Ruscia - Wikipedia

La
Ruscia
(per
rus
Россия
Rossíja
), ufizielmënter la
Federazion Russa
Российская Федерация
Rossíjskaja Federácija
), ie n
stat
transcuntinentel danter l’
Europa
y l’
Asia
y l plu gran stat al mond aldó dla spersa cun
17 125 191
km², che ie n utaf de la spersa dl mond ulache l se lascia viver. La Ruscia se destira ora per 11
zones d'orar
y cunfina cun 16 stac, che ie l numer plu aut de uni nazion. La Ruscia à la nonejima majera populazion al mond cun zirca 145 milions de abitanc. La capitela y majera zità ie
Moscau
, che ie ënghe la majera zità che ie dl dut te l'Europa.
San Petersburg
ie l zënter culturel de la Ruscia y si segonda majera zità. Autri gran zëntri urbans ie
Novosibirsk
Iekaterinburg
Nijni Novgorod
Kasan
I slavs de l'est ova furmà na grupa destinta te l'Europa danter l terzo y utaf secul d.C. L stat medievel dl
Rus' de Kiev
fova unit su tl 9ejim secul. Tl 988 ovel azetà l
Cristianejim Ortodos
dal
Mper Bizantin
. Do che l Rus' de Kiev fova tumà adalerch fova unic su n grum de pitli prinzipac, danter chisc la
Republica de Novgorod
, l
Gran Ducat de Moscau
Vladimir-Susdal
, la cuna de la Ruscia. L Gran Ducat de Moscau ova man man tëut ite chisc prinzipac ntëurvia y tl
1547
se ova si
reniant
Ivan l Spaventëus
detlarà
Zar
y furmà l
Zarat de la Ruscia
. Nfin al
18ejim secul
se ova la Ruscia slargia ora dassënn tres
cuncuista
anescion
esplorazion
y se ova svilupà dal
Zarat de la Ruscia
al
Mper Rus
, l terzo majer
mper
te la storia. La monarchia fova stata tëuta ju do la
Revoluzion Russa
tl 1917 y la
RSFS Russa
fova deventà l prim stat al mond che fova
sozialist
aldò dla costituzion. Do na viera zevila ova la RSFS Russa metù su l'
Union Sovietica
adum cun trëi autra republiches. L stat ie pona jit tres na perioda de industrialisazion asvelta che à custà la vita de milions de persones. L'Union Sovietica fova stata determinënta te la
Segonda Viera Mundiela
y ne'n fova unida ora coche na
superputënza
y l rival di
Stac Unii
ntan la
Viera Frëida
. L tëmp Sovietich ova purtà pro n valgun di svilups tecnologics plu mpurtanc dl 20ejim secul sciche l prim
satelit
fat dala persona y la prima persona che fova juleda su tl
spazium
Do la desfata de l'Union Sovietica tl 1991 se ova la RSFS Russa dat l'inuem de Federazion Russa. Do na crisa costituzionela tl 1993 oven metù su na nueva costituzion y la Ruscia ie da ilò incà deventeda na republica federela semi-presidenziela. Dal 2000 incà à
Vladimir Putin
duminà l sistem pulitich de la Ruscia y la democrazia à perdù valor, jan zeruch te n stat cun aspec autoriteres.
L'economia de la Ruscia ie la 11ejima majera al mond ncont de
PIB
numinel y la sesta majera ncont de PIB a
valivanza dl pudëi de compra
. L ie n stat nutleèr y à la majera resserves de
ermes nutleères
al mond cun la cuarta majera spëisa per l militer. La Ruscia à la majera ressorses minereles y energetiches al mond y ie un di majeri produzënc de
petruele
gas naturel
. La ie n cumëmber permanënt dl
Cunsëi de Segurëza de la Nazions Unides
, n cumëmber dl
G20
, dl
SCO
BRICS
APEC
OSCE
WTO
. La Ruscia à 30 sic de l'
arpejon mundiela de l'UNESCO
. La ie nce l fundadëur y cumëmber prinzipel de organisazions post-sovietiches sciche la
CIS
, l'
OTCS
y la
UEE
Cherta topografica de la Ruscia.
L grandiscimo raion de la Ruscia se destira ora dal est de l'Europa al nord y l est de l'Asia.
19
La à la cuarta costa plu longia cun 37.653 km de costa. La Ruscia ie danter 41° y 82° de larghëza a nord y danter la lunghëza de 19° a est y 169° a vest, che ie na destenduda de ntëur a 9000 km da vest a est y danter 2500 y 4000 km da nord a sud. La spersa de la Ruscia ie la medemda de chëla de
Pluton
20
la Ruscia ie un de mé trëi stac al mond che cunfina cun trëi ozeans.
19
La Ruscia à plu de
100 000
ruves
y una de la majera ressorses de ega al mond, cun n chert de l'ega frëscia al mond.
21
L lech Baikal ie l majer y l plu cunesciù di lec te la Ruscia y l ie l lech plu sot, plu tler y plu vedl al mond.
22
I lec de Ladoga y Onega tl nord-vest de la Ruscia toca pra i majeri lec de l'Europa.
19
La
Volga
tl vest de la Ruscia vën udù coche l ruf naziunel y ie l ruf plu lonch de l'Europa. I ruves te la
Siberia
Ob
Ienisei
Lena
Amur
toca pra i majeri ruves al mond.
23
Cherta de la zones tlimatiches te la Ruscia.
La grandëza de la Ruscia y l fat che gran pertes di raions ie dalonc dal mer fej che l tlima duminant ie n
tlima tume cuntinentel
24
Autra sortes de tlima dal te la tundra y tl sud-vest. Gran pert dl nord de la Ruscia y la Siberia à n tlima subartich cun invierns estremamënter frëic (dantalduc te la
Sakha
, ulache n à muserà la temperatura de −71,2 °C).
25
Te gran pert de la Ruscia dal mé doi
sajons
inviern
instà
. N valgun raions tl Krai de Krasnodar sul Mer Fosch, dantaldut la zità de Soci, à n tlima subtropichel cun n inviern tiebe y scialdi tume.
24
Te gran pertes de la Siberia ie l'inviern scialdi plu sut de l'instà, ntant sce tl rest di raions ie la prezipitazions plu valives ntan l'ann. N valgun raions ulache fina l Volga y ntëur al Mer Caspich, per ejëmpl tl Oblast de Astrahan, à n tlima semi-arid o mez-sëch.
26
I slavs de l'est ova furmà na grupa destinta te l'Europa danter l terzo y utaf secul d.C. L stat medievel dl
Rus' de Kiev
fova unit su tl 9ejim secul. Tl 988 ovel azetà l
Cristianejim Ortodos
dal
Mper Bizantin
. Do che l Rus' de Kiev fova tumà adalerch fova unic su n grum de pitli prinzipac, danter chisc l
Gran Ducat de Moscau
Vladimir-Susdal
, la cuna de la Ruscia. Tl
1547
se ova
Ivan l Spaventëus
detlarà
Zar
y furmà l
Zarat de la Ruscia
. Nfin al
18ejim secul
se ova la Ruscia slargia ora dassënn tres
cuncuista
anescion
esplorazion
y se ova svilupà dal
Zarat de la Ruscia
al
Mper Rus
, l terzo majer
mper
te la storia. La monarchia fova stata tëuta ju do la
Revoluzion Russa
tl 1917 y la
RSFS Russa
fova deventà l prim stat al mond
sozialist
aldò dla costituzion. Do na viera zevila ova la RSFS Russa metù su l'
Union Sovietica
adum cun trëi autra republiches. L stat ie pona jit tres na perioda de industrialisazion asvelta che à custà la vita de milions de persones. L'Union Sovietica fova stata determinënta te la
Segonda Viera Mundiela
y ne'n fova unida ora coche na
superputënza
y l rival di
Stac Unii
ntan la
Viera Frëida
. L tëmp Sovietich ova purtà pro n valgun di svilups tecnologics plu mpurtanc dl 20ejim secul sciche l prim
satelit
fat dala persona y la prima persona che fova juleda su tl
spazium
Do la desfata de l'Union Sovietica tl 1991 se ova la RSFS Russa dat l'inuem de Federazion Russa. Do na crisa costituzionela tl 1993 oven metù su na nueva costituzion y la Ruscia ie da ilò incà deventeda na republica federela semi-presidenziela. Dal 2000 incà à
Vladimir Putin
duminà l sistem pulitich de la Ruscia y la democrazia à perdù valor, jan zeruch te n stat cun aspec autoriteres.
Moscow International Business Center
Moscau
, che ie un di zëntri de la finanza plu mpurtanc te l'
Europa
La Ruscia à n'economia mescededa danter marcià liede y cuntrol statel, cun grandiscima ressorses minereles, dantaldut petruele y gas naturel.
Tl 2017 fajova l setor de servijes ora l 62% dl
PIB
, l setor de l'industria l 32% y l setor de agricultura l 5%. L
livel de dejocupazion
te la Ruscia ie generalmënter bas, ntëur ai 4%.
Federal subjects of Russia.
Uni soget federel de la Ruscia toca pra una de chësta sortes:
Spiegazion di sënies
Descrizion
L oblast ie la sort de soget federel che vën dant l plu suënz y che à n guvernëur local che vën lità. L inuem dl oblast ie suënz chël de la majerà zità ulache l à ënghe si sënta.
La republiches à plu autonomia di oblasć y uni una à na si costituzion, rujeneda y legislatura. Ma a livel nternaziunel ieles reprejentedes dal guviern federel. Uni republica reprejentea na cërta mendranza linguistica y etnica.
N krai ie bëndebo medemo sciche n oblast. L titul
krai
à plu che auter n significat storich de
tiera de cunfin
y ti vën dat a raions che a n cër pont te la storia de la Ruscia ova la funzion de tiera de cunfin.
N okrug autonom raprejentea na minuranza etnica scialdi granda, sciche la republiches, ma ne à nia chël livel de autonomia.
Gran ziteies che à na funzion sciche na region separeda.
Oblast atuonom
L sëul oblast atuonom ie l
oblast autonom judier
Liej de plu tl articul:
Lista de la majera ziteies te la Ruscia
La majera zità de la Ruscia ie Moscau, che ova tl 2021 na populazion chemunela de
12 655 050
, plu dl doppel de la segonda majera zità San Petersburg cun
5 384 342
. Deguna autra zità ruva sëura 2 milions de abitanc.
La 16 majera ziteies de la Ruscia ova tl 2010 adum na population de belau 36 milions de persones, che ie zirca l 25% de la populazion de la Ruscia. Chëstes ie:
Posizion
Zità
Inuem
rus
Soget Federel
Raion Federel
Populazion
Mudazion
Stima dl 2025
27
28
Cumpededa dl 2010
29
Moscau
Москва
Moscau (zità federela)
Zentrel
13 274 285
11 503 501
+15,39%
San Petersburg
Санкт-Петербург
San Petersburg (zità federela)
Nord-vest
5 652 922
4 879 566
+15,85%
Novosibirsk
Новосибирск
Oblast de Novosibirsk
Siberia
1 637 266
1 473 754
+11,09%
Iekaterinburg
Екатеринбург
Oblast de Sverdlovsk
Ural
1 548 187
1 349 772
+14,70%
Kasan
Казань
Republica de Tatarstan
Volga
1 329 825
1 143 535
+16,29%
Krasnoiarsk
Красноярск
Krai de Krasnoiarsk
Siberia
1 211 756
973 826
+24,43%
Nijni Novgorod
Нижний Новгород
Oblast de Nijni Novgorod
Volga
1 198 245
1 250 619
−4,19%
Celiabinsk
Челябинск
Oblast de Celiabinsk
Ural
1 176 770
1 130 132
+4,13%
Ufa
Уфа
Republica de Basckortostan
Volga
1 166 098
1 062 319
+9,77%
10
Krasnodar
Краснодар
Krai de Krasnodar
Sud
1 154 885
744 995
+55,02%
11
Samara
Самара
Oblast de Samara
Volga
1 154 223
1 164 685
−0,90%
12
Rostov sul Don
Ростов-на-Дону
Oblast de Rostov
Sud
1 143 123
1 089 261
+4,94%
13
Omsk
Омск
Oblast de Omsk
Siberia
1 101 367
1 154 119
−4,57%
14
Voronej
Воронеж
Oblast de Voronej
Zentrel
1 041 722
889 680
+17,09%
15
Perm
Пермь
Krai de Perm
Volga
1 027 518
991 162
+3,67%
16
Volgograd
Волгоград
Oblast de Volgograd
Sud
1 012 219
1 021 215
−0,88%
L'
ëura de Moscau
MSK
rus
: моско́вское вре́мя) ie la
zona d'orar
de la zità de
Moscau
, la capitela de la Ruscia. Dai 26 de utober 2014 incà curespuend chësta ëura dut l'ann alalongia a
UTC+03:00
30
Scebën che la Ruscia à plu zones d'orar, vën l'ëura de Moscau adurveda te dut l stat coche l orar de la
ferates
y berches, ma nia de
joleri
. Nce tl radio vën anunzies suënz fates te l'ëura de Moscau. L'autra zones d'orar te la Ruscia vën suënz descrites in basa a l'ëura de Moscau mpede UTC. Per ejëmpl vëniel dit che la zità de Iakutsk, che ie te la zona d'orar
UTC+09:00
, ie a MSK+6.
Håvard Bækken (21 November 2018).
Law and Power in Russia: Making Sense of Quasi-Legal Practices
. Routledge. pp.
64–.
ISBN
978-1-351-33535-5
"Russia – The World Factbook"
The World Factbook
Central Intelligence Agency
. Archivià da
l uriginel
ai 9 January 2021
. Trat ite ai
4 March
2022
Central Intelligence Agency (25 May 2021).
The CIA World Factbook 2021-2022
. Simon and Schuster.
ISBN
978-1-5107-6382-1
Shinichiro Tabata, ed. (17 December 2014).
Eurasia's Regional Powers Compared - China, India, Russia
Routledge
. p.
74.
ISBN
978-1-317-66787-2
Saul Bernard Cohen (2014).
Geopolitics: The Geography of International Relations
(3
ed.). Rowman & Littlefield. p.
217.
ISBN
978-1-4422-2351-6
OCLC
1020486977
"Russia"
National Geographic Kids
. 21 March 2014
. Trat ite ai
26 May
2021
Clark, Stuart (28 July 2015).
"Pluto: ten things we now know about the dwarf planet"
The Guardian
. Trat ite ai
20 June
2021
Glenn E. Curtis, ed. (1998).
"Topography and Drainage"
Washington, D.C.
: Federal Research Division of the
Library of Congress
. Trat ite ai
8 July
2021
"Lake Baikal—A Touchstone for Global Change and Rift Studies"
United States Geological Survey
. Trat ite ai
26 December
2007
"Russia's Largest Rivers From the Amur to the Volga"
The Moscow Times
. 15 May 2019
. Trat ite ai
26 May
2021
Glenn E. Curtis, ed. (1998).
"Climate"
. Washington, D.C.: Federal Research Division of the
Library of Congress
. Trat ite ai
10 July
2021
"Russia"
The Arctic Institute – Center for Circumpolar Security Studies
. Trat ite ai
27 June
2021
Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis;
Wood, Eric F.
(30 October 2018).
"Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution"
Scientific Data
: 180214.
Bibcode
2018NatSD...580214B
doi
10.1038/sdata.2018.214
ISSN
2052-4463
PMC
6207062
PMID
30375988
"Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года"
rosstat.gov.ru
. Trat ite ai
2026-01-17
"Russia: Federal Districts and Major Cities"
citypopulation.de
. Trat ite ai
2026-01-17
Russian Federal State Statistics Service (2011).
Всероссийская перепись населения 2010 года. Том
2010 All-Russian Population Census, vol.
Всероссийская перепись населения 2010
года [2010 All-Russia Population Census]
(per Russian).
Federal State Statistics Service
{{
cite web
}}
: CS1 maint: unrecognized language (
link
"Russia Turns Clocks Back to 'Winter' Time, during British summer time however Moscow time is only 2 hours ahead of the UK and 3 in the winter"
RIA Novosti
. 26 October 2014
. Trat ite ai
27 October
2014