Portugal — Wikipèdia

Portugal — Wikipèdia
Vejatz lo contengut
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Portugal
República Portuguesa
portugués
República Pertuesa
mirandés
Bandièra
Escut d
armas
Imne
A Portuguesa
(en occitan: La Portuguesa)
Localizacion de Portugal (en verd fosc)
dins l'Union Europèa (en verd clar)
Localizacion de Portugal (en verd fosc)
dins l'Union Europèa (en verd clar)
Capitala
e ciutat mai granda
Lisbona
39° N
9° O
Lengas oficialas
Portugués
Nòta 1
• Lengas reconegudas
Mirandés
Religion
(2021)
84,8
Cristianisme
80,2
Catolicisme
4,6
% Autres
14,1
Irreligion
1,1
% Autres
Gentilici
Portugués, Portuguesa
President
Primièr ministre
Marcelo Rebelo
Luís Montenegro
Superfícia
109
en
• Totala (2013)
92 230
km²
• Aiga (2015)
1,2
Populacion
88
en
• Totala (2023)
10 639 726 ab.
Densitat
115.4 ab./
km²
IDH
(2021)
0,866
Moneda
Èuro
EUR
Indicatiu telefonic
+351
ISO 3166
PT
Domeni internet
.pt
Membre de
ONU
OTAN
UE
Portugal
(var.
Portugau
; en
portugués
Portugal
AFI
[puɾtuˈɣaɫ]
; en
mirandés
Pertual
AFI
[peɾtuˈal]
), oficialament la
Republica Portuguesa
(en
portugués
República Portuguesa
; en
mirandés
República Pertuesa
), es un
país
de l'
Euròpa dau Sud-Oèst
, situat dins l'oèst de la
peninsula Iberica
. Confronta
Espanha
—unic estat limitròf per via terrèstra— au nòrd e a l'èst. Es banhat per l'
ocean Atlantic
au sud e a l'oèst. Portugal possedís dos
archipèlas
de l'Atlantic Nòrd: los
Açòres
Madèira
. La capitala n'es
Lisbona
Lisboa
).
Istòria
modificar
modificar lo còdi
Preïstòria e Antiquitat preromana
modificar
modificar lo còdi
Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Portugau datan d'aperaquí
500 000
ans. Puei,
Homo neanderthalensis
poblèt lo territòri entre
200 000
ans e
28 000
ans, principalament dins lei regions d'Estremadura e d'Alentejo e au
nòrd
de
Douro
. A partir de
40 000
ans av. JC, foguèt pauc a pauc remplaçat per
Homo sapiens
. L'
agricultura
apareguèt au periòde neolitic, entre
4 000
2 000
av. JC, en parallèl dau desvolopament progressiu d'una cultura pròpria ai territòris actuaus de Portugua e de
Galícia
. Lei premierei comunautats sedentàrias se formèron a partir de
2 600
av. JC.
Lo desvolopament de la
metallurgia
favorizèt la formacion de contactes maritims entre lo
litorau
, leis
Illas Britanicas
e lei regions
mediterranèas
Grècs
Fenicians
Cartaginés
installèron de comptadors dins lo
sud
de la
Peninsula Iberica
. Lei
Fenicians
i introguèron tanben la cultura de la
vinha
e de l'
olivier
. Certaneis
arqueològs
pensan que son a l'origina de la fondacion de
Lisbona
vèrs
1000 av. JC
. Vèrs
1 200
av. JC, de populacions
indoeuropèas
migrèron dins la region e se mesclèron ai pòbles locaus ja influenciats per sei contactes ambé lei
Fenicians
e lei
Grècs
. Lei dos pòbles principaus d'aqueu periòde son lei Lusitanians e lei Gallaecis. Sa societat èra basada sus de nuclèus de populacions isolats, establits dins d'endrechs aisats de protegir (cima de còla... etc.) e vivent dins d'
ostaus
redons. Se pòu tanben citar lei
Tartessians
, pòble poderós, que dispareguèt ambé l'arribada dei
Cartaginés
vèrs
235 av. JC
. Aquelei darriers ocupèron la mitat sud de la Peninsula Ibèrica, someteguèron mai d'una tribü lusitaniana e fondèron
Faro
Antiquitat romana
modificar
modificar lo còdi
Lo
Temple Roman d'Evòra
, en
Alentejo
, foguèt un simbòl de
Lusitània
, província romana de Portugal.
A l'eissida de la
Segonda Guèrra Punica
218
201 av. JC
),
Roma
expulsèt lei
Cartaginés
de la
Peninsula Iberica
. En causa de son interès economic e estrategic, decidèt rapidament de la conquistar a son torn. Lei
legions
se turtèron a una resisténcia acarnada mai l'influéncia romana venguèt rapidament fòrta. Un episòdi important d'aquela conquista foguèt la revòuta dau Lusitanian
Viriat
, considerat coma lo reire dei Portugués actuaus, que comencèt en
147 av. JC
e s'acabèt per son
assassinat
en
139 av. JC
. Capitèt d'infligir plusors desfachas ai Romans e sa disparicion rompèt la resisténcia lusitaniana. En
133 av. JC
Roma
aviá somes tota la
peninsula
. L'instauracion de la
Pax Romana
entraïnèt l'abandon deis abitats
fortificats
au profiech d'una installacion dins lei plans. Aquela migracion es a l'origina de la fondacion dei
vilas
de
Braga
(Bracara Augusta), de
Chaves
(Aquae Flavia) ò de
Beja
(Pax Iulia). Un ret rotier foguèt tanben bastit e la cultura romana se difusèt largament fins a l'afondrament de l'
Empèri Roman d'Occident
Conquistas visigòta e musulmana
modificar
modificar lo còdi
Lo Reiaume Visigòt
modificar
modificar lo còdi
Article detalhat:
Reiaume Visigòt
En
410
, l'afondrament de l'
Empèri Roman d'Occident
permetèt a mai d'un pòble germanic, coma lei
Sueves
ò lei
Vandals
, de s'installar dins la
Peninsula Iberica
. Quatre ans pus tard, foguèt lo torn dei
Visigòts
de passar lei
Pirenèus
. Intrèron rapidament en conflicte ambé sei predecessors. Batuts, lei
Sueves
se retirèron pauc a pauc vèrs l'
oèst
e lei
Vandals
foguèron obligats de partir en
Africa
en
429
. En
454
, la totalitat de la peninsula èra sota dominacion visigòta franc dau
Reiaume Sueve
e dei
regions bascas
. Lo
Reiaume Visigòt
formava alora una entitat importanta dau sud de la peninsula a
Aquitània
ambé
Tolosa
coma
capitala
. Pasmens, en
507
, lei
Francs
de
Clovís
conquistèron la màger part d'
Aquitània
e lo territòri visigòt se trobèt desenant centrat sus lei regions ibericas.
Lei
Visigòts
installèron una capitala novèla a
Toledo
en
554
e reprenguèron la guèrra còntra lo
Reiaume Sueve
annexat en
586
. Pasmens, aguèron una influéncia febla sus lo territòri dau Portugau actuau car s'installèron principalament dins lo centre de la
peninsula
. Après la conversion dei rèis visigòts au
dògma
de
Roma
Nòta 2
, se creèt un reiaume basat sus un rèi sostengut per son
aristocracia
e la
Glèisa
. Tre lo sègle VII, lei Visigòts abandonèron lo sieu mòde de vida au profiech dei mors
romanas
. Aquò entraïnèt en particular la disparicion rapida de la lenga visigòta.
La conquista musulmana e la formacion d'Al Andalús
modificar
modificar lo còdi
Partiment de la
Peninsula Ibèrica
a la fin dau sègle VIII.
Article detalhat:
Al Andalús
Maugrat la consolidacion progressiva de seis institucions, lo
Reiaume Visigòt
demorava un edifici fragil que s'afondrèt rapidament en fàcia deis invasions
musulmanas
. D'efèct, en
711
, benlèu après una demanda de senhors visigòts en revòuta còntra lo rèi, una armada
musulamana
dirigida per lo cap
berbèr
Tarik ibn Ziyad
desbarquèt dins la
peninsula
. Anientèt l'armada visigòta, prenguèt
Toledo
e proclamèt la
sobeiranetat
dau
califa omeia
. Puei, dins lo corrent dau decenni, renforcèt lo contraròtle
musulman
sus la peninsula que foguèt totalament somesa franc dei zònas
montanhósas
dau
nòrd
Pasmens, l'establiment d'institucions establas dins lei regions conquistadas foguèt malaisada. Premier, i aguèt de combats intèrnes entre clans arabis e berbèrs a prepaus dau partiment dau butin. Aquò entraïnèt l'intervencion de tropas aràbias suplementàrias venguts d'
Orient Mejan
mai lo caòs contunièt, especialament après lo reversament deis Omeias per leis
Abbassidas
en
750
. Ansin, en
756
Abd-al-Rahman
, un subrevivent de la
dinastia
omeia
poguèt prendre lo poder dins la
peninsula
e i fondar un
estat
independent
e centralizat dich
Al Andalús
Al Andalús
venguèt un estat prospèr que son cap prenguèt lo títol de califa en
929
. De
musulmans
s'installèron dins lo sud dau Portugau actuau, en
Andalosia
, lòng dau litorau
mediterranèu
e dins la vau de l'
Èbre
. L'
islam
e l'usatge de l'
arabi
i progressèron pauc a pauc. Pasmens, demoravan de tensions intèrnas grèvas (entre Berbèrs e Arabis, entre
crestians
musulmans
... etc.) que causèron l'afondrament dau Califat en
1038
e l'embrenicament de son territòri d'ara endavant per de principats pichons dichs taifas.
La Reconquista e la formacion de Portugau
modificar
modificar lo còdi
Avançada deis
estats
crestians
de la
Peninsula Ibèrica
dins lo corrent dau sègle XIII.
La desagregacion dau Califat Omeia de Còrdoa foguèt l'eveniment decisiu que permetèt ai reiaumes crestians dau nòrd de reconquistar la
Peninsula Iberica
. Lei combats principaus foguèron menats per lei Reiaumes de
Castelha
e d'
Aragon
. En
1212
, la
batalha de Las Navas de Tolosa
rompèt lei fòrças
musulmanas
entraïnant la presa de
Còrdoa
1236
), de
Sevilha
1248
) e de
Cadis
1263
).
Portugau
nasquèt dins aquel encastre a partir de la fin dau sègle XI. D'efèct, lo rèi
Anfós VI de Castelha
1065
1109
) donèt de tèrras ai
chivaliers
venguts ajudar son armada e participar a la conquista de
Toledo
. En particular,
Ramon de Borgonha
obtenguèt
Galícia
Enric de Borgonha
lei tèrras entre
Galícia
Tage
. Lo segond prenguèt lo títol de còmte de Portucale, es a dire de la region de
Porto
. En
1139
, son fiu
Anfós
foguèt proclamat rèi de Portugau per sei tropas après sa
victòria d'Ourique
còntra leis
Almoravides
. Aqueu títol foguèt reconeguda per
Castelha
quatre
annadas
pus tard.
Anfós I
èr
contunièt per la seguida sei guèrras còntra leis
Almoravides
mai mau capitèt de passar
Tage
. Après sa
mòrt
en
1185
, la Reconquista portuguesa conoguèt una pausa fins a la
batalha de Las Navas de Tolosa
e s'acabèt en
1249
ambé la conquista d'
Algarve
. Portugau agantèt alora quasiment sei
frontieras
actualas que son demoradas relativament establas dins lo corrent dei sègles seguents.
L'apogèu de Portugau
modificar
modificar lo còdi
La formacion de la dinastia Avís
modificar
modificar lo còdi
Après la conquista d'
Algarve
, acomencèron de s'afirmar d'institucions coma lei Cortès (assemblada de la
noblesa
, dau
clergat
e de la
borgesiá
) e de trachs culturaus pròpris de Portugau coma sa
lenga
. Una dinastia novèla prenguèt tanben lo poder après una crisi en
1383
1385
que foguèt entraïnada per la
mòrt
dau rèi
Ferrand I
èr
1367
1383
). D'efèct, sa disparicion fasiá de sa filha
Beatritz
, frema dau rèi
Joan I
èr
de Castelha
, son eiretiera unica. Òr, l'idèa d'una union entre Portugau e
Castelha
suscitava l'ostilitat dei Portugués que se revoutèron. Lei Cortès nomèron
Joan d'Avís
, un fraire bastard de
Ferrand
, coma rèi que son poder foguèt confirmat per una victòria còntra lei Castelhans a la
batalha d'Aljubarrota
. L'
annada
seguenta, Portugau s'alièt amb
Anglatèrra
que li aviá portat una ajuda militara importanta durant la crisi.
L'expansion otramar
modificar
modificar lo còdi
Padrão dos Descobrimentos
, monument en onor dei navegaires portugués dei sègles XV e XVI.
Après la fin de la Reconquista, lei sobeirans portugués acomencèron de s'interessar ai regions de
Magrèb
per i perseguir la guèrra còntra lei
musulmans
. Ansin, en
1415
, prenguèron
Ceuta
. En revènge, en
1437
, subiguèron una desfacha importanta en fàcia dei
barris
de
Tànger
. La resisténcia dei princes musulmans
maugrabins
obliguèt lei Portugués de desplaçar seis ambicions territòrialas e de contornejar
Marròc
. Favorizada per la presa de
Madèira
1425
), aquela estrategia venguèt la basa de l'expansion otramar de Portugau.
Lei navigators portugués ocupèron ansin leis
Açòres
e leis illas dau
Cap Verd
. En
1482
, establiguèron un
fòrt
sus lo
litorau
dau
Ghana
actuau e
Bartolomeu Dias
passèt lo
Cap de Bòna Esperança
en
1488
. Dètz ans pus tard,
Vasco de Gama
capitèt d'agantar leis
Índias
. Aquò permetèt lo desvolopament dau comèrci d'espècias. En revènge, lo
govèrn
portugués foguèt pas convencut per lei projèctes de
Cristòl Colomb
, çò que laissèt lo benefici de la descubèrta dau
continent
american
ais
Espanhòus
. En
1494
, aquò entraïnèt lo partiment dau monde entre Espanhòus e Portugués ambé la signatura dau
Tractat de Tordesillas
. Aqueu tractat laissava la màger part d'
America
entre lei mans deis Espanhòus mai laissèt ai Portugués lo drech d'ocupar
Brasil
que foguèt agantat en
1500
La disparicion de la dinastia Avís e l'union amb Espanha
modificar
modificar lo còdi
Lo rèine de
Manual I
èr
1495
1521
) es considerat coma l'apogèu dau Reiaume de Portugau gràcias ai revenguts dau comèrci d'espècias e ai victòrias de la flòta portuguesa dins l'
Ocean Indian
batalha de Diu
1509
). Pasmens, son rèine veguèt tanben un durciment de la politica portuguesa per quant ai questions religiosas. Per exemple, lo rèi ordonèt la conversion fòrçada dei
60 000
judieus
expulsats d'
Espanha
qu'èran estats acuelhits per
Joan II
1481
1495
) per aumentar la populacion. Puei,
Joan III
1521
1557
) introduguèt l'Inquisicion dins lo país. Enfin, son fiu
Sebastian
1557
1578
) se preocupèt subretot d'organizar una expedicion militara per conquistar
Magrèb
e i impausar lo
catolicisme
. Pasmens, son expedicion militara s'acabèt per lo desastre
saunós
de la
batalha dei Tres Rèis
que costèt la vida au rèi e a la quasi totalitat de l'elèit portuguesa.
La
mòrt
de
Sebastian
entraïnèt una crisi de succession car aviá pas d'eiretier dirècte. Son oncle
Enric I
èr
1578
1580
) mai moriguèt rapidament e aviá egalament ges d'eiretier clar.
Antòni de Portugau
, felen bastard de
Manual I
èr
, prenguèt lo poder sostengut per
França
Anglatèrra
mai deguèt faciar lei pretencions dau rèi
Felip II d'Espanha
, felen legitim dau meteis rèi. Venceires de la
batalha d'Alcántara
, leis Espanhòus ocupèron lo país e resistiguèron fins a
1589
ai diferentei temptativas de restauracion d'Antòni menadas per lei flòtas francesa e anglesa.
Felip II d'Espanha
demorèt rèi de Portugau que perdiguèt son
independéncia
mai gardèt seis institucions (Cortès, armada, moneda... etc.) dins l'encastre d'un regime d'
union personala
entre lei dos reiaumes.
L'Union de Portugau e d'Espanha
modificar
modificar lo còdi
Lo rèi
Felip II d'Espanha
foguèt oficialament reconegut coma rèi de Portugau per lei Cortès en
1581
. En mai dau respèct deis institucions portuguesas, prenguèt de mesuras d'
amnistia
en favor dei partisans de son adversari e reglèt una partida dau deute immens laissat per leis ambicions militaras de
Sebastian
. L'integritat territòriala de l'Empèri Portugués foguèt tanben respectada e l'Union Iberica favorizèt lo desvolopament economic.
Pasmens, l'integracion de Portugau au sen dau domeni Habsborg transformèt lei navigators portugués en enemics dei
naviris
olandés
anglés
francés
. Lei marchands portugués perdiguèron ansin pauc a pauc sei posicions comercialas e lei premierei tensions apareguèron tre la fin dau rèine de
Felip II
. Sota son successor
Felip III
— qu'aviá un interès fòrça limitat per la politica e l'administracion — la situacion s'agravèt en causa de la politica de centralizacion dau vice-rèi de
Lisbona
. Puei, lo maucontentament aumentèt a mesura que lo
govèrn
espanhòu
adoptèt de decisions impopularas coma l'aumentacion deis
impòsts
, una politica de repression còntra lei
crestians
recentament convertits, l'adopcion d'un còdi de lèis novèu. Aquò contunièt durant lo rèi de
Felip IV
qu'aumentèt tornarmai la fiscalitat e assaièt de demenir l'autonòmia dau país e que perdiguèt plusors plaças importantas de l'Empèri Portugués coma
Ormuz
1622
),
Bahia
1624
),
Arguin
1633
) ò encara
São Jorge da Mina
1637
).
Portugal dempuei 1640
modificar
modificar lo còdi
De la Guèrra de Restauracion a l'invasion francesa
modificar
modificar lo còdi
Joan IV de Braganza
menèt la
Guèrra de restauracion portuguesa
e tornèt lo poder a Portugal coma rei Joan IV.
Guèrras Ibericas de
1640
1668
Encoratjada per
França
, l'
aristocracia
portuguesa refusèt de participar a la repression de l'insureccion
catalana
Guèrra dei Meissonaires
1640
1652
) e se revoutèt en
1640
. Lo senhor portugués pus poderós,
Joan de Bragança
, foguèt proclamat rèi entraïnant la
Guèrra de Restauracion
1640
1668
). Gràcias ai revenguts dau comèrci d'espècias amb
Asia
e de
sucre
ambé
Brasil
, Portugau capitèt de resistir ais ofensivas
espanhòlas
. De mai, capitèt d'eliminar la menaça olandesa còntra
Brasil
Angòla
. En revènge, perdiguèt la màger part de sei posicions en
Asia
, especialament
Malacca
perduda en
1641
Ceuta
demorèt tanben sota lo contraròtle de
Madrid
Aqueu periòde veguèt la conclusion d'una aliança novèla entre Portugau e
Anglatèrra
que venguèt un axe major de la
diplomacia
dau país. D'efèct, per
Londres
, lo país èra una escala importanta per sei naviris, especialament dins l'encastre dei guèrras recurrentas còntra
França
. De mai, leis Anglés èran fòrça interessats per lei possibilitats comercialas presentadas per
Brasil
. De son caire, Portugau aviá besonh d'un protector poderós per s'aparar còntra lei menaças
espanhòlas
francesas
olandesas
Brasil
venguèt ansin lo centre de l'Empèri Portugués e un important comèrci implicant lo
sucre
american e leis
esclaus
d'
Angòla
e de
Moçambic
se desvolopèt. L'esplecha de jaciments d'
aur
dins lo corrent dau sègle XVIII assegurèt tanben lo foncionament de l'economia portuguesa.
Pasmens, après la
mòrt
de
Joan V
1706
1750
), lei revenguts
aurifèrs
acomencèron de demenir. Son successor
Josèu I
èr
1750
1777
), laissèt lo poder au
marqués de Pombal
que dirigiguèt lo país fins a
1776
. Autoritari mai dubèrt ais idèas dei Lutz, Pombal s'ocupèt de la reconstruccion de la
capitala
destrucha per un
tèrratrem en 1755
e restaurèt l'autoritat de l'
Estat
(somission de la
noblesa
, de la
Glèisa
e de l'
Inquisicion
). De mai, contunièt l'aliança
britanica
(participacion a la
Guèrra de Sèt Ans
), organizèt la
colonizacion
de
Brasil
, favorizèt la creacion de manufacturas e creèt divèrs
monopòlis
per protegir la cultura dei
vinhas
Après la fin dau periòde Pombal, lo rèine de
Maria I
èra
1777
1786
) foguèt marcada per la reaccion de la
noblesa
e dau
clergat
, que capitèt de restaurar una partida de sei privilègis ancians, e per la deméncia de la rèina. Son fiu, lo futur
Joan VI
, assegurèt la
regéncia
mai lo poder reiau èra fòrça afeblit laissant la gestion vertadiera deis afaires a un conseu de regéncia dominat per la noblesa.
En
1793
, Portugau participèt a la coalicion generala còntra la
França
Revolucionària
après l'execucion dau rèi
Loís XVI
. Batut lòng de la
frontiera
espanhòla
, Portugau foguèt alora tiralhat entre sa volontat d'arrestar la guèrra còntra
França
e son besonh de mantenir son aliança ambé lo
Reiaume Unit
. Proclamèt sa neutralitat mai contunièt d'acceptar lei
naviris
anglés dins sei
pòrts
. En
1807
Napoleon I
èr
mandèt un
ultimatum
au govèrn portugués demandant l'aplicacion dau Blocus continentau que foguèt refusat. Lo país foguèt aisament ocupat per lei Francés e la Cort anèt s'installar en
Brasil
. De
1808
1810
, lo territòri portugués foguèt lo teatre de combats entre Francés e Anglés, sostenguts per la populacion, que s'acabèron per l'expulsion definitiva dei tropas napoleonencas.
De la secession de Brasil a la republica
modificar
modificar lo còdi
Anglatèrra
dirigiguèt
de facto
lo Portugau continentau fins a
1820
e una insureccion militara, sostenguda per lei
liberaus
, que permetèt l'eleccion de Cortès. En
1821
, lo rèi
Joan VI
poguèt tornarmai s'installar a
Lisbona
. Acceptèt una
constitucion
mai la volontat dei Cortès de limitar lei drechs de
Brasil
— vengut fòrça autonòm durant l'ocupacion de la metropòli — entraïnèt la secession de la
colonia
en
1822
sota la direccion de
Pèire I
èr
, fiu ainat de
Joan VI
Dins lo corrent deis annadas 1820-1840, Portugau conoguèt un periòde d'instabilitat politica. D'efèct, en
1823
, lo govèrn liberau, minat per la secession brasiliana e per de reformas impopularas, deguèt faciar una insureccion absolutista dirigida per lo prince
Miguel
. En
1824
, una revòuta novèla entraïnèt la presa dau poder per d'absolutistas moderats ambé lo sostèn de
Joan VI
e dei
Britanics
. A la mòrt de Joan VI en
1826
, lo poder passèt a
Miguel
siá coma regent siá coma rèi fins a
1834
. Menèt una politica conservatritz mai deguèt faciar plusors temptativas de còps d'estat de part dei liberaus. Puei, en
1834
, foguèt reversat per son fraire
Pèire
qu'abdiquèt sa corona imperiala brasiliana per restablir sa filha,
Maria II
, ambé lo sostèn de
França
e dau
Reiaume Unit
. Una monarquia constitucionala foguèt creada e lo regime foguèt dirigit per l'
aristocracia
liberala devesida entre
chartistas
(favorables ai proprietaris terrencs) e
septembristas
(favorables ai classas mejanas urbanas). Maugrat plusors temptativas de còps d'estat liadas a l'impopularitat dei govèrns successius, la vida politica s'estabilizèt pauc a pauc sota l'influéncia d'
António Bernardo da Costa Cabral
que reprimiguèt d'un biais ferotge l'oposicion septembristas mai capitèt de redreiçar l'economia.
A partir de
1851
, l'estabilitat politica èra globalament restaurada e aqueu periòde es dich Regeneracion. Lo país assaièt de s'adaptar a la pèrda de
Brasil
e prenguèt de mesuras per desvolopar l'
agricultura
, l'
industria
e lo comèrci. Aquò permetèt la modernizacion dei pòrts e la construccion d'infrastructuras coma de camins de fèrre. L'admnistracion, l'escòla e lo còdi legislatiu foguèron tanben reformats. Regardant leis afaires coloniaus, se concentrèt sus
Angòla
Moçambic
revendicant lei territòris entre lei dos territòris. Pasmens, deguèt renonciar a aqueu projècte en
1890
après un ultimatum de
Londres
Aquela revirada umilianta entraïnèt de manifestacions còntra lo
Reiaume Unit
e la monarquia. Favorizèt la difusion deis idèas
republicanas
e una rebellion civila (blocatge dei Cortès) e militara. En
1908
, lo rèi
Carles I
èr
1889
1908
) foguèt
assassinat
per de revolucionaris republicans après la dissolucion dei Cortès e de l'oposicion. Son fiu
Manual II
li succediguèt mai mau capitèt de formar un govèrn estable. En
1910
, l'assassinat dau republican
Miguel Bombarda
entraïnèt una insureccion que s'acabèt per l'exili dau rèi e la proclamacion de la Republica.
La dictatura de Salazar
modificar
modificar lo còdi
Una
constitucion
republicana
fòrça conservatritz (exclusion deis analfabèts dau
sufragi universau
, siá 70% de la populacion) foguèt adoptada en
1911
. Pasmens, lo regime republican mau capitèt de resòuvre la crisi politica dau país e periòdes parlamentaris succediguèron ai periòdes de govèrn autoritari. De
1916
1918
, lo país participèt a la
Premiera Guèrra Mondiala
dins lo camp de l'Entenduda e mandèt un còrs d'armada en
França
. I obtenguèt lo
triangle de Kionga
en
Africa
. En
1926
, lei militars organizèron un
còp d'estat
avans de fisar lo poder economic, dos ans pus tard, a
António de Oliveira Salazar
per restaurar l'òrdre monetari e l'equilibri budgetari. En
1932
, Salazar venguèt cap dau govèrn. L'
annada
seguenta, fondèt l'Estado Novo d'inspiracion
corporatista
faissista
. En despiech dau mantenement d'institucions
democraticas
fictivas,
Salazar
gardèt la totalitat dau poder e instaurèt fins a sa
mòrt
en
1968
un regime autoritari, policier e fòrça conservator.
En
1936
, sostenguèt lo camp nacionalista dau
generau Franco
pendent la
Guèrra d'Espanha
. Après la desfacha dei republicans espanhòus, Portugau e
Espanha
signèron lo
Pacte Iberic
, tractat de cooperacion e de non agression. En revènge, au nivèu diplomatic, Portugau abandonèt pas totalament l'aliança
britanica
. En particular, autorizèt l'installacion d'avions aliats dins leis
Açoras
per luchar còntra lei
sosmarins
alemands
e lei tropas colonialas portuguesas combateguèron lei
Japonés
en
Timòr
. Aquò permetèt a
Salazar
d'evitar d'èsser diplomaticament isolat après la guèrra.
Pasmens, a partir deis annadas 1950, deguèt faciar lo desvolopament de guerilhas independentistas, sostengudas per l'
Union Sovietica
, dins lei
colonias
Salazar
refusèt d'abandonar l'Empèri, darrier vestigi de la poissança portuguesa, e ordonèt lo desplegament de l'armada. Aquò entraïnèt de conflictes malaisats qu'aguèron un còst important per l'economia dau país (mai de 40% dei despensas estaticas a partir de
1963
). Pasmens, maugrat sa superioritat militara, lei soudats portugués poguèron pas redurre de guerilhas que dispausavan de territòris importants per se dissimular e que recebèron pauc a pauc d'armas modèrnas.
La Revolucion dei Garòfles e la democratizacion
modificar
modificar lo còdi
Celebracion del 25 d'abril en 1983 a
Porto
En
1968
Salazar
, fatigat per la
malautiá
, deguèt laissar lo poder a
Marcelo Caetano
que contunièt la meteissa politica, especialament lei guèrras colonialas vengudas fòrça impopularas au sen de la populacion e de l'armada. Lo 25 d'abriu de
1974
, lo Movement dei fòrças armadas (MFA), creat per d'
oficiers
subaltèrns, prenguèt lo contraròtle de
Lisbona
e reversèt lo regime corporatista ambé l'aprovacion de la populacion. Lei
partits politics
foguèron tornarmai autorizats e lei colonias africanas venguèron independentas (en
Asia
, Timòr foguèt atacat e ocupat per
Indonesia
). A la fin de
1975
, d'eleccions veguèron la victòria de socialistas moderats.
En
1976
, una
constitucion
foguèt adoptada. Fondèt un regime parlamentari moderat per un president de la Republica elegit au sufragi universau. Aqueu periòde foguèt principalament marcat per lo socialista
Mário Soares
cap dau govèrn en
1976
1978
1983
1985
puei president de
1986
1996
. Negocièt l'intrada de Portugau au sen de l'
Union Europèa
1986
). Aquò marquèt l'acomençament d'una modernizacion accelerada de l'economia portuguesa que conoguèt un desvolopament important. Pasmens, dempuei la fin deis annadas 2000, lo país es durament tocat per la crisi economica de 2008.
Geografia
modificar
modificar lo còdi
Geografia fisica
modificar
modificar lo còdi
Lo territòri de Portugal ocupa una part de la
Peninsula Iberica
e doas archipèlas de l'Ocean Atlantic: Madèira e los Açòres. S'estend entre los latituds
32°
43° N
, e los longituds
32°
6° O
Lo Portugal continental es traversat per un flume principal:
Tage
que raja dempuèi
Espanha
e se geta dins l'
Ocean Atlantic
per son estuari a Lisbona. Los paisatges del nòrd son montanhoses amb de plans enauçats ont maites riu cavèron de vals, cap al sud las regions d'
Algarve
e d'
Alentejo
, son caracterizadas per de planas.
Azenhas do Mar,
Sintra
Lo som pus enauçat de Portugal nomenat
Mont Pico
es situat sus l'illa de
Pico
als Açòres. Aqueste ancian volcan que mesura 2351 m. es considerat coma un simbòldels Açòres, mentre que la
Serra da Estrela
sul continent (1991 m.) es un importanta atraccion pels esquiaires e afogats d'espòrts d'ivèrn.
Las archipèlas de Madèira e dels Açòres se situan dins l'Ocean Atlantic: los Açòres se dispersan sus la
Dorsala Mesoatlantica
sus una tripla joccion tectonica, e Madèira long d'una cadena escampilhada de
ponchs cauds
geologics. Geologicament, aquelas illas son eissidas de l'activitat volcanica e sismica, pasmens la darrièra erupcion volcanica terrèstra se debanèt en 1957–58 (
Capelinhos
) e de
tèrratrems
menors se produson esporadicament, generalament d'intensitat moderada.
Subdivisions administrativas
modificar
modificar lo còdi
Districtes de Portugal
Portugal ten una estructura administrativa de 308 municipalitats (en
portugués
concelhos
), que se subdevesisson en mai de 4000 parròquias civilas (en portugués:
freguesias
). Las municipalitats s'amassan en unitats superioras. Al Portugal continental, se regropavan en 18 districtes, mentre que las illas dels
Açòres
Madèira
forman de regions autònomas. Depuèi 2011, lo Portugal continental es devesit en Airals Metropolitans e en Comunautats Intermunicipalas qu'agropan de municipis urbans o rurals. Los ancians districtes son pas mai que tradicionals:
Los 18 districtes son:
Lisbona
Leiria
Santarém
Setúbal
Beja
Faro
Évora
Portalegre
Castelo Branco
Guarda
Coimbra
Aveiro
Viseu
Bragança
Vila Real
Porto
Braga
Viana do Castelo
Agropament de municipis en Portugal
Airals Metropolitans en roge
Comunautats Intermunicipalas en vèrd
Regions autonòmas en jaune
Los airals metropolitans son:
l’
Airal Metropolitan de Lisbona
lo
Grand Airal Metropolitan de Porto
Las comunautats intermunicipalas son:
l'
Alentejo Central
l'
Alentejo Litoral
Algarve
lo
Naut Alentejo
lo
Naut Minho
lo
Naut Tâmega
Ave
lo
Bas Alentejo
la
Bassa Beira
las
Beiras e La Serra de l'Estela
Cávado
Douro
la
Lezíria do Tejo
lo
Tage Mejan
l'
Oèst
la
Region d'Aveiro
la
Region de Coimbra
la
Region de Leiria
Tâmega e Sousa
las
Tèrras de Trás-os-Montes
Viseu Dão Lafões
Segon la Nomenclatura d'Unitats Territorialas d'Estatistica de l'Union Europèa Portugal es devesit en set regions:
Alentejo
Algarve
Açòres
Centre
Lisbona
Madèira
Nòrd
, subdevesits en trenta subregions.
Vilas principalas
modificar
modificar lo còdi
Lisbona
Porto
Funchal
Braga
Coïmbra
Évora
Faro
Ponta Delgada
Vila Nova de Gaia
Setúbal
Guimarães
Cascais
Viseu
Aveiro
Guarda
Portimão
Castelo Branco
Leiria
Figueira da Foz
Tomar
Chaves
Penafiel
Portalegre
Sines
Covilhã
Viana do Castelo
Elvas
Lamego
Lagos
Angra do Heroísmo
Horta
Espinho
Barcelos
Ponte de Sôr
Abrantes
Miranda do Douro
Aeropòrts principals
modificar
modificar lo còdi
Lisbona(LIS), Faro/Algarve(FAO), Porto/Maia(OPO), Madeira/Funchal(FNC), Ponta Delgada/Azores(PDL).
Rius principals
modificar
modificar lo còdi
Tage
, Douro, Mondego, Guadiana, Minho, Lima, Cavado, Vouga, Coa, Sado, Tamega, Ave, Corgo, Sabor, Tua, Zezere.
Sèrras principalas
modificar
modificar lo còdi
Pico,
Sèrra de l'Estèla
, Larouco, Geres, Peneda, Marao, Coroa, Caramulo, Gardunha, Lousa.
Politica
modificar
modificar lo còdi
Edifici de l'Assemblada de la Republica (parlament portugués).
Portugal es una
republica
democratica
parlamentària
multipartidaria, ont lo
president
es lo
cap d'Estat
del país, e lo
primièr ministre
es lo cap de govèrn. Lo
poder executiu
es exercit pel Conselh dels Ministres.
Lo president, qu'es tanben lo comandant en cap de las Fòrças Armadas, es elegit dirèctament per la populacion per un mandat de 5 ans. Entre los sieus poders, nomma e pòt demissionar lo primièr ministre. Lo primièr ministre, çò que d'el, nomma los membres del Conselh de Ministres.
Lo Poder Legislatiu es exercit per l'Assemblada Nacionala, unicamerala, compausada de 230 deputats.
Dempuèi l'an
1975
dos partits dominan la scèna politica: lo Partit Socialista e lo Partit Socialdemocrata.
Lo país es subdividit en 18 districtes sul continent mai 2 regions autonòmas:
Açòres
Madèira
Economia
modificar
modificar lo còdi
Veire l'article
Economia de Portugal
Cultura
modificar
modificar lo còdi
Literatura
modificar
modificar lo còdi
Gil Vicente
1465
1537
Francisco de Sá de Miranda
1481?
1558
Bernardim Ribeiro
1482
1552
Damião de Góis
1502
1574
Luís de Camões
1524
1580
Luís de Sousa
1555
1632
Padre António Vieira
1608
1697
Leonor de Almeida de Portugal
, Marquesa de Alorna (
1750
1839
Barbosa du Bocage
1765
1805
Almeida Garrett
1799
1854
Camilo Castelo Branco
1825
1890
Antero de Quental
1842
1891
Eça de Queiroz
1845
1900
Guerra Junqueiro
1850
1923
Wenceslau de Moraes
1854
1929
Cesário Verde
1856
1886
Camilo Pessanha
1867
1894
António Nobre
1869
1632
Eugénio de Castro
1869
1944
Teixeira de Pascoaes
1877
1952
Nuno de Montemor
1881
1964
Aquilino Ribeiro
1885
1963
Raul Leal
1886
1964
Fernando Pessoa
1888
1935
Mário de Sá-Carneiro
1890
1916
Ferreira de Castro
1898
1974
José Gomes Ferreira
1900
1984
José Régio
1901
1969
Alves Redol
1911
1969
Ruy Cinatti
1915
-[[]])
Sophia de Mello Breyner Andresen
1919
2004
Fernando Namora
1919
1989
Augusto Abelaira
Jorge de Sena
1919
1978
José Saramago
(n.
1922
Prèmi Nobel de Literatura
en
1998
Eugénio de Andrade
1923
2005
Sebastião da Gama
1924
1952
Alexandre O`Neill
1924
1986
Mário Cesariny
(n.
1924
António Ramos Rosa
(n.
1924
Ana Hatherly
(n.
1929
Herberto Helder
(n.
1930
Ruy Belo
1933
1978
Fiama Hasse Pais Brandão
(n.
1938
Luiza Neto Jorge
1939
-[[]])
Gastão Cruz
(n.
1941
Antonio Lobo Antunes
(n.
1942
Lídia Jorge
(n.
1946
Maria Gabriela Llansol
(n.
1942
Al Berto
1948
1997
Nuno Júdice
(n.
1949
Musica
modificar
modificar lo còdi
Amalia Rodrigues
Herminia Silva
Tonicha
Dulce Pontes
Mariza
Misia
Adelaide Ferreira
Candida Branca Flor
Anabela
Lenita Gentil
Maria da Fe
Linda de Suza
Marie Myriam
(Luso-Francesa)
Nelly Furtado
(Luso-Canadiana)
Paulo de Carvalho
Paco Bandeira
Jose Cid
Carlos do Carmo
Roberto Leal
(Luso-Brasilièr]
Zeca Afonso
Victor Espadinha
Madredeus
Delfins
Duo Ouro Negro
Cinèma/Teatre
modificar
modificar lo còdi
Beatriz Costa
Laura Alves
Carmen Miranda
Milu
Forbela Queiroz
Antonio Silva
Manoel de Oliveira
Pintura/Escultura
modificar
modificar lo còdi
Amadeo de Sousa Cardoso
Veira da Silva
Soares dos Reis
Bibliografia
modificar
modificar lo còdi
Vejatz tanben
modificar
modificar lo còdi
Ligams extèrnes
modificar
modificar lo còdi
Travel and Tourism office website
Previsão do Tempo
- Weather forecast for Portugal
Wikimedia Commons
prepausa de documents multimèdia liures sus
Portugal
Nòtas
modificar
modificar lo còdi
La lenga oficiala de la Republica Portuguesa es lo portugués (paragraf 3 de l'article 11 de la Constitucion de la Republica Portuguesa). Son egalament oficialament reconeguts e protegits
: lo mirandés, dins la comuna de Miranda do Douro (
lei n° 7/99 del 29 de genièr de 1999
), la lenga dels signes portuguesa (article 74, paragraf 2, apartat h) e barranquenho, dins la municipalitat de Barrancos (
lei n.º 97/2021, del 30 de decembre de 2021
).
Inicialament, lei
Visigòts
s'èran convertits a l'
arianisme
, corrent
crestian
considerat coma eretic per la
Glèisa Romana
Referéncias
modificar
modificar lo còdi
Censos 2021. Católicos diminuem, mas ainda são mais de 80% dos portugueses
».
RPT Notícias
[Consulta: 17 de novembre de 2024]
Superfície (km²) das unidades territoriais por Localização geográfica (NUTS - 2013); Anual - Direção-Geral do Território
».
ine.pt
[Consulta: 17 de novembre de 2024]
Estimativas de População Residente - População residente ultrapassa os 10,6 milhões - 2023
»,
18 de junh de 2024.
ine.pt
[Consulta: 17 de novembre de 2024]
Païses d’Euròpa
Union Europèa
(27 membres)
Alemanha
Àustria
Belgica
Bulgaria
Chipre
Croàcia
Danemarc
Eslovaquia
Eslovènia
Espanha
Estònia
Finlàndia
França
Grècia
Irlanda
Itàlia
Letònia
Lituània
Luxemborg
Malta
Ongria
Païses Basses
Polonha
Portugal
Republica Chèca
Romania
Suècia
Associacion Europèa de Liure Escambi
(4 membres)
Islàndia
Liechtenstein
Norvègia
Soïssa
Acòrdi de Liure Escambi Centreuropèu
(6 membres)
Albania
Bòsnia e Ercegovina
Macedònia del Nòrd
Moldàvia
Montenegro
Serbia
Los autres Estats europèus
(o Estats qu'una partida n'es en Euròpa)
Andòrra
Armenia
Azerbaitjan
Bielorussia
Cazacstan
Georgia
Mónegue
Reialme Unit
Russia
Sant Marin
Turquia
Ucraïna
Vatican
Los autres territòris europèus
(dependéncias o estat de la reconeissença parciala)
Åland
Chipre del Nòrd
Cossòva del Nòrd
Gibartar
Illa de Man
Illas Feròe
Illas Normandas
Kosova
Transnístria
Portal de Portugal
Recuperada de «
Categoria de la pagina
Portugal
Categorias amagadas :
Article utilizant lo modèl Commons
Article de qualitat dins una autra lenga
Article de qualitat en galician
Bon article en arabi
Bon article en esperanto
Article de qualitat en espanhòl
Bon article en islandés
Bon article en estonian
Article de qualitat en portugués
Bon article dins una autra lenga
Article de qualitat en afrikaans
Portal:Portugal/Articles ligats
Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
Portugal
Apondre un subjècte