Sègle XIII — Wikipèdia

Sègle XIII — Wikipèdia
Vejatz lo contengut
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
(Redirigit dempuèi
1295
../..
Sègle XI
Sègle XII
Sègle XIII
Sègle XIV
Sègle XV
../..
Istòria
modificar
modificar lo còdi
v. 1200
: dins la vau de
Cusco
, formacion de la dinastia que fondèt l'
Empèri Inca
quauquei decennis pus tard. Dins lo rèsta de l'America Precolombiana, lo
Reiaume Chimú
comencèt una politca d'expansionisme militar
1201-1206
: començament d'una guèrra novèla entre
França
Anglatèrra
. Permetèt au rèi
Felip II de França
de conquistar
Normandia
Peitieus
Article detalhat:
Quatrena Crosada
1202
: començament de la
Quatrena Crosada
que concentrèt sei fòrças a
Venècia
. Pasmens, lei Crosats podián pas pagar l'utilizacion de la flòta veneciana. En cambi dau sostèn dei naviris de la Republica, lo dòga
Enrico Dandolo
demandèt l'ajuda dei Crosats per reconquistar lo pòrt de
Zara
, una vila crestiana tenguda per
Ongria
. Aquò entraïnèt l'abandon de l'expedicion per plusors chivaliers. Lo rèsta e lei Venecians foguèron excomunicats per lo papa après lo pilhatge de
Zara
1203
: pilhatge de
Kiev
, un dei centres intellectuaus pus importants en
Euròpa
, dins lo quadre dei guèrras de succession que tocavan lei principats eissits dau
Rus' de Kiev
Partiment de l'
Empèri Bizantin
a l'eissida de la
Quatrena Crosada
1203-1204
: après lo pilhatge de
Zara
, perseguida de la
Quatrena Crosada
vèrs
Constantinòble
. Aprofichant de conflictes de succession entre lei diferenteis emperaires de la dinastia deis Ange, prenguèron la capitala de l'
Empèri Bizantin
e la pilhèron. Puei, lei venceires se partejèron la màger part dau territòri bizantin per i fondar d'estats crosats. De son caire,
Venècia
recebèt leis illas de la
Mar Egèa
. Per lei Bizantins, maugrat la formacion de divèrsei principats que permetèron la reconstitucion de l'Empèri (
Desporat d'Epira
Empèri de Nicèa
...), aquela desfacha marquèt lo començament dau declin definitiu.
1205-1207
: guèrra entre lei Bizantins retirats dins la vila de
Nicèa
e divèrsei princes crosats, bizantins e turcs. Capitèron finalament d'establir sei posicions dins la region e d'estabilizar lo territòri de l'
Empèri de Nicèa
Article detalhat:
Genghis Khan
1206
: en
Mongolia
, acabament dei guèrras d'unificacion dei diferentei tribüs mongòlas menadas per lo cap
Temudjin
. Foguèt proclamat
Genghis Khan
per l'assemblada dei clans.
Article detalhat:
Sultanat de Delhi
1206
: aprofichant lo declin de la poissança
samanida
, lo governador de
Lahore
Qutb ud Din Aibak
venguèt
independent
e fondèt lo
Sultanat de Delhi
1206-1207
: en
Occitània
Centrala, multiplicacion deis accions de legats pontificaus e de monges
catolics
còntra lo
catarisme
. Pasmens, en causa de l'abséncia de reaccion deis autoritats localas, poguèron gaire demenir l'influéncia de la Glèisa Catara. En
1207
, lo legat
Pèire de Castelnòu
excomuniquèt
Ramon VI de Tolosa
e prononcièt l'interdich sus sei territòris (→
1208
).
1207
: somission de plusors tribüs
quirguizas
de la region dau
Lac Baikal
a l'autoritat de
Genghis Khan
. En parallèl, lei Mongòls comencèron d'incursions còntra l'
Empèri Tangut
1208
: a l'eissida de negociacions sus la question catara entre lo còmte de Tolosa e lei legats pontificaus, assassinat dau legat
Pèire de Castelnòu
per un chivalier occitan. Aquò entraïnèt l'apèu a la
Crosada
En avans
! Chivaliers dau Crist
! En avans recrus coratjós de l'armada crestiana
! Que lo crit universau de dolor de la Glèisa Santa vos entraïna
!...
) còntra lei
catars
e sei protectors (→
1209
).
Esquèma generau de la
Crosada deis Albigés
Article detalhat:
Crosada deis Albigés
1209
: en despiech de son ostilitat au projècte,
Felip II de França
autorizèt l'organizacion d'una crosada còntra lei
catars
. L'expedicion ataquèt lo domeni Trencavel e prenguèt
Besièrs
Carcassona
sensa dificultat. Lo vescòmte
Ramon Rogièr Trencavèl
foguèt assassinat e sei tèrras donadas a
Simon IV de Montfòrt
que venguèt lo cap principau dei Crosats.
1209
: somission deis
Oigors
Genghis Khan
. Relativament avançats a respècte deis autrei
pòbles nomadas
, leis Oigors anavan tenir un ròtle major dins l'organizacion e l'estructuracion de l'
Empèri Mongòl
1209-1210
: ataca generala de l'
Empèri Tangut
per lei
Mongòls
de
Genghis Khan
. Durament batuts, lei Tanguts acceptèron de venir vassaus dau khan.
1210
: après son succès de l'an precedent, lei Crosats de
Simon IV de Montfòrt
ataquèron e prenguèron lei fortalesas dei vassaus principaus de
Ramon Rogièr Trencavèl
Tèrme
Menèrba
..). Someteguèron ansin totalament sei fèus e i chaplèron lei catars capturats.
1211
: en
Anatolia
Occidentala, un ensemble complèx de combats entre Latins,
Bizantins de Nicèa
Seldjokids de Rum
s'acabèt per una demenicion de la poissança turca dins la region.
1211-1212
: en
China
Septentrionala, ataca dei
Mongòls
de
Genghis Khan
còntra l'
Empèri Jin
. Fòrça violenta (chaples, destruccion dei vilas e zònas agricòlas...), la campanha s'acabèt en causa de la bleçadura de
Genghis Khan
per una
sageta
(→
1213
).
Representacion
medievala
(vèrs
1375
) de la
batalha de Murèth
1211-1213
: après aver ben establit sei posicions dins lei domenis Trencavel, lei Crosats de
Simon de Montfòrt
comencèron d'atacar lo
Comtat de Tolosa
per isolar sa
capitala
. Maugrat l'intrada en guèrra dau
Comtat de Fois
, lei Tolosencs foguèron obligats de demandar la proteccion dau rèi
Jaume II d'Aragon
. Pasmens, aquò empediguèt la perseguida de la
Crosada
qu'esquichèt pas la coalicion occitanoaragonesa a la
batalha de Murèth
1213
). Aqueu combat veguèt tanben la mòrt dau rèi d'Aragon e marquèt la fin de la premiera partida de la
Crosada deis Albigés
1212
: dins l'estèpa, lei Khitans reconoguèron la senhoriá dei
Mongòls
. Aquò foguèt un eveniment important per la formacion de l'
Empèri Mongòl
car aqueu pòble aviá un mestritge important de la construccion d'
armas de sètge
. Ansin, leis armadas de
Genghis Khan
poguèron desenant menar de sètges pus eficaç còntra leis estats sedentaris
1212
: gràcias a la somission dei
Jurchens
, lei
Mongòls
prenguèron lo contraròtle de
Manchoria
Localizacion de la
batalha de Las Navas de Tolosa
e representacion de sei consequéncias territòrialas.
Article detalhat:
Batalha de Las Navas de Tolosa
1212
: dins la
Peninsula Iberica
, grèva desfacha deis
Almohades
a la
batalha de Las Navas de Tolosa
còntra una coalicion d'estats crestians. Entraïnèt l'afondrament de la poissança militara
musulmana
dins la region.
1213-1214
: represa de l'invasion
mongòla
de l'
Empèri Jin
. En despiech de quauquei succès defensius, lei Jin foguèron obligats d'acceptar lo pagament d'un important
tribut
per obtenir lo retirament de seis adversaris (→
1215
).
1213-1214
: guèrra novèla entre
França
Anglatèrra
(sostenguda per
Flandra
e per lo
Sant Empèri
). L'armada
francesa
bateguèt durament seis adversaris ai batalhas de
La Roche-aux-Moines
e de
Bouvines
e poguèt confiscar plusors fèus rebèls. De son caire, seis adversaris deguèron faciar de trèbols intèrnes grèus.
1214
: conquista d'una partida dau litorau de la
Mar Negra
per l'
Empèri de Nicèa
Fotografia de la
Magna Carta
1215
: afeblit per sei desfachas de
1214
, lo rèi
Joan I
èr
d'Anglatèrra
foguèt obligat d'adoptar la
Magna Carta
. Aqueu tèxte limitava l'arbitrari reiau e assegurava lo drech a la libertat individuala ò lo contraròtle de l'
impòst
per lo Grand Conseu dau Reiaume. Dins aquò, lo rèi assaièt de retirar son tèxte e lei barons anglés prepausèron alora la corona dau reiaume au
Loís de França
(→
1216
).
1215
: sancionant la desfacha tolosenca, lo concili de Latran donèt la quasi totalitat dei fèus dau còmte
Ramon VI de Tolosa
Simon de Montfòrt
. Lo venceire s'installèt a
Tolosa
e aviá juridicament ganhat la guèrra. Pasmens, son autoritat èra totjorn pas reconeguda per la populacion, per lei
faidits
e — pus important — per lei còmtes de Fois e de Tolosa (→
1216
).
1215-1216
: represa de la guèrra entre lei
Mongòls
e l'
Empèri Jin
. Leis envaïsseires prenguèron e pilhèron
Pequin
mai se turtèron a una resisténcia acarnada. Per la rompre, deguèron començar lo chaple sistematic de la populacion (→
1217
).
1216
: en
Mesopotamia
, combats entre lei tropas dau
Califat Abbassida
e aquelei dau
Sultanat de Khwarezm
. En dificultat, leis Abbassidas capitèron de resistir gràcias ais atacas organizadas per
Genghis Khan
en
Asia Centrala
1216
: en
Anglatèrra
, mòrt dau rèi
Joan
. Sei vassaus reconoguèron alora son fiu coma successor e arrestèron de sostenir lo
Loís de França
. En cambi d'una indemnitat importanta, aqueu darrier renoncièt a la corona anglesa.
1217
: revirada d'una revòuta dei Naimans còntra
Genghis Khan
menada per lo cap
Kuchlug
. Aquò permetèt a
Genghis Khan
de sometre lei Karakitans qu'acceptèron aisament sa dominacion en causa de sa politica de tolerància
religiosa
1217-1223
: en
China
, demenicion de l'intensitat dei combats entre Mongòls e Jin car
Genghis Khan
comencèt de s'interessar a l'
Asia Centrala
. Pasmens, laissèt de tropas dins la region que contunièron sa politica d'exterminacion dei populacions sedentàrias per conquistar lei províncias de Shanxi, Hebei e de Shangdong.
Placa contemporanèa a
Tolosa
marcant lo luòc de la mòrt de
Simon IV de Montfòrt
durant lo sètge de la vila.
1216-1218
: revòuta quasi generala dei senhors occitans còntra lei Crosats de
Simon de Montfòrt
. La temptativa de còntra-ofensiva dau cap crosat mau capitèt e
Montfòrt
foguèt tuat en assetjant
Tolosa
1218
). Foguèt remplaçat per son fiu
Amalric de Montfòrt
1218
: crisi diplomatica entre l'
Empèri Mongòl
e lo
Sultanat de Khwarezm
après la destruccion d'una caravana marchanda mongòla. Lo refús de Khwarezm de pagar d'indemnitats decidèt
Genghis Khan
d'organizar l'invasion de l'
Asia Centrala
(→
1219
).
1219
: en
Occitània
intervencion dau
Loís de França
en favor dei Crosats. Pasmens, maugrat lo chaple deis abitants de
Marmanda
, mau capitèt de conquistar
Tolosa
. De son caire, leis Occitans destruguèron la màger part de la
cavalariá pesuca
crosada a la
batalha de Basièja
1219
: per obtenir l'aliança dei
Sèrbs
, l'
emperaire bizantin de Nicèa
Teòdor Lascaris
donèt l'
autocefalia
a la Glèisa de
Serbia
1219-1221
: invasion dau
Sultanat de Khwarezm
per lei tropas mongòlas de
Genghis Khan
. Aprofichant la dispersion dei tropas dau Sultanat, lei Mongòls prenguèron e destruguèron
Samarcanda
Bokharà
Urgench
avans d'anientar lei darrierei fòrças enemigas en
Afganistan
. Lo sultan
Ala ad-Din Muhammad
moriguèt dins una illa de la
Mar Caspiana
e son fiu
Jalal ad-Din
foguèt obligat de s'enfugir a la cort de
Delhi
(→ (
1224
).
1220-1221
: en
Occitània
, darriera temptativa d'ataca de part d'
Amalric de Montfòrt
. Pasmens, foguèt batut au
sètge de Castèlnòu d'Arri
(→
1223
).
1221
: data probabla dau començament d'una revòuta maia còntra lei senhors d'origina
toltèca
de
Chichen Itza
que dominavan la
peninsula
de Yucatan dempuei lo sègle X. Una
guèrra civila
rapida entraïnèt l'afondrament de la ciutat e de son autoritat. Lei venceires, gropats a l'entorn dau generau
Hunac Ceel
, decidiguèron de bastir una
capitala
novèla que venguèt la
vila
fortificada
de
Mayapan
, darrier grand centre urban maia. Lo sobeiran maia novèu foguèt chausit au sen dei
Cocomes
mai divèrsei dinastias importantas obtenguèron una plaça assegurada au sen dau
govèrn
1222
: dins l'
Empèri de Nicèa
, mòrt de l'emperaire
Teòdor Lascaris
que foguèt remplaçat per son gendre
Joan III Dukas Vatatzès
. Energic e letrut, l'emperaire novèu menèt una politica de renfòrçament de l'Empèri dins lei domenis militars e economics.
1223-1224
: en
Occitània
sètge de Carcassona
per lei senhors occitans e brèva victòria còntra la
Crosada
. D'efiech, lei partisans d'
Amalric de Montfòrt
quitèron lo país. Pasmens, Almaric i laissèt totei sei drechs au rèi de França (→
1226
).
1224
: aprofichant de trèbols en
Anglatèrra
, lo rèi
Loís VIII de França
ataquèt e ocupèt
La Rochèla
. Divèrsei liberalitats li permetèron d'obtenir la somission rapida de tota la region.
1225
: en
Mesopotamia
, mòrt dau califa
abbassida
An-Nasir
que foguèt remplaçat per son fiu
Az-Zahir
(→
1226
).
1226
: en
Occitània
, intervencion dau rèi de
França
Loís VIII
per restablir sei «
drechs
» dins la region. Capitèt de conquistar
Avinhon
après un sètge malaisat mai moriguèt quauquei jorns après la fin de la batalha. Dins aquò, obtenguèt la somission dei domenis Trencavel. Un senescau,
Humbert de Beaujeu
, demorèt dins la region amb una pichona armada.
Loís IX
, encara un enfant, venguèt rèi de
França
sota la regéncia de sa maire
Blanca de Castelha
1226
: mòrt dau califa
Az-Zahir
a l'eissida d'un rèine fòrça brèu. Foguèt remplaçat per son fiu
Al-Mustansir
Extension de l'Empèri Mongòl durant lo rèine de
Genghis Khan
1227
: mòrt de
Genghis Khan
. Chausiguèt son fiu
Ogedei
coma successor. Sa disparicion aguèt pas d'efiech sus l'expansionisme dei
Mongòls
que perseguiguèron sei campanhas en
Asia
, en
Orient Mejan
e en
Euròpa
durant la màger part dau sègle XIII.
1228-1229
: en
Occitània
, somission dau còmte
Ramon VII de Tolosa
après l'adopcion d'una tactica novèla, basada sus la destruccion sistematica dei culturas, per lei tropas francesas. La patz permetèt au rèi de
França
d'integrar lei domenis Trencavel dins son domeni personau. De mai,
Ramon VII
foguèt obligat d'adoptar lo fraire de
Loís IX de França
coma eiretier e successor.
1230
: dins la
Peninsula Iberica
, integracion definitiva dau
Reiaume de Leon
dins aqueu de
Castelha
1230-1231
: guèrra sensa resultat entre
França
e una aliança gropant
Anglatèrra
Bretanha
(→
1234
).
1233
: en
Occitània
, generalizacion de l'
Inquisicion
per reprimir lo
catarisme
. Pasmens, maugrat quauquei succès, leis inquisitors se turtèron a una resisténcia populara importanta.
1234
: represa de la guèrra entre
França
Bretanha
. Batuts, lei Bretons deguèron liurar divèrsei plaças frontalieras. Aquò privèt
Anglatèrra
d'aliat continentau e lo rèi
Enric III d'Anglatèrra
deguèt acceptar una trèva amb
Loís IX de França
1234-1235
: rompedura diplomatica entre lei
Mongòls
e lei
Song
e començament d'una lònga guèrra entre lei dos camps (→
1236
).
1236
: en
China
, presa de
Xiangyang
e de
Chengdu
per lei
Mongòls
. Lei doas vilas foguèron pilhadas e destruchas. Dins aquò, lei Chinés capitèron de
fortificar
una partida de sa frontiera per limitar l'efiech de la
cavalariá
advèrsa (→
1239
).
1236
: dins la
Peninsula Iberica
, presa de
Còrdoa
per lei fòrças castelhanas (→
1238
).
1238
: conquista de
Valéncia
per leis
Aragonés
1239
: reconquista de
Xiangyang
per lei
Song
(→
1241
).
Representacion europèa de la
batalha de Mohi
entre
Mongòls
Ongrés
(sègle XIII).
1241
: incursions
mongòlas
importantas en
Euròpa Centrala
dirigidas còntra
Polonha
Ongria
Transilvània
. Lei nomadas ganhèron plusors batalhas e pilhèron
Pest
Zagrèb
avans de se retirar per participar a la designacion dau successor d'
Ogedei
. L'ataca aguèt de consequéncias politicas en
Polonha
car la mòrt dau duc
Enric II lo Piós
sus lo
prat batalhier
entraïnèt la fragmentacion de son domeni.
1241
: en
China
, reconquista de totei lei territòris perduts còntra lei
Mongòls
(franc de
Chengdu
) per leis armadas
Song
1242-1251
: encalament dau conflicte entre
Mongòl
Song
1243-1244
sètge de Montsegur
e eliminacion dei caps principaus de la
Glèisa Catara
. Aquò marquèt lo començament dau desmantelament dau
catarisme
en
Occitània
1244
: decision dau rèi
Loís IX de França
d'organizar una crosada novèla (→
1248
).
1246
: maridatge de
Carles I
èr
d'Anjau
Beatritz
, filha dau còmte de
Provença
Ramon Berenguièr IV
. Aquò entraïnèt l'intrada de
Provença
au sen de l'esfèra d'influéncia capeciana.
1248
: dins la
Peninsula Iberica
, conquista de
Sevilha
per lei fòrças
castelhanas
Article detalhat:
Setena Crosada
1248-1250
: ataca d'
Egipte
per la
Setena Crosada
França
Chipre
, òrdres monastics). Maugrat la pèrda dau pòrt de
Damieta
, lei Mamelocs capitèron de resistir a la
batalha de Mansura
e capturar lo rèi
Loís IX de França
. Aquela victòria permetèt a
Chajar ad-Durr
de venir
de facto
sobeirana d'
Egipte
e de fondar lei dinastias mamelocas qu'anavan dirigir lo país fis au sgle XVI.
Loís IX
foguèt liberat en cambi d'un recapte e de l'evacuacion de
Damieta
1250
: presa dau poder per la
dinastia Folkung
amb l'eleccion de
Valdemar I
èr
coma rèi. Pasmens, dins lei fachs lo poder demorèt entre lei mans de son paire
Birger Jarl
(→
1252
).
1251
: reconoissença de
Lituània
coma estat
crestian
per lo papa
Innocenci IV
après lo batejament dau grand duc
Mindraugas
. En principi, aquò empediguèt desenant l'organizacion d'una crosada còntra la region.
Division politica d'
Itàlia
vèrs
1250
1251
: invasion d'
Itàlia
per l'emperaire
Conrad IV
per sostenir sei revendicacions sus lo
Reiaume de Sicília
. Gràcias ais esfòrç de son fraire naturau
Manfred
, ocupèt la màger dau reiaume franc de
Nàpols
e de
Càpoa
1251
: reglament dei tensions entraïnadas per la
mòrt
dau
khan
Guyuk
amb l'eleccion de
Mongke
. Dins lei fachs, lo Grand Khan novèu laissèt una autonòmia importanta a son fraire
Kublai Khan
China
) e a
Hulagu
Khorasan
Iraq
Caucàs
...). Aquò menèt pauc a pauc a la fragmentacion de l'Empèri.
1252
: en
Suècia
, fondacion de la vila d'
Estocòlme
per
Bilger Jarl
1254
: invasion mongòla de
Corèa
. Dins aquò, lei fòrças dau reiaume de
Goryeo
, comandadas per lo
generau
Choe Ui
, assaièron de resistir (→
1258
).
1255
famina
grèva en
Portugau
Article detalhat:
Pichona Edat glaciària
1257
: en
Indonesia
, erupcion dau volcan
Samalas
. Entraïnèt de destruccions considerablas dins la region amb la disparicion de plusors reiaumes locaus. Foguèt benlèu una causa de la
Pichona Edat glaciària
1257
: en
Egipte
, assassinat de
Chajar ad-Durr
que foguèt remplaçada per
Al-Mansur Ali
1258
tractat de Corbeil
entre
França
Aragon
. Permetèt de definir clarament la frontiera qu'èra contestada dempuei la
Crosada deis Albigés
1258
: invasion mongòla de
Lituània
. S'acabèt probablament per un resultat indecís
Pintura
persana representant lo sètge de Bagdad e l'utilizacion de maquinas de sètge per lei Mongòls (sègle XIV).
Article detalhat:
Sètge de Bagdad (1258)
1258
: invasion mongòla de
Mesopotamia
e presa de
Bagdad
. La
capitala
abbassida
foguèt pilhada e destrucha (entre
90 000
e un milion de mòrts). Aquò marquèt la fin de l'independéncia deis Abbassidas amb la fugida dei subrevivents de la dinastia en
Egipte
ont obtenguèron la proteccion dei Mamelocs. En mai d'aquò, la destruccion deis òbras intellectualas gardadas dins lei bibliotecas de la ciutat entraïnèt lo declin dei sciéncias arabas. Enfin,
Mesopotamia
, region centrala dins l'istòria umana dempuei l'
Antiquitat
Auta perdiguèt tota importància fins au sègle XX.
1258
: en
Corèa
, assassinat dau generau
Choe Ui
qu'èra partisan de perseguir lo combat còntra lei Mongòls. Foguèt remplaçat per un partisan de la
patz
Wonjong
, qu'acceptèt vassau de l'
Empèri Mongòl
. Pasmens, après la retirada dei Mongòls, una guèrra civila comencèt entre partisans e adversaris de
Wonjong
1258
: revirada d'una ataca mongòla d'amplor còntra lei
fortificacions
Song
de
Sichuan
. Em mai d'aquò, una epidemia decimèt pauc a pauc leis asalhidors.
1259
tractat de París
entre
França
Anglatèrra
. Permetèt de restaurar la patz entre lei dos reiaumes.
Anglatèrra
retrobèt ò gardèt la possession de
Lemosin
, de
Perigòrd
, de
Guiana
, de
Carcin
, d'
Agenés
e dau sud de Charanta. Pasmens, la senhoriá
francesa
i foguèt clarament tornada afiermar.
1259
: signatura dau
tractat de Nymphaeon
entre l'
Empèri de Nicèa
e la
Republica de Gènoa
. En cambi de concessions comercialas importantas, permetèt ai Bizantins de Nicèa d'obtenir l'aliança de la
republica marchanda
1259
: en
Egipte
, còp d'Estat dau regent
Qutuz
que reversèt lo sultan
Al-Mansur Ali
. Per empedir tota oposicion, decidèt de s'opausar ai
Mongòls
de
Hulagu
(→
1260
).
1259-1264
: dins l'
estèpa
eurasiatica
, mòrt dau khan
Mongke
. Sa succession entraïnèt una guèrra civila entre sei fraires
Kubilai Khan
, partisan d'una sinizacion dau pòble mongòl, e
Ariq Boqa
qu'èra sostengut per lei partisans d'un mantenement de la tradicion mongòla. Lo conflicte s'acabèt per la victòria de
Kubilai Khan
. Dins lei fachs, aquò menèt a la fragmentacion definitiva de l'
Empèri Mongòl
1260
: en
Siria
, victòria dei Mamelocs d'Egipte còntra lei Mongòls de
Hulagu
a la
batalha d'Ain Jalut
. Aqueu combat marquèt lo limit de l'expansion mongòl en Orient Mejan. Après aquela batalha, lo sultan
Qutuz
foguèt reversat e executat per
Baybars
1260
: ocupadas per la guèrra de succession començada en
1259
, lei tropas mongòlas abandonèron totei sei conquistas en
China
(→
1265
). Lo ministre
Jia Sidao
assaièt d'aprofichar la situacion per redreiçar lei finanças estatalas mai sa politica fiscala venguèt rapidament fòrça impopulara (→
1262
).
1261
: après l'aliança de certanei Francs amb lei
Mongòls
en
1260
, lo sultan
Baybars
decidèt de conquistar totei leis estats crosats d'
Orient Mejan
. Dins aquò, se turtèt a una resisténcia acarnada (→
1266
).
1261
: restauracion de l'
Empèri Bizantin
per
Miquèu VIII Paleòleg
que capitèt de reconquistar
Constantinòble
1262
: dins l'
Empèri Song
, nacionalizacion parciala dei tèrras
agricòlas
. Pasmens, lo projècte foguèt atacat per lei
confucianistas
, partisans d'
impòsts
febles e de la proprietat privada.
1263
: mòrt d'
Alexandre Nevski
. Son domeni foguèt devesit entre seis eiretiers, çò que donèt naissança au
Principat de Moscòu
1264
: en
China
, mòrt de l'emperaire
Lizong
que foguèt remplaçat per son nebòt
Duzong
1264-1267
segonda guèrra dei Barons
en
Anglatèrra
. Menats per
Simon V de Montfòrt
, plusors senhors anglés assaièron sensa succès de limitar lo poder reiau.
1265
: represa de la guèrra entre lei
Mongòls
e lei
Song
1266
: en
Siria
Palestina
, importanta victòria mameloca amb la presa de la fortalesa de
Safed
(→
1268
).
1267-1273
: en
China
, sètge e presa de
Xiangyang
per lei
Mongòls
. Au mens
250 000
personas foguèron tuats durant lo pilhatge (→
1275
).
1268
: presa dau pòrt de
Jaffa
e de la vila d'
Antioquia
per lei
Mamelocs
. Aquò marquèt la disparicion dau
Principat d'Antioquia
1270
: en
Etiopia
, mòrt dau negus
Harbai
. Foguèt remplaçat per lo cap rebèl
Yekuno Amlak
que fondèt la
dinastia salomoniana
. Lo negus novèu installèt sa capitala a
Tegurlet
dins la region de
Choa
1271
: annexion dau
Comtat de Tolosa
dins lo domeni reiau.
Article detalhat:
Novena Crosada
1271-1272
: per ajudar leis estats crosats de
Siria
Palestina
, lo prince anglés
Edoard
organizèt una crosada. Ben dirigida mai dispausant de mejans limitats, l'expedicion obtenguèt la signatura d'una trèva de 10 ans entre
crestians
musulmans
dins la region.
1272
: inquiet dei persecucions menadas per lei Mamelocs còntra lei
crestians
Makuria
ataquèt lo sud d'
Egipte
. Pasmens, lei Nubians foguèron rapidament batuts e obligats de faciar d'incursions recurrentas còntra son territòri (→
1276
).
1272-1273
: en
Siria
, presa de totei lei fortalesas deis Assassins per lei Mamelocs. Aquò entraïnèt la disparicion progressiva de la sècta.
1275
: destruccion de la darriera armada
Song
per lei
Mongòls
. Après aquela desfacha,
Jia Sidao
perdiguèt la direccion dau
govèrn
imperiau e foguèt executat (→
1276
).
1276
: conquista de la capitala
Song
per lei
Mongòls
1276
: après quatre ans d'incursions punitivas mamelocas, un pretendent au tròne de
Makuria
Shekanda
, s'alièt amb lei Turcs per i prendre lo poder. Acceptèt la vassalizacion e l'installacion d'una garnison mameloca a
Dongola
(→
1286
).
1277
mòrt
dau sultan
Baybars
que foguèt remplaçat per son fiu
As-Said Baraka Khan
. Desirós de dirigir eu meme l'estat, ordonèt l'arrestacion dau vice-sultan de son paire e mandèt lo generau
Qala’un
en campanha còntra lo Reiaume Armenian de Cilícia.
1277
: invasion mongòla còntra lo
Reiaume de Pagan
. Lei tropas dau rèi
Narathihapati
foguèron esquichadas mai leis envaïsseires se retirèron en causa de la mòrt de son
generau
(→
1283
).
1277-1282
: guèrra civila dins lo
Comtat de Trípol
1279
: acabament de la conquista de l'
Empèri Song
per lei
Mongòls
de
Kubilai Khan
1279
: en
Egipte
, reversament d'
As-Saïd Baraka Khan
per lo generau
Qala'un
. Lo sultan novèu favorizèt una aliança entre Mamelocs,
Cumans
Bizantins
per s'aparar còntra la menaça representada per lei Mongòls de l'
Ilkhanat
(→
1281
).
1281
: importanta victòria dei Mamelocs de
Qala'un
còntra lei Mongòls de l'
Ilkhanat
dins la region de Homs. Permetèt de protegir
Siria
Palestina
deis ambicions mongòlas. De son caire, l'
Ilkhanat
intrèt rapidament dins un periòde de crisi.
1282
: mòrt de l'emperaire
bizantin
Miquèu VIII Paleòleg
que foguèt remplaçat per son fiu
Andronic II Paleòleg
1283
: rompedura novèla entre
Constantinòble
e la
Glèisa Catolica
. L'objectiu de l'emperaire
Andronic II
èra de se raprochar de son pòble. Pasmens, dins lei fachs, aquò privèt l'
Empèri Bizantin
de l'ajuda occidentala.
1283
: conquista dau nòrd dau
Reiaume de Pagan
per lei
Mongòls
1284
batalha navala de la Meloria
entre
Gènoa
Pisa
. Durament batuts, lei Pisans perdiguèron
Corsèga
e veguèron son importància comerciala declinar au profiech dei venceires.
1284-1285
: revirada de la
Crosada d'Aragon
, expedicion menada per lo rèi
Felip III de França
còntra
Aragon
1285
: mòrt dau negus
Yekuno Amlak
que foguèt remplaçat per son fiu
Yagbea-Sion
1286
: en
Makuria
, reversament dau rèi
Shekanda
. Foguèt remplaçat per lo prince
Shamamun
que restabliguèt l'independéncia dau reiaume. Pasmens, deguèt acceptar una aumentacion dau tribut pagat per lei Nubians ais Egipcians (→
652
).
1287
: en
Pagan
, un conflicte de succession permetèt ai
Mongòls
d'intervenir dins leis afaires dau reiaume e de plaçar un rèi favorable a seis interès,
Kyawswa
, sus lo tròne. Pasmens, l'autoritat dau sobeiran novèu foguèt limitada car lo reiaume se fragmentèt.
1287
: en
Siria
, represa de la guèrra entre lo
Comtat de Trípol
, darrier estat crosat important de la region, e lei Mamelocs (→
1289
).
1287-1288
: incursion
mongòla
en
Polonha
. Pasmens, se turtèt a una resisténcia ben organizada e poguèt unicament pilhar
Sandomierz
1288
: en
Insulindia
, conquista de
Srivijaya
per lo rèi
Kertanegara de Singhasari
1289
: presa de
Trípol
per lei Mamelocs e disparicion dau
Comtat de Trípol
1289
: guèrra entre
Etiopia
Adel
. S'acabèt per una victòria etiopiana que permetèt d'establir lo primat etiopian dins la region.
1290
: mòrt dau sultan egipcian
Qala'un
que foguèt remplaçat per son fiu
Al-Ashraf Khalil
. En parallèl, rompedura entre lo
Reiaume de Jerusalèm
Egipte
après lo chaple d'una caravana de marchands arabes dins la region d'
Acre
(→
1291
).
1291
: conquista d'
Acre
per lei Mamelocs. Aquò marquèt la pèrda de la darriera vila fortificada importanta tenguda per lei
Crosats
en
Siria
Palestina
. Dins lo corrent deis ans seguents, lei senhors crestians abandonèron sei darrierei posicions.
1291-1294
: dins lei
Balcans
, guèrra entre l'
Empèri Bizantin
e una coalicion antibizantina gropant de principats bizantins e crosats. S'acabèt per un resultat indecís.
1293
: en
Insulindia
, revòuta dau prince
Raden Vijaya
que capitèt d'expulsar lei
Mongòls
de la region. Fondèt lo Reiaume de
Majapahit
1294
: crisi religiosa dins l'
Empèri Bizantin
en causa dau refús dau patriarca
Joan XII Kosmas
de validar una
lèi
proclamant l'
anatèma
còntra tota persona participant a un complòt còntra l'emperaire.
1294-1299
: en
Etiopia
, mòrt dau
negus
Yagbea-Sion
. Sa succession foguèt trebolada amb cinc successors de
1294
1299
. La situacion s'estabilizèt amb la presa dau poder per
Wedem Arad
1295
: guèrra civila dins l'
Empèri Bizantin
entre l'emperaire
Andronic II
e lo generau
Alexios Philanthropenos
. S'acabèt per la captura dau generau insurgent mai lei Turcs aprofichèron lo conflicte per avançar mai en
Anatolia
1296-1299
: destruccion d'una partida de
Constantinòble
per un
tèrratrem
. Interpretant la catastròfa coma un senhau de colèra divina, l'emperaire
Andronic II
modernizèt leis institucions judiciàrias per luchar còntra la
corrupcion
1296-1302
: aprofichant lei problemas de l'
Empèri Bizantin
, [[
Venècia
ataquèt
Constantinòble
. Se turtèt a una resisténcia acarnada fins a
1299
car
Gènoa
mandèt d'ajuda ai Bizantins. Pasmens, après aquela data, la flòta bizantina poguèt pas s'opausar a son adversari e
Constantinòble
deguèt pagar una importanta indemnitat e cedir plusors illas.
1297
: disparicion definitiva dau
Reiaume de Pagan
1297-1299
: guèrra entre
Bizantins
Sèrbs
. En dificultat,
Constantinòble
deguèt negociar un maridatge entre lo rèi sèrbe
Stefan Uros II Milutin
e una princessa imperiala per retrobar totei lei territòris perduts.
1299
: en
Anatolia
, presa de la vila bizantina de Mocadena (
Bilecik
) per
Osman I
èr
. Aquò marquèt la fondacion de la
dinastia
e de l'
estat otoman
d'
Anatolia
Cultura
modificar
modificar lo còdi
1223
: a l'iniciativa dau califa
An-Nasir
1180
1225
), començament de trabalhs importants d'agrandiment dau
Sanctuari d'Al-Hussayn ibn Ali
de la vila de
Kerbala
. Aquò foguèt la segonda etapa majora de la construccion dau sanctuari actuau.
Intrada de la
Granda Mosqueta de Divrigi
en
2006
1228
: acabament de la
Granda Mosqueta de Divrigi
que venguèt famosa per l'importància de seis ornamentacions exterioras. Foguèt classada au
Patrimòni Mondial de l'Umanitat
en
1985
1277
: en
Provença
, acabament de la bastida de la
Glèisa de Sant Joan de Malta d'Ais de Provença
après 5 ans de trabalhs. Es la premiera glèisa
gotica
de
Provença
. Amb un cloquier de 67 mètres, venguèt lo bastiment pus aut de la vila e ocupa totjorn aquela posicion a l'ora d'ara.
1284
: fondacion dau
monastèri
etiopian
de
Debre Libanos
dins un endrech qu'es uei situat a 120 km au
nòrd
oèst
d'
Addis Abeba
. Venguèt lo
monastèri
pus important dau país e son superior foguèt lòngtemps considerat coma lo cap de totei lei monges
etiopians
ortodoxs
Sciéncias e tecnicas
modificar
modificar lo còdi
1202
: publicacion dau
Liber abaci
per
Leonardo Fibonacci
. Aquela òbra presentava lo sistèma de chifres arabes e favorizèt sa difusion sus lo
continent
europèu
1206
: publicacion per
Al-Jazari
dau
Libre de la Coneissença dei Dispositius Mecanics Engenhòs
que depintava un centenau de sistèmas mecanics. En particular, explicava lo foncionament d'unei sistèmas automatics e de divèrsei
relòtges
1214
: premiera observacion dau ròtle dau
pus
durant una
infeccion
per lo mètge
italian
Uc de Luca
. Capitèt tanben d'utilizar dau
vin
coma
antiseptic
1217
: en
Toledo
, traduccion en
latin
de la
Teoria planetària
de l'astronòm arab
Alpetragius
per lo sabent
escocés
Michael Scot
. Aquò permetèt de difusar en
Euròpa
l'idèa d'utilizar d'orbitas excentricas per depintar lo movement dei
planetas
1227
: premiera recomandacion coneguda, facha per
Gilbertus de Aguila
, d'embarcar de
fruchs
sus lei
naviris
per prevenir l'
escorbut
1231
: dins la vila de
Damasc
, fondacion de la premiera escòla unicament destinada a l'ensenhament de la
medecina
1242
: premiera descripcion de la circulacion dau
sang
dins lo còrs uman realizada per lo mètge arabi
Ibn al-Nafis
1213
1288
).
1247
: mencion de la
pouvera
dins un trabalh de l'
Anglés
Roger Bacon
1247
: publicacion dau premier libre tractant de
medecina legala
per lo mètge e foncionari
chinés
Song Ci
1186
1249
).
1247
: publicacion dau
Liber de proprietatibus rerum
(«
Libre dei proprietats dei causas
» en
occitan
) escrich per lo monge
anglés
Bartholomeus Anglicus
. Aquela òbra èra una enciclopedia de 19 libres qu'es considerada coma una dei premiers trabalhs de vulgarizacion scientifica. Fins au sègle XIV, conoguèt mai d'una traduccion en
occitan
, en
francés
, en
anglés
, en
neerlandés
, en
alemand
e en
italian
1248
: publicacion dau
Libre dei medicaments simples
dau mètge arabe
Ibn al-Baitar
(vèrs
1190
- 1248). Èra una compilacion fòrça importanta dau saber medicau arabe e aguèt una gròssa influéncia sus la medecina
medievala
1250
: premiera descripcion en
Euròpa
de la nèu (→
135 avC
) per
Albertus Magnus
1250
: acabament de la redaccion dau
Compendium medicinae
dau prèire e mètge
anglés
Gilabèrt l'Anglés
. Traduch en
ebrieu
, en
catalan
, en
anglés
e en
alemand
, aqueu tractat foguèt fòrça utilizat en
Euròpa
durant lei darriers sègles de l'
Edat Mejana
. Èra format de plusors libres regardant la tèsta, lo
còr
, lo
sistèma respiratòri
, lei fèbres e lei
malautiás
1258
: destruccion sistematica dei bibliotècas de
Bagdad
per lei
Mongòls
. Aquò entraïnèt la disparicion definitiva de plusors tèxtes
antics
grècs.
1260
: teoria dau sabent
alemand
Albèrt lo Grand
(vèrs
1200
1280
) sus l'origina dei
volcans
que serián la consequéncia de vents sosterranhs.
1260
: un document publicat per l'abat de
Wissemborg
, qu'enebissiá la venda d'animaus morduts per un
lop
, sembla d'indicar una coneissença parciala dau mecanisme de transmission de la
ràbia
1267
: acabament de la redaccion de l’
Opus majus
(«
Òbra majora
» en
occitan
) dau monge e sabent
anglés
Roger Bacon
1220
1292
). Inicialament destinada a la defensa d'una reforma de la
Glèisa Catolica
, aquela òbra teniá mai d'una observacion sus l'observacion experimentala, una descripcion de la
pouvera
, una descripcion de l'estructura de l'
uelh
e una partida importanta sus l'optica.
1268
: premiera utilizacion documentada d'un
trabuc
de
contrapés
en
China
(per lei Mongòls). Aquela maquina se difusèt rapidament e foguèt adaptada per leis engenhaires chinés per tirar de projectiles explosius ò incendiaris.
1269
: redaccion de
Epistòla de magnete
, òbra dau sabent
francés
Petrus Peregrinus
. Premier estudi regardant lei proprietats deis
aimants
, definiguèt lei lèis de l'atraccion e de la repulsion magneticas. En mai d'aquò, permetèt de melhorar lei bossòlas magneticas que venguèron un element major de la navegacion.
1274
: premiera mencion de l'utilizacion d'un
canon
(en
China
).
1275
: publicacion de
Chirurgica
, obratge depintant la premiera disseccion coneguda de l'
Edat Mejana
, dau monge
italian
Guilhem de Saliceto
. En mai d'aquò, lo monge i recomandèt l'utilizacion sistematica d'un
cotèu de cirurgia
per lei mètges.
1276
: reforma dau
calendier
chinés
per l'
astronòm
Guo Shoujing
1231
1316
). Fixèt la durada de l'
annada
a 365,2425
jorns
— valor adoptada tres sègles pus tard en
Euròpa
. Son trabalh foguèt utilizat durant 364 ans.
1277
: premiera utilizacion documentada d'una
mina terrèstra
per lei
Chinés
còntra lei
Mongòls
. L'arma entraïnèt una «
explosion giganta
» mai sei consequéncias sus l'eissida de la batalha son mau conegudas.
1280
: concepcion e descripcion d'una
torpilha
auto-propulsada per lo
quimista
arabi
Hasan al-Rammah
. L'eficacitat d'aquel engenh es desconeguda.
1285
: data de realizacion de la
Carta pisana
qu'es lo
portulan
pus vièlh conegut a l'ora d'ara.
1286
: premiera descripcion d'unei lunetas per
Giordano de Pisa
1288
: data de construccion dau pus ancian
canon
descubèrt per leis
arqueològs
. Foguèt bastit per d'engenhaires chinés.
1290
: descripcion de l'utilizacion d'una
camera obscura
per l'astronòm
francés
Guillaume de Saint-Cloud
. Aquò èra destinat a l'observacion deis eclipsis
solars
Decès
modificar
modificar lo còdi
Ala ad-Din Muhammad
, sultan de
Khwarezm
Alienòr d'Aquitània
, duchessa d'
Aquitània
e rèina de
França
e d'
Anglatèrra
Al-Jazari
engenhaire
arabe
Al-Mansur Ali
, sultan d'
Egipte
Al-Mustansir
, califa
abbassida
Al-Mustasim
, califa
abbassida
Bartholomeus Anglicus
, sabent e monge
anglés
An-Nasir
, califa
abbassida
As-Saïd Baraka Khan
, sultan d'
Egipte
Az-Zahir
, califa
abbassida
Baybars
, sultan d'
Egipte
Boemond VII de Trípol
, còmte de
Trípol
Chajar ad-Durr
, sultana d'
Egipte
Conrad IV
emperaire germanic
Dozen
, monge
bodista
japonés
Duzong
, emperaire
Song
Enric II lo Piós
, duc de
Polonha
Enric III
, rèi d'
Anglatèrra
Enrico Dandolo
, dòga
venecian
Felip II
, rèi de
França
Felip III
, rèi de
França
Folquet de Marselha
trobador
evesque
occitan
Genghis Khan
, khan de l'
Empèri Mongòl
Gilabèrt l'Anglés
mètge
anglés
Guillaume de Saint-Cloud
astronòm
francés
Guiraut de Bornelh
trobador
occitan
Guo Shoujing
astronòm
chinés
Hasan al-Rammah
, sabent arabe.
Ibn al-Baitar
mètge
arabe.
Ibn al-Nafis
, mètge arabe.
Innocenci III
, papa
catolic
Innocenci IV
, papa
catolic
Isaac lo Bòrni
teologian
filosòf
judieu
Jalal ad-Din
, sultan de
Khwarezm
Jia Sidao
, ministre
Song
Kubilai Khan
, khan de l'
Empèri Mongòl
Leonardo Fibonacci
matematician
italian
Leonin
musician
francés
Lizong
, emperaire
Song
Loís VIII
, rèi de
França
Loís IX
, rèi de
França
Albertus Magnus
, sabent e
teologian
alemand
Maimonides
teologian
filosòf
judieu
Mindraugas
, grand duc de
Lituània
Miquèu VIII Paleòleg
, emperaire
bizantin
Mongke
, khan de l'
Empèri Mongòl
Nasir al-Din al-Tusi
sabent
filosòf
teologian
persan
Alexandre Nevski
, prince de
Kiev
Ogedei
, khan de l'
Empèri Mongòl
Pèire Olieu
, religiós
occitan
Pèire de Castèlnòu
legat pontificau
Perotin
musician
francés
Qala'un
, sultan d'
Egipte
Qutb ud Din Aibak
, sultan de
Delhi
Qutuz
, sultan d'
Egipte
Ramon VI de Tolosa
, còmte de
Tolosa
Ramon VII de Tolosa
, còmte de
Tolosa
Ramon Rogièr de Fois
, còmte de
Fois
Roger Bacon
, sabent e
filosòf
anglés
Rogièr IV de Fois
, còmte de
Fois
Michael Scot
, sabent
escocés
Shamamun
, rèi de
Makuria
Shekanda
, rèi de
Makuria
Simon IV de Montfòrt
, cap militar de la
Crosada deis Albigés
Simon V de Montfòrt
, còmte de
Leicester
e de
Chester
Song Ci
, mètge
chinés
Teòdor Lascaris
, emperaire de
Nicèa
Tomàs d'Aquin
filosòf
teologian
italian
Uc de Luca
mètge
italian
Valdemar I
èr
, rèi de
Suècia
Valdemar II
, rèi de
Danemarc
Yagbea-Sion
, negus d'
Etiopia
Yekuno Amlak
, negus d'
Etiopia
Liames intèrnes
modificar
modificar lo còdi
Catarisme
Crosada deis Albigés
Empèri Mongòl
Genghis Khan
Quatrena Crosada
Reconquista
Bibliografia
modificar
modificar lo còdi
Nòtas e referéncias
modificar
modificar lo còdi
(en)
John H. Rowe, «
The kingdom of Chimor
»,
Aus Acta Americana
, vol. 6, n° 1-2, 1948, p. 27.
(fr)
Gérard Chailland,
Les empires nomades
, Edicions Perrin, 2006, p. 124
(fr)
Gérard Chailland,
Les empires nomades
, Edicions Perrin, 2006, p. 125.
Coma lo califa abbassida refusèt de donar lo títol de sultan a una frema,
Chajar ad-Durr
foguèt obligada de se maridar amb lo cap mameloc
Al-Muizz Aybak
Segon lei cronicas russas, s'acabèt per una victòria mongòla. Pasmens, segon lei tèxtes catolics, lei Lituanians foguèron venceires.
(fr)
René Grousset,
L'empire des steppes. Attila, Gengis-khan, Tamerlan
, Payot (1965), p. 447.
Recuperada de «
Categorias de la pagina
Article redigit en provençau
Sègle
Sègle XIII
Apondre un subjècte