchior Wańkowicz
January Grzędziński
). W marcu 1957 roku PRL zawarł z ZSRR
umowę repatriacyjną, w której wyniku do końca 1958 roku do Polski przyjechało z ZSRR 224 tys. osób
. Jednocześnie strona polska wystąpiła do władz ZSRR o umożliwienie przekazania do kraju ok. 2 tys. Polaków przebywających w tamtejszych więzieniach
239
Ekipa Gomułki zadeklarowała konieczność utrzymania internacjonalistycznego charakteru partii rządzącej. W lutym 1957 roku w expose premier Cyrankiewicz stwierdził: „Rząd stać będzie niezmiennie na stanowisku strzeżenia równych praw i równych obowiązków wszystkich obywateli niezależnie od ich pochodzenia, narodowości lub wyznania i walczyć będzie stanowczo z wszelkiego rodzaju szowinistycznymi tendencjami, z antysemityzmem, a także z próbami upośledzenia i dyskryminacji, wymierzonymi przeciwko mniejszościom narodowym (...). Wszelkie próby dyskryminacji (...) w stosunku do ludności żydowskiej, której Polska jest od wieków Ojczyzną, spotkają się ze zdecydowanym przeciwdziałaniem ze strony rządu i jego organów.”. W kwietniu 1957 roku sekretariat KC PZPR wydaje okólnik poświęcony zwalczaniu antysemityzmu. Stwierdza się w nim m.in. „Z całą mocą raz jeszcze podkreślamy internacjonalistyczny charakter naszej partii. Nie ma i nie może być w niej miejsca dla ludzi krzewiących poglądy nacjonalistyczne, szowinistyczne, rasistowskie. Nie wolno tolerować w partii ludzi, którzy próbują zatruwać szeregi partyjne jadem nacjonalizmu i antysemityzmu.”
240
Proreformatorska frakcja w PZPR (tzw.
puławianie
) mimo uwikłania w rządy stalinowskie zwyciężyła, ale mimo poparcia Gomułki ich wzajemne relacje były pozbawione zaufania. Jej przedstawiciele pamiętali o swoim zaangażowaniu w stalinizm i nie chcieli zbyt daleko idących rozliczeń z tym okresem. Gomułka się na to zgodził, ale o tym zaangażowaniu puławian nie zapominał. Przeciwna frakcja –
natolińczycy
– antyinteligencka, instrumentalnie antysemicka i nacjonalistyczna, opowiadająca się za rządami „twardej ręki” i kosmetycznymi jedynie zmianami systemu, przegrała, ale Gomułka zdecydował się pozostawić jej przedstawicieli we władzach partii, by zapewnić równowagę w aparacie partyjnym. Zapowiadało to w przyszłości wznowienie konfliktu
241
Osobne artykuły:
Puławianie
Natolińczycy
Ryszard Terlecki
Gomułka był ostrożny i chociaż wciąż wierzył w trwałość i pomyślną przyszłość komunistycznej władzy, to jednocześnie nie chciał powrotu stalinizmu. Dlatego w kierownictwie PZPR początkowo lawirował pomiędzy zwolennikami daleko idących reform, a przeciwnikami wszelkich zmian. Stopniowo starał się eliminować jednych i drugich, opierając się na posłusznych oportunistach
236
Rządy Władysława Gomułki 1956–1970 – odejście od „października” i „mała stabilizacja” lat 60.
edytuj
edytuj kod
Kompleks budynków Sejmu
w latach 60. XX wieku
Już w 1957 władza zaczęła odchodzić od programu październikowego. W sierpniu 1957 wybuchł
strajk tramwajarzy w Łodzi
, który został w nocy z 13/14 sierpnia 1957 stłumiony siłą przez władze z użyciem
Zmotoryzowanych Odwodów Milicji Obywatelskiej (ZOMO)
. We wrześniu 1957 roku zamknięto pismo młodej lewicowej inteligencji „
Po prostu
”, popierające głębokie demokratyczne przemiany popaździernikowe. Zamknięcie pisma wywołało na początku października 1957 trwające pięć dni
rozruchy studenckie i zamieszki uliczne w Warszawie
, również stłumione przez ZOMO
242
. W numerze z listopada 1956 tygodnik zaatakował
Stowarzyszenie „Pax”
, przypominając rodowód polityczny jej lidera
Bolesława Piaseckiego
, oskarżając stowarzyszenie o „uprawianie metod mafii” i „ślepy kult wodza”.
Władysław Gomułka zdając sobie sprawę z braku popularności idei komunistycznej w Polsce starał się legitymizować władzę PZPR nie realizacją tej idei, lecz przedstawiając partię jako siłę przywódczą o charakterze lewicowo-narodowym
243
Po 1956 roku w wielkich miastach pojawiła się formacja nazwana później „lewicą kulturową”. Najbardziej liberalna kultura w historii kraju ukształtowała się właśnie wtedy. Wynikało to z wzajemnego neutralizowania się wpływów komunizmu i katolicyzmu. Do 1968 roku komuniści ograniczali wpływ kościoła katolickiego i tradycji narodowej, ale nie mieli już siły na narzucenie „kultury proletariackiej”, jak czyniono to w latach 50. Pustą przestrzeń między władzą komunistyczną a wpływami kościoła zajęła ironiczna i sceptyczna kultura liberalnej inteligencji wzorująca się na nurtach dominujących w Europie Zachodniej. Lata 60. to okres tworzenia nowoczesnej kultury masowej epoki kina i telewizji. Wydarzenia 1968 roku doprowadziły do swoistego kompromisu narodowo-socjalistyczno-katolickiego w oficjalnej kulturze, uderzając w nurt liberalny. „Partia spadkobiercą ONR-u” – pisał Czesław Miłosz
244
Kazimierz Rudzki
prezentuje odbiornik telewizyjny „Leningrad”
W 1962 władze zakazały działalności
Klubu Krzywego Koła
– od 1955 miejsca spotkań intelektualistów, dziennikarzy, pisarzy i artystów
245
Wiosną 1964 premier
Józef Cyrankiewicz
otrzymał tzw.
List 34
przeciw cenzurze, autorów listu poparli studenci UW
246
W tym okresie doszło do ponownego zaostrzenia stosunków władz politycznych z Kościołem. W 1958 roku rozpoczęto akcję zdejmowania znaków krzyża z sal szkolnych
247
W listopadzie 1964 z PZPR zostali usunięci młodzi marksiści
Jacek Kuroń
Karol Modzelewski
, domagający się zmian w systemie państwa i przebudowy państwa w duchu „prawdziwego socjalizmu”. W
liście otwartym
248
, skierowanym do władz partyjnych wskazywali oni na oddalenie się od ideałów
komunizmu
oraz przejęcie państwa przez biurokratyczną elitę i nomenklaturę partyjną. Autorzy zwracali także uwagę na marnotrawstwo w przemyśle, spowodowane korupcją (kradzież surowców) i amotywującym systemem wynagrodzeń. Wskazywali także na konflikt między nędznymi warunkami życia klasy robotniczej oraz – rzekomo ich reprezentujących – członków PZPR
249
W 1964 roku odbył się III Krajowy Kongres ZBoWiD, zwany „kongresem pojednania” środowiska kombatanckiego. Przyjęta wówczas formuła bazowała na założeniu, że w ocenie kombatantów nie ma znaczenia przeszłość, ale przyszłość i akceptacja budowy ustroju socjalistycznego w Polsce. W 1965 roku w ZBoWiD zrzeszonych było ok. 60 tys. byłych żołnierzy AK
250
W latach 60. uchwalono kilka kluczowych aktów prawnych –
Kodeks postępowania administracyjnego
z 1960,
Kodeks cywilny
z 1964,
Kodeks rodzinny i opiekuńczy
z 1964 (uważany za jeden z najnowocześniejszych w Europie; nie zawierał odniesień do modelu rodziny wzorowanego na prawnych rozwiązaniach radzieckich jak kodeksy rodzinne w innych krajach socjalistycznych
251
),
Kodeks postępowania cywilnego
z 1964 i
Kodeks karny
z 1969
252
wraz z
Kodeksem postępowania karnego
Kodeksem karnym wykonawczym
. Cztery pierwsze akty wciąż obowiązują.
Liczba studentów wszystkich kategorii wzrosła ze 166 tys. w roku akademickim 1960/61 do 331 tys. w roku 1970/71. Liczba uczelni zwiększyła się z 75 do 85 (powstały m.in. nowe uniwersytety w Katowicach i Gdańsku
253
). W 1961 roku wprowadzono 8 – letnią szkołę podstawową
254
W 1961 roku do PRL z Kanady wróciły skarby wawelskie (m.in. arrasy). W tym samym roku w sierpniu zainaugurowano Międzynarodowy Festiwal Piosenki w Sopocie
255
W latach 60. liczebność PZPR zwiększyła się ponad dwukrotnie (w 1970 r. osiągnęła poziom ponad 2 mln 300 tys. członków
256
).
Polityka gospodarcza ekipy Gomułki
edytuj
edytuj kod
W 1956 r. podjęto próby reformy
systemu gospodarczego
, m.in. poprzez rezygnację z
kolektywizacji rolnictwa
i akceptację indywidualnej własności rolnej.
Ograniczenie obowiązkowych dostaw oraz podwyższenie ceny skupu pozwoliło rolnictwu osiągnąć najlepsze wyniki od wojny
257
. Wiele
rolniczych spółdzielni produkcyjnych
(będące polskimi
kołchozami
) upadło – do końca 1956 roku pozostało 15% z nich (ok. 1,5 tys.)
257
. W 1959 roku odbył się I Krajowy Zjazd Kółek Rolniczych. Według zamysłu Gomułki wprowadzając instytucję kółek rolniczych należało się oprzeć na doświadczeniach historycznych ruchu spółdzielczego i samoorganizacji wytwórców w Wielkopolsce. Na skutek tej decyzji powstała masowa organizacja chłopska
258
W 1956 roku rozwijały się
rady robotnicze
, które aspirowały do roli gospodarza w przedsiębiorstwach. Gomułce udało się uzyskać dobre wyniki gospodarcze w latach 1957–1958
257
Dobre wyniki gospodarcze nie utrzymały się długo
. Reformy opracowane przez
Oskara Langego
Michała Kaleckiego
Czesława Bobrowskiego
(1 grudnia 1956 roku Sejm powołał Radę Ekonomiczną, na czele której stanął Lange
259
) a zmierzające do poszerzenia wolności rynkowych oraz decentralizacji systemu zarządzania zarzucono. Spadało tempo wzrostu dochodu narodowego: o ile w 1956 roku w ujęciu rocznym wynosiło 7%, a w 1957 r. – 11% o tyle w 1958 r. – 6%, a w 1959 r. – 5%
260
Podczas obrad XII Plenum KC PZPR w październiku 1958 roku zdecydowano się o zwrocie w polityce gospodarczej
261
. Wytyczne na lata 1959–1965 opierały się na „wtórnej industrializacji” – przewidywano wzrost nakładów inwestycyjnych w górnictwie, hutnictwie, przemyśle chemicznym i maszynowym
261
Supersam w Warszawie
(1969)
W 1958 roku uruchomiono w Świerku pierwszy polski reaktor atomowy
262
. W tym też roku uruchomiono w Instytucie Fizyki Jądrowej PAN w podkrakowskich Bronowicach pierwszy polski cyklotron C-48
263
Po odkryciu złoży węgla brunatnego zbudowano kopalnie w Koninie i Turoszowie, rozbudowano
Rybnicki Okręg Węglowy
, a surowiec ten stał się najważniejszym towarem eksportowym. W latach 60. rozwijano wydobyci siarki i miedzi. Utworzono nowe okręgi przemysłowe –
tarnobrzeski
, płocki, puławski, koniński,
legnicko-głogowski
. W Płocku rozbudowano
zakłady rafinerii ropy
. W 1964 roku uruchomiono produkcję ropy naftowej bazującą na ropie dostarczanej
rurociągiem „Przyjaźń”
264
. Zbudowano Mazowieckie Zakłady Rafineryjne, elektrownie w Pątnowie i Adamowie, huty aluminium w Koninie, hutę cynku w Miasteczku Śląskim, kopalnię „Zofiówka” czy Fabrykę Nawozów Fosforowych w Gdańsku
265
PRL sprowadzała podstawowe surowce z ZSRR (np. dostawy ropy naftowej miały wzrosnąć w ciągu pięciolatki z 700 tys. ton do 2,7 mln ton) Tylko dostawy tych surowców mogły zabezpieczyć zamierzenia rozbudowy przemysłu ciężkiego i chemicznego co było priorytetem ekipy Gomułki. Korzystna dla Polski była decyzja Moskwy o utrzymaniu cen na importowane surowce na poziomie konkurencyjnym do cen światowych. W tym względzie władze radzieckie kierowały się względami politycznymi, a nie ekonomiczną opłacalnością
266
USA przyznały w latach pięćdziesiątych PRL, jako jedynemu krajowi socjalistycznemu, tzw.
klauzulę najwyższego uprzywilejowania
w stosunkach gospodarczych co pozwoliło np. uzyskać bezodsetkowy kredyt na import zboża spłacany w złotówkach
267
Reaktor atomowy EWA -Zdjęcie z „
Młodego Technika
” 9/1974
W 1965 roku zakupiono licencję na produkcję samochodów osobowych Fiat (produkcję rozpoczęto dwa lata później)
158
W latach 60. zaczęły powstawać pierwsze sklepy samoobsługowe (
Supersamy
).
W tym czasie zaczęła powstawać polska informatyka. W 1958 roku stworzono tzw. mózg elektronowy „XYZ” w Zakładach Aparatów Matematycznych PAM
268
. W 1960 roku zbudowano pierwszą maszynę cyfrową nazwaną Odra 1001 na cześć rzeki symbolizującej Ziemię Zachodnie i zbliżające się tysiąclecie państwa polskiego. W latach 1962–1964, w warunkach fabrycznych, a nie laboratoryjnych, wyprodukowano w zakładach Elwro we Wrocławiu pierwsze 25 komputerów. Jesienią 1970 roku ruszyła seryjna produkcja komputera następnej generacji Odra 1304 w pełni kompatybilnego z rozwiązaniami zachodnimi, z bogatym oprogramowaniem służącym do przetwarzania danych
269
Linia produkcyjna FSO – początek lat 70.
Wielokrotnie władze PRL stawiały problem wzmocnienia integracji krajów RWPG stawiając za wzór kraje Zachodniej Europy. W 1966 roku zgłosiły projekt stopniowego przekształcenia rubla transferowego w międzynarodowy pieniądz krajów socjalistycznych oraz podjęły rozmowy z innymi członkami RWPG w sprawie wymienialności walut krajów socjalistycznych
270
Rozwijało się rzemiosło. W 1965 roku objęto rzemieślników powszechnym i obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym. Pod koniec dekady umożliwiono rzemieślnikom korzystanie z ryczałtowego opodatkowania. Dla prywatnych eksporterów wprowadzono korzystny tzw. ryczałt eksportowy
271
W ciągu lat 60. liczba mieszkańców miast wzrosła o 20%, a liczba osób posiadających wyższe wykształcenie o 55%
272
Pierwsza w Polsce naziemna stacja
łączności satelitarnej
W drugiej połowie lat sześćdziesiątych widać było, że gospodarka potrzebuje reform. Płace realne stały w miejscu, a wzrost gospodarczy wynosił 2–3% rocznie mimo wielu inwestycji, szczególnie w preferowany przez Gomułkę przemysł chemiczny. Dwa pierwsze lata planu 1966–1970 przyniosły napięcia w rynku wewnętrznym i słabe wyniki w eksporcie. W związku z tym w 1968 roku wprowadzono pakiet reform zakładający m.in. zwiększenie znaczenia wyniku finansowego w ocenie przedsiębiorstwa, nacisk na zysk oraz zwiększenie funkcji motywacyjnej płac („bodźce materialne”)
273
Na początku 1970 roku Gomułka dostrzegał pogarszającą się sytuacje gospodarczą. 16 kwietnia 1970 roku na naradzie aktywu partyjnego i państwowego stwierdzał: „Nasza sytuacja gospodarcza, sytuacja naszego przemysłu, a nawet całej gospodarki narodowej, przedstawia się w niedobrym świetle (...) Któż za to ponosi odpowiedzialność? Odpowiedzialność ponosi partia (...). (...) w aparacie administracyjno – gospodarczym dzieje się coś głęboko niedobrego. Zaistniała więc sytuacja, która wymaga radykalnej zmiany. Nie tylko kroczymy starym szlakiem – szlakiem sprzed wielu lat – nie poprawiamy naszej sytuacji gospodarczej, ale przeciwnie pogarszamy. (...) Towarzysze tak dalej iść nie można. (...) Przecież towarzysze, nie ma większego skandalu, większej demoralizacji, jak tak pogardliwy stosunek do pewnych kryteriów ekonomicznych, takie deptanie wszystkich elementarnych zasad ekonomicznych. (...) Jeszcze tak parę lat na tej drodze, a stajemy się krajem z którym nikt się nie liczy. Nie tylko nie mamy możliwości rozwoju gospodarczego, ale tracimy naszą niezależność polityczną.”
274
Tysiąclecie Państwa Polskiego, Millenium Chrztu Polski
edytuj
edytuj kod
Szkoła zbudowana w
Węgierskiej Górce
z okazji
Tysiąclecia Państwa Polskiego
Prymas
Stefan Wyszyński
podczas obchodów
Milenium chrztu Polski
Osobne artykuły:
Tysiąclecie Państwa Polskiego
Milenium chrztu Polski
Osiedle Tysiąclecia
Park Tysiąclecia
Szkoła tysiąclecia
W związku z Wielką Nowenną poprzedzającą milenium chrztu Polski którą władze PRL uznały za ofensywę
wojującego klerykalizmu
w 1957 PZPR postanowiła wdrożyć program
laicyzacji
mający ograniczyć rolę kleru wyłącznie do sfery praktyk religijnych. Wiązało się to m.in. z popieraniem prokomunistycznych organizacji katolickich (PAX, ChSS), promowaniem szkół bez lekcji religii poprzez finansowanie
Towarzystwa Szkoły Świeckiej
, usunięciem kapelanów z więzień i szpitali a katechetów-zakonników (uznanych za „
fanatyków religijnych
”) od udziału w wychowaniu młodzieży. Lekcje religii planowano przenieść do grupy przedmiotów nadobowiązkowych i ograniczyć ich liczbę do jednej godziny w tygodniu. Ustalono, że parafie, przy których powstaną sale katechetyczne, w których nauczana będzie religia w wymiarze dwóch godzin tygodniowo otrzymywać będą z budżetu państwa 1000 złotych miesięcznie
275
Nasilenie konfliktu państwa z Kościołem nastąpiło w latach 1965–1966 (obchody Milenium chrztu Polski, orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich w sprawie pojednania obu narodów). Narastało niezadowolenie, głównie wśród inteligencji, z polityki społecznej i kulturalnej. W 1965 roku Kościół rozpoczął przygotowania do obchodów
milenium chrztu Polski
. Władze PRL zorganizowały konkurencyjne obchody „
tysiąclecia istnienia państwa polskiego
”. Kościół wysłał listy do biskupów w pięćdziesięciu sześciu krajach, informując o obchodach millenium. Do konfliktu na linii państwo-hierarchia Kościoła doszło, gdy
biskupi polscy wystosowali orędzie do biskupów niemieckich
. Rząd skrytykował ten krok jako przedwczesny, co wiązało się z kampanią propagandową w mediach skierowaną przeciw
episkopatowi Polski
Marzec 1968
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Marzec 1968
Partyzanci (frakcja PZPR)
Mieczysław Moczar
W marcu 1968 rozbito studenckie demonstracje w Warszawie i Krakowie, które występowały przeciwko cenzurze i tłumieniu demokracji, a także w obliczu walki o wpływy między poszczególnymi frakcjami w PZPR, rozpętano krótkotrwałą kampanię
antysemicką
wydarzenia marcowe
). Wydarzenia te były reakcją na konflikt między Izraelem a Arabami. Arabowie traktowani byli przez narodową frakcję „partyzantów” jako sprzymierzeńcy państw bloku wschodniego, do Izraela natomiast podchodzono z dystansem, uważając go za zbyt prozachodni. Duża liczba funkcjonariuszy państwowych i wysoko postawionych oficerów
ludowego Wojska Polskiego
uznało zwycięstwo Izraela w
wojnie sześciodniowej
za zwycięstwo „naszych”. Nacjonalistyczna frakcja PZPR nazywana
partyzantami
, na czele których stał
minister spraw wewnętrznych
(od 1964)
Mieczysław Moczar
uznała, że może to zaszkodzić jedności państwa.
Partyzanci
uznali to za okazję do rozprawy z pozostałością frakcji
puławian
w partii. Do akcji „partyzantów” przyłączył się także
PAX
przedwojennego skrajnie prawicowego
narodowego radykała
Bolesława Piaseckiego
W tym okresie nastąpiły także zmiany w kierownictwie PZPR i władzach państwowych poprzez wyeliminowanie z władz zwolenników liberalizacji systemu politycznego, określanych w propagandzie partyjnej jako
rewizjoniści
. Niektórzy z nich dołączyli do ruchu studenckiego stanowiąc razem rodzącą się kontrelitę w stosunku do elity partyjno-państwowej
276
Paweł Śpiewak
oceniał: „Potępiono rewizjonistów nie po to aby na nowo konstruować stalinowską wersję marksizmu, ale żeby pozbyć się dawnej rewolucyjnej z ducha ideologii marksistowskiej. (...) razem z Marcem kończy się to co włoski komunista
Antonio Gramsci
nazwał intelektualną hegemonią idei marksistowskiej. (...) Władza poczęła znacznie mocniej podkreślać swoją ciągłość w stosunku do niedawno potępionego historycznego państwa polskiego, a interes i racja stanu określane w kategoriach narodowych, stały się głównymi elementami legitymizującymi system polityczny
277
W stosunku do zajść w marcu 1968 roku Kościół zachował daleko idącą wstrzemięźliwość, nie chcąc brać udziału w walce wewnętrznej w PZPR. Episkopat w swoich publicznych enuncjacjach wyraźnie stanął po stronie młodzieży, nigdy natomiast nie odniósł się do kampanii antysemickiej. Prymas Wyszyński stwierdzał na posiedzeniu Komisji Głównej Episkopatu: „Najtrudniejsza to sprawa żydowska. Społeczeństwo polskie na ogół jest przeciwko Żydom i to trzeba mieć przed oczami. Druga rzecz to nie sprecyzowany układ sił w partii.”
278
Takie stanowisko doprowadziło do zmiany postrzegania przez Gomułkę roli Kościoła w państwie. Kościół w dalszym ciągu pozostawał przeciwnikiem politycznym partii komunistycznej, ale okazało się, że tak jak w 1956 i 1957 roku może on odegrać rolę stabilizatora sytuacji. Sprawom ograniczenia roli Kościoła zaczęto poświęcano coraz mniej uwagi, a w polityce wobec duchowieństwa pojawiły się elementy pragmatyczne.”
279
W sierpniu 1968 jednostki ludowego Wojska Polskiego uczestniczyły w
interwencji państw Układu Warszawskiego w Czechosłowacji
. Dowodził nimi generał
Florian Siwicki
Plan Rapackiego
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Plan Rapackiego
2 października 1957 minister spraw zagranicznych
Adam Rapacki
w czasie Zgromadzenia Ogólnego ONZ zaproponował utworzenie na terenie Polski, NRD, RFN i Czechosłowacji strefy bezatomowej. Do przestrzegania reguł miały być zobowiązany cztery mocarstwa Francja, Wielka Brytania, USA i ZSRR. Państwa te miały zobowiązać się do
nieutrzymywania broni jądrowej w uzbrojeniu swoich wojsk stacjonujących na obszarze państw strefy, nieutrzymywania i nieinstalowania na obszarze państw strefy żadnego sprzętu ani urządzeń przeznaczonych do jej obsługi, w tym wyrzutni rakietowych
280
. Plan ten został zapamiętany jako
plan Rapackiego
. U źródeł tej koncepcji leżała chęć zablokowania decyzji NATO o rozmieszczeniu na terytorium RFN broni atomowej co w istotny sposób mogło zmienić układ sił w Europie
281
W grudniu 1959 roku PRL wybrana została na niestałego członka Rady Bezpieczeństwa ONZ
282
Trzy lata później Gomułka na łamach Zgromadzenia Ogólnego przedstawił propozycję zamrożenia zbrojeń nuklearnych na proponowanym w planie Rapackiego terytorium (tzw. plan Gomułki).
PRL była członkiem Komisji nadzoru i kontroli w Korei, Laosie i Kambodży. Jej wzrastająca rola w sprawach azjatyckich skutkowała wizytami w Polsce m.in. premiera Indii Nehru z córką Indirą Gandhi, premiera Indonezji – Sukarno, premier Cejlonu pani Bandaranaike
283
W 1965 roku podpisano Układ o Przyjaźni, Pomocy Wzajemnej i Współpracy Powojennej między ZSRR a PRL. Gomułce udało się wynegocjować zawarcie w porozumieniu zobowiązania ZSRR do gwarantowania nienaruszalności granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, którego to postanowienia nie było w poprzednim traktacie międzypaństwowym z kwietnia 1945 roku. Uznać można, że Gomułka uzyskał w nowym traktacie wszystkie warunki sojuszu, o które zabiegała Warszawa
284
ZSRR zależało na jak najlepszych stosunkach z PRL, która po konflikcie Moskwy z Chinami stała się największym aliantem biorąc pod uwagę czynniki terytorialne i demograficzne
285
W stosunkach z ZSRR Gomułka próbował dostosować się do linii Kremla, by wyciągnąć z tego największe z możliwych korzyści. Osnową jego polityki w tym względzie była troska o to, aby ewentualne odejście od porządku jałtańsko-poczdamskiego nie dokonało się kosztem polskich interesów
286
Walka o uznanie polskiej granicy zachodniej
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Układ PRL-RFN
Najważniejszym z punktu widzenia interesów polskich problemem w polskiej polityce zagranicznej był szeroko pojęty problem niemiecki, w tym prawno-międzynarodowe uznanie
granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej
Do 1948 roku władze Niemiec wschodnich wielokrotnie, kierując się koniecznością politycznej rywalizacji z miejscową socjaldemokracją i licząc się z nastrojami społecznymi, podnosiły kwestię tymczasowości polskich granic zachodnich. Dopiero brak poparcia ze strony ZSRR spowodował, że Berlin w grudniu 1947 roku ostatecznie uznał polską granicę zachodnią.
Traktat podpisany w Zgorzelcu 6 lipca 1950 roku między PRL a NRD
stwierdzał, że wspólna granica „stanowi granicę pomiędzy Polską a Niemcami”. Niemcy Zachodnie granicy polskiej nie uznawały.
Przełom roku 1956 przyniósł uzyskanie marginesu swobody w polityce międzynarodowej państw socjalistycznych w stosunku do polityki radzieckiej, w szczególności dotyczyło to PRL, która dążyła w tym czasie do zwiększenia samodzielności względem Moskwy (w zakresie akceptowalnym przez Kreml). Od 1955 roku władze PRL wyrażały gotowość normalizacji stosunków z RFN. W lutym tego roku Rada Państwa PRL wydała dekret o zakończeniu stanu wojny z Niemcami. Ocieplanie relacji wzajemnych ograniczało się jednak tylko do wznowienia możliwości podróżowania obywateli polskich do RFN i podjęcia wymiany kulturalnej. Kanclerz Adenauer odmawiał nawiązania bardziej intensywnych kontaktów z Warszawą, uznając, że losy zjednoczenia Niemiec (co było jego głównym celem), a co za tym idzie i granic nowych Niemiec, decydują się w Moskwie. Polska proponowała rozpoczęcie rozmów dwustronnych bez warunków wstępnych, czyli przejście do porządku dziennego nad kwestiami różniącymi strony (granice) licząc, że nawiązanie relacji będzie oznaczało de facto akceptację granic bez ich formalnego uznania.
Po dojściu Władysława Gomułki do władzy jednym z filarów polityki polskiej w kwestiach niemieckich było wzmocnienie pozycji międzynarodowej NRD, gdyż Gomułka wychodził z założenia, że Niemcom podzielonym na dwa skonfliktowane państwa trudniej będzie podnosić pretensje w kwestii granic polskich. Warszawa z niepokojem obserwowała proces wzmacniania pozycji międzynarodowej RFN (odzyskanie pełnej suwerenności w 1954 roku, wejście do NATO, USA nie wykluczało również uznania zabiegów RFN o przyznanie armii zachodnioniemieckiej taktycznej broni nuklearnej). Gomułka uznał, że PRL musi aktywnie włączyć się do europejskiej rozgrywki mocarstw, dążąc do zmniejszenia napięcia między blokami, którego narastanie groziło możliwością rozmieszczenia radzieckiej broni nuklearnej na terytorium Polski, a co za tym idzie zmniejszenia suwerenności PRL. 2 października 1957 roku minister spraw zagranicznych PRL
Adam Rapacki
zgłosił na sesji ONZ propozycję zakazu produkcji i magazynowania broni nuklearnej na terytorium obu państw niemieckich i Polski i utworzenia na tych terytoriach strefy bezatomowej (tzw.
plan Rapackiego
). Zachód odrzucił plan uznając, że z punktu widzenia militarnego jest on korzystny dla państw Układu Warszawskiego oraz „tylnymi drzwiami” prowadzi do uznania podziału Niemiec oraz uznania istnienia NRD. Moskwa zachowała wobec planu daleko idącą wstrzemięźliwość, starając się później włączyć idee planu do swoich propozycji dyplomatycznych. Niechętnie do planu odniosła się NRD, uznając go za przejaw chęci Warszawy dogadania się z RFN ponad głowami Berlina (władze NRD były jedynie szczątkowo konsultowane na wstępnym etapie powstawania planu).
Propagowana przez ZSRR w połowie lat 50. koncepcja zjednoczenia Niemiec pod warunkiem ich neutralizacji niepokoiła PRL obawiającą się, że negocjacje w tej sprawie mogę prowadzić do ponownego pojawienia się tematu granic i zmiany polityki radzieckiej w kwestii gwarancji radzieckich dla ich niezmienności. Dlatego za sukces swojej polityki poczytywał sobie Gomułka spowodowanie wizyty I Sekretarza KPZR Chruszczowa w Szczecinie w 1959 roku (pierwsza wizyta znaczącego zagranicznego polityka w tym mieście), co podkreślało uznanie ZSRR dla polskości miasta.
Kolejnym sukcesem sprawy polskiej w kwestii granic była deklaracja prezydenta de Gaulle’a z marca 1959 roku, który publicznie stwierdził, że warunkiem wstępnym zjednoczenia Niemiec jest uznanie przez nie polskiej granicy zachodniej. Po tych wydarzeniach Gomułka zadecydował o zaostrzeniu polityki wobec RFN i od tej pory uzależniał nawiązanie stosunków dyplomatycznych z Bonn od uznania przez Niemcy Zachodnie polskiej granicy. Władze PRL przyjęły budowę
muru berlińskiego
w sierpniu 1961 roku pozytywnie, jako czynnik oddalający możliwość zjednoczenia Niemiec.
Władysław Gomułka
Po odejściu ze sceny politycznej RFN kanclerza Adenauera władze zachodnioniemieckie zaczęły korygować jego politykę. Zamiast koncentrowania się wyłącznie na relacjach z ZSRR, postanowiły zintensyfikować kontakty gospodarcze i kulturalne z krajami socjalistycznymi, oprócz NRD, licząc na narastającą izolację Berlina również w obozie socjalistycznym. W 1963 roku otwarto m.in. w Warszawie zachodnioniemiecką misję gospodarczą. Polityka RFN zaczęła jednak rodzić obawy nie tylko NRD, ale i PRL, albowiem Gomułka podejrzewał, że Bonn będzie chciało normalizować stosunki z pozostałymi krajami socjalistycznymi bez konieczności uznawania polskiej granicy zachodniej. Gomułka wraz z przywódcą NRD
Ulbrichtem
wymogli na niechętnym w tym względzie Breżniewie zwołanie narady ministrów spraw zagranicznych państw socjalistycznych, która miałaby za zadanie ujednolicenie ich polityki względem NRD. Obawy polskiego kierownictwa nie były płonne. W styczniu 1967 roku Rumunia Ceaușescu nawiązała stosunki dyplomatyczne z Bonn, mimo nieuznania przez RFN powojennego systemu granic. Bukareszt odmówił też wysłania swego ministra na wspomnianą naradę. W stosunku do pozostałych krajów socjalistycznych starania Gomułki zakończyły się sukcesem.
W 1967 roku doszło do istotnych spięć na linii Gomułka – Ulbricht. Gomułka zaczął lansować koncepcję tzw. żelaznego trójkąta Warszawa – Berlin – Praga, który miałby występować nie tylko z jednolitym stanowiskiem wobec Bonn, ale również stanowiłby płaszczyznę głęboko idącej integracji gospodarczej. Miał to być sposób na odciągnięcie NRD od coraz mocniejszych kontaktów gospodarczych z RFN, które Berlin przedkładał ponad współpracę w ramach RWPG. Gomułka obawiał się, że jest to cichy sposób prowadzący do zjednoczenia Niemiec. Gomułka zagroził w rozmowach z Breżniewem, że w razie pogłębiających się problemów we współpracy z NRD oraz biorąc pod uwagę nieskoordynowane działania innych krajów socjalistycznych w kwestiach relacji gospodarczych z RFN, Polska będzie zmuszona do podjęcia samodzielnych rokowań z Bonn. Gomułka widząc również wzmacniającą się pozycję NRD w obozie socjalistycznym, jej wzrastającą stabilizację społeczną i gospodarczą zaczął uznawać, że dalsze umacnianie geopolitycznej pozycji Berlina zaczyna kolidować z polskimi interesami.
W 1968 roku Gomułka, obawiając się, że nowe władze czechosłowackie w ramach polityki „
praskiej wiosny
” porzucą relacje z Polską na rzecz otwarcia na RFN bez warunku uznania naszej granicy zachodniej, stał się jednym z inicjatorów interwencji państw Układu Warszawskiego w sierpniu tego roku w Czechosłowacji.
Gomułka i
Leonid Breżniew
w NRD (1967)
Od roku 1968 rozpoczął się proces zbliżenia na linii Warszawa – Bonn. Ministrem spraw zagranicznych w rządzie koalicyjnym RFN został
Willy Brandt
, przywódca SPD. Jego publiczne wypowiedzi wskazywały, że socjaldemokraci uznają nienaruszalność polskich granic. Podjęto poufne rozmowy z władzami zachodnioniemieckimi. Po kolejnym odrzuceniu przez NRD polskich propozycji zacieśnienia współpracy Gomułka zadecydował o wyjściu z nową inicjatywą wobec władz zachodnioniemieckich. 17 maja, podczas spotkania wyborczego w Warszawie, przedstawił RFN ofertę zawarcia dwustronnego układu między PRL a RFN na bazie uznania przez Bonn polskiej granicy zachodniej. Było to zerwanie z dotychczasową linią polityczną zakładającą, że nawiązanie relacji z RFN może nastąpić dopiero po uznaniu przez Bonn istnienia NRD. Gomułka zaskoczył swoją nową koncepcją zarówno Berlin, jak i Moskwę, z którymi nie konsultował propozycji. Władze NRD zareagowały odwołując się do Moskwy o zdyscyplinowanie władz polskich. Jednocześnie odwołały wizytę ministra spraw zagranicznych NRD w Warszawie oraz zaczęły naciskać na stronę polską w kwestii zrewidowania Układu Zgorzeleckiego w kierunku zmiany stwierdzenia, iż reguluje on granicę „polsko-niemiecką” na stwierdzenie, że reguluje „granicę między PRL a NRD”. Takie też sformułowania znalazły się w enerdowskim projekcie układu normalizującego stosunki NRD – RFN, jaki został przekazany Bonn. W rozmowie z Ulbrichtem Gomułka stwierdził: „Czy myślicie, że jestem głupi i nie wiem co się za tym kryje?!”. Takie ujęcie interpretacyjne pozwalało uchylić się Bonn od uznania polskiej granicy zachodniej jako granicy między państwami trzecimi (w marcu 1970 roku PRL wystosował oficjalny protest dyplomatyczny do NRD w tej sprawie). Gomułka stawiał zarzut stronie enerdowskiej, że swoją polityką pokazuje niewdzięczność za wieloletnie wspieranie przez Warszawę NRD na scenie międzynarodowej.
W październiku 1969 roku kanclerzem RFN został Willy Brandt. Kreml, który sam rozpoczął negocjację z RFN o normalizacji stosunków, nie wystąpił bezpośrednio przeciwko strategii Gomułki w kontaktach z nowymi władzami niemieckimi, ale zalecał powściągliwość. Gomułka naciskał Breżniewa, by w rozmowach z Bonn podkreślał konieczność uznania przez RFN nienaruszalności powojennych granic w Europie. Kreml oceniał postulaty polskie z jednej strony jako mało realne ze względu na trudność w zaakceptowaniu ich przez władze RFN, a z drugiej strony obawiał się, że samodzielne uregulowanie przez PRL sprawy granic z RFN może prowadzić do utraty przez ZSRR roli gwaranta granic zachodnich Polski. RFN podpisało traktat z ZSRR w sierpniu, a traktat z Polską w listopadzie tego roku, uznając wszystkie żądania Warszawy odnośnie do kwestii gwarancji granicy zachodniej Polski.
Uroczyste podpisanie układu PRL – RFN nastąpiło 7 grudnia 1970 roku
287
. W czasie wizyty w Warszawie Brandt złożył
hołd przy Pomniku Bohaterów Getta
Bunt robotników Wybrzeża w 1970 i odsunięcie Władysława Gomułki
edytuj
edytuj kod
Grudzień 1970
, tłum niesie zwłoki zabitego przez
MO
Zbyszka Godlewskiego (
Janek Wiśniewski padł
Osobny artykuł:
Grudzień 1970
Do protestów doszło w Trójmieście i w Szczecinie. Manifestacje w Trójmieście skończyły się atakiem na siedzibę PZPR i starciami z MO. Zamieszki i strajki zostały zdławione przez milicję. Do zamieszek doszło też w Szczecinie, gdzie protest przerodził się w atak na KW PZPR
288
. Po kolejnym kryzysie politycznym w grudniu 1970 i po pacyfikacji
strajków na Wybrzeżu
I sekretarz KC PZPR, Władysław Gomułka został 20 grudnia 1970 pozbawiony funkcji I sekretarza KC PZPR, najbliższych współpracowników Gomułki (
Zenon Kliszko
Marian Spychalski
Ryszard Strzelecki
Bolesław Jaszczuk
Ignacy Loga-Sowiński
) usunięto z
Biura Politycznego KC PZPR
i sekretariatu KC, nieco później z rządu PRL. Ze stanowiska premiera 23 grudnia zrezygnował
Józef Cyrankiewicz
, jego obowiązki przejął
Piotr Jaroszewicz
, dotychczasowy wicepremier w
rządzie Cyrankiewicza
, roszady politycznej dopełniło zastąpienie
Mariana Spychalskiego
na funkcji
przewodniczącego Rady Państwa
przez Cyrankiewicza. Na VII plenum KC PZPR 20 grudnia 1970 funkcję I sekretarza KC otrzymał
Edward Gierek
, dotychczasowy I sekretarz KW w Katowicach i członek Biura Politycznego, do Biura Politycznego i Sekretariatu KC weszli również zwolennicy Edwarda Gierka z grupy śląskiej i popierający zmianę władz PZPR zwolennicy
Mieczysława Moczara
. Protesty ucichły, jednak trwały dalej m.in. w Stoczni Gdańskiej, na miejsce przyjechał Edward Gierek, premier Jaroszewicz i minister
Wojciech Jaruzelski
. Delegacja ustąpiła z wcześniejszych żądań i wypracowała porozumienie. Do podobnej wizyty doszło też w Stoczni Gdańskiej, gdzie Edward Gierek przekonał robotników do odwołania strajku. 15 lutego 1971 roku rząd wycofał podwyżki cen
289
W trakcie zamieszek na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku Prymas Polski Stefan Wyszyński był zaniepokojony możliwością interwencji wojskowej w Polsce ze strony sił radzieckich i wschodnioniemieckich oraz, co za tym idzie, o zachowanie przez PRL nawet ograniczonej suwerenności. Nie widział możliwości przeciwstawienia się takiej interwencji i obawiał się bezużytecznego rozlewu polskiej krwi
290
W wyniku wydarzeń grudniowych doszło do wytworzenia się swoistego „robotniczego prawa weta” wobec posunięć władz państwowo-partyjnych
291
Sam Gomułka, w rozmowie z
Andrzejem Werblanem
w 1981 był przekonany, że
został obalony przez spisek inspirowany z Moskwy
To
Breżniew
mnie zdjął, zawsze miałem kiepską opinię o nim jako o polityku i nie ukrywałem tego
– stwierdził
292
Rządy Edwarda Gierka (1970–1980)
edytuj
edytuj kod
Edward Gierek
(1970)
Piotr Jaroszewicz
(1977)
Zobacz publikację
Historia powszechna/Polska Edwarda Gierka
w Wikibooks
Nowe kierownictwo PZPR powołało komisję do zbadania przyczyn tragedii na Wybrzeżu
293
Władze radzieckie zaniepokojone zachwianiem się stabilności PRL poparły przejęcie władzy przez
Edwarda Gierka
. Jednocześnie podczas pierwszej wizyty oficjalnej Gierka u
Leonida Breżniewa
w styczniu 1971 roku kierownictwo radzieckie wyraziło oczekiwanie skierowane do nowych władz PZPR, że Polska zmieni strukturę własności rolnej w kraju w kierunku upaństwowienia ziemi, zaostrzy politykę wobec Kościoła katolickiego, wyeliminuje wpływy niemarksistowskie w naukach społecznych oraz zacieśni powiązania gospodarcze z krajami socjalistycznymi
294
W dniach od 27 czerwca do 5 lipca 1978 Mirosław Hermaszewski – pierwszy Polak (wraz z
Piotrem Klimukiem
) odbył lot w kosmos na
statku
Sojuz 30
295
W lipcu 1980 roku PZPR osiągnęła najwyższą liczebność w swojej historii – 3 mln 149 tys. członków
296
Polityka gospodarcza i społeczna w latach siedemdziesiątych
edytuj
edytuj kod
Rządy ekipy Gierka rozpoczęły się od decyzji (1 marca 1971 r.) o anulowaniu podwyżki cen artykułów żywnościowych, która doprowadziła do wydarzeń grudniowych 1970 r. i zamrożeniu cen podstawowych produktów żywnościowych do końca 1972 roku (decyzja ta została przedłużona do 1976 roku)
297
Ekipa Gierka sformułowała nową politykę społeczno-gospodarczą, tzw.
IV plan pięcioletni
298
, strategię przyspieszonego rozwoju gospodarczego i społecznego Polski, zakładającą utrzymanie szybkiego
wzrostu gospodarczego
i jednoczesną poprawę materialnych i kulturowych warunków życia społeczeństwa. Władze promowały wtedy wszędzie, w mediach, pochodach i na defiladach hasło „Aby Polska rosła w siłę, a ludzie żyli dostatniej”. Rozwój kraju w latach 1971–1975, finansowany wysokimi kredytami zagranicznymi, przejawił się we wzroście
dochodu narodowego
o ok. 60%, a płac realnych o ok. 40%. Udział wydatków na konsumpcję wzrósł w latach 70. z 25% do 40% PKB
299
Blok mieszkalny „
Haperowiec
” w Katowicach (1968)
Dworzec kolejowy
Warszawa Centralna
(1975)
Klub Międzynarodowej Prasy i Książki
w Warszawie (1975)
Ściana Wschodnia w Warszawie
(1975)
W latach 70. zbudowano 617 nowych zakładów przemysłowych
300
. Zrealizowano szereg ważnych dla kraju inwestycji, m.in. odbudowano
Zamek Królewski
Zamek Ujazdowski
w Warszawie, zbudowano
Bibliotekę Narodową
Trasę Łazienkowską
w Warszawie, dworzec
Warszawa Centralna
Centralną Magistralę Kolejową
(pierwszą w Polsce linię
kolei dużych prędkości
, przystosowaną do ruchu z prędkością 250 km/h, czego nie wykorzystywano aż do 2013, kiedy kupiono pociągi
Pendolino
). W
Konstantynowie
pod Płockiem zbudowano najwyższy
maszt radiowy
na świecie o wysokości dwóch
Wież Eiffla
, dzięki czemu
Polskie Radio
można było odbierać na całym świecie. Rozwijała się
infrastruktura
, zbudowano drogę szybkiego ruchu Warszawa–Katowice, kopalnie w
Zagłębiu Lubelskim
i Bełchatowie. Wybudowano
rafinerię gdańską
Port Północny
, walcownie w Nowej Hucie i Częstochowie,
cukrownię w Łapach
. Wybudowano elektrownie
Kozienice
Dolna Odra
301
. W 1975 roku zbudowano w Bełchatowie największą elektrociepłownię węglową węgla brunatnego na świecie
302
. W latach 70. XX wieku z powodu złych warunków bytowych społeczeństwa budowano masowo
modernistyczne
, prefabrykowane osiedla mieszkaniowe dzięki czemu zbudowano wtedy najwięcej
mieszkań
w historii Polski. Fabryki rozpoczęły produkcję samochodów marki
FIAT
w Bielsku-Białej, Tychach i Warszawie. Za rządów Gierka Polska uzyskała licencję na produkcję
Fiata 126
, popularnie nazywanego maluchem. Produkcja tego pojazdu w Polsce zakończyła się dopiero w 2000 roku, w Polsce powstało ponad 3 mln sztuk tego samochodu. Fabryka
FSO
na warszawskim Żeraniu produkowała także nowoczesne i duże rodzinne samochody
Polskie Fiaty 125p
Polonezy
, które były masowo sprzedawane do państw socjalistycznych, a także na Zachód. Oprócz tego rząd uzyskał licencję na produkcję m.in. silników
Leylanda
, czy autobusów
Berliet
. Zakup zachodnich licencji doprowadził do wzrostu produkcji towarów takich jak: papier, węgiel, nawozy sztuczne, magnetofony, telewizory, maszyny i traktory. Szybki wzrost gospodarczy obkupiony był jednak łączną sumą 6 miliardów dolarów zadłużenia zaciągniętego w państwach zachodnich.
Zakłady Mechaniczne „Ursus”
(1974)
Od 1972 Polacy jako jedyni w państwach
bloku wschodniego
mogli zakładać specjalne oprocentowane konta dolarowe w
Narodowym Banku Polskim
. W 1972 utworzono sieć sklepów i kiosków walutowych „
Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego
” popularnie nazywana „Pewexem”. Sieć ta powstała z przekształcenia sieci sklepów dewizowych
Banku Pekao
. W sklepach tych można było za waluty wymienialne kupić zarówno towary krajowe, jak i importowane.
1 maja 1972 weszła w życie ustawa
Karta praw i obowiązków nauczyciela
303
, zakładająca systematyczny wzrost płac nauczycieli. W lipcu 1972 wydłużono urlopy macierzyńskie z 12 do 18 tygodni i stworzono możliwość uzyskania przez młode matki trzyletnich bezpłatnych urlopów
304
W 1974 uchwalono wciąż obowiązujący
Kodeks pracy
. Wprowadzono w tym roku dodatkowych 6, a w 1975 – 12 dni wolnych od pracy. Liczba korzystających z wczasów pracowniczych wzrosła z 2,2 mln w 1970 do 3,8 mln w 1975. Gwałtownie rosła liczba studentów: w latach 1970–1975 ich liczba zwiększyła się o 41%, do 468 tys.
305
Doroczny festyn „Trybuny Ludu” na
Stadionie Dziesięciolecia
, lata 70.
W 1972 został utworzony urząd
Ministra do spraw Kombatantów
306
. W 1974 uchwalono wciąż obowiązującą ustawę o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin
307
. Utworzony został
Państwowy Fundusz Kombatantów i Więźniów Obozów Koncentracyjnych
308
, z którego wypłacano stałe i doraźne świadczenia kombatanckie, budowano zakłady lecznice oraz domy kombatanta
250
W 1971 PZPR i ZSL przyjęły wspólne, nowe wytyczne polityki rolnej. Zakładały one m.in. wprowadzenie systemu powszechnej opieki zdrowotnej na wsi zbliżonej do tej w miastach, zapewnienie cen skupu produktów rolnych na poziomie opłacalnym z punktu widzenia rolników, zniesienie systemu obowiązkowych dostaw produktów rolnych na rzecz
kontraktacji
, rozluźnienie przepisów o normach obszarowych gospodarstw rolnych (odejście od zasady niemożności sprzedaży ziemi państwowej w ręce prywatne). Jednocześnie wprowadzono emerytury dla rolników bez następców w gospodarstwach. Postanowiono odejść od systemu reglamentacji węgla i pasz dla rolników indywidualnych. Tym samym stworzono model
polityki rolnej
całkowicie odbiegający od modeli przyjętych w innych krajach RWPG. W istotny sposób zwiększono nakłady na
przemysł spożywczy
(cukrownia w Łapach, zamrażalnia owoców w Płońsku, budowa nowoczesnych zakładów mięsnych przy pomocy wykonawców z USA i RFN oraz proszkowni mleka przy pomocy Włoch, wielki
kompleks chemiczny w Policach
produkujący m.in. nawozy, budowany przez firmy francuskie, rozbudowa zakładów „
Ursus
” w celu produkcji ciągnika na licencji „Fergussona”). Opracowano program specjalizacji w rolnictwie (dogodna polityka kredytowa, ulgi podatkowe, pierwszeństwo w nabywaniu ziemi oraz wsparcie doradcze dla gospodarstw). W
sadownictwie
odniesiono wielkie sukcesy dzięki nowym technikom upraw promowanym przez Instytut Sadownictwa w Skierniewicach. Stworzono od podstaw fermową hodowlę drobiu. Efektem polityki rolnej był istotny postęp w rolnictwie w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych. W latach 1971–1975 produkcja rolna wzrosła o 22% (produkcja zwierzęca zwiększała się corocznie o 7,8%, pogłowie
trzody chlewnej
zwiększyło się o 60%, skup wieprzowiny zwiększył się o 80%, wołowiny o 50%, skup mleka o 52%, prawie dwukrotnie zwiększyła się produkcja drobiu). Liczba
ciągników
w rolnictwie podwoiła się. Zużycie
nawozów sztucznych
wzrosło o 43%. Jednocześnie nastąpiło całkowite oderwanie cen detalicznych żywności od kosztów produkcji. Stałe i niskie ceny żywności oraz relatywnie szybki wzrost dochodów ludności spowodował powstanie rynku producenta i wzrost dotacji budżetowych do produkcji rolnej w miarę jej intensywnego wzrastania. Załamanie wzrostu produkcji rolnej nastąpiło w 1975 roku przy wciąż wzrastających potrzebach konsumpcyjnych. Zaczęto ograniczać eksport produktów rolnych by nasycić
rynek wewnętrzny
, co spowodowało zmniejszenie nakładów na unowocześnianie rolnictwa i wzrost wydatków dewizowych na import żywności i pasz. Dodatnie przez cały okres powojenny saldo w handlu zagranicznym żywnością po raz pierwszy stało się ujemne
309
potrzebny przypis
W latach 70. prowadzono politykę ułatwiającą rozwój
rzemiosła
. 8 czerwca 1972 roku uchwalono ustawę o wykonywaniu i organizacji rzemiosła, która w znaczny sposób umacniała samorząd rzemieślniczy poprzez nadanie mu uprawnień występowania w imieniu państwa w takich sprawach jak np. przyznawanie uprawnień zawodowych. Ograniczono ingerencje państwa w kształtowanie przez rzemieślników cen swoich produktów. W produkcji eksportowej rzemieślnicy mieli swobodę postępowania. W listopadzie 1976 roku PZPR i Stronnictwo Demokratyczne ustaliły wspólną politykę względem rzemiosła. W latach 1975–1980 dochody osób zatrudnionych w rzemiośle podwoiły się
271
Osobne artykuły:
Propaganda komunistyczna
Propaganda w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Propaganda sukcesu
Polityka zagraniczna ekipy Edwarda Gierka
edytuj
edytuj kod
Edward Gierek z
Jimmym Carterem
– spotkanie 30 grudnia 1977
Z ważnych spotkań dwustronnych na najwyższym szczeblu należy wymienić w szczególności wizyty w PRL prezydentów USA: Richarda Nixona w 1972 roku, Geralda Forda w 1975 r. i Jimmy’ego Cartera w 1977 roku, prezydenta Francji Valery’ego Giscarda dEstaign w 1975 roku, przywódcy Kuby Fidela Castro w 1972 roku, a także wizyty Edwarda Gierka w USA w 1974 roku oraz we Francji w 1972 roku.
W październiku 1975 roku zostało podpisane w Warszawie porozumienie między PRL a RFN w sprawie wypłacenia przez Bonn 1,3 mld marek z tytułu zaopatrzeń realizowanych dotąd przez instytucje ubezpieczeniowe PRL oraz o udzieleniu Polsce kredytu na wysokość 1 mld marek
310
Polska stała się krajem tranzytowym dla arabskich grup
terrorystycznych
, takich jak
Hezbollah
czy
Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny
, które za pośrednictwem Polski transferowały broń lub wykorzystywały ją jako bazę dla swoich przywódców
311
. W Polsce w latach 80. przebywali
Ilich Ramírez Sánchez
Abu Abbas
312
oraz współautorzy
masakry w Monachium
sprzed ośmiu lat –
Abu Nidal
(do 1987 roku)
313
Abu Daoud
(na którego w 1981 roku dokonano w Warszawie nieudanego zamachu)
314
Stosunki państwo – Kościół w dekadzie gierkowskiej
edytuj
edytuj kod
W kwietniu 1971 roku biskupi polscy pisali w liście do premiera Jaroszewicza o braku w skali całego kraju około 500 kościołów i 300 kaplic. Głos w tej sprawie zabrał sam Prymas Wyszyński: “My nie chcemy pomocy, nie chcemy pieniędzy, cegły czy innych materiałów. Nie chcemy nawet ludzi do pracy. (...) Wiele jest innych potrzeb: szkoły, szpitale. Wydaje nam się jednak, że niektóre rzeczy mogłyby być później wybudowane, a wcześniej świątynie. Niejedna klubokawiarnia, niejedno kino nie jest najpilniejszą potrzebą. Wystarczyłoby materiału na wybudowanie skromnej kapliczki w której ludzie mogliby się modlić bez przeszkód.”
315
Na mocy ustawy uchwalonej przez Sejm PRL 23 czerwca 1971 roku przyznano kościołowi katolickiemu prawo własności ponad 4000 kościołów i kaplic blisko 1,500 budynków oraz kilkaset hektarów gruntów ornych. 2 lata później dodatkowo kościół otrzymał ponad 600 nieruchomości. Z korzyścią dla kościoła uregulowano również sprawy finansowe związane z księgami inwentarzowymi bowiem 10 lutego 1972 roku ukazało się rozporządzenie Ministra Finansów uchylające obowiązek prowadzenia ksiąg inwentarzowych przez kościelne osoby prawne zakony i kongregacje duchowne. Tylko z tego tytułu kościół posiadał zaległości podatkowe wynoszące na koniec 1970 roku 368 mln zł. W lipcu 1972 roku rozporządzeniem Rady Ministrów umorzono znaczącą część tej kwoty
316
Doniosłym wydarzeniem było podpisanie 6 lipca 1974 roku w Rzymie protokołu ustanawiającego stałe kontakty robocze pomiędzy PRL a Stolicą Apostolską co odczytywano jako zapowiedź nawiązania w przyszłości pełnych stosunków dyplomatycznych.
3 sierpnia 1976 roku doszło do wręcz manifestacyjnego okazywania Stefanowi Wyszyńskiemu sympatii przez wysokich dygnitarzy państwowych. W dniu 75 urodzin kardynała Wyszyńskiego do pałacu Prymasa udał się szef gabinetu prezesa Rady Ministrów wręczając bukiet 75 róż i wypowiadając w imieniu premiera Jaroszewicza życzenia by hierarcha w dalszym ciągu przewodził Kościołowi w Polsce
317
Edward Gierek dwukrotnie spotykał się z prymasem Wyszyńskim (1977 i 1979)
318
. 1 grudnia 1977 Edward Gierek jako pierwszy przywódca komunistyczny spotkał się z papieżem, którym był wówczas
Paweł VI
319
Po powstaniu opozycji demokratycznej w drugiej połowie lat 70 na początku kościół nie dostrzegał konieczności radykalnych zmian społecznych. Rada Główna Episkopatu podczas swoich obrad w marcu 1978 roku stwierdzała: “(...) są silne naciski na kościół z różnych stron i próba wciągnięcia go w swoje rozgrywki. Jest duże uaktywnienie niektórych grup katolików świeckich niezrzeszonych. (...) Nie możemy pozwolić się wciągnąć w ich aktywizację polityczną, ale z drugiej strony nie możemy ich zwalczać. Kościołowi i Narodowi one nie szkodzą, byleby tylko działały umiarkowanie, by nie przekroczyły limitu bezpieczeństwa (...) Musimy bronić Kościół, ale też musimy się bronić by Naród nie stanął w sytuacji trudnej. Co zyskamy gdyby odszedł Gierek? Nieustannie stajemy wobec tylu niewiadomych.” Również podczas głodówki, która miała miejsce w kościele Świętego Krzyża w październiku 1979 roku do świątyni przybył sekretarz generalny Konferencji Episkopatu Polski biskup Bronisław Dąbrowski, który odniósł się krytycznie do prowadzonego w niej protestu
320
Po wyborze Karola Wojtyły na papieża władze postanowiły skierować do niego depeszę gratulacyjna podpisaną nie tylko przez tytularną głowę państwa – Przewodniczącego Rady Państwa, co było zgodne z protokołem dyplomatycznym, ale i przez I sekretarza PZPR
321
. Oficjalnie władze wyrażały radość z wyboru Jana Pawła II, ale członkowie władz partyjnych przyjęli ten fakt z zakłopotaniem.
Towarzysze, mamy problem
– stwierdził Gierek, otwierając pierwsze po wyborze papieża posiedzenie Biura Politycznego
322
. Wizyta Jana Pawła II w ojczyźnie w 1979 roku była pierwszym pobytem głowy Kościoła katolickiego w kraju bloku wschodniego. Podczas pielgrzymki Edward Gierek spotkał się oficjalnie z papieżem Janem Pawłem II.
Według badań socjologicznych, na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, z 3 mln członków PZPR jedynie 27 procent deklarowało światopogląd materialistyczny
323
Pierwsze znamiona kryzysu gospodarczego
edytuj
edytuj kod
Kartki na cukier, wprowadzone w lipcu 1976 roku
Osobne artykuły:
Zadłużenie zagraniczne PRL
Reglamentacja towarów w PRL
Przyczyną załamywania się polityki gierkowskiej po 1975 r. było niepodjęcie reform politycznych i gospodarczych, wysoka akumulacja dochodu narodowego,
zadłużenie zagraniczne
. Załamanie się „gierkowskiego cudu gospodarczego” przyspieszyła zmiana międzynarodowej koniunktury gospodarczej w postaci kryzysu naftowego w 1973 roku, który przyniósł drastyczną zwyżkę cen energii (w związku z tym na Zachodzie wystąpiła recesja). Do Polski, ze względu na przyjęty w ramach RWPG system rozliczeń za ropę, podwyżka dotarła z opóźnieniem, gdyż główny dostarczyciel energii – ZSRR – modyfikował ceny co 5 lat. Już w sierpniu 1974 roku wpływy z eksportu przestały wystarczać na spłatę kredytów i import. W grudniu 1975 roku Polsce po raz pierwszy zabrakło dewiz i musiała zaciągnąć pożyczkę dewizową w ZSRR
324
W istotny sposób zwiększało się zadłużenie państwa z 1 mln 360 tys. dolarów do 8 mld 411 mln dolarów w 1975 roku osiągając granicę bezpieczeństwa, czyli stan w którym roczny koszt obsługi długów zagranicznych przekracza 25% rocznych wpływów z eksportu. W 1980 r. zadłużenie wyniosło już 24 mld 969 mln dolarów
325
Tempo wzrostu dochodu narodowego zaczęło maleć. W 1976 roku wynosiło w stosunku do roku poprzedniego 6,8% (w 1975 – 9%), w 1977 r. wzrost ten wyniósł 5%, w 1978 – 3%, a w 1979 roku po raz pierwszy w PRL nastąpił jego spadek o 2,3%
326
Kryzys polityczny
edytuj
edytuj kod
Zniszczenia po walkach ulicznych w czasie protestów robotniczych w Radomiu w 1976 roku
Pielgrzymka Jana Pawła II
, msza na pl. Zwycięstwa w Warszawie (1979)
Osobne artykuły:
Komitet Obrony Robotników
Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”
Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela
Polskie Porozumienie Niepodległościowe
Konfederacja Polski Niepodległej
Wolne Związki Zawodowe Wybrzeża
Doświadczenie i Przyszłość
Czerwiec 1976
Opozycja polityczna w PRL
10 lutego 1976 roku Sejm uchwalił zmiany w Konstytucji PRL, które m.in. wprowadzały sojusz z ZSRR i tzw.
kierowniczą rolę
PZPR jako konstytucyjne zasady ustrojowe państwa. W związku ze sprzeciwem przewodniczącego Komisji Konstytucyjnej prof. Henryka Jabłońskiego do projektu nie wprowadzono przepisów dotyczących ustanowienia funkcji prezydenta PRL, którą miał objąć Edward Gierek
327
. Podczas głosowania nad projektem zmiany Konstytucji od głosu wstrzymał się jedynie poseł katolicki
Stanisław Stomma
, usunięty następnie ze składu Sejmu
328
. Zmiany zostały skrytykowane przez intelektualistów, a do władz skierowany został tzw.
List 59
, który krytykował zmiany w konstytucji, powołując się na podpisany przez Polskę w 1975 roku
Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie
Osobne artykuły:
List 59
Memoriał 101
W czerwcu 1976 po ogłoszeniu przez
rząd
Piotra Jaroszewicza
wprowadzenia drastycznych podwyżek
cen urzędowych
na niektóre artykuły konsumpcyjne miała miejsce fala
strajków
i protestów robotniczych (m.in. w Radomiu i Ursusie).
Osobne artykuły:
Czerwiec 1976
Wydarzenia radomskie
Relatywnie
liberalny
okres rządów Gierka tolerował po 1976 powstanie i działalność zorganizowanej
opozycji
na czele której stali w części młodzi działacze wykluczeni z PZPR w 1965 roku i intelektualiści katoliccy skupieni wokół pisma „
Znak
”. Na początku 1976 roku powstała pierwsza tajna organizacja opozycyjna
Polskie Porozumienie Niepodległościowe
. Twórcami PPN byli:
Wojciech Karpiński
Andrzej Kijowski
Zdzisław Najder
Jan Olszewski
Jan Józef Szczepański
. Po
czerwcowych strajkach 1976 roku
z inicjatywy
Antoniego Macierewicza
Piotra Naimskiego
Jana Józefa Lipskiego
Jacka Kuronia
powołano we wrześniu 1976
Komitet Obrony Robotników
, który stawiał sobie za cel obronę pracowników. KOR został 29 września 1977 przekształcony w
Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”
. W 1977 powstał
Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela
Po śmierci 7 maja 1977 w niewyjaśnionych okolicznościach studenta
Uniwersytetu Jagiellońskiego
Stanisława Pyjasa
, współpracownika KOR i masowych demonstracjach studentów w Krakowie, w głównych miastach akademickich kraju zaczęły się tworzyć
Studenckie Komitety Solidarności
. Wśród ich działaczy byli:
Liliana Batko
Bogusław Sonik
Bronisław Wildstein
Ewa Kulik
Róża Woźniakowska
Andrzej Mietkowski
Kazimierz Świtoń
Władysław Sulecki
i inni powołali 23 lutego 1978
Wolne Związki Zawodowe Górnego Śląska
. Członkowie KOR związani z pismem „
Robotnik
” zainicjowali 29 kwietnia 1978 powołanie
Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża
. Założycielami WZZ Wybrzeża byli
Andrzej Gwiazda
Krzysztof Wyszkowski
i Antoni Sokołowski, później dołączyli m.in.
Bogdan Borusewicz
Joanna Duda-Gwiazda
Andrzej Kołodziej
Maryla Płońska
Alina Pienkowska
Anna Walentynowicz
Lech Wałęsa
Lech Kaczyński
Bogdan Lis
Tadeusz Szczepański
. Opozycyjne pisma i książki wydawała poza zasięgiem komunistycznej
cenzury
m.in.
Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA
. Poza cenzurą ukazywały się pisma:
Zapis
Głos
Krytyka
Opinia
Spotkania
i inne. Opozycjoniści początkowo nękani rewizjami i aresztowaniami w lutym 1977 zostali zwolnieni z więzień, a w lipcu 1977 ogłoszono amnestię. Systematyczne represje
Służby Bezpieczeństwa
wobec działaczy opozycji trwały jednak z różnym natężeniem do
porozumień sierpniowych
, kończących falę masowych strajków robotniczych latem 1980 roku (porozumienia przewidywały zwolnienie wszystkich aresztowanych).
W październiku 1978 roku papieżem wybrany został dotychczasowy arcybiskup metropolita krakowski kardynał Karol Wojtyła, jako
Jan Paweł II
. W czerwcu 1979 roku Jan Paweł II odbył pielgrzymkę do Polski, która zgromadziła publicznie rzesze wiernych
329
. 1 września 1979 powstała pierwsza opozycyjna partia polityczna –
Konfederacja Polski Niepodległej
, kierowana przez
Leszka Moczulskiego
, współzałożycielem KPN był m.in.
Romuald Szeremietiew
Również w samej PZPR narastał ferment. Już na plenum KC w grudniu 1978 roku mocno zabrzmiały tony krytyczne wobec polityki ekipy Gierka. W lutym 1980 roku odbył się VIII Zjazd PZPR na którym zwolniono Piotra Jaroszewicza z funkcji członka Biura Politycznego. Jaroszewicz wkrótce ustąpił też ze stanowiska premiera, które objął
Edward Babiuch
330
. W 1978 rozpoczął działalność nieformalny klub dyskusyjny
Doświadczenie i Przyszłość
grupujący zarówno kręgi niezależnej inteligencji, jak i reformistycznie nastawione środowiska partyjne (
Stefan Bratkowski
Kazimierz Dziewanowski
Bogdan Gotowski
Jan Górski
Andrzej Krasiński
Jan Malanowski
Klemens Szaniawski
Andrzej Wielowieyski
Andrzej Zakrzewski
Witold Zalewski
i inni). Pierwsze i jedyne spotkanie oficjalne odbyło się 14 listopada 1978 pod egidą
Towarzystwa Wolnej Wszechnicy Polskiej
. Dalszych spotkań zabroniły władze państwowe. W maju 1979 DiP opublikował na podstawie ankiet rozesłanych do około 100 naukowców i dziennikarzy
Raport o stanie Rzeczypospolitej i drogach wiodących do jej naprawy
. W dokumencie postulowano zmiany sposobu sprawowania władzy, w tym demokratyzację PZPR, większe upodmiotowienie społeczeństwa w relacjach z władzą poprzez wzmocnienie systemu przedstawicielskiego, stworzenie autentycznych związków zawodowych, zagwarantowanie równości wobec prawa, prawa do pracy i opieki społecznej, powszechnego dostępu do kultury, poszanowania praw wierzących. Wskazywano przy tym, że zmiany te mieszczą się w modelu socjalistycznym
331
332
Strajki 1980 roku i powstanie „Solidarności”
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Sierpień 1980
Porozumienia sierpniowe
Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”
Brama Stoczni Gdańskiej w czasie strajku w sierpniu 1980 roku
Podpisanie porozumień sierpniowych w
Szczecinie
, 30 sierpnia 1980
Wraz z narastającym zadłużeniem oraz oderwaniem się cen produktów od kosztów ich wytwarzania co powodowało pustoszenie rynku towarów konsumpcyjnych sytuacja gospodarcza Polski pogarszała się. Nowy rząd pod kierownictwem Edwarda Babiucha rozpoczął politykę oszczędności i dyscyplinowania wydatków budżetowych
333
. 1 lipca 1980 władze ogłosiły podwyżkę cen żywności. 2 lipca 1980 roku Centralny Zarząd Przemysłu Mięsnego rozszerzył tzw. komercyjną (po cenach wyższych niż urzędowe) sprzedaż artykułów mięsnych
330
. Były to bezpośrednie impulsy do wybuchu pokojowo przebiegającego buntu społecznego. Strajki robotnicze wybuchły w lipcu 1980 w Żyrardowie i Lublinie. Rząd przystał na żądania płacowe strajkujących. Sytuacja uspokoiła się, a Edward Gierek udał się na urlop na Krym. W połowie sierpnia strajki wybuchły na Wybrzeżu, obejmując stopniowo cały kraj, łącznie z kopalniami węgla na Górnym Śląsku. Wydarzenia tamtego okresu historii Polski określa się mianem
Sierpnia 1980
. 14 sierpnia wybuchł strajk w
Stoczni Gdańskiej
w Gdańsku. Powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, który zrzeszał strajkujące zakłady na terenie całej Polski. Żądania strajkujących z początku o charakterze ekonomicznym z czasem dotyczyły również spraw ogólnospołecznych. Najbardziej dalekosiężnym było żądanie wolnych związków zawodowych. Efektem strajków były
Porozumienia sierpniowe
podpisane w
Szczecinie
Gdańsku
Jastrzębiu-Zdroju
Próba sił władz i „Solidarności” 1980–1981, kryzys gospodarczy
edytuj
edytuj kod
We wrześniu 1980 roku, na VI Plenum KC PZPR, pod presją wydarzeń zmuszony do ustąpienia został I sekretarz KC
Edward Gierek
po
zawale serca
odsunięty od władzy, którego na tym stanowisku zastąpił
Stanisław Kania
. W partii tworzyły się różne frakcje, które albo przyjmowały twarde stanowisko, licząc na interwencję radziecką dla stłumienia kontrrewolucji lub bardziej umiarkowane, które liczyły na stopniowe „obłaskawienie” i demontaż tworzącej się opozycji społecznej. W pewnej fazie akcji strajkowej robotnicy uzyskali znaczące poparcie ze strony grupy dysydentów głównie związanych z
KOR
-em. Doradcami Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego (MKS) w Gdańsku byli między innymi:
Lech Kaczyński
Bronisław Geremek
Tadeusz Mazowiecki
Andrzej Wielowieyski
Lech Wałęsa
Stanisław Kania
Gen.
Wojciech Jaruzelski
Okres od powstania i rejestracji związku zawodowego „Solidarność” do wprowadzenia stanu wojennego był bardzo burzliwy. Był to okres wytężonej aktywności społecznej i politycznej milionowych rzesz Polaków, który zaowocował powstaniem szerokiego, obejmujące różne warstwy środowiska, ruchu społecznego skupionego wokół Solidarności. Było to gremialne przeciwstawienie się systemowi komunistycznemu. W zdecydowanej większości zakładów pracy (oprócz jednostek zmilitaryzowanych) powstawały komórki wolnych związków zawodowych, a prorządowe związki zostały spychane na dalszy plan. Wkrótce powstała „
Solidarność Rolnicza
”, a także reprezentacja środowisk studenckich – „
Niezależne Zrzeszenie Studentów
” (NZS).
„Solidarność” działała na zasadzie terytorialnej, a nie jak wszystkie „klasyczne” związki zawodowe na zasadzie branżowej. „Przy takiej organizacji było rzeczą jasną, że specyficzne interesy zawodowe zostaną podporządkowane celowi nadrzędnemu i że celem tym może być tylko stworzenie taranu do walki politycznej (...) Była to rezygnacja z idei trady unionów, to jest z obrony specyficznych interesów grup zawodowych” – stwierdzał historyk Andrzej Walicki
334
Władze próbowały przeciwdziałać i hamować rozwój opozycji. Działacze byli aresztowani, nasilała się propaganda skierowana przeciw Solidarności. Po stronie związku też pojawiały się grupy niewahające się przed konfrontacją. W okresie napięcia, bliskiego konfrontacji 10 listopada 1980 doszło do rejestracji
NSZZ „Solidarność”
. Powstał Tygodnik Solidarność, którego pierwszym redaktorem naczelnym został
Tadeusz Mazowiecki
. Prawdopodobnie grudzień 1980 był pierwotnym terminem wprowadzenia
stanu wojennego
w Polsce. Dzięki osobistym naciskom
Zbigniewa Brzezińskiego
administracja
Jimmy’ego Cartera
ostrzegła ZSRR, że takie działanie spotka się z natychmiastową ripostą USA. Nieco wcześniej odbyła się druga część Plenum KC, na którym zdecydowano o zwołaniu nadzwyczajnego zjazdu PZPR.
W 1980 roku dochód narodowy spadł o 6% w porównaniu z rokiem poprzednim. Eksport spadł o 4,2%
335
11 lutego 1981 generał
Wojciech Jaruzelski
, minister obrony narodowej, objął także stanowisko premiera. W Sejmie apelował w swoim wystąpieniu o 90 spokojnych dni.
W marcu 1981 gdy w kraju i przy polskich granicach przeprowadzono ćwiczenia wojsk
Układu Warszawskiego
Sojuz-81, rząd przyjął kurs konfrontacyjny wobec Solidarności. Miała miejsce tzw.
prowokacja bydgoska
. Siły milicji pobiły trzech działaczy Solidarności (m.in.
Jana Rulewskiego
). Władze związku zażądały wyjaśnienia przyczyny i przebiegu zajść. W związku narastały radykalne nastroje, żądano od Lecha Wałęsy proklamowania strajku generalnego. Wałęsa na posiedzeniu Krajowej Komisji Porozumiewawczej „Solidarności” przeciwstawił się dominującej w związku tendencji do konfrontacji z władzą i z naruszeniem statutu związku, samodzielnie, zadecydował o jedynie ostrzegawczym charakterze strajku
336
.”. Takie stanowisko wywołało konflikt w łonie kierownictwa „Solidarności”, m.in. z funkcji rzecznika prasowego związku zrezygnował
Karol Modzelewski
. W wyniku mediacji prymasa
Stefana Wyszyńskiego
, który odniósł się negatywnie do idei strajku generalnego
337
. „doszło do spotkania Lecha Wałęsy i wicepremiera
Rakowskiego
. Zawarto porozumienie, które mówiło, że Solidarność odwołała strajk. Na posiedzeniu BP KPZR 2 kwietnia 1981 r., odnosząc się do zawartego kompromisu minister obrony ZSRR
Dmitrij Ustinow
stwierdził: „Kiedyś sądziliśmy, że tow. Jaruzelski jest niezłomnym działaczem. Okazało się, że w gruncie rzeczy jest słaby”. Jednocześnie Komisja Biura politycznego KPZR zarzuciła w swoim dokumencie Wojciechowi Jaruzelskiemu i Stanisławowi Kani przywiązanie do „idei nacjonalistycznej, która mówiła, że Polak zawsze dogada się z Polakiem. Z tego bierze się nie tylko nieuzasadniona ustępliwość wobec żądań „Solidarności”, ale także paniczny strach przed konfrontacją z nią, strach przed wprowadzeniem wojsk radzieckich”
338
.”.
Od kwietnia do października 1981 ponownie objęto systemem tzw.
kartek żywnościowych
wiele istotnych towarów np. mięso, masło, tłuszcze, mąka, ryż, mleko dla niemowląt itd. Całkowicie załamał się skup produktów rolnych. Przestały oddziaływać na producentów podwyżki cen skupu, gdyż rolnicy stracili zaufanie do pieniądza, za który zresztą nie mogli nabyć innych towarów których brakowało na rynku. W tej sytuacji rząd zmuszony był do wprowadzenia tzw. sprzedaży wiązanej (za maszyny trzeba było płacić zbożem) co było cofnięciem się do formy gospodarki wymiennej. Jednocześnie „Solidarność” wzywała rolników do wstrzymywania się ze sprzedażą państwu produktów rolnych
339
W marcu 1981 rząd gen.
Jaruzelskiego
przestał spłacać kapitał i odsetki od kredytów zaciągniętych w ok. 360 bankach w państwach Europy Zachodniej należących do
Klubu Paryskiego
. Łączna wysokość należności z tego tytułu wynosiła ok. 3 mld dolarów. We wrześniu delegacji rządowej udało się osiągnąć z wierzycielami porozumienie, które przewidywało odroczenie 95% płatności do końca 1988 roku
340
. Łączne
zadłużenie zagraniczne PRL
w tym okresie wynosiło 25,5 miliarda
USD
oraz 3,1 miliarda
rubli transferowych
(ok. 2,5 miliarda USD)
341
342
W związku z niedoborami podstawowych produktów spożywczych i lekarstw
Polonia
, liczne organizacje charytatywne oraz organizacje rządowe z Europy Zachodniej organizowały pomoc dla Polski, przekazywaną zarówno kanałami rządowymi (
Ministerstwo Zdrowia
), jak i społecznymi (
Caritas
, parafie, „Solidarność”)
W kwietniu Jaruzelski i Kania udali się z wizytą do Moskwy. 7 kwietnia w kraju zakończyły się manewry
Sojuz ’81
, ale radziecka obecność wojskowa w Polsce była poważnym zagrożeniem stłumienia siłą ruchu solidarnościowego. 12 maja 1981 zarejestrowano
Niezależny Związek Zawodowy Rolników Indywidualnych Solidarność
. Była to organizacja reprezentująca interesy rolników indywidualnych. Wywalczyli oni konstytucyjne zagwarantowanie prawa do indywidualnej własności ziemi.
IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR w lipcu 1981 potwierdził impas polityczny rządzącej partii i jej niezdolność do zasadniczych reform społeczno-gospodarczych – oczekiwanej przez
„Solidarność”
demokratyzacji
ustroju politycznego i racjonalizacji zasad centralnie sterowanej
gospodarki nakazowo-rozdzielczej
10 września 1981 roku władze radzieckie przekazały polskiej stronie rządowej informację, że w związku z sytuacją w Polsce w 1982 roku ZSRR dostarczy do Polski mniej o 64% ropy naftowej i o 47% gazu. Oleju napędowego Polska miała nie uzyskać wcale
343
W październiku 1981 I sekretarzem KC PZPR po dymisji wybranego w lipcu
Stanisława Kani
został Wojciech Jaruzelski.
Z czasem zaostrzała się retoryka działaczy solidarnościowych. Jan Lityński stwierdzał, że o ile „do lipca, sierpnia była jeszcze jakaś możliwość dogadania się z rządem” to potem było już wiadome, że „władza się nie zmieni, że trzeba zmienić władzę”. 3 grudnia 1981 roku na spotkaniu Komisji Koordynacyjnej z przewodniczącymi regionów „Solidarności” Lech Wałęsa stwierdził:
Dzisiaj konfrontacja jest nieunikniona i ona będzie. Tylko problem, chciałem do tej konfrontacji dojść naturalnie, wtedy, kiedy prawie wszystkie grupy społeczne będą z nami. Jednak w moich opiniach, obliczeniach pomyliłem się bo myślałem, że jeszcze wytrwamy, wtedy obalimy i te sejmy i te rady itd. (...) Okazuje się, że chyba dalej tą taktyką nie pojedziemy. (...) zmiana systemu nie może się obejść bez targania po szczękach, no nie ma mowy, tylko trzeba ją wygrać
344
W 1981 roku dochód narodowy zmniejszył się o 12% w ujęciu rocznym
335
Stan wojenny, rządy Wojciecha Jaruzelskiego
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Stan wojenny w Polsce (1981–1983)
Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego
Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego
Ofiary stanu wojennego w Polsce (1981–1983)
Obozy dla internowanych 1981–1982
Strona tytułowa „
Trybuny Ludu
” 14 grudnia 1981
Czołgi T-55 na ulicach w czasie stanu wojennego
13 grudnia 1981
Rada Państwa
nielegalnie (nawet w rozumieniu prawa PRL, gdyż nie mogła podejmować decyzji w trakcie sesji Sejmu) wprowadziła
stan wojenny
na obszarze całego kraju. Ukonstytuowała się
Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego
, której przewodniczącym został gen. Wojciech Jaruzelski.
Wprowadzenie stanu wojennego nie spotkało się z masowym sprzeciwem społecznym. Opór członków zawieszonego związku był słaby
345
W 2006
Instytut Pamięci Narodowej
oszacował liczbę
ofiar śmiertelnych stanu wojennego
(w okresie od 13 grudnia 1981 do 22 lipca 1983), które poniosły śmierć (głównie śmiertelne postrzały i pobicia) podczas strajków i manifestacji na 56 osób
346
31 sierpnia doszło w całym kraju do licznych demonstracji organizowanych przez „Solidarność”. Jednak mimo ostrości protestów pokazały one, że wpływy „Solidarności” słabną
347
W grudniu 1982 stan wojenny został zawieszony. Do tej decyzji przyczyniła się mała skala protestów społecznych zapowiadanych przez podziemna „Solidarność” na 10 listopada 1982 roku
348
. 14 listopada 1982 roku zwolniono z internowania Lecha Wałęsę.
22 lipca 1983 Rada Państwa ogłosiła zniesienie stanu wojennego.
Jednym z najbardziej znanych zabójstw na tle politycznym było dokonane w 1984 przez funkcjonariuszy
Służby Bezpieczeństwa
morderstwo ks.
Jerzego Popiełuszki
Gospodarka w latach 80.
edytuj
edytuj kod
W 1982 roku miało miejsce dalsze zmniejszenie dochodu narodowego (o 5,5%), ale już w trzecim kwartale produkcja zaczęła odbijać (o 2%), a w czwartym wzrosła o 7%. Był to okres hamowania spadku i rozpoczęcia wzrostu.
W latach 1982–1988 dochód narodowy zwiększył się o 22,6% w stosunku do roku 1981. Działo się to w warunkach gwałtownego zmniejszenia importu z państw zachodnich (o ponad 30%) związanego z polityką sankcji i restrykcji wprowadzonych przez Zachód po wprowadzeniu stanu wojennego. Z tego powodu nastąpiło również drastyczne pogorszenie zaopatrzenia gospodarki w surowce, półfabrykaty i towary konsumpcyjne. Żeby ochronić gospodarkę przed załamaniem oraz spłacać bieżące należności związane z zadłużeniem niezbędne było zwiększenie eksportu w celu pozyskania dewiz. W latach 1982–1988 eksport wzrósł o 56%, a import o 27%.
Rosły w tym okresie ceny i płace. Wzrost płac starano się kształtować tak by nie doszło do ogołocenia rynku. Jeszcze w 1982 roku realna wielkość wynagrodzeń spadła o 25%. Natomiast w latach 1983–1988 wzrost płac realnych wyniósł 20%, a w samym 1989 r. wyniósł 9%.
Po załamaniu się inwestycji w latach 1979–1982 od następnego roku inwestycje zaczęły rosnąć by w latach 1982–1988 łącznie wzrosnąć o 34%. Prezes Rady Ministrów PRL generał Wojciech Jaruzelski ogłosił w 1982 roku w Sejmie decyzję o budowie
Metra Warszawskiego
, które rozpoczęto budować w następnym roku
349
. Była to inwestycja o znaczeniu cywilnym oraz wojskowym; stacje zaprojektowano w taki sposób, aby spełniały normy schronów przeciwatomowych
350
W 1982 roku rozpoczęto budowę
Elektrowni Jądrowej Żarnowiec
, którą przerwano po siedmiu latach
351
Wskaźniki wzrostu dochodu narodowego kształtowały się w następujący sposób: 1980 – 94%, 1981 – 88%, 1982 – 94,5%, 1983 – 106%, 1984 105,6%, 1986 – 104,9%, 1987 – 101,9%, 1988 – 104,9%
335
Od 1986 roku zaczęła następować decentralizacja systemu bankowego. Od 1 maja 1988 roku rozpoczęło się wydzielanie z NBP dziewięciu banków komercyjnych
352
Lata 80. były najlepszym w czasach PRL okresem dla prywatnej działalności gospodarczej. 16 września 1982 roku dokonano nowelizacji ustawy o wykonywaniu i organizacji rzemiosła wprowadzając zasadę równości zakładów rzemieślniczych z publicznymi podmiotami gospodarczymi i uznając trwałość gospodarki prywatnej co było odejściem od ustrojowych kanonów ideologicznych. W pierwszych trzech kwartałach 1982 roku przybyło prawie 20 tys. zakładów rzemieślniczych. W latach 1981–1985 powstało 145 tys. zakładów rzemieślniczych, a zatrudnienie w tym sektorze wzrosło o ponad pół miliona pracowników. Było to więcej niż w całym okresie 1956 – 1980.
W tych latach nastąpił gwałtowny wzrost tzw. firm polonijnych. W latach 1981–1988 przybyło ich 583 (do 700 przedsiębiorstw), a zatrudnienie w nich wzrosło z 3478 osób do 81 800
353
Stosunki Państwo – Kościół w latach 1980–1989
edytuj
edytuj kod
Pierwszym gestem politycznym w stronę
Episkopatu Polski
była milcząca zgoda władz państwowych na mianowanie przez
Jana Pawła II
metropolitą krakowskim – z pominięciem procedury –
Franciszka Macharskiego
, a biskupem diecezjalnym warmińskim
Józefa Glempa
354
. Kolejnym krokiem w 1980 była zgoda na rezygnację z powoływania do
służby wojskowej
studentów seminariów
354
26 sierpnia 1980 roku prymas Polski Stefan Wyszyński wygłosił homilię w której wyłożył stanowisko Kościoła w stosunku do rodzącej się „Solidarności”, wzywając do umiarkowania: „Żądania mogą być słuszne i na ogół są słuszne, ale nigdy nie jest tak, aby mogły być spełnione od razu, dziś. Ich wykonanie musi być rozłożone na raty.” Tego samego dnia ukazał się komunikat Rady Głównej Episkopatu Polski w którym czytamy: „Osiągnięte porozumienia poparte odpowiednimi gwarancjami, powinny zakończyć strajki, aby normalne funkcjonowanie gospodarki narodowej i życia społecznego w pokoju stało się możliwe.”
355
Po strajkach w sierpniu 1980 roku wprowadzono w
Polskim Radiu
transmisje mszy świętej. Władze dopuściły również do kolportażu w Polsce watykańskiego „
Osservatore Romano
”. Zasady planowania i realizacji budowy kościołów przeszły z właściwości władz centralnych do władz terenowych. Na terenach zakładów pracy robotnicy urządzali kapliczki, powszechnym stał się zwyczaj święcenia sztandarów związkowych
„Solidarności”
, księża organizowali msze święte dla strajkujących robotników. W grudniu 1980 roku przewodniczący Rady Państwa
Henryk Jabłoński
wziął udział w mszy świętej z okazji odsłonięcia w Gdańsku pomnika ku czci poległych w toku wydarzeń z grudnia 1970 roku.
W lutym 1981 roku I sekretarz KC PZPR Stanisław Kania tak relacjonował stanowisko Prymasa odnośnie do sytuacji w Polsce: „Wyszyński uważa, że w Polsce musi być silna władza, że Polska jest związana z blokiem socjalistycznym, że musi być partia, która winna się sama regenerować. Jeśli zaś partia miałaby się rozsypać, to wówczas musiałaby powstać nowa partia. On, Prymas Polski, opowiada się za obecną partią, ale zmienioną. Partia gwarantuje władzę i spokój”.
Swoje mitygujące radykałów stanowisko powtórzył Prymas podczas tzw. kryzysu bydgoskiego, gdy delegacja „Solidarności” przybyła do Prymasa na kilka dni przed proklamowaniem strajku generalnego w kraju. Mówił: „(...) najpilniejsza sprawa jest ta, abyście panowie, chcąc wiele, nie stracili tego co macie dziś. (...) To nie jest oczywiście największa cnota: męstwo. Największą cnotą jest miłość, a także roztropność i rozwaga. (...) Wstrzymujemy się od środków tak kosztownych, jakim może być strajk generalny, który tak łatwo jest zacząć, ale skończyć bardzo trudno
356
.”
Na jesieni 1981 roku przebywający w Rzymie prymas Glemp bez konsultacji z władzami PRL zaprosił papieża Jana Pawła II do złożenia wizyty w Polsce, a władze państwowe na wizytę papieża wyraziły zgodę
354
W listopadzie 1981 roku władze państwowe zaproponowały powołanie Rady Porozumienia Narodowego w skład której wejść mieli reprezentanci władz, „Solidarności” i Kościoła katolickiego. Propozycja została odrzucona przez „Solidarność”.
13 grudnia 1981 roku po północy na polecenie gen. Wojciecha Jaruzelskiego o wprowadzeniu stanu wojennego członek Biura Politycznego PZPR i współprzewodniczący ze strony rządowej Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu
Kazimierz Barcikowski
poinformował prymasa Polski Józefa Glempa w toku bezpośredniej rozmowy w rezydencji prymasa na ul. Miodowej. Jeszcze tego samego dnia prymas Glemp wygłosił w Częstochowie kazanie do młodzieży w którym zaapelował o zachowanie spokoju. Wezwał młodzież do zachowania życia w imię działań dla dobra ojczyzny. Wieczorem podczas kolejnego kazania w Warszawie apelował o realizm i zaniechanie myśli o walce bratobójczej.
Pozostaje wszakże sprawa najważniejsza: ratowanie życia i obrona przed rozlewem krwi (...) To nic, że ktoś może Kościół oskarżać o tchórzostwo, o rozładowywanie radykalnych nastrojów. (...) Dlatego sam będę wzywał o rozsądek, nawet za cenę narażenia się na zniewagi, i będę prosił, nawet gdybym miał iść boso i na kolanach błagać: nie podejmujcie walki Polak przeciwko Polakowi!
Jednocześnie 15 grudnia Rada Główna Episkopatu Polski przyjęła komunikat oceniający negatywnie wprowadzenie stanu wojennego
357
. Jednak po interwencji kierownika
UdsW
Jerzego Kuberskiego
u prymasa Józefa Glempa mającej miejsce w nocy z 16 na 17 grudnia wstrzymano publikację komunikatu
357
358
Kapelan NSZZ „Solidarność” ks.
Jerzy Popiełuszko
, w czasie jednej z mszy za Ojczyznę w 1983 roku
W trakcie stanu wojennego w kręgach zarówno władzy, jak i Kościoła rozważano pomysł przeniesienia Lecha Wałęsy z rządowego ośrodka internowania do miejsca odosobnienia znajdującego pod opieką Kościoła. Pomysł zarzucono, ale przedstawiciele Kościoła otrzymali zgodę na stały kontakt z Wałęsą. Na wniosek Kościoła władze zdecydowały się na zwolnienie z internowania m.in. matek wychowujących dzieci i osób z kłopotami zdrowotnymi.
Kardynał Józef Glemp podczas pogrzebu księdza Jerzego Popiełuszki (1984)
Jeszcze w stanie wojennym Kościół uzyskał zgodę na powołanie sieci instytucji dobroczynnych zastępujących „Caritas”, która to organizacja znajdowała się poza kontrolą władz Kościoła (władze państwowe nie zgodziły się na zwrot nazwy „Caritas” Kościołowi). Napływające z Zachodu dary na rzecz Kościoła zostały zwolnione z opłat celnych i były przekazywane zarówno internowanym, którym zapewniono opiekę religijną, jak i były rozdawane wiernym w kościołach w całym kraju.
W marcu 1982 roku władze kościelne poinformowały stronę państwową, iż życzyłyby sobie, aby wizyta Papieża w ojczyźnie odbyła się w sierpniu 1982 roku w związku z przypadającą wtedy 600 rocznicą obecności obrazu Madonny na Jasnej Górze. Władze państwowe uznały, że wizyta w tym terminie w związku z napięciami w kraju jest nie wskazana i zapowiedziały, że wizyta może dojść do wniosku w roku następnym. Kościół zaproponował zatem, by wizyta miała miejsce w maju, aby Papież mógł wziąć udział w uroczystościach ku czci św. Stanisława, co spotkało się z odmową strony państwowej argumentującej, że św. Stanisław reprezentuje symbolicznie walkę między władzą kościelną a świecką. W sierpniu 1982 roku władze kościelne zażądały również od władz państwowych zgody na działanie kościelnej fundacji, która z pieniędzy pozyskanych na Zachodzie miała pomagać indywidualnemu rolnictwu w Polsce.
Reakcją prymasa Glempa na rozwiązanie „Solidarności” przez władze w październiku 1982 roku było demonstracyjne odwołanie wizyty w Rzymie na uroczystościach beatyfikacji Maksymiliana Kolbego. Z tego samego powodu Jan Paweł II odmówił przyjęcia delegacji władz PRL reprezentującej kraj na tych uroczystościach.
Msza za Ojczyznę u schyłku PRL-u. Podczas śpiewania pieśni „Boże, Coś Polskę” unoszono ręce w geście zwycięstwa
Po spotkaniu z gen. Jaruzelskim 7 listopada 1982 roku prymas Polski Józef Glemp tak mówił o sytuacji politycznej: „Kraj musi wzrastać przez spokój. Błędów władzy nie można naprawiać walką. Nadal uważam za wielki błąd władzy, że nie oddzieliła szlachetnej części „Solidarności” od radykalnego podziemia. Zlikwidowanie „Solidarności” powiększyło szeregi podziemia, a więc przejścia na ideę walki. Ideologia podziemia, inspirowana przez świeckie, o ile nie antykościelne środowiska Zachodu, pragnie kościół instrumentalizować. Mamy więc zjawisko wielkiej ewolucji „Solidarności”. Staje się grupą polityczną i podejmuje walkę z władzą i o władzę, stąd też sprawy związkowe schodzą na plan dalszy. Mamy także bardzo przykre świadectwa o Lechu Wałęsie. Są na pewno autentyczne, choć zdobycie tych wiadomości nie może być etyczne. Obawiam się nagłego rozczarowania społeczeństwa: partia zdradziła klasę robotniczą i „Solidarność” zdradziła ją także
359
. W ogłoszonym po spotkaniu komunikacie stwierdzono: „Premier i Prymas dokonali przeglądu aktualnej sytuacji w kraju i wyrazili wspólną troskę o zachowanie i umocnienie spokoju i ładu społecznego oraz sumiennej pracy”
360
W czerwcu 1983 roku, w okresie zawieszenia stanu wojennego miała miejsce pielgrzymka Jana Pawła II do Polski w trakcie której doszło do spotkań papieża zarówno z gen. Wojciechem Jaruzelskim, jak i prywatnie z Lechem Wałęsą.
19 października 1983 r. gen. Kiszczak spotkał się z arcybiskupem Dąbrowskim przekonując: „Jesteśmy gotowi rozmawiać z Kościołem. Macie przecież także rozsądnych ludzi, takich jak Siła – Nowicki, Olszewski, Wielowiejski, Chrzanowski, gdyby Ci chcieli się zaangażować.”
361
W 1984 roku miał miejsce konflikt w szkole w Miętnem gdzie uczniowie zażądali wywieszenia krzyży w klasach. W tym też roku księża wstrzymali się od wzięcia udziału w wyborach do rad narodowych do których bojkotu wzywała podziemna „Solidarność”. W październiku 1984 roku oficerowie Służby Bezpieczeństwa zamordowali księdza Jerzego Popiełuszkę. W jego pogrzebie z ramienia rządu brał udział przewodniczący PAX
Zenon Komender
362
W maju 1986 roku doszło do spotkania Prymasa Glempa z członkiem BP PZPR Hieronimem Kubiakiem. Glemp zachęcając do kompromisu stwierdzał „Rozumiem, że nie można rozmawiać z Wałęsą, ale są przecież inni ludzie, bardzo różni i podzieleni. Brak rozmów i zbyt globalny stosunek do „Solidarności” ułatwia działanie skrajnej opozycji, bo wszyscy traktowani są tak samo”
361
. Z powodu nie opowiadania się po żadnej ze stron kler katolicki stał się przedmiotem ataków zarówno ze strony rządowej, jak i zwolenników NSZZ Solidarność
363
W czerwcu 1987 roku miała miejsce trzecia pielgrzymka Jana Pawła II do Polski. W trakcie tej pielgrzymki Papież dwukrotnie spotkał się z gen. Jaruzelskim z tym, że drugie spotkanie tuż przed wylotem na lotnisku w Warszawie odbyło się z inicjatywy strony kościelnej. Po wizycie Papieża przyspieszono prace nad normalizacją stosunków państwo – Kościół. Odmrożono pochodzący z 1983 roku projekt ustawy o wzajemnych relacjach opracowany przez Komisje Wspólną Rządu i Episkopatu. Stopniowo znoszono obostrzenia dotyczące posługi religijnej dla poszczególnych środowisk. Dotyczyło to m.in. duszpasterstwa więźniów i chorych w szpitalach. Zostały zliberalizowane przepisy dotyczące praktyk religijnych młodzieży na zorganizowanych koloniach i wakacjach, które przez długie lata były przyczyną konfliktów. Zostały na nowo uregulowane kwestie służby kapelanów wojskowych i dostępności praktyk religijnych dla żołnierzy. W roku 1988 objęto duchownych powszechnym systemem ubezpieczenia społecznego. Wyrażono zgodę na przyznanie praw kościelnych Państwowej Akademii Teologii Katolickiej.
W 1987 roku gen. Jaruzelski składając oficjalną wizytę w Rzymie został przyjęty na audiencji przez Jana Pawła II.
W 1989 roku PRL nawiązała pełne stosunki dyplomatyczne z Watykanem. W tym też roku w maju została uchwalona ustawa o stosunkach państwa z kościołem katolickim kończąc proces oficjalnego kompleksowego unormowania wzajemnych relacji
364
Zmiany w systemie
edytuj
edytuj kod
Jeszcze przed zniesieniem stanu wojennego
Front Jedności Narodu
został zastąpiony przez struktury
Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego
(PRON).
W 1982 roku kompania reprezentacyjna Wojska Polskiego otrzymała rogatywki według wzoru z 1935 roku
365
Od 1982 wprowadzano nieskutecznie
reformę gospodarczą
21 lipca 1983 roku wprowadzono amnestię „w celu stworzenia warunków umożliwiających obywatelom, którzy z powodów politycznych albo nieumyślnie dopuścili się naruszeń porządku prawnego, włączenie się do czynnego udziału w życiu kraju”. Z amnestii skorzystało 1898 osób
366
W 1983 powstały nowe związki zawodowe, w listopadzie 1984 powołano
Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych
, którego szeregi szybko osiągnęły niemal 5 milionów członków. W tym czasie podziemna opozycja liczyła nie więcej niż 24 tys. aktywistów i sympatyków
361
Dokonywano też zmian systemu politycznego funkcjonowania państwa, m.in. w 1982 powołano
Trybunał Stanu
, w 1985 –
Trybunał Konstytucyjny
, w 1987 utworzono urząd
Rzecznika Praw Obywatelskich
25 sierpnia 1983 roku wicepremier Mieczysław Rakowski spotkał się ze stoczniowcami ze Stoczni Gdańskiej
367
. Był wśród nich Lech Wałęsa.
W połowie lat 80. coraz powszechniejsza stawała się świadomość błędności kierunku obranego przez konspiracyjne struktury „Solidarności” – strategia walki z państwem wraz z koncepcją strajku generalnego wyraźnie zbankrutowała. Społeczeństwo, w większości będąc związane z „Solidarnością”, jednocześnie nie widziało możliwości obalenia ustroju drogą demonstracji ulicznych i strajków. Podziemie nie bacząc na coraz słabszy odzew na apele o wychodzenie na ulicę coraz bardziej osłabiało w ten sposób zasięg własnego oddziaływania i znalazło się na krawędzi samounicestwienia. Koncepcja walki z państwem zbankrutowała, ponieważ komuniści byli zbyt silnym przeciwnikiem. Jako pierwszy zdał sobie sprawę z krachu tej koncepcji Adam Michnik w 1985 roku stawiając pytanie czy w Polsce jest możliwe osiągnięcie kompromisu sił postulujących reformy ze skłonnymi do ugody odłamami klasy rządzącej. Odpowiedź na to pytanie była pozytywna: „Dopuszczamy mianowicie możliwość zaistnienia sytuacji w której komuniści przystaną na (...) postulat autentycznych choćby w części wyborów do rad narodowych i Sejmu. (...) Wyjściem mogłoby być rozwiązanie umożliwiające społeczeństwu autentyczny wybór Sejmu, choćby 30% spośród deputowanych.”
368
. W drugiej połowie lat 80. opozycja solidarnościowa została prawie całkowicie zmarginalizowana
369
17 lipca 1986 roku władze ogłosiły amnestię dla więźniów politycznych (115 osób). Zwolniono 41 skazanych, 74 tymczasowo aresztowanych, wobec 100 osób umorzono postępowanie.
10 października 1986 roku Lech Wałęsa zaapelował do władz USA o zniesienie sankcji gospodarczych nałożonych na Polskę po wprowadzeniu stanu wojennego.
Po amnestii we wrześniu 1986 r. ekipa gen. Jaruzelskiego rozpoczyna formułowanie koncepcji generalnej reformy państwa, w której jest miejsce na pluralizm społeczny, ograniczony pluralizm polityczny, na rynkową reformę gospodarki i uczynienie z sektora prywatnego istotnego jej elementu
369
18 października 1986 roku
Kazimierz Barcikowski
Stanisław Ciosek
spotkali się z przedstawicielami środowisk katolickich
Andrzejem Święcickim
Jerzym Turowiczem
Andrzejem Wielowieyskim
. Tematem rozmowy była m.in. propozycja władz by Lech Wałęsa wszedł do Rady Konsultacyjnej przy Przewodniczącym Rady Państwa gen. Jaruzelskim. Inicjatywa nie odniosła sukcesu.
6 grudnia 1986 roku odbyło się pierwsze posiedzenie Rady Konsultacyjnej przy Przewodniczącym Rady Państwa gen. Jaruzelskim. W skład Rady wchodzili przedstawiciele frakcji „liberalnej” we władzach (m.in.
Władysław Baka
Stanisław Kwiatkowski
Zdzisław Sadowski
), katolików świeckich (m.in.
Julian Auleytner
, Andrzej Święcicki,
Krzysztof Skubiszewski
Władysław Siła-Nowicki
Janusz Zabłocki
), a także ludzie kultury (m.in.
Kazimierz Dejmek
Aleksander Gieysztor
Wiesław Myśliwski
Jan Szczepański
Jerzy Trela
).
Już w 1986 roku władze brały pod uwagę możliwość budowy koncesjonowanej opozycji opartej na środowiskach katolików świeckich przy wykorzystaniu hierarchii kościelnej jako gwaranta „niekonfrontacyjności” tego procesu
361
W 1987 roku władze zezwoliły na oficjalne wydawanie w nakładzie 25 tys. egzemplarzy dotychczas wydawanego w podziemiu liberalnego pisma „
Res Publica
” z redaktorem
Marcinem Królem
na czele. Nastąpiło osłabienie cenzury prasowej
370
W 1987 roku oficjalne warty wojskowe pojawiły się na Cmentarzu Powązkowskim przed grobami poległych w 1920 roku i pomordowanych w Katyniu
365
Gospodarka kraju znajdowała się w latach osiemdziesiątych w pełnej stagnacji, a państwo stanęło na krawędzi niemożności wywiązywania się z zadłużenia zagranicznego.
Okrągły stół, wybory kontraktowe i koniec PRL
edytuj
edytuj kod
Mieczysław Rakowski
Droga do Okrągłego Stołu
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Strajki w Polsce 1988
Pod koniec kwietnia 1988 r. ponownie wybuchają strajki w niektórych zakładach pracy. Powodują one, że „Solidarność” powraca na polityczną scenę, ale jednocześnie pokazują ze względu na niewielki zasięg, że poparcie dla „Solidarności” jest niewielkie
371
. 3 maja doradca „Solidarności” Andrzej Wielowieyski spotyka się z sekretarzami KC Stanisławem Cioskiem i Józefem Czyrkiem, którzy informują go, że gen. Jaruzelski wyraził zgodę na podjęcie rozmów z Lechem Wałęsą. 5 maja milicja pacyfikuje strajk w Nowej Hucie, a pięć dni później strajkujący opuszczają Stocznię Gdańską.
W czerwcu władze przechodzą do politycznej ofensywy. Gen. Jaruzelski na VII plenum KC po raz pierwszy używa sformułowania „okrągły stół”. Sekretarz Ciosek w rozmowie z rzecznikiem Episkopatu księdzem Orszulikiem informuje go o możliwości utworzenia rządu koalicyjnego, w którym opozycja miałaby swoich przedstawicieli
372
. W tym samym czasie w rozmowie z Andrzejem Stelmachowskim proponuje możliwość powołania partii chrześcijańskiej, która mogłaby otrzymać w Sejmie 40% miejsc oraz stanowisko Marszałka nowo utworzonego Senatu dla Lecha Wałęsy
373
W lipcu Lech Wałęsa w liście do gen. Kiszczaka proponuje rozpoczęcie rozmów. W sierpniu rozpoczynają się kolejne strajki w niektórych zakładach pracy. 25 sierpnia Wałęsa formułuje swoje postulaty w stosunku do władz: legalizacja „Solidarności”, reforma prawa o stowarzyszeniach, swoboda zakładania klubów politycznych. Biuro Polityczne uznaje postulaty za niewygórowane i z inicjatywy gen. Jaruzelskiego władze decydują o przystąpieniu do rozmów o organizacji „Okrągłego Stołu”
373
Negocjacje zostały zamrożone po ogłoszeniu przez niego likwidacji Stoczni Gdańskiej im. Lenina przez nowy rząd premiera
Mieczysława Rakowskiego
. W sytuacji impasu zaktywizowali się działacze Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych (OPZZ) wraz z jego przewodniczącym,
Alfredem Miodowiczem
, który nieoczekiwanie uzyskał akceptację na debatę telewizyjną z dalej uznawanym za osobę prywatną Lechem Wałęsą. Debata odbyła się 30 listopada 1988. W odczuciach Miodowicz choć nie był już członkiem władz PZPR reprezentował władze, a Wałęsa – opozycję. Debata zademonstrowała przygotowanie Wałęsy (doradzał mu znany dziennikarz telewizyjny
Andrzej Bober
) oraz bezbarwność jego adwersarza, co w odbiorze społecznym jednoznacznie było uznane za zwycięstwo opozycji. Wydarzenie to spowodowało powrót do negocjacji.
Negocjacje Okrągłego Stołu
edytuj
edytuj kod
Okrągły stół eksponowany w
Pałacu Prezydenckim w Warszawie
Osobny artykuł:
Okrągły Stół (Polska)
Podczas kolejnych spotkań ministra spraw wewnętrznych,
Czesława Kiszczaka
Lecha Wałęsy
w Magdalence opracowano postulowaną koncepcję dialogu przedstawicieli opozycji, władz oraz Kościoła katolickiego – negocjacje
Okrągłego Stołu
, którego obrady, trwające od lutego do kwietnia 1989 zakończyły się podpisaniem porozumienia. X plenum KC PZPR, trwające od listopada 1988 do stycznia 1989 poparło formę pluralizmu politycznego i społecznego. Istotnym elementem porozumienia było uzgodnienie pewnych zmian ustrojowych w postaci reaktywowania Senatu, przywrócenia urzędu
Prezydenta
i przeprowadzenia częściowo wolnych wyborów do Sejmu (z 460 mandatów, 35% dla strony obywatelskiej, jak nazwano opozycję i 65% dla strony rządowej, czyli PZPR wraz z ZSL i SD) oraz całkowicie wolne do Senatu (100 mandatów). Przygotowania do wyborów były bardzo intensywne, opozycja apelowała o skreślanie tzw. listy krajowej strony rządowej, co miało na celu demonstrację i osłabienie strony rządowej.
Wybory do Sejmu kontraktowego 4 czerwca 1989
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Wybory parlamentarne w Polsce w 1989 roku
4 czerwca 1989 odbyły się
wybory do Sejmu i Senatu
, zakończone zwycięstwem kandydatów wysuniętych przez Komitet Obywatelski
„Solidarność”
– zdobyli oni 35% mandatów do Sejmu oraz 99 mandatów do Senatu (1 mandat zdobył kandydat niezależny, pilski przedsiębiorca
Henryk Stokłosa
). Frekwencja w I turze wyborów wyniosła 62% uprawnionych (w drugiej turze 25,5%)
374
Jak wspominał ówczesny rzecznik rządu
Jerzy Urban
o posiedzeniu Biura Politycznego bezpośrednio po nadejściu wyników wyborów: „Napisałem na kartce oświadczenie o przegranych wyborach oraz zaakceptowaniu ich wyników przez partię i kartkę tę podałem Jaruzelskiemu. Jaruzelski głośno ją odczytał i wtedy przeżyłem największy wstrząs. Jaruzelski zapytał, czy są uwagi. I nikt nie miał żadnych. Oddanie władzy nastąpiło więc bez dyskusji”
375
Jednocześnie powstała sytuacja kryzysu konstytucyjnego, gdyż przedwyborcze apele strony obywatelskiej o skreślanie listy krajowej równie nieoczekiwanie spowodowały, że praktycznie w całości lista ta przepadła, co uniemożliwiało ukonstytuowanie się Sejmu. W tej sytuacji uzgodniono zmianę reguł w trakcie gry, czyli zmianę ordynacji i przeprowadzenie drugiej tury wyborów. Jednocześnie nowa sytuacja spowodowała szybkie odchodzenie opozycji od ustaleń Okrągłego Stołu, czego wyrazicielem stał się redaktor naczelny „Gazety Wyborczej”
Adam Michnik
w artykule z 3 lipca 1989 –
Wasz prezydent, nasz premier
. Sprawująca dotychczas władzę koalicja polityczna (dysponująca zagwarantowaną w porozumieniu Okrągłego Stołu przewagą w parlamencie) doprowadziła do wyboru
prezydenta
– Wojciecha Jaruzelskiego (przewagą jednego głosu, za sprawą prawdopodobnie wstrzymania się od głosu posła OKP
Andrzeja Wielowieyskiego
) i premiera – Czesława Kiszczaka; ten ostatni nie zdołał sformować rządu. W sierpniu 1989 ukształtował się sojusz polityczny (KO „S”, ZSL, SD), w wyniku którego powołano nowy rząd z Tadeuszem Mazowieckim na czele i z udziałem przedstawicieli PZPR.
Zmiana nazwy państwa w 1989
edytuj
edytuj kod
Jako datę kończącą okres PRL można przyjąć 31 grudnia 1989, gdy weszła w życie uchwalona 29 grudnia 1989 ustawa o zmianie Konstytucji PRL
, w której m.in. zmieniono nazwę państwa na
Rzeczpospolita Polska
, bądź datę 4 czerwca 1989 – datę pierwszych, częściowo wolnych
wyborów
(data taka jest związana też z wygłoszonym nieoczekiwanie 28 października 1989 w Dzienniku TVP oświadczeniem
Joanny Szczepkowskiej
„Proszę państwa, 4 czerwca 1989 roku skończył się w Polsce komunizm” – oświadczenia przyjętego wówczas niejednoznacznie, a po latach uznawanego za symboliczne).
Transformacja ustrojowa
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Transformacja systemowa w Polsce
W latach 1989–1991 jako efekt działań politycznych, państwo to uległo przekształceniu w
demokratyczną
Rzeczpospolitą Polską, określaną jako
III Rzeczpospolita
Ustrój
edytuj
edytuj kod
Ta sekcja od 2025-05 zawiera treści, przy których
brakuje odnośników do źródeł
Należy dodać
przypisy
do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy
źródeł bibliograficznych
jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach:
Google Books
Google Scholar
BazHum
BazTech
RCIN
• Internet Archive (
texts
inlibrary
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w
dyskusji tej sekcji
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon
{{Dopracować}}
z tej sekcji.
Tekst Konstytucji PRL na Wikiźródłach
Było to państwo o niedemokratycznym ustroju politycznym
dyktatury
monopartyjnej
za formalną fasadą instytucji demokratycznych o różnej formie represji, w zależności od okresu od
autorytarnego
do
totalitarnego
. W piśmiennictwie naukowym: historycznym, politologicznym, prawnym, zwraca się uwagę, że PRL była państwem totalitarnym do
października 1956 r.
, jednakże rozciąganie tego pojęcia na okres późniejszy, a zwłaszcza po podpisaniu
porozumień sierpniowych w 1980 r.
, budzi poważne wątpliwości. Kwestia określenia ustroju społecznego PRL również jest sporna – według Konstytucji była to
demokracja ludowa
, dążąca do „urzeczywistnienia wielkich idei
socjalizmu
”, zaś statut
PZPR
odwoływał się do
„idei komunizmu”
i „
nauki marksizmu-leninizmu
”.
Państwo totalitarne
w Polsce stworzyła
Polska Partia Robotnicza
, co wynikało z przyjęcia przez komunistów w Polsce
marksizmu
w wersji
leninowskiej
stalinowskiej
. Wobec zmiany w końcu roku 1948 polityki
ZSRR
wobec państw satelickich i przyjęciu formuły tzw.
demokracji ludowej
, nastąpiła pełna
stalinizacja
ustrojów wewnętrznych państw Europy Środkowo-Wschodniej, obejmująca odrzucenie fasady rządów
koalicyjnych
frontów ludowych
w ramach
demokracji parlamentarnej
na rzecz formalnego ustanowienia partii komunistycznych jako prawnego hegemona władzy, a także zmiany nazw państw na „Republiki Ludowe” (Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria). W przypadku Polski oznaczało to zmianę nazwy państwa na
Polska Rzeczpospolita Ludowa
W książce „Stalinizm w Polsce”
Andrzej Werblan
podkreślił, że polityczny system stalinizmu w Polsce nie rozwinął się w jednoosobową dyktaturę, lecz zatrzymał się na etapie władzy oligarchicznej, której ośrodkiem pozostawał triumwirat Bierut, Berman i Minc. Autor zauważa, że Stalin był niezadowolony z tej sytuacji, ale do czasu ją tolerował, zdając sobie sprawę, że Bierut jest za słaby, by móc pełnić rolę samodzielnego dyktatora
376
Mariusz Gulczyński twierdzi, że procesy totalizacji rozpoczęte w 1948 roku nie zostały w Polsce Ludowej doprowadzone do końca ze względu na brak skutecznej kolektywizacji rolnictwa i niewyeliminowanie wpływów Kościoła katolickiego
377
Późniejsze modyfikacje systemu odbywały się w ramach tego samego modelu i nie prowadziły do naruszenia jego cech podstawowych. Polski Październik i powrót Gomułki do władzy w 1956 roku nie wpłynął na zmianę stalinowskiej koncepcji partii i jej kierowniczej roli
378
Norman Davies
dzieli historię PRL na trzy etapy, pierwszy w latach 1944–1948 – okres stopniowej budowy demokracji ludowej, drugi w latach 1948–1956, będący próbą narzucania Polsce ustroju stalinowskiego oraz trzeci po roku 1956, okres rodzimego „narodowego komunizmu”
379
Andrzej Walicki uważa, że po okresie totalizacji systemu w Polsce następuje początek detotalizacji związany z „odwilżą” lat 1954–1956. Późniejszy okres nazywa „autorytarną dyktaturą”. Określenie to odnosi również do okresu rządów gen. Jaruzelskiego stwierdzając, że „w przeciwieństwie do reżimów totalitarnych (...) 1) nie próbował wywodzić swego prawa do istnienia z wszechogarniającej i narzucanej wszystkim ideologii; 2) nie podporządkowywał swej działalności jakiemukolwiek pozytywnie sformułowanemu ideologicznemu celowi, podkreślał raczej respektowanie norm prawnych i w tym kontekście mówił nawet o „socjalistycznym konstytucjonalizmie”; 3) nie próbował upolitycznić wszystkich dziedzin życia umysłowego i kultury i wreszcie 4) odrzucił próby odgórnego mobilizowania mas, wybierając w zamian tradycyjną trzymania mas z dala od polityki. (...); w ostatnim okresie zdecydował się na eksperymenty z gospodarką rynkową. Oznaczało to zdecydowane odrzucenie aspiracji totalitarno-komunistycznych i okopanie się na pozycjach niepewnego siebie i samoograniczającego się autorytaryzmu
380
Według
Lecha Mażewskiego
ustroju PRL po 1956, a już na pewno po 1980 r., nie można nazwać totalitaryzmem, lecz „posttotalitarnym autorytaryzmem”. Zwraca on uwagę, że „PRL w
latach 80.
nie wypełniała wszystkich przesłanek państwa totalitarnego, gdyż następowała liberalizacja systemu politycznego i prawnego poprzez liberalizację gospodarski, powołanie instytucji rządów prawa, wprowadzanie
liberalizmu gospodarczego
i deregulacji w gospodarce oraz dopuszczeniu kapitału zagranicznego do inwestycji. Tworzenie podstaw
państwa prawa
w latach 80. polegało na utworzeniu
Naczelnego Sądu Administracyjnego
w 1980 r.,
Trybunału Stanu
w 1982 r., nowych
związków zawodowych
w 1983 r.,
Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych
w 1984 r.,
Trybunału Konstytucyjnego
w 1985 r.,
Rady Konsultacyjnej przy Przewodniczącym Rady Państwa
w 1986 r. oraz
Rzecznika Praw Obywatelskich
w 1987 r. Powstanie tych instytucji w państwie totalitarnym nie byłoby możliwe”.
Zbigniew Brzeziński
, jeden z twórców pojęcia „totalitaryzm”, stwierdził, że „Polska przestała być państwem totalitarnym w 1956 r.”. Podobnego zdania jest
Antoni Dudek
, który określił Polskę po 1956 r. jako „państwo o tendencji totalitarnej”, co nie jest tożsame z pojęciem „państwa totalitarnego”.
Andrzej Paczkowski
z kolei, stojąc na bardziej radykalnym stanowisku, ocenił, że „gdyby uznać, że celem totalitaryzmu jest zapewnienie uległości społeczeństwa i jego adaptacja do systemu, to można by zaryzykować twierdzenie, iż stan taki miał miejsce [również] po roku 1956 i trwał aż po rok 1980”, nie zaś przez cały okres istnienia PRL
381
Podział administracyjny
edytuj
edytuj kod
Ta sekcja od 2025-05 wymaga
zweryfikowania
podanych informacji.
Należy podać wiarygodne źródła w formie
przypisów bibliograficznych
Część lub nawet wszystkie informacje w sekcji mogą być nieprawdziwe. Jako pozbawione źródeł mogą zostać zakwestionowane i usunięte.
Sprawdź w źródłach:
Google Books
Google Scholar
BazHum
BazTech
RCIN
• Internet Archive (
texts
inlibrary
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w
dyskusji tej sekcji
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon
{{Dopracować}}
z tej sekcji.
Osobne artykuły:
Podział administracyjny Polski (1944–1975)
Podział administracyjny Polski (1975–1998)
W okresie istnienia Polski Ludowej kilkukrotnie dochodziło do zmian i reform administracyjnych. Pierwszy tymczasowy podział obejmował lata 1944–1946. Zastosowano wówczas podział administracyjny
II Rzeczypospolitej
bez utraconych przez Polskę
Kresów Wschodnich
jednakże z
Ziemiami Odzyskanymi
, które traktowano jako osobny element administracyjny. Kolejny podział administracyjny (faktycznie pierwszy w PRL) z 28 czerwca 1946 podzielił kraj na 14
województw
i 2
miasta wydzielone
Warszawa
Łódź
). Następny podział administracyjny Polski z lat 1950–1957 tworzył 3 nowe województwa i aż 89 nowych
powiatów
Ostatnią wielką zmianą w podziale administracyjnym PRL była reforma z 1975 r. 1 czerwca 1975 utworzono 49 województw oraz zlikwidowano pośredni szczebel administracyjny – powiaty. Charakterystycznym dla tej reformy był awans stosunkowo małych ośrodków takich jak np.
Sieradz
Ciechanów
czy
Krosno
do rangi
miast wojewódzkich
oraz włączanie mniejszych miast i wsi do większych miejscowości i próba sztucznego utworzenia ośrodków wielkomiejskich (np.
Marklowice
Pszów
Radlin
Rydułtowy
, które włączono do
Wodzisławia Śląskiego
). Reforma z 1975 r. obowiązywała również w
III Rzeczypospolitej
– do 31 grudnia 1998, kiedy to zastąpiona została przez obowiązującą obecnie
reformę z 1999 r.
Opór społeczny
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Strajk dokerów w Gdańsku (1946)
Poznański Czerwiec
Warszawski Październik ’57
Obrona Krzyża Nowohuckiego
Marzec 1968
Grudzień 1970
Osobne artykuły:
Wydarzenia radomskie
Lubelski Lipiec 1980
Sierpień 1980
Marsze głodowe w Polsce w 1981 roku
Stan wojenny w Polsce (1981–1983)
W PRL przez cały okres jej istnienia dochodziło do cyklicznych protestów społecznych, związanych z pogarszającą się sytuacją ekonomiczną oraz ograniczeniami praw obywatelskich, o różnym zasięgu – od pojedynczych zakładów, przez całe miasta aż do większości dużych miast, ośrodków przemysłowych i akademickich. Protesty te były tłumione z użyciem siły, niejednokrotnie z ofiarami śmiertelnymi. W języku propagandy były one określane jako „wydarzenia”, „wypadki” lub „przesilenia”
382
Zobacz też kategorię:
Opór społeczny w Polsce Ludowej
Ocena Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – podsumowanie
edytuj
edytuj kod
Ta sekcja od 2025-05 zawiera treści, przy których
brakuje odnośników do źródeł
Należy dodać
przypisy
do treści niemających odnośników do źródeł. Dodanie listy
źródeł bibliograficznych
jest problematyczne, ponieważ nie wiadomo, które treści one uźródławiają.
Sprawdź w źródłach:
Google Books
Google Scholar
BazHum
BazTech
RCIN
• Internet Archive (
texts
inlibrary
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w
dyskusji tej sekcji
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon
{{Dopracować}}
z tej sekcji.
Logo Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej
Najwyższe odznaczenie Polski Ludowej – Order Budowniczych Polski Ludowej
Odznaka Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej
W grudniu 2003 roku w badaniu socjologicznym przeprowadzonym przez Instytut Studiów Politycznych i Pentor PRL pozytywnie oceniło 43% badanych, a negatywnie 34%
383
Kwestie polityczne
edytuj
edytuj kod
Prawa polityczne i obywatelskie
edytuj
edytuj kod
W PRL łamane były
prawa człowieka
, m.in.
wolność słowa
prasy
stowarzyszeń
, poglądów, sumienia i religii oraz prawo do emigracji. W tamtym okresie uważano jednak, że reżim PRL w porównaniu z innymi państwami bloku wschodniego był najłagodniejszy.
Niekorzystnymi cechami ustroju PRL były: cenzura, tłumienie wolności wypowiedzi i kreacji twórczej, ograniczenie wolności przemieszczania się i opuszczania kraju
384
(w wyjątkowych przypadkach osoby szczególnie niewygodne były do emigracji zmuszane).
Wymiar sprawiedliwości
edytuj
edytuj kod
Wymiar sprawiedliwości
, pomimo deklarowanej niezawisłości, był faktycznie podporządkowany
służbom bezpieczeństwa państwowego
i traktowany instrumentalnie: w sprawach politycznych regularnie stosowany był
areszt wydobywczy
i różne formy naruszania procedur
postępowania karnego
: utrudnianie zatrzymanym kontaktu z adwokatem, fałszowanie dowodów, zastraszanie świadków oraz represje i naciski na adwokatów. Wobec adwokatów broniących oskarżonych w sprawach politycznych powszechnie stosowano „inwigilację, śledzenie, rewizje osobiste, przeszukania mieszkań i kancelarii adwokackich”. Sędziowie utrudniali przesłuchanie świadków obrony i oddalali ich wnioski dowodowe
385
Paweł Moczydłowski
krytycznie oceniał polskie więziennictwo w okresie PRL
386
Cenzura i polityka informacyjna
edytuj
edytuj kod
Żołnierze sił powietrznodesantowych LWP (
6 DPD
Stopki redakcyjne trzech książek opublikowanych w okresie PRL. Podkreślone sygnatury cenzorów z
Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk
Osobne artykuły:
Cenzura w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk
Czarna księga cenzury PRL
W PRL-u istniała zinstytucjonalizowana cenzura prewencyjna, która zapobiegała przedostawaniu się do mediów informacji uznanych przez rządzącą partię PZPR za niepożądane lub niezgodne z ideologią socjalistyczną. Do rządzącej partii należały wszystkie upaństwowione media generujące informacje takie jak
radio
telewizja
, a także uprzywilejowane tytuły prasowe. Cenzurze z urzędu podlegała cała
koncesjonowana
prasa wydawana w kraju. Kontroli komunistycznej władzy całkowicie podlegał również proces tworzenia oraz dystrybucji filmów, a także wszystkie publiczne odczyty, występy, koncerty, przedstawienia teatralne i estradowe.
Krótki czas po zakończeniu
II wojny światowej
, w październiku 1945
Ministerstwo Oświaty
rozesłało do wszystkich polskich
bibliotek
poufne pismo wraz z załączoną listą
książek
, które miały zostać „niezwłocznie usunięte z bibliotek szkolnych wszystkich typów i stopni”. W latach 1951–1953
Ministerstwo Kultury i Sztuki
oraz
Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego
przeprowadziło na dużą skalę akcję oczyszczania rodzimych bibliotek publicznych z tych publikacji przedwojennych, które sprzeczne były z polityką władz komunistycznych i tych powojennych, których treści uznawane były przez na bieżąco aktualizowaną „Księgę Zapisów i Zaleceń GUKPPiW” za szkodliwe.
Władze partyjne regularnie instruowały organy
cenzury
o konieczności blokowania wszelkich doniesień np. o katastrofach górniczych, budowlanych czy transportowych, niebezpiecznych odpadach chemicznych lub biologicznych, skażeniu środowiska itd. Na przykład po wykryciu w 1975 roku w szkole w Gdańsku preparatu uszczelniającego wydzielającego toksyczne dla dzieci i nauczycieli opary
GUKPiW
natychmiast rozpoczął blokowanie wszelkich doniesień prasowych na ten temat, pomimo że umożliwiałoby to zapobieżenie podobnym przypadkom w innych częściach kraju
387
Osobny artykuł:
Półkownik
Cenzura całkowicie wstrzymywała emisję niektórych filmów oraz zakazywała ich rozpowszechniania, a nawet nie zezwalała publikowania jakichkolwiek informacji o nich. W zaleceniach dla cenzorów z 1975 roku Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk wymienia kilkanaście zatrzymanych przez cenzurę filmów m.in.
Długa noc
(1967)
Janusza Nasfetera
„Zasieki”
(1973)
Andrzeja Piotrowskiego
„Diabeł”
(1972)
Andrzeja Żuławskiego
Ręce do góry
(1967)
Jerzego Skolimowskiego
Przeprowadzka
(1972)
Jerzego Gruzy
Pełnia nad głowami
(1974)
Andrzeja Czekalskiego
i innych
388
Tomasz Strzyżewski
w swojej książce o cenzurze w PRL cytuje oficjalny tajny dokument urzędu kontroli podając zakres ingerencji cenzorskich wraz z listą zakazanych filmów: „Nie należy zwalniać żadnych materiałów (informacji, omówień, recenzji, reportaży, postulatów wprowadzenia na nasze ekrany itp.)”
388
Polityka informacyjna
PZPR
przewidywała absolutny priorytet wizerunku państwa socjalistycznego przed wszystkim innym, włącznie ze zdrowiem obywateli. W przypadku katastrof przemysłowych władze prowadziły politykę maksymalnego ograniczania dostępu do informacji, tak długo jak to było możliwe, zwłaszcza jeśli były one związane z zaniedbaniami na szczeblu kierowniczym (partyjnym). Zachodni dziennikarze Dusko Doder i Louise Branson określili to zjawisko
„blokowaniem informacji w nadziei, że skutki katastrofy jakoś same znikną albo że nikt ich nie zauważy”
389
. Prowadziło to niejednokrotnie do eskalacji negatywnych konsekwencji dla ludności cywilnej i strat materialnych znacznie większych, niż gdyby podjęto odpowiednie działania informacyjne od razu.
Siły zbrojne
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Ludowe Wojsko Polskie
PRL dysponowało silną armią wyposażoną w nowoczesny sprzęt, przeważnie konstrukcji radzieckiej i stanowiło drugą najliczniejszą armię
Układu Warszawskiego
390
. Ludowe Wojsko Polskie było wówczas zdominowane i kontrolowane przez rządzącą partię komunistyczną i jako części UW podlegało zwierzchnictwu radzieckiemu
391
Kwestie społeczne i socjalne
edytuj
edytuj kod
Awans społeczny
edytuj
edytuj kod
Za korzystne cechy tego ustroju i tej formy państwa niektórzy uważają możliwości awansu społecznego wielu warstw społecznych.
W latach 1946–1989 ze wsi do miast przeniosło się ok. 6 mln ludzi
392
Stosowane środki wspierające awans społeczny, np. dodatkowe
punkty za pochodzenie
przy przyjmowaniu na
studia wyższe
, były dyskusyjne. Nierzadko kryteria awansu nie były merytoryczne – od kandydatów na stanowiska kierownicze w instytucjach państwowych, zakładach pracy, szkołach i in. wymagano przynależności do PZPR, zgodnie z zasadą:
bierny, mierny, ale wierny
(ustrojowi, władzom), natomiast osoby o wykształceniu kierunkowym, ale niesprzyjające ustrojowi i władzom, były piętnowane i odsuwane od pracy, szczególnie w okresach przesileń politycznych.
Egalitaryzm
edytuj
edytuj kod
Nastąpiło powszechne zrównanie poziomu życia (znacznie mniejsza rozpiętość dochodów osobistych) (
współczynnik Giniego
wzrósł z 25 w 1987 do 35 w 2002
393
).
Opieka zdrowotna
edytuj
edytuj kod
W pierwszych dwóch dekadach stan zdrowia ludności bardzo się poprawił wskutek wprowadzenia
antybiotyków
i poprawy warunków życia. W drugiej połowie lat 70. zaczęła się zwiększać śmiertelność, osiągając maksimum w 1980. Dotyczyło to zwłaszcza mężczyzn w wieku 45–55 lat. Za główne przyczyny tego uznaje się: duże
zanieczyszczenie środowiska
, złe warunki pracy, przepełnione mieszkania,
depresję
wywołaną pogorszeniem się warunków ekonomicznych,
alkoholizm
394
, złą
dietę
i pogorszenie się opieki medycznej
395
W 1978 roku z dentysty w ramach ubezpieczenia zdrowotnego korzystało 92% Polaków (w 1998 – 60%, w 2017 r. – 28%)
396
Edukacja i wychowanie dzieci i młodzieży
edytuj
edytuj kod
W szybkim tempie (w ciągu dekady) zlikwidowano analfabetyzm, który przed 1939 rokiem wynosił 33%
164
W 1958 roku rozpoczęto akcję „Tysiąc szkół na Tysiąclecie Państwa Polskiego”, w ramach której wybudowano do 1966 r. 1417 szkół podstawowych
397
Do pozytywów PRL należy zaliczyć powszechność wakacyjnego wypoczynku dzieci i młodzieży, często związanego z obozami sportowymi i turystycznymi, możliwość tanich urlopów w atrakcyjnych regionach kraju nawet dla najniżej uposażonych.
Organizacje młodzieżowe (
Związek Młodzieży Socjalistycznej
Socjalistyczny Związek Studentów Polskich
oraz przejęte przez komunistów
Związek Harcerstwa Polskiego
Związek Młodzieży Wiejskiej
) działające zasadniczo w celu indoktrynacji młodzieży, zajmowały się głównie upowszechnianiem kultury, kultury fizycznej i turystyki. Z kręgu kultury studenckiej owego okresu wyrosło wielu wybitnych artystów różnych dziedzin, a sportowcy rozpoczynający kariery w szkolnych klubach sportowych zdobywali medale na olimpiadach.
Już w 1949 roku, zaledwie 4 lata po zakończeniu wojny, w przedszkolach objętych opieką było ponad 288 tys. dzieci (w latach 1937/38 – ponad 83 tys.). W ostatnim roku planu 6-letniego (1955 r.) 19% dzieci objętych było opieką przedszkolną
398
. W 1985 roku w PRL było 103,5 tys. miejsc w przedszkolach (1995 r. – 37,9 tys., 2000 r. – 29,9 tys., 2015 r. – 74,7 tys.). W 1980 r. 52 na 1000 dzieci do lat 3 przebywało w żłobkach (1995 r. – 23, 2000 r. – 21, 2015 r. – 67,5)
399
Polityka kulturalna
edytuj
edytuj kod
Znacząco wzrosły nakłady książek i broszur. O ile w latach 1934–1938 wynosiły 24,6 mln o tyle w latach 1951–1955 – 92,5 mln, w latach 1976–1980 – 150,2 mln, w latach 1986–1990 – 230,7 mln
164
Znaczną część publikacji i nakładów stanowiły jednak, obok wybranych pozycji literatury pięknej, wydawane w masowych nakładach komunistyczne broszury i inne wydawnictwa propagandowe. Prawdopodobnie największy jednorazowy polski nakład
Krótkiego kursu historii WKP(b)
miał miejsce w 1950 r., o czym informował
Tygodnik Powszechny
z 30 kwietnia 1950 (nr 18) w rubryce „Z dnia”:
Największy nakład po wojnie osiągnął „Pan Tadeusz” A. Mickiewicza – 1,5 mln, tuż po nim „Krótki kurs historii WKP(b)” – 1,25 mln egzemplarzy
W latach 1952–1953 usunięto z bibliotek 2500 tytułów, w kilku milionach egzemplarzy i wywieziono pod kontrolą do wyznaczonych w poszczególnych województwach papierni, gdzie zostały przemielone
166
W 1989 roku w PRL istniało 1435 kin (w 2002 zostało 660 kin)
400
Sport
edytuj
edytuj kod
Szeroko upowszechnione, dzięki dofinansowaniu państwa, były również sporty wcześniej elitarne – np. żeglarstwo, w tym morskie i lodowe, jak również jeździectwo. Sportowcy PRL odnosili wiele światowych sukcesów, których ukoronowaniem było zdobycie przez reprezentację polską III miejsca w
Mistrzostwach Świata w Piłce Nożnej 1974
401
. Wielką, często światową sławą cieszyli się piłkarze uważani dziś za ikony polskiego futbolu:
Kazimierz Deyna
402
Grzegorz Lato
403
oraz
Zbigniew Boniek
404
Demografia
edytuj
edytuj kod
Dzietność w PRL: w rekordowym 1983 roku przyszło na świat 723,6 tys. dzieci (w rekordowym po 1989 roku – roku 1990 – 547,7 tys.)
405
Kwestie gospodarcze
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Gospodarka Polski Ludowej
Niskie płace oraz niedostępność podstawowych produktów przyczyniały się do wzrostu
korupcji
, różnych form handlu wymiennego przywilejami lub towarami.
Cechą systemową był
niski standard życia
, system awansów i wynagrodzeń zniechęcający do rzetelnej pracy i promujący
postawy konformistyczne
. Ponadto w niektórych okresach: wysoka
inflacja
uniemożliwiająca oszczędzanie, braki zaopatrzenia, powodujące wielogodzinne stanie w
kolejkach
406
oraz
zadłużenie
(które w 1989 wynosiło 48 mld dolarów
407
).
Huta im. Lenina
w Krakowie – jedna z wielkich inwestycji władz PRL
Przemysł: w okresie PRL powstało 1615 nowych zakładów przemysłowych i były to w 95% inwestycje na terenach uprzednio niewykorzystywanych przemysłowo (po 1989 roku zlikwidowano 657 z nich). Powstało w nich ponad 2 mln miejsc pracy
408
. Szczyt zatrudnienia w przemyśle przypadł na rok 1980 kiedy to pracowało w nim 5,2 mln ludzi (w 2013 r. 2,8 mln)
409
Budownictwo: w okresie PRL średniorocznie powstawało ok. 220 tys. mieszkań (w rezultacie 57% zasobu mieszkaniowego w Polsce w 2014 roku pochodziło z okresu PRL). W okresie od 1989 roku do 2014 roku budowano ok. 100 tys. mieszkań rocznie
410
. Najwięcej mieszkań budowano w latach 1971–1979 – ponad 260 tys. rocznie. Zbudowano wtedy ponad 2,1 mln mieszkań (jest to wynik o 48% lepszy niż w rekordowym po 1989 roku – roku 2017)
411
Energetyka: łączne nakłady na energetykę wyniosły w latach 1960–1989 ok. 70 mld dolarów (a licząc ciepłownictwo i kopalnie ponad 100 mld dolarów)
412
Konsumpcja ropy: rosła geometrycznie np. w 1970 r. wyniosła 8,9 mln ton rocznie, a w 1989 r. 17,3 mln ton (w 2017 r. – 30,3 mln ton)
413
Wydobycie węgla: w 1945 roku – 47 mln ton, w 1971 roku – 145,3 mln ton, 1979/1980 – ok. 200 mln ton (w 2017 r. – 66 mln ton)
414
Kolej: w 1989 roku sieć linii kolejowej w PRL wynosiła 26 tys. km. (2000 r. – 22 tys., w 2016 r. – 18,5 tys.)
415
Rzemiosło: potencjał produkcyjny zakładów rzemieślniczych, po okresie gwałtownego spadku w latach 1949–1955, wzrósł w latach 1956–1988 czterokrotnie. Liczba zakładów rzemieślniczych zwiększyła się z 96 tys. do 388 tys. Liczba zatrudnionych zwiększyła się natomiast ze 141 tys. osób do 972 tys. (a więc siedmiokrotnie). Liczba placówek handlu prywatnego i prywatnej gastronomii uległa zwiększeniu trzykrotnie (z 16 tys. do ponad 54 tys.). Pod koniec 1988 roku w całej gospodarce poza rolniczej liczba podmiotów gospodarczych wyniosła 572 tys., a zatrudnionych w nich było 1 mln 288 tys. pracowników. W 1988 roku w sektorze prywatnym pracowało 10% zatrudnionych. Udział pozarolniczej gospodarki prywatnej w PKB według GUS wyniósł w 1988 r. 6%
271
Produkcja obuwia: W latach 80. PRL była jednym z największych producentów obuwia w Europie (produkcja dochodziła do 200 mln par butów). Produkcję napędzał popyt z ZSRR
416
1950
1960
1970
1974
1978
1980
1982
1990
1995
2000
2004
Oczekiwana długość życia przy narodzeniu w Polsce
417
mężczyzn
56,1
64,9
66,6
67,8
418
66,4
66,0
419
67,2
66,5
67,6
69,7
70,7
kobiet
61,7
70,6
73,3
74,6
418
74,5
74,4
419
75,2
75,5
76,4
78,0
79,2
Umieralność niemowląt
420
Polsce
62
32
21
19
14
Grecji
53
38
20
10
Hiszpanii
46
27
13
Irlandii
31
20
12
Portugalii
81
53
25
11
w krajach uprzemysłowionych
32
21
13
PKB
na 1 mieszkańca w $ z 1990 z
parytetem siły nabywczej
(tys.)
421
Polsce
2,45
3,22
4,43
5,60
6,11
418
5,74
5,29
419
5,11
5,62
7,21
8,09
Grecji
1,92
3,15
6,21
7,35
8,70
8,97
8,88
10,0
10,3
12,1
14,3
Hiszpanii
2,19
3,07
6,32
8,15
9,02
9,20
9,29
12,1
12,9
15,6
17,5
Irlandii
3,45
4,28
6,2
7,04
8,25
8,54
8,82
11,8
14,4
21,8
25,5
Portugalii
2,09
2,96
5,47
7,05
7,34
8,04
8,28
10,8
11,6
13,8
14,0
w 12 krajach Europy Zachodniej
422
5,02
7,61
11,0
12,3
13,4
14,1
14,1
16,9
17,9
20,1
20,6
(2003)
Święta
edytuj
edytuj kod
Obchodzone w okresie PRL
edytuj
edytuj kod
Dni świąteczne wolne od pracy w okresie PRL (1962–1987):
1 stycznia Nowy Rok
Niedziela i Poniedziałek Wielkanocny
1 maja Święto Pracy
niedziela Zielonych Świąt
Uroczystość Bożego Ciała
22 lipca Święto Odrodzenia Polski
1 listopada Wszystkich Świętych (formalnie, w propagandzie również jako Święto Zmarłych)
25 oraz 26 grudnia Boże Narodzenie
Dodatkowo:
Dni świąteczne wg rozporządzeń i ustaw przedwojennych do 1952 roku (oprócz 11 listopada) oraz:
6 stycznia – Trzech Króli do 1961 roku
15 sierpnia – Wniebowzięcie NMP do 1961 oraz ponownie od 1988 roku;
11 listopada – Święto Niepodległości Polski od 1989 roku
Święta (w tym również obchodzone w dni robocze) wprowadzone w PRL:
8 marca
Dzień Kobiet
1 maja
Święto Pracy
9 maja
Dzień Zwycięstwa
22 lipca
Narodowe Święto Odrodzenia Polski
423
(rocznica ogłoszenia
Manifestu PKWN
7 października
Święto Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa
12 października
– Dzień Wojska Polskiego
424
(rocznica
bitwy pod Lenino
7 listopada
– rocznica
rewolucji październikowej
liczne święta branżowe – np.
Dzień Drukarza
Dzień Odlewnika
Dzień Nauczyciela
Dzień Lotnika
23 sierpnia
Zniesione w okresie PRL
edytuj
edytuj kod
6 stycznia
Objawienie Pańskie
(w tradycji: święto Trzech Króli)
2 lutego –
Ofiarowanie Pańskie
(w tradycji: Matki Boskiej Gromnicznej)
3 maja
– rocznica
Konstytucji 3 maja
z 1791
Uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego
(czwartek 40 dni po Wielkanocy)
2. dzień
Zielonych Świątek
29 czerwca –
Uroczystość Świętych Apostołów Piotra i Pawła
15 sierpnia
– święto
Matki Boskiej Zielnej
oraz rocznica
Bitwy Warszawskiej
z 1920
11 listopada
Święto Niepodległości Polski
8 grudnia –
Święto Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny
święta pułkowe
(przedwojenne)
Status Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
425
edytuj
edytuj kod
Polska Rzeczpospolita Ludowa była państwem
niepodległym
. Świadczą o tym:
uznanie prawnomiędzynarodowe
stosunki dyplomatyczne z większością krajów świata
członkostwo w organizacjach międzynarodowych (w tym w
ONZ
instytucje typowe dla państwa
prawo emisji pieniądza
symbole narodowe.
Jednak było to państwo
niesuwerenne
, ponieważ:
brak wolnych i niesfałszowanych wyborów zarówno do Sejmu, jak i do rad narodowych wszystkich szczebli regionalnych
suwerenność
była ograniczana przez ZSRR (wiele decyzji dotyczących PRL zapadało w Moskwie).
W latach
1944
1956
była to niesuwerenność całkowita, a od
1956
roku – częściowa.
Zobacz też
edytuj
edytuj kod
historiografia PRL
partie polityczne w Polsce Ludowej
Muzeum PRL-u w Nowej Hucie
sztuka polska epoki PRL
Uwagi
edytuj
edytuj kod
Jest to powierzchnia terytorium Polski, czyli obszaru lądowego (łącznie z wodami śródlądowymi) – 311 904 km², obszaru morskich wód wewnętrznych – 1991 km², oraz morza terytorialnego – 8682 km². Powierzchnia administracyjna Polski – 312 685 km², która jest najczęściej podawana w różnych źródłach, to powierzchnia w granicach administracyjnych województw i poza obszarem lądowym obejmuje część morskich wód wewnętrznych (Zalew Wiślany, Zalew Szczeciński, obszary wód portów).
Noszony m.in. na czapkach przez żołnierzy 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki.
Był to drugi z kolei zrzut przeszkolonych w
Puszkino
przez
NKWD
aktywistów, pierwszy odbył się we wrześniu 1941 i zakończył się katastrofą lotniczą w rejonie
Wiaźmy
, w której zginął
Jan Turlejski
, przywódca pierwszej grupy.
Ustaloną w
traktacie ryskim
. Zmiana granicy polsko-sowieckiej na przebiegającą wzdłuż tzw.
linii Curzona
nastąpiła 16 sierpnia 1945 roku poprzez podpisanie umowy o przebiegu granicy pomiędzy rządem ZSRR a
Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej
Za datę powołania uważa się 10 stycznia 1944, kiedy to wydano dokument programowy Biura.
Treść Manifestu PKWN (m.in. nacjonalizacja przemysłu ciężkiego i lasów, reforma rolna i uwłaszczenie chłopów, upowszechnienie oświaty i walka z analfabetyzmem, ochrona praw pracowniczych) miała nawiązywać do postulatów Manifestu
Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej
Podziemiem niepodległościowym.
Generałom: Włodzimierzowi Nałęcz – Gembickiemu, Bruno Olbrychtowi, Gustawowi Paszkiewiczowi, Julianowi Skokowskiemu, Mikołajowi Prus – Więckowskiemu, Leonowi Nałęcz – Bukojemskiemu.
Stanowiące własność Skarbu Państwa, będące własnością obywateli III Rzeszy i obywateli polskich narodowości niemieckiej, będące własnością zdrajców narodu skazanych prawomocnie przez sądy polskie za zdradę stanu, pomoc udzieloną okupantowi i inne podobne przestępstwa, stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.
Na początku lat sześćdziesiątych:
w latach 1960–1962 płace wzrosły o 5%, a ceny do 12%, w związku z czym stopa życiowa rodzin znowu się obniżyła;
w 20% rodzin robotniczych spożycie mięsa pozostawało poniżej normy „ledwie wystarczającej” (3 kg tygodniowo), 34% pozostawało w zakresie tej normy, ale nadal poniżej normy „dostatecznej” i zaledwie 16% w jej granicach; jeszcze gorzej kształtowało się spożycie warzyw, ryb, owoców, masła i jaj;
w 10% rodzin przypadło poniżej 3 m² powierzchni mieszkalnej na osobę, w dalszych 19% rodzin od 3–4 m², a w 10% rodzin od 4–5 m² i w 13% rodzin 5–6 m²; łącznie 52% rodzin posiadało poniżej 6 m² powierzchni mieszkalnej na osobę;
ciepłą wodę bieżącą posiadało w mieszkaniu 1% badanych rodzin, zimną wodę bieżącą – 46% rodzin; ubikacje posiadało w domu mieszkalnym 25% rodzin, łazienki – 7% rodzin; na jednego członka badanych rodzin robotniczych przypadało średnio 0,3 łóżka;
65% robotników chorowało na przewlekłe choroby (badania na rodzinach pracowników
Warszawskiej Fabryki Motocykli
).
Szacunkowa skala tej pomocy przekazanej w samym 1981 roku rozkładała się następująco:
Europejska Wspólnota Gospodarcza
przekazała rządowi PRL szereg produktów spożywczych w cenach o 15% niższych od rynkowych i na kredyt: od masła (40 tys. ton) po pszenicę (100 tys. ton), a także mleko w proszku, mleko odtłuszczone, sery, wołowina, wieprzowina, jęczmień, owies, żyto, ryż, cukier, oliwa, rzepak;
RFN – głównie w postaci zbiórek pieniędzy od parafian kościołów katolickich i ewangelickich udało się zebrać ok. 50 mln marek niemieckich; środki te zostały przekazane przez szereg organizacji społecznych, w tym Polski Czerwony Krzyż i organizacje kościelne; dodatkowo osoby prywatne z RFN przy pomocy paczek pocztowych przesłały do Polski produkty spożywcze i lekarstwa o wartości szacowanej na 20 mln marek; ok. 20% środków zostało przeznaczone na zakup lekarstw, których w tym okresie w Polsce dramatycznie brakowało;
Francja – poza Stanami Zjednoczonymi była krajem, który udzielił rządowi PRL największego wsparcia finansowego i na najkorzystniejszych warunkach finansowych; pomoc organizowana przez społeczeństwo obejmowała 1,9 mln franków oraz 364 tony żywności, głównie przeznaczonej dla dzieci, przekazanej przez Polonię francuską, 3 mln franków przekazane przez organizacje katolickie oraz pomoc nieznanej wielkości przekazaną przez związki zawodowe;
Wielka Brytania – pomoc płynącą do Polski i organizowaną głównie przez organizacje katolickie szacuje się na 2 mln funtów rocznie;
Szwecja – rząd i społeczeństwo szwedzkie przekazywało pomoc za pośrednictwie organizacji charytatywnych takich jak Szwedzki Czerwony Krzyż i „Ratujcie dzieci”; SCK przekazał dary, głównie lekarstwa, o łącznej wartości 5 mln koron; organizacje społeczne zebrały łącznie ok. 4,5 mln koron; znaczna część tej pomocy została przeznaczona dla polskich domów dziecka oraz 30 tys. rodzin w szczególnie trudnej sytuacji finansowej;
Włochy – przekazały produkty żywnościowe o łącznej wartości 6 mln dolarów;
Polonia szwajcarska przekazała ok. 100 ton żywności i lekarstw o wartości 2 mln franków szwajcarskich; Polonia Afryki Południowej przekazała ok. 7 tys. randów; Polonia australijska – ok. 5,5 mln dolarów australijskich; Polonia kanadyjska – ok. 600 tys. dolarów;
ZSRR udzielił Polsce szeregu korzystnie oprocentowanych kredytów – informacje za: „Akcja pomocy dla Polski” Janusz Rakowski Kultura Paryska z 6 października 1981.
Przypisy
edytuj
edytuj kod
Dz. U. z 1989 r. Nr 75, poz. 444
W 1970 roku,
Historia Polski w liczbach. Ludność. Terytorium
, Warszawa 1994, s. 140.
ang.
Wolak, Arthur J. 2004.
Forced out: the fate of Polish Jewry in Communist Poland
. Tucson, Ariz: Fenestra Books. s. 104.
Piotr
P.
Stanisz
Piotr
P.
Ideologiczne podstawy polityki wyznaniowej w PRL
, bazhum.muzhp.pl, 2000, s. 259–270
Dane dotyczące PKB
Międzynarodowego Funduszu Walutowego
za rok 1980:
International Monetary Fund:
World Economic Outlook Database, April 2014
. [dostęp 2014-07-21].
ang.
Propagandowo, potocznie i niekiedy w oficjalnych aktach władz, np. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 lutego 1971 r. w sprawie zasad podwyższania emerytur pracownikom, którzy przepracowali w Polsce Ludowej ponad 10 lat (
Dz. U. z 1971 r. Nr 4, poz. 40
).
Należy podkreślić, że najistotniejszym elementem kształtującym politykę zewnętrzną PRL było ścisłe podporządkowanie naszego kraju ZSRR, widoczne zarówno we wzajemnych stosunkach, jak i w kontaktach z krajami bloku wschodniego, państwami Europy Zachodniej, USA i innymi.(…) Stosunki pomiędzy ZSRR a PRL układały się na zasadzie zależności, a ich cechą było podporządkowanie jednej strony drugiej i kontrola jednej przez drugą. Wyróżnikiem penetracji był „przesunięty regulator”, czyli radzieckie struktury penetrujące, które przeniknęły na terytorium Polski, do wnętrza jej systemu państwowego. Podmiotem penetrującym był radziecki ośrodek decyzyjny realizujący swe cele za pomocą struktur sterowniczych.
Sławomir
S.
Weremiuk
Sławomir
S.
Specyfika stosunków polsko–radzieckich w okresie 1944–1991
, t.
Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego
nr 11 (6) 2014,
Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego
, s. 43–57
ISSN
2080-1335
[zarchiwizowane z
adresu
2019-02-12]
Informacja o publikacji na stronie ABW
Wojciech Roszkowski
określa podległość Polski Ludowej wobec ZSRR w latach 1945–1956 jako kolonialną, zmienioną w latach 1956–1989 w radziecki protektorat.
Polska Rzeczpospolita Ludowa
, [w:]
Encyklopedia PWN
[online],
Wydawnictwo Naukowe PWN
[dostęp 2024-06-05]
M. Molotov
Mr. Harriman
and
Sir A. Clark Kerr
are authorized as a commission to consult in the first instance in Moscow with members of the present Provisional Government and with other Polish democratic leaders from within Poland and from abroad, with a view to the reorganization of the present Government along the above lines.
This Polish Provisional Government of National Unity shall be pledged to the holding of free and unfettered elections as soon as possible on the basis of universal suffrage and secret ballot.
In these elections all democratic and anti-Nazi parties shall have the right to take part and to put forward candidates”, Protokół uzgodnień konferencji jałtańskiej w kwestii Polski, w:
Foreign Relation of the United States. Diplomatic papers. The Conferences at Malta and Yalta 1945
, Washington 1955, wyd.
Department of State USA
, s. 973
wersja elektroniczna
Deklaracja po konferencji jaltańskiej wersja elektroniczna
Por. też
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
, s. 59–60.
29 i 30 lipca 1945 nowy premier Wielkiej Brytanii
Clement Attlee
Ernest Bevin
, minister spraw zagranicznych spotkali się z delegatami polskimi, w tym Bierutem, Mikołajczykiem i Grabskim, przedstawiając im na piśmie listę pytań dotyczących wyborów. Ernest Bevin „powiedział, że jeśli rząd brytyjski nie otrzyma konkretnych odpowiedzi na kilka pytań, nie poprze polskich żądań terytorialnych. Przyparty do muru Bierut przyjął następujące zobowiązania:
1/ Przeprowadzenie wolnych i nieskrępowanych wyborów na początku 1946 roku, na podstawie powszechnego i tajnego prawa wyborczego, przy zapewnieniu wszystkim partiom demokratycznym i antyhitlerowskim prawa do udziału i wystawiania kandydatów; 2/ Zagwarantowanie wolności prasy; 3/ Zagwarantowanie wolności religii; 4/ Zagwarantowanie bezpieczeństwa wszystkim Polakom, którzy zechcą wrócić z zagranicy do Polski.
Zobowiązania te przekazano delegacji Wielkiej Brytanii na piśmie.”
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
, s. 381.
Sebastian Drabik:
Niby-państwo, niby-władza
Dziennik Polski
, 2012.
Krystyna Kersten
Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948
, Paris 1986, Wyd.
Libella
, s. 315–316,
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
, s. 817–822,
ISBN
83-7095-056-6
Czesław Osękowski
Wybory do sejmu z 19 stycznia 1947 roku w Polsce
, Poznań 2000,
Wydawnictwo Poznańskie
, s. 143–162,
ISBN
83-7177-184-3
Maciej Korkuć
Wybory 1947. Mit założycielski komunizmu
Krystyna Kersten
Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948
, Paris 1986, Wyd.
Libella
, s. 261–263,
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
, s. 766–784,
ISBN
83-7095-056-6
Michał
M.
Klimecki
Michał
M.
Galicyjska Socjalistyczna Republika Rad. Okupacja Małopolski (Galicji) Wschodniej przez Armię Czerwoną w 1920 roku
, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2006,
ISBN
83-231-1954-6
OCLC
76285914
Witold Sienkiewicz,
Niepokonani 1920
, Demart 2010, 2011,
ISBN
978-83-7427-587-3
Sylwia Frołow,
Dzierżyński. Miłość i rewolucja
, Znak Horyzont, Kraków 2014, s. 211.
Hasło: „Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski”,
Słownik historii Polski
, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, s. 504.
Tadeusz Żenczykowski
Dwa komitety 1920, 1944. Polska w planach Lenina i Stalina
, Editions Spotkania, Paryż 1983, wyd. krajowe: Tadeusz Żenczykowski,
Dwa komitety 1920, 1944. Polska w planach Lenina i Stalina/Dokumenty Mówią...
, LTW, Warszawa 2009,
ISBN
978-83-88736-79-7
, passim.
„W latach 1926–1933, KPP w różnych formach kwestionowała zarówno wschodnią, jak i zachodnią granicę Polski. Wynikało to zarówno z ogólnego – wyznaczanego przez doktrynę i politykę Międzynarodówki Komunistycznej – stanowiska w kwestii niepodległości państwa polskiego oraz ze swoistej interpretacji prawa narodów do samookreślenia, podporządkowywanego interesom międzynarodowej rewolucji, utożsamianych już wówczas z interesami państwowymi ZSRR. W odniesieniu do granicy wschodniej hasło samostanowienia narodów sprowadzano w istocie do postulatu oderwania ziem ukraińskich i białoruskich od Polski i przyłączenia ich do ZSRR. W drugiej połowie lat 20. KPP pod naciskiem Międzynarodówki Komunistycznej hasło samookreślenia aż do oderwania się od Polski wysunęła również wobec Śląska, a w 1932 r. uznano je za słuszne także w odniesieniu do Pomorza. U źródeł takiego stanowiska legło kilka zasadniczych przesłanek. W latach dwudziestych i na początku trzydziestych polscy komuniści – zgodnie z założeniami politycznymi Kominternu i kierownictwa radzieckiego – oceniali tzw. system wersalski jako produkt dyktatu imperialistycznego i jako taki energicznie zwalczali.”
Stanisław Ciesielski
Alfred Lampe wobec problematyki zachodniej
, [w:]
Twórcy polskiej myśli zachodniej
, praca zbiorowa pod red. W. Wrzesińskiego, Olsztyn 1996, seria „Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie” nr 153,
wersja elektroniczna
Przesłanie KPP do „Kongresu mas pracujących obu części Górnego Śląska” w
Gliwicach
, 29.01.1933: „Zbójecki traktat wersalski, narzucony narodowi niemieckiemu przez koalicję zwycięskich w wojnie imperialistycznej wielkich rabusiów imperialistycznych Ententy – rozdarł górny Śląsk, oddał Gdańsk pod jarzmo Polski imperialistycznej, stworzył korytarz polski sztucznie dzielący Prusy Wschodnie od Niemiec… Imperializm polski grozi wojenną okupacją Gdańska, by zagrabić Prusy Wschodnie i zachodnią część Górnego Śląska. KPP oświadcza obecnie, po jedenastu latach okupacji polskiej na Górnym Śląsku, wobec ludu górnośląskiego, wobec narodu całej Polski i Niemiec, wobec narodów całego świata: Zwycięski proletariat polski, po obaleniu panowania imperialistycznego burżuazji polskiej, przekreśli wszystkie orzeczenia traktatu wersalskiego w stosunku do Śląska i do pomorskiego korytarza, zapewni ludności tych ziem prawo do samookreślenia aż do oderwania się od Polski.”
Jan Alfred Reguła
Historia Komunistycznej Partii Polski w świetle faktów i dokumentów
, Warszawa 1934, s. 253,
ISBN
83-901295-0-7
(edycja z 1994). Patrz też Jan Alfred Reguła,
Historia Komunistycznej Partii Polski…
, s. 231–233, 248–253.
„Nie przypadkiem więc, obok obchodów
wyzwolenia
17 września, Obchody Mickiewiczowskie (25–26 XI 1940) były największą imprezą propagandową tamtych lat”.
Bohdan Urbankowski
Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina
, Warszawa 1978, Wyd. II poprawione i rozszerzone, Wydawnictwo Alfa, s. 176,
ISBN
83-7001-971-4
. Całość obchodów zreferowana tamże, s. 176–178. Por. też
Grzegorz Hryciuk
Polacy we Lwowie 1939–1944. Życie codzienne
, Warszawa 2000, wyd.
Książka i Wiedza
, s. 101, 122,
ISBN
83-05-13148-3
„Po wspomnianym spotkaniu szef
Kominternu
zanotował w dzienniku wskazówki Stalina:
Będzie lepiej założyć Polską Partię Robotniczą z komunistycznym programem. Partia komunistyczna odstrasza nie tylko obcych, lecz także niektórych z tych, którzy z nami sympatyzują. Na aktualnym etapie
– streścił dalej słowa Stalina –
walka o wyzwolenie narodowe. Jednak samo przez się jest zrozumiałe, że to nie będzie partia typu
Labour Party
.”
Piotr Gontarczyk
Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944
, Warszawa 2006, s. 73., Gontarczyk cytuje dziennik
Georgi Dimitrowa
za Georgi Dimitrow,
Tagebücher 1933–1943
, Berlin 2000.
Dziennik
Georgi Dimitrowa
: „27 August 1941 Spoke with J.V. [Stalin] about Polish business.
It would be better to create a workers’party of Poland with a Communist program. The Commun[ist] party frightens off not only alien elements, but even some of our own as well
. At the present stage, the struggle is one of national liberation. Naturally, not a Labour Party as in England. The Hitler regime is tempering the Communists. Tsarism made us that way. (…)29 August 1941 [...]Discussion with departing Polish group (ten persons). Provisional leadership inside Poland: Nowotko, Finder, Molojec. Formation of a workers’ party (with Communist program). Not formally linked with the Comintern. 1 September 1941 (…) Conferred with the Polish comrades. Examination of the political declaration of the Workers’ Party of Poland.” „The Diary of Georgi Dimitrov 1933–1949” Introduced and edited by Ivo Banac, Yale University Press, New Haven & London 2003,
ISBN
978-0-300-09794-8
, s. 191–192.
Anna Sobór-Świderska,
Jakub Berman. Biografia komunisty
, IPN Warszawa 2009, s. 66.
Szkoleniem politycznym zajmował się m.in.
Jakub Berman
, Anna Sobór-Świderska,
Jakub Berman. Biografia komunisty
, IPN, Warszawa 2009, s. 65.
Piotr Gontarczyk
Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944
, Warszawa 2003, s. 99.
„The Diary of Georgi Dimitrov 1933–1949” Introduced and edited by Ivo Banac, Yale University Press, New Haven & London 2003,
ISBN
978-0-300-09794-8
, s. 192.
Nadzorujący polskie formacje wojskowe w ZSRR z ramienia
NKWD
NKGB
gen. por.
Gieorgij Żukow
stwierdził, że
robotę kontrwywiadowczą w polskiej armii prowadzi „
Smiersz
”, którego organy istnieją w Wojsku Polskim pod przykryciem „oddziału informacji Wojska Polskiego”. Skład wydziałów informacji Wojska Polskiego jest kompletowany ze składu osobowego Zarządu „SMIERSZ”
Ludowego Komisariatu Obrony ZSRR
, który kieruje jego działalnością. Żołnierze wydziału informacji noszą polskie mundury
Sławomir Cenckiewicz
Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy)
, Poznań 2011,
ISBN
97883-7506-8757
, s. 50–51.
“Najlepsze państwo” Lech Mażewski, Wydawnictwo Comandor 2005,
ISBN
83-88329-92-8
, s. 26.
„Sama Krajowa Rada Narodowa była repliką prawowitej
Rady Jedności Narodowej
, podobnie jak kontrolowana przez komunistów organizacja wojskowa,
Armia Ludowa
upodobniła się nazwą do pozostającej pod władzą rządu
Armii Krajowej
. Od momentu, kiedy Armia Czerwona po raz wtóry wkroczyła do Polski – oczywisty stał się jej zamiar zniszczenia niekomunistycznych organizacji wojskowych”.
Jan Karski
Wielkie mocarstwa wobec Polski
, Warszawa 1992,
Państwowy Instytut Wydawniczy
ISBN
83-06-02162-2
, s. 405.
„Brak oficjalnej współpracy z czołowymi partiami politycznymi oznaczał, iż KRN była ciałem inspirowanym i zdominowanym przez komunistów, o bardzo wąskim zapleczu politycznym. Nie ulega kwestii, iż w tym czasie obóz londyński reprezentował większość społeczeństwa.”
Jan Ciechanowski
Powstanie warszawskie
, Pułtusk-Warszawa 2009,
ISBN
978-83-7549-074-9
, s. 104.
„W licznych zwłaszcza w lipcu spotkaniach uczestniczyła obok kierownictwa Związku Patriotów Polskich przemycona przez linię frontu delegacja Krajowej Rady Narodowej – organu utworzonego 31 grudnia poprzedniego roku w Warszawie przez Polską Partię Robotniczą i parę zależnych od niej grupek na posiedzeniu, które określano później w partyjnej historiografii jako historyczne, a w którym spośród dziewiętnaściorga uczestników tylko pięciu nie należało do PPR”.
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002,
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 64.
„PPR chciała konsolidować siły polityczne wokół siebie, nie zaś wpisywać się do instytucji zdominowanej przez RPPS. Dlatego w sylwestra 1943 r. – powołała, z inicjatywy Gomułki, Krajową Radę Narodową. Był to organ najzupełniej fasadowy, wręcz operetkowy, bowiem na zebraniu założycielskim, obok działaczy samej partii, obsadzonych zresztą w najróżnorodniejszych rolach, np. jako przedstawiciele „ruchu zawodowego” czy „inteligencji pracującej”, zjawiły się postacie operetkowe w rodzaju występującego w imieniu fikcyjnego Komitetu Inicjatywy Narodowej
Jana Szymona Żołny-Manugiewicza
, kilku pośledniej miary agentów infiltrujących jeszcze przed wojną ruch ludowy z grafomańskim pisarzem
Władysławem Kowalskim
na czele, przedstawianych jako reprezentanci radykalnego skrzydła SL, a wreszcie osoby całkowicie anonimowe (!). Jedynym politykiem spoza PPR, o pewnym ciężarze gatunkowym, był
Osóbka
, usunięty zresztą dopiero co z
RPPS
... za kradzież maszyny do pisania i włamanie do lokalu partyjnego. Przyczyny groteskowego konfliktu były oczywiście ambicjonalne. KRN mieniła się wyrazicielką narodowego i państwowego interesu Polski, zapowiadała buńczucznie zjednoczenie i mobilizację wszystkich sił narodu i uzurpowała sobie prawa podziemnego parlamentu. Na jej przewodniczącego obrano
Bieruta
, który zresztą początkowo, uważając całą imprezę za kolejną atrapę, wymawiał się od przyjęcia wątpliwego w takich okolicznościach zaszczytu. Z czasem, posługując się przygotowanym jeszcze przez
Findera
i zatwierdzonym przez
Dimitrowa
scenariuszem, rozpoczął jednak rozszerzanie fikcyjnej struktury w terenie poprzez utworzenie równie papierowej sieci rad narodowych, stanowiących kalkę bolszewickich sowietów z czasów rewolucji rosyjskiej, a mających pozorować masowe poparcie KRN na prowincji.”
Paweł Wieczorkiewicz
Historia polityczna Polski 1935–1945
, wyd. II, Warszawa 2006,
Książka i Wiedza
ISBN
83-05-13441-5
, s. 374–375.
„Sowiecki dyktator liczył się bowiem z tworzeniem nowych faktów dokonanych, ułatwiających mu w przyszłości przejęcie pełnej kontroli nad Polską. Nie sprzeciwił się inicjatywie polskich komunistów powołania w kraju nowego ciała – o charakterze dywersyjnym w stosunku do
państwa podziemnego
– pod nazwą Krajowa Rada Narodowa, która miałaby dla opinii publicznej odegrać fałszywą rolę podziemnego parlamentu.”
Marek Kazimierz Kamiński
Dyplomacja polska wobec dyktatu mocarstw (lipiec 1943 – luty 1944)
w:
Historia dyplomacji polskiej
, t. V, 1939–1945, Warszawa 1999,
Wydawnictwo Naukowe PWN
ISBN
83-01-12808-9
, s. 466.
Marek Łatyński
Nie paść na kolana.Szkice o opozycji w latach czterdziestych
, London 1985, Wyd. Polonia Book Fund,
ISBN
0-902352-36-9
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 95–98.
Biuro kierowało obsadą stanowisk w ZPP, I Korpusie Armii Polskiej w ZSRR, następnie
Armii Polskiej w ZSRR
. Prowadziło poszukiwania i ewidencję komunistów polskich w ZSRR, powołało
Polski Sztab Partyzancki
, współdecydowało o składzie
Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego
i treści
manifestu PKWN
. Uznawało program PPR i KRN za zbyt radykalny.
Marek Łatyński
Nie paść na kolana.Szkice o opozycji w latach czterdziestych
, London 1985, Wyd. Polonia Book Fund,
ISBN
0-902352-36-9
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 95–98.
Udział Bolesława Bieruta w kierownictwie partii był anomalią. Publicznie, teraz nawet wobec szeregowych członków PPR, prezentowany był jako bezpartyjny. On sam kilka miesięcy później – 3 stycznia 1945 roku – oświadczył na posiedzeniu Krajowej Rady Narodowej w Lublinie: „Nie jestem związany z żadną partią, czy grupą polityczną”. I ta bezpartyjność Bieruta była skutkiem decyzji nie kogo innego, ale Józefa Stalina. W połowie października, w czasie jednego ze swoich licznych spotkań z kierownictwem PKWN-u – może należałoby je nazwać posłuchaniami – zaproponował „aby Bierut stał się bezpartyjnym. Na próbę protestu Stalin oświadczył, że jest to konieczne dla narodu i musi się to zrobić”. Powoływał się przy tym na rozmowę z premierem Churchillem, według którego Bierut nie nadawał się na prezydenta, bowiem „nie daje gwarancji obiektywności” ze względu na swoje zobowiązania wobec ZSRR wynikłe z faktu, że jako więzień polityczny w Polsce „był wymieniony do Związku Sowieckiego”. Stalin odpowiedział na to, że Bierut w roku 1939 wystąpił z partii komunistycznej, ponieważ „ideologicznie mu nie odpowiadała”, i jest od tej pory bezpartyjny. Życzenie Stalina było rozkazem, 22 października biuro polityczne PPR podjęło odpowiednią decyzję.
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji w latach czterdziestych
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002,
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 95.
„Stalin zapewniał, że ZPP nie jest zalążkiem przyszłego rządu, co więcej utworzenie tej organizacji to wewnętrzna sprawa Związku Radzieckiego, albowiem powstała ona, by reprezentować wyłącznie Polaków będących obywatelami radzieckimi”. I dalej: „Stalin podkreślał zarazem z naciskiem, że ZSRR nie widzi możliwości utrzymywania stosunków dyplomatycznych z obecnym rządem polskim – bezwzględnym warunkiem ponownego ich nawiązania jest radykalna rekonstrukcja; z istniejącego gabinetu akceptowani byli, tak jak uprzednio Sikorski oraz Raczyński. Linii tej Stalin trzymał się konsekwentnie do lipca 1944, a może nawet jeszcze dłużej, do października tegoż roku. W ten sposób – odwlekając ostateczny wybór –
mógł w najbardziej dogodny sposób zadbać o interesy radzieckie w Polsce, czy to przez rząd koalicyjny (koalicyjny rzeczywiście, nie tylko fasadowo) z udziałem komunistów – koncepcja realizowana na emigracji przez Czechów i Francuzów, czy też przez rząd komunistyczny, upozorowany na koalicję. (...) Tak czy inaczej uzależniłoby to stworzony przez niego rząd od ZSRR
Krystyna Kersten
Narodziny systemu władzy
, Paryż 1986,
Libella
, s. 24.
Norman Davies,
Boże Igrzysko
, s. 1008.
Andrzej Friszke
Polska. Losy państwa i narodu 1939–1945
, Warszawa 2003, Wyd.
Wydawnictwo Iskry
, s. 91,
ISBN
83-207-1711-6
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 67.
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 66.
Na wzór
Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego
, początkowo jako „Komitet Wyzwolenia Narodowego”, dodano przymiotnik „Polski”.
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 66.
Jan Ciechanowski,
Powstanie Warszawskie
, Bellona S.A.,
ISBN
978-83-7549-074-9
, s. 129.
Krystyna
K.
Kersten
Krystyna
K.
Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948
, Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 49,
ISBN
83-85066-09-8
OCLC
834533924
Jerzy Malewski „Wyrok na Józefa Mackiewicza”, Wydawnictwo PULS,
ISBN 0 907587 57 7
, s. 203.
Krystyna
K.
Kersten
Krystyna
K.
Narodziny systemu władzy. Polska 1943-1948
, Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 76,
ISBN
83-85066-09-8
OCLC
834533924
Andrzej Leon Sowa „Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940 – 1944) i sposoby ich realizacji.” Wydawnictwo Literackie 2016,
ISBN
978-83-08-06095-7
, s. 387.
Mirosław
M.
Szumiło
Mirosław
M.
Roman Zambrowski 1909-1977
, Warszawa: IPN, 2014, s. 162, 163,
ISBN
978-83-7629-621-0
OCLC
890410659
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002,
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 125–138.
Marek Jan Chodakiewicz
Po zagładzie. Stosunki polsko-żydowskie 1944–1947
, Warszawa 2008, s. 34.
Andrzej Leon Sowa „Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940 – 1944) i sposoby ich realizacji.” Wydawnictwo Literackie 2016,
ISBN
978-83-08-06095-7
, s. 363.
Andrzej Leon Sowa „Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940 – 1944) i sposoby ich realizacji.” Wydawnictwo Literackie 2016,
ISBN
978-83-08-06095-7
, s. 545, 546.
Andrzej Leon Sowa „Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940 – 1944) i sposoby ich realizacji.” Wydawnictwo Literackie 2016,
ISBN
978-83-08-06095-7
, s. 610, 611.
Bohdan Urbankowski,
Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina
, t. II, Warszawa 1998, s. 92.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 27, 2007, s. 29.
Jarosław Pałka, Jerzy Poksiński: „Michał Żymierski 1890 – 1989”, IPN 2015,
ISBN
978-83-7629-807-8
, s. 245.
Stalin oświadczył, że: „stoi zagadnienie usunięcia z widowni całej klasy, złamanie obszarników – że wtedy to już nie jest reforma a rewolucja agrarna, a tego rodzaju rewolucji nie przeprowadza się w majestacie prawa i cackaniem się przygotowaniami. Rewolucje takie muszą być przeprowadzane metodami rewolucyjnymi”,
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji w latach czterdziestych
, wyd. II rozszerzone,
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
, Wrocław 2002,
ISBN
83-7095-056-6
, s. 148. Por. też
Protokoły posiedzeń Biura Politycznego KC PPR 1944–1945
, opr.
Aleksander Kochański
, ISP PAN, Warszawa 1992,
ISBN
83-88490-27-3
, s. 18–19.
Władysław Gomułka
: „Było rzeczą nie do pomyślenia, aby przy ówczesnym składzie personalnym Biura Politycznego można było zakwestionować polecenia Stalina. Bierut referując tę sprawę, miał dla jej uzasadnienia argument nie do podważenia – stanowisko Stalina, który w dodatku tak się na niego rozsierdził i nawymyślał mu za oportunistyczną politykę partii. Biuro Polityczne podjęło więc odpowiednie decyzje, kurs polityczny został zaostrzony.”
Władysław Gomułka
Pamiętniki
, t. II, BGW, Warszawa 1994,
ISBN
83-7066-553-5
, s. 309.
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji w latach czterdziestych
, wyd. II rozszerzone,
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
, Wrocław 2002,
ISBN
83-7095-056-6
, s. 143.
Dz. U. z 1944 r. Nr 10, poz. 50
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 30 października 1944 r. o ochronie Państwa. „Art.6. Kto w czasie wojny bez prawnego zezwolenia władzy wyrabia, przechowuje, nabywa, lub zbywa aparat radiowy nadawczy lub odbiorczy podlega karze więzienia,
lub karze śmierci
Dz. U. z 1944 r. Nr 10, poz. 50
).
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 169.
Krystyna
K.
Kersten
Krystyna
K.
Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948
, Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 124, 129, 131,
ISBN
83-85066-09-8
OCLC
834533924
Patrycja
P.
Bukalska
Patrycja
P.
Krwawa Luna
, Warszawa: Wielka Litera, 2016, s. 144,
ISBN
978-83-8032-122-9
OCLC
968491166
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 275.
Mirosław
M.
Szumiło
Mirosław
M.
Roman Zambrowski 1909–1977
, Warszawa: IPN, 2014, s. 184,
ISBN
978-83-7629-621-0
OCLC
890410659
Andrzej Paczkowski
Stanisław Mikołajczyk, czyli klęska realisty (zarys biografii politycznej)
, Warszawa 1991, Wyd. Omnipress, s. 203,
ISBN
83-85028-82-X
Zdzisław
Z.
Broński
Zdzisław
Z.
Pamiętnik (1941 – maj 1949)
[EPUB, MOBI, PDF],
Instytut Pamięci Narodowej
, Warszawa 2004, s. 116–117,
ISBN
83-89078-60-0
Krzysztof Szwagrzyk
(red.),
Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza
, tom I, 1944–1956 =
Instytut Pamięci Narodowej
, Warszawa 2005,
ISBN
83-89078-94-5
, s. 19.
wersja elektroniczna
Bohdan Urbankowski
, hasło: „Antysowieckie powstania. Polska”, w:
Encyklopedia Białych Plam
, t. I, Radom 2000, s. 221.
Marek Jan Chodakiewicz
Po zagładzie. Stosunki polsko-żydowskie 1944–1947
, Warszawa 2008, s. 28–30.
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 505–506.
Armia Czerwona (od 1946 – Armia Radziecka) zajmowała m.in. port w Szczecinie do 1947 roku, część portu w
Świnoujściu
i część
Legnicy
do 1990 roku, kilkadziesiąt poligonów i lotnisk, koszary i osiedla mieszkaniowe.
[1]
Tadeusz
T.
Wolsza
Tadeusz
T.
Referaty – Obozy i inne miejsca odosobnienia na ziemiach polskich w latach 1944–1958
data na podstawie
Relacja ze spotkania w Warszawie, podczas którego został wygloszony[sic] referat
, Klub Historyczny im. gen. Stefana Roweckiego „GROTA”, 24 listopada 2005
[dostęp 2022-01-25]
[zarchiwizowane 2016-03-04]
Polski Gułag
. Tygodnik Wprost.
Znamy nazwiska pierwszych ofiar z Łączki
. Rzeczpospolita, 2012.
Aleksander Gella
Zagłada Drugiej Rzeczypospolitej 1945–1947
, Warszawa 1998, s. 89.
Aleksander Gella,
Zagłada Drugiej Rzeczypospolitej 1945–1947
, Warszawa 1998, s. 97.
Aleksander Gella,
Zagłada Drugiej Rzeczypospolitej 1945–1947
, Warszawa 1998, s. 113–114.
Mirosław
M.
Szumiło
Mirosław
M.
Roman Zambrowski 1909–1977
, Warszawa: IPN, 2014, s. 247,
ISBN
978-83-7629-621-0
OCLC
890410659
Andrzej Werblan,
Gomułka i Stalin
Polityka
23 grudnia 2010
„Innym krokiem, podjętym jednostronnie przez Stalina, było przekształcenie 31 grudnia 1944 r. PKWN w Rząd Tymczasowy, co nosiło wobec aliantów znamię faktu dokonanego”
Paweł Wieczorkiewicz
Historia polityczna Polski 1935–1945
, Warszawa 2005, wyd.
Książka i Wiedza
, s. 459,
ISBN
83-05-13441-5
A. Czubiński,
Polska i Polacy po II wojnie światowej (1945–1989)
, Poznań 1998, s. 39.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 107,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 319, pełny tekst wystąpienia, w:
Rozmowy polityczne w sprawie utworzenia TRJN (czerwiec 1945)
Archiwum Ruchu Robotniczego
IX/1984, Warszawa 1984, s. 109–110.
Lech Mażewski „Najlepsze państwo” Wydawnictwo Comandor 2005,
ISBN
83-88329-92-8
, s. 24, 25.
Lech Mażewski „Najlepsze państwo” Wydawnictwo Comandor 2005,
ISBN
83-88329-92-8
, s. 35.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 27, 2007, s. 40.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 27, 2007, s. 41.
Nowa encyklopedia powszechna PWN tom 6
. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 1996, s. 920.
ISBN
83-01-11968-3
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002,
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
, Rozdział:
Państwo-satelita
, s. 877–899,
ISBN
83-7095-056-6
„Łączna liczebność tych partyzanckich oddziałów zbrojnego podziemia antykomunistycznego wynosić miała według
Jerzego Ślaskiego
w okresie apogeum walki, tzn. w 1945 r.
od 9 do 12 tysięcy. Liczbę tę należałoby oczywiście powiększyć o ludzi czynnych w zapleczu jakby podziemia. Według obwarowanych zastrzeżeniami szacunków
Andrzeja Paczkowskiego
w okresie o parę miesięcy późniejszym – latem 1945 roku –
istniało ponad 100 oddziałów partyzanckich (niektóre do 200 osób), a w różnych formach konspiracji zaangażowane były dziesiątki tysięcy, w tym spora część zbrojnych
. Jesienią tego roku z kolei
w różnych strukturach nielegalnych... zaangażowanych było do 80 tys. osób
.”
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 211–212, tam szczegółowe odesłanie źródłowe.
Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956
, Warszawa-Lublin 2007, s. XXXIII.
„Minister spraw wewnętrznych ZSRR
Siergiej Krugłow
zdawał w październiku [1946] sprawę
Berii
Prezydent Bierut uważa, że w obecnej sytuacji wojska [sowieckiego] MSW są koniecznie potrzebne i prosi o pozostawienie ich w Polsce do marca 1947 r.
Jeszcze 20 maja w innym raporcie Krugłowa wyliczano jednostki NKWD rozmieszczone w Polsce. Była to
64 dywizja wojsk wewnętrznych
licząca 4199 ludzi, dwa pułki ochrony pogranicza w liczbie 2897 ludzi oraz jednostki łączności rządowej w liczbie 6434 – łącznie około 13,5 tysiąca ludzi.”
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 505–506.
3 maja 1946 r. w Krakowie, czyli zapominany bunt studencki
. Histmag, 2011.
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 758,
Andrzej Paczkowski
Historia sprzeciwu: Strajki, bunty, protesty –„polska droga” przez socjalizm”
Tygodnik Powszechny
, Kraków 12.XII 1999.
W Łodzi strajk objął w maju 1946 25 tysięcy robotników, miał charakter „niemal powszechny” trwał dwa tygodnie i zakończył się sukcesem strajkujących – władze zrezygnowały z nowych taryfikatorów płac i zgodziły się płacić za niezawinione przerwy w produkcji.
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 769, szerzej o strajkach lat 1945–1948 s. 755–761.
Łukasz Kamiński
Strajki robotnicze w Polsce 1945–1948. Próba bilansu.
w:
Dzieje Najnowsze
29/4 Warszawa 1997, ISSN 0419-8824, s. 47–56.
wersja elektroniczna
. Por też:
Andrzej Paczkowski
. „Strajki, bunty, manifestacje jako „polska droga” przez socjalizm”, Poznań 2003, Wyd.
Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk
ISBN
83-7063-363-3
, s. 25–45.
wersja elektroniczna
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 867–869.
Andrzej Paczkowski
Historia sprzeciwu: Strajki, bunty, protesty –„polska droga” przez socjalizm”
Tygodnik Powszechny
, Kraków 12.XII.1999.
Mirosław Romański,
Sabotaż w Polsce 1944/1945–1956
, „
Przegląd Nauk Historycznych
” 2014, R. XIII, nr 1, s. 198–199.
wersja elektroniczna
Marek Jan Chodakiewicz,
Po zagładzie. Stosunki polsko-żydowskie 1944–1947
, Warszawa 2008, s. 35–36.
Tadeusz Swat:
...Przed Bogiem i historią.
Księga ofiar komunistycznego reżimu w Polsce lat 1944–1956. Mazowsze. Warszawa 2003, s. XII.
Sarmatian Review XVIII.2: Komski
Dariusz Stola
Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949-1989
, Warszawa 2020, wyd,
Instytut Pamięci Narodowej
, Instytut Studiów Politycznych PAN,
ISBN
978-83-8098-886-6
, s. 10.
Tadeusz Pióro „Armia ze skazą” Czytelnik 1994,
ISBN
83-07-02397-1
, s. 38.
Krystyna
K.
Kersten
Krystyna
K.
Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948
, Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 118,
ISBN
83-85066-09-8
OCLC
834533924
Mirosław
M.
Szumiło
Mirosław
M.
Roman Zambrowski 1909-1977
, Warszawa: IPN, 2014, s. 165,
ISBN
978-83-7629-621-0
OCLC
890410659
Mirosław
M.
Szumiło
Mirosław
M.
Roman Zambrowski 1909-1977
, Warszawa: IPN, 2014, s. 184,
ISBN
978-83-7629-621-0
OCLC
890410659
Andrzej Jaszczuk,
Mit gomułkowszczyzny
, Wydawnictwo von Borowiecky,
ISBN
978-83-60748-22-0
, s. 121.
Stanisław Ciesielski: „PRL od lipca 44 do grudnia 70” – cz. „Polska 1944–1949. Powrót do życia”, Bellona 2010,
ISBN
978-83-11-11631-3
, s. 31i 32.
Janusz Wrona: „PRL od lipca 44 do grudnia 70” – cz. „Ustanowienie systemu komunistycznego w Polsce”, Bellona 2010,
ISBN
978-83-11-11631-3
, s. 51, 52.
„Koniec złudzeń” „Rzecz o Historii” 17 sierpnia 2018, str. J8.
„Żądamy wywłaszczenia obszarów dworskich bez zapłaty i bez odszkodowania. Godzimy się tylko na dostarczenie wywłaszczonym obszarnikom pensji na pewien czas, aż się nauczą pracować, tudzież na koszta nauki szkolnej ich dzieci. Zapłata za ziemię obszarnikom się nie należy, albowiem najpierw oni w dawnych latach albo za darmo tę ziemię posiedli, albo chłopom wydarli. Następnie chłopi swą pracą na łanach dworskich albo zupełnie bezpłatną za pańszczyzny, albo nisko płatną po zniesieniu pańszczyzny, rzeczywiście wartość owej ziemi już dworom odrobili. Więc dość już zabrali i po sprawiedliwości nie należy się im zapłata. Otrzymają zresztą kawał ziemi na równi z chłopami, więc mogą pracować i zarabiać na życie tak, jak wszyscy inni. Chłopi zapłacą za przydzielone im grunta chętnie w miarę możności, ale do Kasy Państwowej na potrzeby państwa, a nie obszarnikom na zbytki. Państwo nasze potrzebuje teraz i będzie potrzebować wielkich sum na urządzenie państwowe, na budową kolei, dróg lądowych i wodnych, na inwalidów, na odbudowę gospodarstw i fabryk zniszczonych przez wojnę, na spłatę długów itd.”.
Jan Stapiński
Przemówienie sejmowe w sprawie reformy rolnej.
1919.
Tadeusz Żenczykowski
Polska lubelska 1944
, Warszawa 1990, s. 142.
Iwona Kienzler,
Dwudziestolecie międzywojenne. Tom 30. Na roli i w fabryce
, Warszawa 2014, s. 48.
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (
Dz. U. z 1944 r. Nr 4, poz. 17
).
Dzieje Polski. Kalendarium
Andrzej
A.
Chwalba
(red.),
Jakub
J.
Basista
, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2000, s. 718–719,
ISBN
83-08-03028-9
OCLC
830375187
„Wbrew prawu nie tylko parcelowano grunty rolne poniżej ustawowego 50 ha, ale także nacjonalizowano dwory ziemiańskie niemające nic wspólnego z produkcją rolną, brano w posiadanie nie tylko siewniki, ale też meble rodzinne oraz nierzadko obrazy przodków przekazywane potomkom z pokolenia na pokolenie jako najcenniejsze pamiątki rodzinne. A przecież te dobra miały być wyłączone spod przepisów rozporządzenia Min. Rolnictwa i Reform Rolnych z marca 1945 r. To było wywłaszczenie ze wszystkiego bez wyjątku. Frazeologii antyziemiańskiej towarzyszyły masowe aresztowania. W samym tylko woj. rzeszowskim od października do listopada 1944 r. uwięziono ok. czterystu byłych właścicieli ziemskich oraz zarządców ich majątków. Pomimo że przepisy dekretu dawały możliwość otrzymania samodzielnego gospodarstwa rolnego poza obrębem powiatu, w którym znajdował się wywłaszczony majątek, np. na
Ziemiach Odzyskanych
, to procent ziemian, którzy skorzystali z tej możliwości był znikomy. Większość z nich wolała z powodu prześladowań zniknąć, roztopić się w miejskim tłumie. Młodsze pokolenie szukało szczęścia w profesjach nierolniczych, tj. lekarskiej, inżynierskiej zasilając szeregi
inteligencji pracującej
”. Artur Wiktor,
Losy ruchomych dóbr kultury ziemiaństwa w woj. rzeszowskim po zakończeniu II wojny światowej w latach 1944–1947
, Rzeszów 2008, s. 256.
wersja elektroniczna
„Dekret PKWN wywłaszczał ze skutkiem natychmiastowym i bez odszkodowania wszystkich właścicieli majątków ziemskich o powierzchni powyżej 50 hektarów (w województwach zachodnich powyżej 100 hektarów), odbierając im, oprócz ziemi, żywy inwentarz oraz budynki i ich wyposażenie z dworem włącznie. Ponieważ podczas realizowania reformy pojawiły się rozmaite problemy, podjęto decyzję o wysiedlaniu właścicieli z majątków. Ogłoszone w tym samym czasie
Wskazówki dla brygad robotniczych pracujących przy parcelacji majątków
nakazywały „usunąć właściciela [...] w ciągu trzech dni, nie pozwalając mu zabrać nic więcej poza przedmiotami osobistego użytku”. Właścicielom ziemskim nie wolno też było brać tej części majątku osobistego, która miała wartość naukową, artystyczną lub muzealną (na podstawie par. 11 rozporządzenia ministra rolnictwa i reform rolnych z 1 marca 1945 r.). Postanowienie to było dla ziemian szczególnie bolesne, pozbawiało ich bowiem wielu pamiątek rodzinnych. Podobnie jak podczas reformy rolnej w Rosji Radzieckiej, podjęto decyzję o usunięciu ziemian poza granice powiatu, w którym znajdował się majątek. Mimo że dekret o reformie rolnej pozbawiał ziemian całego majątku bez odszkodowania, jednak zapewniał im pewne środki do życia. Przyznawał wywłaszczonym ziemianom „zaopatrzenie miesięczne w wysokości uposażenia urzędnika państwowego VI grupy”. Tę tak zwaną rentę ziemiańską szybko ograniczono do osób niezdolnych do pracy, a później zamieniono na rentę inwalidzką w najniższym wymiarze. Politykę rolną nowej władzy w Polsce cechował szczególny radykalizm. Przeprowadzane bowiem w tym samym czasie reformy rolne w Czechosłowacji, na Węgrzech i w Rumunii pozostawiały właścicielom ziemskim pewne minimum posiadania.
Agnieszka Łuczak
Ziemiaństwo wielkopolskie w czasie reformy rolnej
, „
Biuletyn IPN
” 1 (12)/2002, wyd.
Instytut Pamięci Narodowej
Warszawa 2002, s. 38–39.
wersja elektroniczna
Agnieszka Łuczak
Ziemiaństwo wielkopolskie w czasie reformy rolnej
, „
Biuletyn IPN
” 1 (12)/2002, wyd.
Instytut Pamięci Narodowej
Warszawa 2002, s. 38–39.
wersja elektroniczna
Antoni Czubiński
Historia Polski XX wieku
, Poznań 2012, s. 237.
Antoni Czubiński,
Historia Polski XX wieku
, Poznań 2012, s. 236.
Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk, Stefan Zwoliński,
Armia Berlinga i Żymierskiego
, Warszawa 2009, s. 52.
Wasilewska mówiła o „konsultowaniu” ze Stalinem projektu reformy rolnej jesienią 1944 roku: „Stalin wniósł poprawkę dotyczącą nacjonalizacji dóbr kościelnych. Zwrócił uwagę na to, że w katolickiej Polsce konfiskata dóbr kościelnych może wywołać duże oburzenie i nie należy od tego zaczynać. Pamiętam, że stanowisko Stalina ...bardzo mnie zaskoczyło”
[Wanda Wasilewska]
Wspomnienia Wandy Wasilewskiej (1939–1944)
, „
Archiwum Ruchu Robotniczego
Warszawa 1982, z. VII s. 402. za
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
, s. 666.
Dz. U. z 1950 r. Nr 9, poz. 87
Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego.
Henryk
H.
Słabek
Henryk
H.
O społecznej historii Polski 1945–1989
, Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 88,
ISBN
978-83-05-13548-1
OCLC
316596286
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 27, 2007, s. 39–40.
Dekret z dnia 13 listopada 1945 r. o zarządzie Ziem Odzyskanych
Dz. U. z 1945 r. Nr 51, poz. 295
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 27, 2007, s. 45.
Stanisław Ciesielski „PRL od lipca 44 do grudnia 70” – cz. „Polska 1944–1949. Powrót do życia”, Bellona 2010,
ISBN
978-83-11-11631-3
, s. 17.
Norman Davies,
Boże Igrzysko
, s. 1013.
Norman Davies,
Boże Igrzysko
, s. 1017.
Stanisław Ciesielski: „PRL od lipca 44 do grudnia 70” – cz. „Polska 1944–1949. Powrót do życia”, Bellona 2010,
ISBN
978-83-11-11631-3
, s. 15.
Stanisław Ciesielski: „PRL od lipca 44 do grudnia 70” – cz. „Polska 1944–1949. Powrót do życia”, Bellona 2010,
ISBN
978-83-11-11631-3
, s. 9–10.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944 – 1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 21,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 27, 2007, s. 929.
Jerzy S. Majewski „Warszawskie przekleństwo Bieruta”. „aleHistoria” 9 lutego 2015.
Najważniejsze inwestycje stulecia”, dodatek do „Rzeczpospolitej” z 9 listopada 2018 r., s. 78.
Dz. U. z 1945 r. Nr 50, poz. 279
Dekret z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 27, 2007, s. 43–45.
Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej” Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 71.
Włodzimierz Borodziej
Od Poczdamu do Szklarskiej Poręby. Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1947
, Londyn 1990, s. 130.
Norman Davies,
Boże Igrzysko
, s. 1023.
Tony Cliff:
Russia – A Marxist analysis
(Chap. 13)
Tony Cliff:
Russia – A Marxist analysis (Chap.9)
Aleksander Gella,
Zagłada Drugiej Rzeczypospolitej 1945–1947
, Warszawa 1998, s. 95.
Norman Davies,
Boże Igrzysko
, s. 1020.
Adam Leszczyński,
Skok w nowoczesność
, Instytut Studiów Politycznych PAN,
ISBN
978-83-64091-02-5
, s. 324.
Stanisław Ciesielski: „PRL od lipca 44 do grudnia 70” – cz. „Polska 1944–1949. Powrót do życia”, Bellona 2010,
ISBN
978-83-11-11631-3
, s. 25.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 290,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Lech Mażewski „Najlepsze państwo” Wydawnictwo Comandor 2005,
ISBN
83-88329-92-8
, s. 55.
Archiwa Państwowe: Bazy danych
. baza.archiwa.gov.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2007-07-08)].
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, 2007, s. 11.
Najważniejsze inwestycje stulecia”, dodatek do „Rzeczpospolitej” z 9 listopada 2018 r., s. 13.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, 2007, s. 10–13.
Adam Leszczyński,
Skok w nowoczesność
, Instytut Studiów Politycznych PAN,
ISBN
978-83-64091-02-5
, s. 336.
Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej” Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 87.
Adam Leszczyński,
Skok w nowoczesność
, Instytut Studiów Politycznych PAN,
ISBN
978-83-64091-02-5
, s. 334.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 325,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
„Czas przeszły niedokonany” Przemysław Witkowski, Le Monde diplomatique 11/129, s. 36.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, 2007, s. 13.
Cenzura PRL
, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 77–78.
Stanisław Ciesielski: „PRL od lipca 44 do grudnia 70” – cz. „Polska 1944–1949. Powrót do życia”, Bellona 2010,
ISBN
978-83-11-11631-3
, s. 28.
Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej” Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 158.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, s. 20–21.
Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej” Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 88.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944 – 1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 347,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
August Grabski: „Czy Marzec 1968 r. był nieuchronny?”. Przegląd, 9 marca 2008.
Jacek Hołub „Jesteśmy na wczasach” – „Gazeta Wyborcza. Obyczajowe historie na lato”, 3 sierpnia 2021 r, s. 3.
Jacek Hołub „Jesteśmy na wczasach” – „Gazeta Wyborcza. Obyczajowe historie na lato”, 3 sierpnia 2021 r, s. 4.
Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej” Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 80.
Krystyna
K.
Kersten
Krystyna
K.
Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948
, Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 212, 239,
ISBN
83-85066-09-8
OCLC
834533924
Krystyna
K.
Kersten
Krystyna
K.
Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948
, Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 352–357,
ISBN
83-85066-09-8
OCLC
834533924
Krystyna
K.
Kersten
Krystyna
K.
Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948
, Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 380–386,
ISBN
83-85066-09-8
OCLC
834533924
Andrzej Paczkowski,
Pół wieku dziejów Polski
, Warszawa 2005, s. 148.
Anna
A.
Sobór-Świderska
Anna
A.
Jakub Berman. Biografia komunisty
, Warszawa: IPN, 2009, s. 242,
ISBN
978-83-7629-090-4
OCLC
836862492
Krystyna Kersten:
Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948
. Warszawa: 1990, s. 392, 397.
ISBN
83-85066-09-8
Mirosław
M.
Szumiło
Mirosław
M.
Roman Zambrowski 1909–1977
, Warszawa: IPN, 2014, s. 257,
ISBN
978-83-7629-621-0
OCLC
890410659
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 27, 2007, s. 48.
Tadeusz Pióro „Armia ze skazą” Czytelnik 1994,
ISBN
83-07-02397-1
, s. 66, 67.
Tadeusz Pióro „Armia ze skazą” Czytelnik 1994,
ISBN
83-07-02397-1
, s. 71.
Tadeusz Pióro „Armia ze skazą” Czytelnik 1994,
ISBN
83-07-02397-1
, s. 66.
Tadeusz Pióro „Armia ze skazą” Czytelnik 1994,
ISBN
83-07-02397-1
, s. 67.
Tadeusz Pióro „Armia ze skazą” Czytelnik 1994,
ISBN
83-07-02397-1
, s. 173.
Wojciech Roszkowski
Historia Polski 1914–2004
, Wyd X rozszerzone, Warszawa 2004,
Wydawnictwo Naukowe PWN
ISBN
83-01-14242-1
, s. 189.
Dronicz 2002 ↓
, s. 44–45, 90–91.
Tadeusz Pióro „Armia ze skazą” Czytelnik 1994,
ISBN
83-07-02397-1
, s. 120.
Iwona Kienzler,
Kronika PRL 1944 1989. Kościół w PRL
, Warszawa 2016, t. 27, s. 11, 14.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 159,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Janusz Wrona „PRL od lipca 44 do grudnia 70” – cz. „Ustanowienie systemu komunistycznego w Polsce”, Bellona 2010,
ISBN
978-83-11-11631-3
, s. 45.
Iwona Kienzler,
Kronika PRL 1944 1989. Kościół w PRL
, Warszawa 2016, t. 27, s. 10.
Paweł Smoleński „Joszka, ty ciągle żyjesz?”, „Gazeta Wyborcza” 18–19 listopada 2017 r., s. 19.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, 2007, s. 5.
Antoni Dudek,
Sutanny w służbie Peerlu
, „Karta” 25/1998.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, 2007, s. 7.
Lech Mażewski "Solidarnościowe rozrachunki", Dom Wydawniczy Ostoja" 2005,
ISBN
83-60048-01-0
, s. 89.
Od niepodległości do niepodległości. Historia Polski
. IPN Warszawa 2010.s.484.
Poprawki J. Stalina na projekcie Konstytucji, dostępne w internecie, dostęp 2007-03-10, 18.20
. dziedzictwo.polska.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2007-08-28)].
Poprawki nanosił Stalin, ostateczną wersję opracował Bierut
– rozmowa z prof. Michałem Pietrzakiem
Polskie Radio
22.07.2012.
„Konstytucja PRL z 1952 roku pominęła sprawę hymnu. Bolesław Bierut próbował się przypodobać Stalinowi i chciał hymn zmienić. Zaproponował Władysławowi Broniewskiemu napisanie nowych słów, a Stanisławowi Hadynie melodii. Poeta odmówił. Zresztą jak Bierut przekazał propozycję zmiany hymnu Stalinowi, ten ponoć odparł:
To taka ładna piosenka. Niech zostanie
.”
„Mazurek” nigdy nie miał lekko
Gazeta Wyborcza
” 24.04.2012, dostęp 2012-11-14.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, 2007, s. 16.
Janusz Wrona,
Postawy adaptacyjne duchowieństwa wobec władzy w okresie PRL
, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Politologica” IX (2013), s. 47.
Andrzej Albert,
Najnowsza historia Polski 1914–1993
, t. 2, Warszawa 1995, s. 221–226, 268–271.
Norman Davies,
Boże Igrzysko
, s. 1031.
Andrzej Skrzypek
„Mechanizmy autonomii – stosunki polsko – radzieckie 1956–1965, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 15.
Andrzej Skrzypek „Mechanizmy autonomii – stosunki polsko – radzieckie 1956–1965, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 37, 38.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, 2007, s. 28.
„Świat” nr 35/1956, s. 12, 13.
Andrzej Łomanowski, Marek Kozubal,
Rosja wciąż ma w muzeach dzieła sztuki zrabowane w Polsce przez Armię Czerwoną
Rzeczpospolita
16 marca 2017
Michał Kacewicz,
Caryca nie chce oddać kradzionego Brueghla
Newsweek Polska
10.06.2013
Zrabowała je Armia Czerwona, a Kreml nie chce zwrócić. Polskie dzieła sztuki nadal w „rosyjskiej niewoli”
, dziennik.pl 17 marca 2017
Andrzej Skrzypek
, „Mechanizmy autonomii – stosunki polsko – radzieckie 1956–1965, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 56.
Jerzy Eisler
Poznański Czerwiec ’56 – powstanie, protest, bunt?
w:
Poznański Czerwiec 1956 Uwarunkowania – Przebieg – Konsekwencje
, Poznań 2007, Instytut Historii UAM,
ISBN
978-83-89407-27-6
, s. 37.
W czasie walk o Poznań w lutym 1945 r. Armia Czerwona dysponowała w mieście zaledwie 105. czołgami, to jest ponad trzy razy mniejszą liczbą niż użyto w czerwcu 1956 r.
Jerzy Eisler
Poznański Czerwiec ’56 – powstanie, protest, bunt?
w:
Poznański Czerwiec 1956 Uwarunkowania – Przebieg – Konsekwencje
, Poznań 2007, Instytut Historii UAM,
ISBN
978-83-89407-27-6
, s. 39.
Jerzy Eisler
, „Polskie miesiące, czyli kryzysy w PRL”, Warszawa 2008,
Wydawnictwo Instytutu Pamięci Narodowej
ISBN
978-83-7629-019-5
, s. 23–24.
wersja elektroniczna
Ryszard Terlecki
Polska w niewoli 1945–1989. Historia sowieckiej kolonii
Kraków 2015, Wydawnictwo AA,
ISBN
978-83-7864-852-9
, s. 221.
Przemówienie Józefa Cyrankiewicza – nagranie całości wystąpienia radiowego
Ł. Jastrząb, „Rozstrzelano moje serce w Poznaniu. Poznański Czerwiec 1956 roku – straty osobowe i ich analiza”, Wydawnictwo Comandor, Warszawa 2006.
Łukasz Jastrząb „Kombatanci z 1956 r.?, „Dziś” 2/2007, s. 158.
Wyborcza.pl
[online], wyborcza.pl
[dostęp 2024-04-25]
Ryszard Terlecki
Polska w niewoli 1945–1989. Historia sowieckiej kolonii
Kraków 2015, Wydawnictwo AA,
ISBN
978-83-7864-852-9
, s. 221–222.
„VIII Plenum KC PZPR”, „Nowe Drogi” 10/1956, s. 27.
Piotr Nehring:
Awantura z Chruszczowem
. Wyborcza.pl Ale historia, 2015-10-19. [dostęp 2015-10-25].
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, 2007, s. 34.
Mariusz Lesław Krogulski,
Okupacja w imię sojuszu
, Warszawa 2000, s. 29.
Andrzej Jaszczuk,
Mit gomułkowszczyzny
, Wydawnictwo von Borowiecky,
ISBN
978-83-60748-22-0
, s. 189.
„Pozory rewolucji” „Rzeczpospolita” 31 sierpnia 2018 r., str. J8.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, 2007, s. 40.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, 2007, s. 38.
Marek Borucki,
O ludzki socjalizm 1950–1960
, w:
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, s. 38–40.
Andrzej Skrzypek „Mechanizmy autonomii – stosunki polsko – radzieckie 1956–1965, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 111–115.
Andrzej Skrzypek „Mechanizmy autonomii – stosunki polsko – radzieckie 1956–1965, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 139–141.
Andrzej Skrzypek „Mechanizmy autonomii – stosunki polsko – radzieckie 1956–1965, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 169.
Ryszard Terlecki
Polska w niewoli 1945–1989. Historia sowieckiej kolonii
Kraków 2015, Wydawnictwo AA,
ISBN
978-83-7864-852-9
, s. 242.
Ten ostatni po kilku miesiącach opuścił koło, natomiast dołączyło kilku posłów bezpartyjnych, w tym
Konstanty Łubieński
Janusz Zabłocki „Dzienniki 1956–1965. Tom I”, IPN 2008, s. 108.
Andrzej Skrzypek „Mechanizmy autonomii – stosunki polsko – radzieckie 1956–1965, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 118–119.
August Grabski „Czy Marzec 1968 r. był nieuchronny?”. Przegląd 9 marca 2008.
Andrzej Jaszczuk,
Mit gomułkowszczyzny
, Wydawnictwo von Borowiecky,
ISBN
978-83-60748-22-0
, s. 192.
Dominika Rafalska,
Likwidacja „Po prostu”
. pamiec.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2019-07-23)].
Lech Mażewski,
Schyłek Gomułki
, „Dziś” nr 12/1999, s. 102.
Adam Leszczyński,
Skok w nowoczesność
, Instytut Studiów Politycznych PAN,
ISBN
978-83-64091-02-5
, s. 191, 192.
Dokładnie opisał tamto wydarzenie w swoim dzienniku
Jan Józef Szczepański
: „Zlikwidowany został Klub Krzywe Koło za pomocą prymitywnej prowokacji. Po ostatniej klubowej dyskusji w kawiarni na dole do asystenta
Schaffa
podszedł jakiś mężczyzna i uderzył go w twarz. Wezwano pogotowie milicyjne, ale facet po wylegitymowaniu się został natychmiast puszczony. Był prokuratorem i wysoką szyszką partyjną. Natomiast Schaff zaalarmował KC, milicję i wszelkie instancje, że w Krzywym Kole mają miejsce chuligańskie wybryki, co posłużyło za pretekst”. Kilka dni później władze wezwały
Pawła Jasienicę
, prezesa KKK, do Prezydium Stołecznej Rady Narodowej, by poinformować go o zamknięciu Klubu z powodu kawiarnianej awantury. Władzom PRL miało zależeć, by nie ucierpiał autorytet „naszych uczonych”. Padały również argumenty, że klub był zdominowany przez prawicowych nacjonalistów oraz że miał negatywny wpływ na młodzież.
Marta Tychmanowicz,
Klub Krzywego Koła zamknięto po prymitywnej prowokacji
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, 2007, s. 48.
Janusz Zabłocki „Dzienniki 1956–1965. Tom I”, IPN 2008, s. 162.
Jacek Kuroń, Karol Modzelewski „List otwarty do partii”
. Salon24, 2007-07-24. [dostęp 2007-07-26]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2008-06-05)].
Roman Graczyk, „List otwarty do Partii” Kuronia i Modzelewskiego”
„Nie tylko partia? Organizacje społeczne w Polsce Ludowej” – rozdział „Bojownicy czy kombatanci? ZBoWiD w latach 1949–1989” autorstwa Doroty Gałaszewskiej-Chilczuk, IPN 2017
ISBN
978-83-8098-370-0
, s. 80, 81.
„Nie tylko partia? Organizacje społeczne w Polsce Ludowej” – rozdział „Sekcja Kobiet Prawników przy Lidze Kobiet Polskich i jej wkład w „doskonalenie systemu prawnego” w Polsce (1959 – 1989” autorstwa Anny Nowakowskiej – Wierzchoś, IPN 2017
ISBN
978-83-8098-370-0
, s. 136.
Norman Davies,
Boże Igrzysko
, s. 1035.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944 – 1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 457,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej” Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 225.
Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej” Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 224, 231.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944 – 1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 464,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Dziurak i in. 2010 ↓
, s. 348.
Andrzej Skrzypek
„Mechanizmy autonomii – stosunki polsko – radzieckie 1956–1965, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 205.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944 – 1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 402,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
W 1960 r. spadło do 4% – za: Władysław Góra: „Polska Ludowa 1944–1984”, Wydawnictwo Lubelskie 1986,
ISBN
83-222-0385-3
, s. 404.
Dziurak i in. 2010 ↓
, s. 349.
Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej” Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 192.
Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej” Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 197.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 28, 2007, s. 46–47.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 448,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Andrzej Skrzypek
„Mechanizmy autonomii – stosunki polsko – radzieckie 1956–1965, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 195.
Andrzej Skrzypek
„Mechanizmy autonomii – stosunki polsko-radzieckie 1956–1965, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 207.
Władysław Kurkiewicz „25 lat Polski Ludowej” Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1971, s. 195.
Bartłomiej Kluska „Komputery sprzed naszej ery”. aleHistoria 26 marca 2016 r.
Robert
R.
Skobelski
Robert
R.
Polityka PRL wobec państw socjalistycznych w latach 1956–1970
, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2010, s. 209, 219,
ISBN
978-83-7177-606-9
OCLC
750859791
Marcin Nurowski,
Prywaciarze w PRL
, Dziś 9/2001, s. 44.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 452, 456,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Adam Leszczyński,
Skok w nowoczesność
, Instytut Studiów Politycznych PAN,
ISBN
978-83-64091-02-5
, s. 350.
Daniel Passent „Detektyw recydywista”. Polityka 3/1550.
Krzysztof Michalski:
Działalność Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski 1980–1989
. IPN Warszawa 2012, s. 25, 47, 49, 55.
Lech Mażewski
Schyłek Gomułki
, „Dziś” nr 12/1999, s. 105.
Paweł Śpiewak,
O Marcu dziś
, „Res Publica” 1988, nr 3, s. 3.
„Stefan Wyszyński wobec oporu społecznego i opozycji 1945 – 1981” – Ewa K. Czaczkowska „Marzec 1968 w dokumentach Konferencji Episkopatu Polski” IPN 2018,
ISBN
978-83-8098-427-1
, s. 151–153.
Antoni Dudek,
Państwo i Kościół w Polsce 1945–1970
, Kraków 1995, s. 224–227.
Justyna
J.
Zając
Justyna
J.
Ryszard
R.
Zięba
Ryszard
R.
Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989
, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2009, s. 215–216,
ISBN
978-83-7611-501-6
OCLC
751188535
Andrzej Skrzypek
„Mechanizmy autonomii – stosunki polsko – radzieckie 1956–1965, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 148, 151.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944 – 1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 401,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944 – 1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 398,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Andrzej Skrzypek:
Mechanizmy autonomii – stosunki polsko-radzieckie 1956–1965
, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 305.
Andrzej Skrzypek:
Mechanizmy autonomii – stosunki polsko-radzieckie 1956–1965
, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 275.
Andrzej Skrzypek:
Mechanizmy autonomii – stosunki polsko-radzieckie 1956–1965
, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora 2005,
ISBN
83-89709-26-0
, s. 309.
Robert Skobelski,
Polityka PRL wobec państw socjalistycznych
, Wydawnictwo Poznańskie, 2010,
ISBN
978-83-7177-606-9
, s. 339–422.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 29, 2007, s. 21–26.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 29, 2007, s. 29.
„To co miało miejsce na Wybrzeżu mogło się powtórzyć w Łodzi, w Warszawie, w Krakowie- wszędzie. Jak by była wtedy sytuacja(...)? Czy uruchomiono by jednostki wojskowe skomasowane nad granicą polsko – czeską i koło Szczecina? A gdyby te formacje tu weszły, czy potem by się wycofały? Zwłaszcza Niemcy ze Szczecina?(...) Nie widomo.” – stwierdził Prymas podczas posiedzenia Rady Głównej Episkopatu – za „Stefan Wyszyński wobec oporu społecznego i opozycji 1945 – 1981” – Paweł Skibiński „Prymas Stefan Wyszyński a wydarzenia grudnia 1970 r.” IPN 2018,
ISBN
978-83-8098-427-1
, s. 163, 174.
Aleksander Smolar,
Paradoksy liberalizacji i rewolucja
, „Aneks” 1981, nr 24/25, s. 14.
Andrzej Werblan,
Gomułka i Stalin
, „Polityka”, 23 grudnia 2010. [dostęp 2019-07-29].
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 29, 2007, s. 27.
Jerzy Waszczuk,
Biografia niezlustrowana – zapamiętywanie czasu nieutraconego
, Wydawnictwo Studio EMKA 2007,
ISBN
978-83-88607-83-7
, s. 82.
„Cena nieważkości. Kulisy lotu Polaka w kosmos”, Lubimyczytać.pl [dostęp 2019-05-05] (pol.).
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 573,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 492,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Uchwała Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 8 czerwca 1972 r. o pięcioletnim planie społeczno-gospodarczego rozwoju kraju w latach 1971–1975 (
Dz. U. z 1972 r. Nr 22, poz. 157
).
„Edward Gierek” – dodatek do „Rzeczpospolita” z 9 listopada 2018 r., s. 41.
Rafał Woś, „A może by tak...”, Dziennik Gazeta Prawna nr 3867.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 29, 2007, s. 32.
PGE Elektrownia Bełchatów
. Urbanity.pl. [dostęp 2015-12-19].
pol.
Ustawa z dnia 27 kwietnia 1972 r. Karta praw i obowiązków nauczyciela (
Dz. U. z 1972 r. Nr 16, poz. 114
).
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 521,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 522, 523,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Ustawa z dnia 8 czerwca 1972 r. o utworzeniu urzędu Ministra do Spraw Kombatantów (
Dz. U. z 1972 r. Nr 23, poz. 167
).
Ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (
Dz. U. z 1974 r. Nr 21, poz. 117
).
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 1975 r. w sprawie szczegółowych zasad tworzenia Państwowego Funduszu Kombatantów i Więźniów Obozów Koncentracyjnych i zarządzania tym funduszem (
Dz. U. z 1975 r. Nr 45, poz. 237
).
Kazimierz Barcikowski,
U szczytów władzy
, Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998,
ISBN
83-87168-20-3
, s. 25–59.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 531,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
„Pierwszą sprawą było wyeliminowanie zagrożenia ze strony arabskich organizacji terrorystycznych w Polsce: Hezbollahu i Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny. Ich przedstawiciele działali tu przez długi czas nie niepokojeni przez nikogo. Dopiero pod koniec lat 80. pod naciskiem USA ówczesny rząd PRL zaczął powoli usuwać z Polski osoby z „czarnej listy” CIA. Zamknięte zostały wówczas m.in. arabskie firmy w Poznaniu i Aninie pod Warszawą, podejrzane o sprzedaż broni organizacjom terrorystycznym”.
Za:
„Most” tajna operacja Mossadu w Polsce
. Focus, 2013.
Słynny terrorysta: Polski rząd szkolił naszych ludzi.
tvn24.pl Superwizjer, dostęp 2009-02-10.
Abu Nidal Is Reportedly Placed Under House Arrest by Libyans
. New York Times, 1989-11-28.
Suspected Olympic massacre matermind shot
„Stefan Wyszyński wobec oporu społecznego i opozycji 1945 – 1981” – Paweł Skibiński „Prymas Wyszyński a komuniści wobec problemu budownictwa sakralnego w PRL na przykładzie Zbroszy Dużej” IPN 2018,
ISBN
978-83-8098-427-1
, s. 224.
„Stefan Wyszyński wobec oporu społecznego i opozycji 1945 – 1981” – Michał Białkowski „Prymas Stefan Wyszyński a opozycja demokratyczna (1976–1980). Kilka uwag wstępnych” IPN 2018,
ISBN
978-83-8098-427-1
, s. 54, 55.
„Stefan Wyszyński wobec oporu społecznego i opozycji 1945 – 1981” – Michał Białkowski „Prymas Stefan Wyszyński a opozycja demokratyczna (1976–1980). Kilka uwag wstępnych” IPN 2018,
ISBN
978-83-8098-427-1
, s. 60.
Jerzy Waszczuk
„Biografia niezlustrowana – zapamiętywanie czasu nieutraconego”, Wydawnictwo Studio EMKA 2007,
ISBN
978-83-88607-83-7
, s. 125.
Eisler 2014 ↓
, s. 299.
„Stefan Wyszyński wobec oporu społecznego i opozycji 1945 – 1981” – Michał Białkowski „Prymas Stefan Wyszyński a opozycja demokratyczna (1976–1980). Kilka uwag wstępnych” IPN 2018,
ISBN
978-83-8098-427-1
, s. 62.
Jerzy Waszczuk „Biografia niezlustrowana – zapamiętywanie czasu nieutraconego”, Wydawnictwo Studio EMKA 2007,
ISBN
978-83-88607-83-7
, s. 121.
Prezydent Argentyny mówi o pechu. Dla Edwarda Gierka był to... problem
. wpolityce.pl, 14 marca 2013.
Jerzy Waszczuk „Biografia niezlustrowana – zapamiętywanie czasu nieutraconego”, Wydawnictwo Studio EMKA 2007,
ISBN
978-83-88607-83-7
, s. 145.
Adam
A.
Leszczyński
Adam
A.
Skok w nowoczesność. Polityka wzrostu w krajach peryferyjnych 1943–1980
, Warszawa,
ISBN
978-83-64091-02-5
OCLC
883400414
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 549, 556,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 560,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Jerzy Waszczuk „Biografia niezlustrowana – zapamiętywanie czasu nieutraconego”, Wydawnictwo Studio EMKA, 2007,
ISBN
978-83-88607-83-7
, s. 37.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 29, 2007, s. 30–31.
Od Mieszka I do Jana Pawła II
, tom 29, 2007, s. 429.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 566,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Andrzej Friszke
Opozycja polityczna w PRL 1945–1980
, Wyd. Aneks, Londyn 1994, s. 516–522.
Andrzej Wielowieyski
Losowi na przekór
, Wyd. Agora, Warszawa 2015, s. 288–299.
Kazimierz Barcikowski „U szczytów władzy” Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998,
ISBN
83-87168-20-3
, s. 159.
Lech Mażewski „Solidarnościowe rozrachunki”, Dom Wydawniczy Ostoja” 2005,
ISBN
83-60048-01-0
, s. 24.
Władysław Baka,
Sekowanie historii
, „Dziś” 12/2001, s. 5.
Lech Mażewski „Solidarnościowe rozrachunki”, Dom Wydawniczy Ostoja” 2005,
ISBN
83-60048-01-0
, s. 63, 64.
Gdy delegacja „Solidarności” przybyła do Prymasa na kilka dni przed proklamowaniem strajku Prymas wygłosił wystąpienie mitygujące radykałów. Mówił: „(...) najpilniejsza sprawa jest ta, abyście panowie, chcąc wiele, nie stracili tego co macie dziś. (...) To nie jest oczywiście największa cnota: męstwo. Największą cnotą jest miłość, a także roztropność i rozwaga. (...) Wstrzymujemy się od środków tak kosztownych, jakim może być strajk generalny, który tak łatwo jest zacząć, ale skończyć bardzo trudno” – Lech Mażewski „Solidarnościowe rozrachunki”, Dom Wydawniczy Ostoja” 2005,
ISBN
83-60048-01-0
, s. 43, 44.
Lech Mażewski „Solidarnościowe rozrachunki”, Dom Wydawniczy Ostoja” 2005,
ISBN
83-60048-01-0
, s. 64, 66.
Kazimierz Barcikowski
U szczytów władzy
, Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998,
ISBN
83-87168-20-3
, s. 268.
Janusz Rakowski
Moratorium dla kredytów bankowych PRL
. Kultura Paryska, 6 października 1981.
Gra w Gierki
. Wprost, 2006.
Długie długi Gierka
Gazeta Wyborcza
, 2009-04-02.
Andrzej Krajewski,
Gazowa pętla
, „Dziennik Gazeta Prawna” nr 111/2016.
Lech Mażewski „Solidarnościowe rozrachunki”, Dom Wydawniczy Ostoja” 2005,
ISBN
83-60048-01-0
, s. 2434, 56–57.
Jacek Kuroń wspominał: „Na czym polegał mój błąd w prognozowaniu zdarzeń? Nie na tym, że nie zdawałem sobie sprawy ze zmęczenia, zniechęcenia ludzi, że mogą nawet ten wojskowy rząd przyjąć pozytywnie z nadzieją. To rozumiałem. Błąd był w tym, że myślałem, że jakaś mniejszość będzie jednak walczyć.” – Lech Mażewski „Solidarnościowe rozrachunki”, Dom Wydawniczy Ostoja” 2005,
ISBN
83-60048-01-0
, s. 36.
Z kolei w 1991 Nadzwyczajna Komisja Sejmowa do zbadania działalności Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ustaliła, że na skutek działań funkcjonariuszy MSW od wprowadzenia stanu wojennego do 1989 roku miało miejsce nie mniej niż 91 udokumentowanych przypadków zgonów (za Sprawozdaniem Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z działalności w okresie 10. kadencji Sejmu (1989–1991)). Komisja zbadała łącznie 122 przypadki zgonów, co do których istniało uzasadnione podejrzenie, iż sprawcami ich byli funkcjonariusze MSW. Jest możliwe, że całkowita liczba ofiar śmiertelnych sięga ponad 100 osób
Ofiary stanu wojennego i lat następnych do 1989
. Nie wyjaśniono ok. 90 przypadków tajemniczych morderstw politycznych dokonanych przed i po 1989 (za Opracowanie zbiorcze,
Dokumentacja i rzeczywistość
, Wydawnictwo Aramant, Warszawa, 1993).
Działacz podziemny Tadeusz Dziechciowski pisał: „Wydaje się, że podziemie nie uzyskało zakładanego celu, demonstracje ograniczyły się w rezultacie do burd lokalnych prowokowanych na ogół przez milicję. (…) Teraz trzeba sobie odpowiedzieć na pytanie, dlaczego tak się stało, dlaczego nie wzięły w nich masowego udziału załogi zakładów pracy. Cokolwiek powiedzą rozgłośnie zachodnie czy podziemne biuletyny, nie zmieni to faktu, że związkowe władze muszą dokonać rzeczowej analizy dotychczasowych metod działania, jeśli nie chcą znaleźć się poza nawiasem rzeczywistości.” – Sebastian Ligarski: „Krwawy sierpień 1982”, „Rzeczpospolita” – „Plus Minus” 198/1278.
Kazimierz Barcikowski
U szczytów władzy
, Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998,
ISBN
83-87168-20-3
, s. 130.
Historia budowy metra w Warszawie – Metro
[online], metro.waw.pl
[dostęp 2019-01-05]
[zarchiwizowane z
adresu
2018-10-21]
pol.
METRO SZYKUJE SIĘ DO WOJNY?! Kontrole wrót do stacji
[online], haloursynow.pl
[dostęp 2019-01-05]
pol.
Trójka – Program Trzeci Polskiego Radia
[online], polskieradio.pl
[dostęp 2024-04-25]
pol.
Najważniejsze inwestycje stulecia”, dodatek do „Rzeczpospolitej” z 9 listopada 2018 r.
Marcin Nurowski,
Prywaciarze w PRL
, Dziś 9/2001, s. 47.
Krzysztof Michalski:
Działalność Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski 1980–1989
. IPN Warszawa 2012, s. 73.
Lech Mażewski „Solidarnościowe rozrachunki”, Dom Wydawniczy Ostoja” 2005,
ISBN
83-60048-01-0
, s. 41, 42.
Lech Mażewski „Solidarnościowe rozrachunki”, Dom Wydawniczy Ostoja” 2005,
ISBN
83-60048-01-0
, s. 43, 44.
Krzysztof Michalski:
Działalność Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski 1980–1989
. IPN Warszawa 2012, s. 106.
Kazimierz Barcikowski
U szczytów władzy
, Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998,
ISBN
83-87168-20-3
, s. 316–317.
Rafał Łatka „Episkopat Polski wobec stosunków państwo – Kościół i rzeczywistości społeczno-politycznej PRL 1970-1989” IPN Warszawa 2019, s. 90.
Lech Mażewski „Solidarnościowe rozrachunki”, Dom Wydawniczy Ostoja” 2005,
ISBN
83-60048-01-0
, s. 71.
Krzysztof Wasilewski,
Przedwczesna próba kompromisu
, „Przegląd” 2–8 stycznia 2017 r.
Kazimierz Barcikowski
U szczytów władzy
, Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998,
ISBN
83-87168-20-3
, s. 339–346, 389–402.
Krzysztof Michalski:
Działalność Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski 1980–1989
. IPN Warszawa 2012, s. 172.
Kazimierz Barcikowski
U szczytów władzy
, Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998,
ISBN
83-87168-20-3
, s. 339–346, 435–456.
Piotr Osęka,
Husaria PZPR, czyli polityka historyczna Jaruzelskiego
, „aleHstoria” 44/2016.
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 688,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Władysław
W.
Góra
Władysław
W.
Polska Ludowa 1944–1984
, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986, s. 677,
ISBN
83-222-0385-3
OCLC
835896007
Lech Mażewski „Solidarnościowe rozrachunki”, Dom Wydawniczy Ostoja” 2005,
ISBN
83-60048-01-0
, s. 147.
Lech Mażewski,
„Cud” Okrągłego Stołu
, „Dziś” 6/2002, s. 32.
Jan Olaszek,
Wynurzenie „Res Publiki”
, „Rzeczpospolita” 17–18 grudnia 2016 r.
Lech Mażewski,
„Cud” Okrągłego Stołu
, „Dziś” 6/2002, s. 43.
Antoni Dudek,
Agonia Peerelu
, „Karta” 27/1999, s. 7–11.
Lech Mażewski,
„Cud” Okrągłego Stołu
, „Dziś” 6/2002, s. 33.
„Karta” 27/1999, s. 40, 45.
„Wychodzenie z systemu” Rzeczpospolita, 26 października 2018, str. J8.
Eleonora
E.
Salwa-Syzdek
Eleonora
E.
Bronisław
B.
Syzdek
Bronisław
B.
Cena władzy zależnej. Szkice do portretów znanych i mniej znanych polityków Polski Ludowej
Tadeusz
T.
Kaczmarek
(red.), Comandor, 2001, s. 37,
ISBN
83-88329-34-0
Mariusz
M.
Gulczyński
Mariusz
M.
Panorama systemów politycznych świata
, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2004, s. 214,
ISBN
83-7059-643-6
OCLC
69604269
Krystyna Trembicka,
Dwie wizje komunistycznej Polski czy spór o sposób sprawowania władzy?... Refleksje o myśli politycznej Władysława Gomułki i Bolesława Bieruta
, w: Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Politologica IX (2013), s. 43.
Norman Davies,
Boże Igrzysko
, s. 1007.
Andrzej Walicki,
Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii
, Warszawa 1996, s. 508.
Anna Rakowska-Trela.
Obniżenie emerytur funkcjonariuszy służb mundurowych nabytych począwszy od 1990 r. a standardy konstytucyjne
. „Gdańskie Studia Prawnicze”. tom XI, s. 284, 2018.
Jerzy Eisler
Polskie miesiące, czyli kryzys(y) w PRL
. Wyd. EPUB. 2008.
ISBN
978-83-7629-019-5
Lech Mażewski „Najlepsze państwo” Wydawnictwo Comandor 2005,
ISBN
83-88329-92-8
, s. 61.
Każdy kilogram obywatela
. Wyborcza.pl, 2011.
Polityka, prokuratura i sądy to mieszanka wybuchowa. Adwokaci ostrzegają
. Gazeta Wyborcza, 2015.
Anna Wacławik-Orpik, Paweł Moczydłowski:
Moczydłowski. Głodny wilk
. Gazeta Wyborcza, 2013.
Tomasz Tokarz.
Cisza w służbie cenzury
. „Kultura i Historia”.
ISSN
1642-9826
Strzyżewski 2015 ↓
, s. 91.
RV Daniels:
The End of Communist Revolution
. 1993.
ISBN
978-0-415-06150-6
Dr Pałka: LWP miało zdobyć Danię, północną część RFN i Holandii
[online], dzieje.pl
[dostęp 2021-01-07]
pol.
Ludowe Wojsko Polskie
[online], Instytut Pamięci Narodowej
[dostęp 2021-01-07]
pol.
Jakub Kapiszewski, Janusz Kowalski – Słoiki PRL-u”. Dziennik Gazeta Prawna 66/3707.
Gini coefficient in Central and Eastern Europe.
Centreeurope.org.
Komuniści celowo rozpijali Polaków
. Dziennik.pl, 8 kwietnia 2008. [dostęp 2008-04-09]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2009-01-20)].
Health Conditions.
Anna Popiołek „Drogie leczenie zębów”, Gazeta Wyborcza 12 października 2017 r.
„Gazeta Wyborcza. Magazyn Stołeczny” 2 września 2016 r., s. 8.
Danuta Graniewska „Społeczne funkcje żłobków i przedszkoli. Obecnie i w przeszłości”, „Polityka społeczna”, nr 9/2009, s. 56.
„Dziennik Gazeta Prawna” 149/4296.
Jakub Majmurek „Fajny film wczoraj widziałem. Dzięki komu?”, „Gazeta Wyborcza” 14–15 października 2017 r., s. 35.
FIFA.com
1974 FIFA World Cup Germany ™ – FIFA.com
[online], fifa.com
[dostęp 2021-01-07]
[zarchiwizowane z
adresu
2020-12-02]
ang.
Kazimierz Deyna – Polski Komitet Olimpijski
[online]
[dostęp 2021-01-07]
pol.
Grzegorz Lato
[online], 90minut.pl
[dostęp 2021-01-07]
Zbigniew Boniek
[online], Życiorysy
[dostęp 2021-01-07]
pol.
strona główna serwisu
Główny Urząd Statystyczny
[online], stat.gov.pl
[dostęp 2018-08-16]
pol.
Bilans 45 lat komunizmu
. Rzeczpospolita, 10 marca 2008.
Wprost 24 – Gra w Gierki
Rafał Woś: „A może by tak...” Dziennik Gazeta Prawna nr 3867.
Rafał Woś:
Nasza hekatomba
, Dziennik Gazeta prawna 45/2015, s. A4.
Konrad Płochocki,
Budujemy dużo, ale ciągle gonimy PRL
, „Dziennik Gazeta Prawna” 120/2014.
Bartosz Turek,
To Gierek był największym deweloperem
, „Rzeczpospolita” 24 stycznia 2018 r.
Najważniejsze inwestycje stulecia”, dodatek do „Rzeczpospolitej” z 9 listopada 2018 r., s. 43.
Najważniejsze inwestycje stulecia”, dodatek do „Rzeczpospolitej” z 9 listopada 2018 r., s. 32.
„Polska Rzeczpospolita węglowa” Barbara Oksińskaza „Najważniejsze inwestycje stulecia” – dodatek do „Rzeczpospolita” z 9 listopada 2018 r., s. 38–40.
„Gazeta Wyborcza” 31 marca 2016 r., s. 19).
„Dziennik Gazeta Prawna” 128/4527, s. A12.
Przeciętne dalsze trwanie życia w latach 1950–2005
Najwięcej w PRL.
Najmniej w PRL.
Infant Mortality Rate
. UNICEF. [dostęp 2006-11-20]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2008-05-01)].
ang.
Statistics on World Population, GDP and Per Capita GDP, 1-2008 AD kwiecień 2011
World Population, GDP and Per Capita GDP, 1-2003 AD
12 krajów to: Austria, Belgia, Dania, Finlandia, Francja, Holandia, Niemcy w dzisiejszych granicach, Norwegia, Szwecja, Szwajcaria, Wielka Brytania, Włochy.
Ustawa z dnia 22 lipca 1945 r. o ustanowieniu Narodowego Święta Odrodzenia Polski (
Dz. U. z 1945 r. Nr 32, poz. 194
), znosząca Święto Niepodległości 11 listopada.
Dekret z dnia 7 października 1950 r. o ustanowieniu dnia 12 października Dniem Wojska Polskiego (
Dz. U. z 1950 r. Nr 45, poz. 411
).
Jerzy
J.
Eisler
Jerzy
J.
Polska „ludowa”, ale polska
, „Miesięcznik IPN Pamięć.pl” (4/5), Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2012
ISSN
2084-7319
Bibliografia
edytuj
edytuj kod
Norman
N.
Davies
Norman
N.
Europa. Rozprawa historyka z historią
Elżbieta
E.
Tabakowska
(tłum.)
i inni
, Kraków: Wydawnictwo Znak, 2010,
ISBN
978-83-240-1424-8
OCLC
833659429
Norman
N.
Davies
Norman
N.
Elżbieta
E.
Tabakowska
Elżbieta
E.
Boże Igrzysko
, Kraków: Wyd. Znak, 2001,
ISBN
83-240-0020-8
OCLC
46969107
Antoni Dudek
, Zdzisław Zblewski,
Utopia nad Wisłą
, Park Edukacja, 2008.
Jerzy Eisler
Zarys dziejów politycznych Polski 1944–1989
, BGW, 1992.
Andrzej
A.
Friszke
Andrzej
A.
Opozycja polityczna w PRL 1945–1980
, Londyn: Wyd. Aneks, 1994,
ISBN
1-897962-03-7
OCLC
835776607
Krystyna Kersten
Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948
, Paris 1986, Wyd.
Libella
Marek Łatyński
Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych
, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd.
Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum
ISBN
83-7095-056-6
Andrzej Paczkowski
Strajki, bunty, manifestacje jako „polska droga” przez socjalizm
, Poznań 2003, Wyd.
Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk
ISBN
83-7063-363-3
wersja elektroniczna
Andrzej Leon Sowa
Historia polityczna Polski 1944–1991
, Wydawnictwo Literackie, 2011.
Tomasz Strzyżewski
Wielka księga cenzury PRL w dokumentach
. Warszawa: Prohibita, 2015, s. 91.
ISBN
978-83-61344-70-4
Adam Dziurak, Marek Gałęzowski, Łukasz Kamiński, Filip Musiał:
Od niepodległości do niepodległości Historia Polski 1918-1989
. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2010.
Linki zewnętrzne
edytuj
edytuj kod
Informacje w
projektach siostrzanych
Multimedia
Wikimedia Commons
Cytaty
Wikicytatach
Wiadomości
Wikinews
Podręczniki
Wikibooks
Definicje słownikowe
Wikisłowniku
Muzeum PRL-u
(Oddział Muzeum Historii Polski)
Zabytki techniki z epoki PRL
Internetowe Muzeum Polski Ludowej
. polskaludowa.com. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2007-10-12)].
(kopia ostatniej wersji witryny – serwis już nie funkcjonuje)
Stan wojenny i obozy internowania 1981–1982
. internowani.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2007-02-04)].
(strona archiwalna)
Wykaz miejsc grzebania ofiar zbrodniczej działalności aparatu terroru w Polsce w latach 1944–1956
. ipn.gov.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2007-06-16)].
Lista osób skazanych na karę śmierci przez Wojskowe Sądy Rejonowe (1946–1955)
. ipn.gov.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2012-02-29)].
Dangiras Mačiulis, Rimas Minkys, Alvydas Nikžentaitis.
„Okupacja Wilna”. Rzecz o historii drugiego stopnia
. „Mówią Wieki”, s. 26–32, 1 kwietnia 2012.
pol.
Michał
M.
Klimecki
Michał
M.
Galicyjska Socjalistyczna Republika Rad. Okupacja Małopolski (Galicji) Wschodniej przez Armię Czerwoną w 1920 roku
, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2006,
ISBN
83-231-1954-6
OCLC
76285914
Polska
tematy i zagadnienia
Historia
Kalendarium
Stolica
Władcy
Historia kobiet w Polsce
Prehistoria ziem polskich
Historia Polski (do 1138)
Polska w okresie rozbicia dzielnicowego (1138–1320)
Historia Polski (1320–1386)
Historia Polski (1386–1492)
Historia Polski (1492–1572)
Historia Polski (1572–1697)
Historia Polski (1697–1763)
Historia Polski (1764–1795)
Pod zaborami (1795–1918)
Polska w czasie I wojny światowej
II Rzeczpospolita
Polska w czasie II wojny światowej
Polska Rzeczpospolita Ludowa
Gospodarka
Partie polityczne
LWP
III Rzeczpospolita
Geografia
Krainy historyczne
Krainy geograficzne
Mapy topograficzne
Miejscowości i ich części
Miasta
Lasy
Wyspy
Jeziora
Rzeki
Góry
Parki narodowe
Szata roślinna
Fauna
Ochrona przyrody
Regionalizacja fizycznogeograficzna
Prawo
ustrój polityczny
Podział administracyjny
Konstytucja
System prawny
Prawa człowieka
Wymiar sprawiedliwości
Parlament
Wybory
Partie polityczne
Politycy
Polityka zagraniczna
Polska w organizacjach międzynarodowych
Polska w Unii Europejskiej
Demografia
bezpieczeństwo
i życie społeczne
Demografia
Polskie nazwiska
Polacy
Polonia
Związki wyznaniowe
Mniejszości narodowe i etniczne
Ochrona bezpieczeństwa i porządku publicznego
Przestępczość
Siły Zbrojne
System opieki zdrowotnej
Ordery i odznaczenia
lista
Sport
Święta państwowe
Dni wolne od pracy
Kultura
Architektura
Polszczyzna
Styl narodowy
Sztuka
Teatr
Kinematografia
Literatura
Dewizy polskie
Media
Muzyka
Pieśni hymniczne
Tańce narodowe
Folklor
Stroje ludowe
Edukacja
System oświaty
Szkolnictwo wyższe
Filozofia
Polscy patroni
Etymologia nazwy
Godło
Flagi
Polonica
Tradycje życia codziennego
Kuchnia
Gospodarka
Rolnictwo
Przemysł
Turystyka
Transport
Marynarka Handlowa
Polska Wyłączna Strefa Ekonomiczna
Waluta
Narodowy Bank Polski
Giełda Papierów Wartościowych
Transformacja systemowa
Plan Balcerowicza
Historia gospodarcza
Energetyka
Kopalnie
Górnośląski Okręg Przemysłowy
Polska A i B
Venture capital
Zobacz też: wikiprojekt
Polski kanon Wikipedii
Historia Polski
Państwo
polskie
Polska wczesnopiastowska
Chrzest Polski
Bitwa pod Cedynią
Zjazd gnieźnieński
Wyprawa kijowska Bolesława Chrobrego
Najazd Brzetysława I na Polskę
Polska w okresie rozbicia dzielnicowego
Zbrodnia gąsawska
Bitwa pod Legnicą
Rzeź gdańska
Królestwo Polskie
Bitwa pod Płowcami
Korona Królestwa Polskiego
Bitwa pod Grunwaldem
Rzeczpospolita Obojga Narodów
Bitwa pod Chocimiem
Potop szwedzki
Bitwa pod Wiedniem
Rzeczpospolita Trojga Narodów
I rozbiór Polski
Konstytucja 3 maja
II rozbiór Polski
Insurekcja kościuszkowska
III rozbiór Polski
Polska pod zaborami
Księstwo Warszawskie
Wolne Miasto Kraków
Królestwo Polskie 1815–1917/1918
Królestwo Polskie 1830–1831
Królestwo Polskie 1917–1918
I wojna światowa
Szarża pod Rokitną
Bitwa pod Kostiuchnówką
II Rzeczpospolita
Wojna polsko-bolszewicka
Polska podczas II wojny światowej
II wojna światowa
Kampania wrześniowa
Bitwa o Anglię
Bitwa o Monte Cassino
Powstanie warszawskie
Okupacja niemiecka ziem polskich 1939–1945
Generalne Gubernatorstwo
Okupacja sowiecka ziem polskich 1939–1941
Polska Rzeczpospolita Ludowa
III Rzeczpospolita
Kalendarium
Prehistoria ziem polskich
do 1138
1138–1320
1320–1386
1386–1492
1492–1572
1572–1697
1697–1763
1764–1795
1795–1831
1831–1914
1914–1918
1918–1939
1939–1945
1945–1989
od 1989
Działami
Nauka
Wojsko
Język
Sztuka
Teatr
Kinematografia
Literatura
Filozofia
Folklor
Edukacja
Muzyka
Kuchnia
Plemiona
Chłopi
Szlachta
Kobiety
LGBT
Pozostałe
Naród polski
Język polski
Władcy Polski
Prezydenci Polski
Premierzy Polski
Ustrój polityczny Polski
Historia konstytucji w Polsce
Komunizm
Nurty
Marksistowskie
Antyrewizjonizm
Bolszewizm
Dżucze
Eurokomunizm
Fidelizm
Kadaryzm
Hodżyzm
Komunizm rad
Leninizm
Lewicowy komunizm
Luksemburgizm
Maoizm
Marksizm-leninizm
Narodowy komunizm
Neokomunizm
Stalinizm
Titoizm
Trockizm
Inne
Anarchizm komunistyczny
Komunizm chrześcijański
Komunizm utopijny
Narodowy bolszewizm
Babuwizm
Państwa rządzone
przez
partie komunistyczne
obecnie
Chiny
KRLD
Kuba
Wietnam
Laos
Nepal
Mozambik
dawniej
ZSRR
Mongolia
NRD
Węgry
Czechosłowacja
Jugosławia
Albania
Polska
Rumunia
Bułgaria
Afganistan
Jemen Południowy
Ludowa Republika Kampuczy
Etiopia
Benin
Angola
San Marino
Teoretycy i działacze
Karl Marx
Friedrich Engels
Włodzimierz Lenin
Antonio Gramsci
Róża Luksemburg
Karl Liebknecht
Lew Trocki
Feliks Dzierżyński
Julian Marchlewski
Józef Stalin
Mao Zedong
Enver Hodża
Kim Ir Sen
Josip Broz Tito
Nikita Chruszczow
Hồ Chí Minh
Leonid Breżniew
Walter Ulbricht
Che Guevara
Fidel Castro
Peng Dehuai
Nicolae Ceaușescu
Lin Biao
Zhou Enlai
Prachanda
Symbole
Sierp i młot
Czerwona gwiazda
Czerwony sztandar
Międzynarodówka
Tematy powiązane
Anarchizm
Antyrewizjonizm
Kapitalizm
Imperializm
Socjalizm naukowy
Socjalizm realny
Dyktatura proletariatu
Zdeformowane państwo robotnicze
Zdegenerowane państwo robotnicze
Reformizm
Rewizjonizm
Rewolucja
Socjalizm
Socjaldemokracja
Socjalliberalizm
Naukowy komunizm
Stalinizm
Socjalistyczny patriotyzm
Antykomunizm
Kontrola autorytatywna
państwo historyczne
):
VIAF
51145003714561340859
PLWABN
9810538033205606
Encyklopedie internetowe
PWN
4575049
Britannica
place/Poland/Communist-Poland
Źródło: „
Kategorie
Polska Rzeczpospolita Ludowa
Dawne państwa polskie
Państwa Układu Warszawskiego
Członkowie RWPG
Ukryte kategorie:
Szablon cytowania używa pól opisowych
Szablon cytowania czasopisma – brak numeru strony
Szablony cytowania – problemy – cytuj – strona główna
Strony używające magicznych linków ISBN
Artykuły z brakującymi przypisami od 2025-05
Niezweryfikowane martwe linki
Artykuły z brakującymi przypisami od 2020-02
Artykuły wymagające uzupełnienia źródeł od 2025-05
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Polska Rzeczpospolita Ludowa
Dodaj temat