Rejestr zabytków (Polska) – Wikipedia, wolna encyklopedia
Przejdź do zawartości
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z
Rejestr zabytków
Błękitna Tarcza
(inne języki)
, od 2004 oznakowanie obiektów wpisanych do rejestru zabytków
Rejestr zabytków
– wykaz obiektów
zabytkowych
, objętych szczególną ochroną prawną na terenie
Polski
Historia
edytuj
edytuj kod
Próby dokonania inwentaryzacji polskich zabytków podejmowano od połowy XIX wieku
. Jednym z takich działań były prace historyka
Kazimierza Stronczyńskiego
, który opisał: 416 zabytków architektury znajdujących się w 386 miejscowościach, a także 309 różnych dzieł sztuki
Początki prowadzenia w Polsce zestawień o charakterze współczesnego rejestru zabytków są następstwem zapisu w Dekrecie Rady Regencyjnej z 31 października 1918 roku
. Dekret ten przewidywał objęcie ochroną zabytków kultury i sztuki wpisanych do inwentarzy, które tworzyli okręgowi konserwatorzy zabytków
. Pojawił się wówczas, odmienny od dzisiejszego, podział na zabytki ruchome i nieruchome
. Zabytkami ruchomymi były np.: wyposażenie kościoła: dzwony, chrzcielnice, ołtarze
, a zabytkami nieruchomymi, poza budynkami, takie obiekty jak: nagrobki, pomniki, kapliczki
. Zasady prowadzenia inwentarza zabytków określało Rozporządzenie z 5 maja 1919 roku w przedmiocie wpisywania zabytków sztuki i kultury do inwentarza („
Monitor Polski
” nr 81)
. Inwentarz zmieniono na rejestr zabytków – w 1928 roku ukazało się Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o prowadzeniu rejestru zabytków z 17 VII 1928 roku (
Dziennik Ustaw
, Nr 76, poz. 625)
Rozporządzenie wprowadzało następujący podział zabytków w rejestrach wojewódzkich:
I: dział zabytków nieruchomych:
zabytki sztuki
zabytki prehistoryczne i archeologiczne
II: Dział zabytków ruchomych:
zabytki sztuki,
zabytki prehistoryczne i archeologiczne,
zabytki paleontologiczne
archiwalia
zbiory biblioteczne
Działania dążące do pełnej inwentaryzacji wszystkich polskich zabytków zostały przerwane wybuchem
II wojny światowej
. Powojenne zasady ochrony zabytków sformułował
Jan Zachwatowicz
w artykule
Program i zasady konserwacji zabytków
w 1946 roku
. Jan Zachwatowicz przyjął kryterium chronologiczne i uznał za zabytki jedynie obiekty powstałe do 1850 roku
. Takie podejście obowiązywało do czasu uchwalenia ustawy
O ochronie dóbr kultury i muzeach
w 1962 roku
. Od lat 60. do początku lat 70. XX wieku obowiązywała klasyfikacja zabytków według klas I-IV
, w której ponadto najcenniejsze obiekty określono klasą „0”
(np. zespół zabudowy
Ostrowa Tumskiego we Wrocławiu
Sukiennice w Krakowie
). Obecnie kryteria uznania obiektu za zabytek podano w
Ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami
z 23 lipca 2003 roku (Dziennik Ustaw z dnia 17 września 2003 r., nr 162 poz. 1568, art. 3, §. 1) i są nimi: wartość historyczna, artystyczna i naukowa
Charakterystyka
edytuj
edytuj kod
W Polsce rejestr zabytków tworzy się na podstawie decyzji wydanej przez
Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków
(WKZ) dla obiektów z terenu właściwego dla danego WKZ województwa. Wpis do rejestru zabytków jest jedną z form
ochrony zabytków
10
Procedura wpisu
edytuj
edytuj kod
Wpis do rejestru zabytków jest działaniem administracyjnym prowadzonym przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na wniosek strony –
właściciela
obiektu, lub z urzędu – bez wniosku strony ani też zadeklarowanej jego zgody. Przed dokonaniem wpisu prowadzone jest postępowanie przygotowawcze polegające na gromadzeniu informacji i materiałów dokumentacyjnych, które potwierdzają wartość danego obiektu m.in. w wyniku oględzin obiektu. Postępowanie to zakończone jest wydaniem przez WKZ decyzji, która – o ile strony nie wnoszą sprzeciwu czy uwag – nabiera mocy prawnej i zabytek otrzymuje numer rejestru zgodny z kolejnym zapisem w księdze rejestru zabytków.
Struktura
edytuj
edytuj kod
Zabytek może zostać wpisany w 3 kategoriach, dla których prowadzone są odrębne księgi:
A –
zabytek nieruchomy
B –
zabytek ruchomy
C –
zabytek archeologiczny
Księga rejestru zabytków składa się z następujących rubryk
11
numer rejestru,
wpis do rejestru,
przedmiot ochrony,
zakres ochrony,
miejsce położenia lub przechowywania zabytku,
numer
księgi wieczystej
numer
katastru nieruchomości
(dla zabytków nieruchomych i archeologicznych),
właściciel zabytku,
posiadacz zabytku,
skreślenie z rejestru,
uwagi.
Do rejestru wpisywane są kolejne zabytki. Do rejestru zabytków może być również wpisane otoczenie obiektu lub jego nazwa geograficzna, historyczna lub tradycyjna.
Zmiany w rejestrze
edytuj
edytuj kod
Obiekt może zostać wykreślony z rejestru, gdy uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo gdy jego wartość, będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru, nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych. Z rejestru zabytków wykreśla się również obiekty, które wpisane zostały do
inwentarza muzeum
lub weszły w skład
narodowego zasobu bibliotecznego
12
. Decyzje o skreśleniu obiektu z rejestru zabytków wydaje
Generalny Konserwator Zabytków
działający w imieniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Są to jednak przypadki wyjątkowe.
Rejestr zabytków jest stale uaktualniany i tak np. w roku 2006 wpłynęło 805 decyzji o wpisie do rejestru zabytków nowych obiektów lub zespołów, 65 decyzji o skreśleniu z rejestru zabytków lub ich części i 727 postanowień o zmianach dotychczasowych decyzji. Rejestr ten publikowany jest m.in. przez
Narodowy Instytut Dziedzictwa
(NID), dawniej
Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków
, przy czym odpowiada stanowi z dnia aktualizacji spisu, a nie z dnia odwiedzenia strony.
Zobacz też
edytuj
edytuj kod
Lista zabytków
– sporządzona na potrzeby konkursu
Wiki Lubi Zabytki
na podstawie rejestru „A” otrzymanego z Narodowego Instytutu Dziedzictwa (stan na 1 czerwca 2013, z poprawkami zauważonych błędów).
gminna ewidencja zabytków
Liga Polskich Miast i Miejsc UNESCO
Przypisy
edytuj
edytuj kod
Lewicki 1999 ↓
, s. 375.
Gawlicki 2008 ↓
, s. 56.
Lewicki 1999 ↓
, s. 377.
Gawlicki 2008 ↓
, s. 57.
Jakub
J.
Lewicki
Jakub
J.
O początkach klasyfikacji zabytków. O wadach i zaletach polskich systemów wartościowania zabytków
, „Protection of Cultural Heritage” (2),
2016
, s. 94,
DOI
10.24358/ODK_2016_02_08
ISSN
2543-6422
[dostęp 2022-10-22]
Lewicki 2013 ↓
, s. 161.
Lewicki 2013 ↓
, s. 162.
Lewicki 2013 ↓
, s. 169.
Lewicki 2013 ↓
, s. 166.
Art. 7 Ustawy z dnia 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (
Dz. U. z 2022 r. poz. 840
§ 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (
Dz. U. z 2021 r. poz. 56
Art. 13 Ustawy z dnia 23 lipca o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami
Bibliografia
edytuj
edytuj kod
Marcin Gawlicki.
Rejestr zabytków w praktyce ochrony konserwatorskiej
. „Ochrona Zabytków”. 56/2 (241), 2008.
ISSN
0029-8247
Jakub Lewicki.
Inwentaryzacja zabytków w okresie dwudziestolecia międzywojennego
. „Ochrona Zabytków”. 52/4 (207), 1999.
ISSN
0029-8247
Jakub
J.
Lewicki
Jakub
J.
Wartościowanie zabytków w Polsce. Przegląd doświadczeń i postulaty na przyszłość
, [w:]
Bogusław
B.
Szmygin
(red.),
Wartościowanie zabytków architektury : praca zbiorowa
, Warszawa: Polski Komitet Narodowy Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków, 2013,
ISBN
978-83-934708-5-3
OCLC
869919768
Linki zewnętrzne
edytuj
edytuj kod
Rejestr zabytków nieruchomych i archeologicznych oraz Pomniki Historii i obiekty z Listy Światowego Dziedzidztwa Unesco (mapa) – Narodowy Instytut Dziedzictwa
Rejestr zabytków nieruchomych (kategoria A) – dane.gov.pl
Rejestr zabytków archeologicznych (kategoria C) – dane.gov.pl
Źródło: „
Kategoria
Konserwacja i ochrona zabytków w Polsce
Ukryta kategoria:
Artykuły z propozycjami tłumaczeń
Rejestr zabytków (Polska)
Dodaj temat