Türkmence
türkmençe
, түркменче, تۆرکمنچه ya da
türkmen dili
, түркмен дили, تورکمن دیلی), çoğunluğu
Türkmenistan
'da yaşayan
Türkmenlerin
konuştuğu
Türk dil ailesine
bağlı
Doğu Oğuz dilidir
. Türkmenistan'daki yaklaşık 7 milyon konuşuru ile resmî dil olup, çevresindeki
Afganistan
ile
İran
'ın sınır bölgelerinde yaşayan Türkmenler tarafından da konuşulur.
Türkmence,
Türk dilleri ailesinin
Şaz Türkçesi
grubunun
Oğuz öbeği
içinde yer alır ve bu öbekte
Horasan Türkçesi
ile beraber
Doğu Oğuz dilleri
grubunu oluşturur.
Dil, diğer
Oğuz dilleri
olan
Türkçe
ve
Azerice
ile
karşılıklı anlaşılabilirlik
gösterir.
Türkmenistan'daki Türkmencenin Çovdur lehçesine benzeyen ve
Rusya
'da
Stavropol Krayında
yaşayan
Kafkas Türkmenleri
tarafından konuşulan
Kafkasya Türkmencesi
de Türkmencenin bir lehçesi olarak kabul edildiği gibi ayrı bir Oğuz dili olarak da değerlendirilir.
Özbekistan
'ın çoğunlukla
Harezm
bölgesinde konuşulan ve
Özbekçe
'den ses bilgisi ve gramer düzeylerinde önemli farkları bulunan Harezm Oğuzcası, Türkmenceyle benzer dil özellikleri paylaşır. Harezm Oğuzcasını, Türkmenceleşmiş Özbek diyalekti olarak kabul eden görüşler mevcuttur. Resmi yazışma ve eğitim dili olarak Türkiye Türkçesini kullanan
Irak
Türkmenlerinin kullandığı dil ise Azerbaycan Türkçesi ağızları içinde değerlendirilmektedir.
Türkmence, Türkmenistan'da resmi dil statüsündedir. Türkmenistan'da yaşayan toplam 6 milyon kadar kişinin yanı sıra Türkmenistan'ın dışında,
Afganistan
'ın Güney Türkistan denen kısmında, çoğu Türkmenistan sınırına yakın, bir kısmı da Afganistan-İran sınırında yaşayan yaklaşık 1 buçuk milyon Afganistan Türkmeni ile
İran
'ın kuzey-doğusunda bulunan ve Türkmenistan ile sınır komşusu olan
Türkmen Sahra
denen coğrafi bölgede yaşayan 2 milyon İran Türkmeni'nin anadili konumundadır.
SSCB döneminde Latin harfleriyle yayınlanmış bir metin örneği «Türkmen edebî diliniň esâsî yağdayları»
Yenisey havzası ve
Ötüken
'deki ana yurtlarından 9. ve 11. yüzyıllar arasında Aral gölünün kuzeyine ve
Sirderya
bölgesine göç eden ve Müslüman olduktan sonra Türkmen adını alan Oğuzlar, 11. yüzyıldan itibaren
Büyük Selçuklu Devletini
kurup dalgalar halinde
Harezm
Horasan
, Azerbaycan üzerinden
Anadolu
'ya değin uzanmışlardır. Türkmenlerin kaderini değiştiren en önemli olaylardan biri de
Moğol İstilalarıdır
. Bunun neticesinde Türkmen boylarının bir kısmı Batıya doğru ilerlerken, bir bölümü de Afganistan-Harezm-Horasan-İran-Azerbaycan hattında kalmıştır. Günümüzde Türkmenistan'daki Türkmenler, Oğuz Türklerinin batıya ikinci büyük göç dalgasında yer almayan bakiyeleridir.
Türkmenceyle yazılmış en eski metinlerin,
Ahmed Yesevî
'nin şiirleri ve Ali'nin Kıssa-i Yûsuf'u olduğu iddia edilirse de, aslında bunlar Türk dilinin müşterek dönemine ait eserlerdir. Eski Türkmen Türkçesi, yazılı belgelerle takip edilemeyen Ana Oğuz Türkçesinin içinden ayrılan veya Ana Oğuz Türkçesiyle beraber yaşamış olan bir kol olarak düşünülmektedir. Özellikle Hazar Denizi'nin batısına göç eden kalabalık Oğuz boylarının dışında, Hazar'ın doğusunda yaşamını sürdürmüş olan Oğuzların konuşmuş oldukları diyalektlerdir. Yazı dili olmadığı için Eski Türkmen diyalektleri olarak da belirtilebilir. Hazar Denizi'nin güneyi ve batısındam Balkanlar'a kadar olan sahada Eski Anadolu Türkçesi sonrasında 15. yüzyılla beraber Osmanlı Türkçesi ve Klasik Azerbaycan Türkçesi Oğuz yazı dilleri olarak sistemleşirken, Eski Türkmen diyalektleri de sahasında Kıpçak lehçeleri konuşan Türk boylarıyla beraber özelliğini oluşturmuştur. Tüm Türkistan'da olduğu gibi Türkmenlerin yaşadığı coğrafyada da yazı dili konumunda olan Harezm Türkçesi ve Çağatayca Türkmenler üzerinde etkili olmuştur.
Türkmence asıl eserlerini 18. yüzyıldan itibaren vermeye başlamıştır.
Türkmen edebiyatının en büyük şairi sayılan
Mahtumkulu Firaki
Türkmen edebiyatının önde gelen temsilcilerinden biridir. 18. yüzyıl şairi olan Mahtumkulu Türkmen halkına yol göstermeye ve umut vermeye çalışan bir şair olarak, şiirleri Türkmen hayatının her yönünü kapsamış ve Türkmen birliği, Türkmen ruhu ve şuuru, gibi konular Mahtumkulu'nun şiirlerinde en çok öne çıkan temalar olmuştur.
Mahtumkulu Firaki:(Mağtumkulı Fırağî)
Gönüller, yürekler bir olsa başlar,
Tartsa yığın erir topraklar taşlar,
Bir sufrada tayyar kılınsa aşlar,
Yükselir o ikbali Türkmeniň.
Türkmence,
Azerice
ile birlikte Türkçeye en yakın olan dildir. Türkçe konuşan insanlar tarafından küçük bir çabayla anlaşılabilir. Türkmence, Azerice ve Türkçe gibi eski
Oğuzca
'dan kopup ayrı bir gelişim sergileyen bir dildir. Oğuz dilleri arasında yer alan Türkmence bununla beraber bu dillerden bir takım hususiyetlerle belirgin bir şekilde ayrılır. Bünyesinde eski Oğuzcaya ait unsurları barındırmasına rağmen
Çağataycanın
tesirinde gelişmiş bir yazı dili olduğu için Azerice ve Türkçeden farklı olarak Türk dillerinin
Uygurca
ve
Kıpçak
dili gibi doğu ve kuzey kolunda yer alan lehçelere ait özellikler de taşımaktadır. Türk dillerinin Oğuz grubunda görülen b- > v- değişmesi, Türkmencede olmayıp b'ler korunmuştur (bol- “ol-”, bar “var”, bermek "vermek" vs.). Türkmencenin en önemli özelliklerinden birisi de Türkçenin ve Azericenin kısalttığı asli uzun ünlüleri korumuş olmasıdır. Aslî uzunluklar, Türkmence kelimelerin ilk hecesinde bulunurlar: a'ğı (ağıt), ka'bak (göz kapağı), mo'njuk (boncuk), o'ba (oba, köy), o'dun (odun).
Türkmencenin kelime hazinesini, Türkçe kelimelerin yanı sıra
Arapça
Farsça
ve
Rusça
kelimeler oluşturmaktadır. Sovyetler Birliği döneminde Arapça ve Farsça kelimelerin geçişi dururken Rusça kelimelerin sayısı hızlı bir şekilde artmıştır. Türkçe dışındaki Batı grubu Türk lehçelerinde Rusça kelimeler bakımından bir ortaklık söz konusudur. Türkçede ise, onlardan farklı olarak Fransızca ve İngilizce kelimeler bulunmaktadır.
Türkmencenin birçok ağzı bulunmaktadır. Söz konusu ağızlar, şu şekilde sıralanabilir: Yomut, Teke, Êrsarı, Sarık, Salır, Gökleň, Çovdur, Alili, Nohur, Karadaşlı, Ênev, Yemreli, Hasar, Ata, Nerezim, Çandır, Mukrı, Sakar, Bujak, Olam, Iğdir, Surhı, Düyeji, Hatap, Eski, Bayat, Hıdırili, Mehin, Çêrjev, Mürçe, Kıraç, Burkaz, Müjevür ve Arabaçı. Sovyet döneminde, edebî dil için Yomut ve Teke ağızları esas alınmış, ancak Türkmen aydınları bütün ağızlardan faydalanmayı prensip edinmişlerdir. Bu çizgide gelişen Türkmenceyle yazan birçok şair ve yazar yetişmiş ve bunlar zaman zaman kendi ağızlarında bulunan bazı kelimelere de eserlerinde yer vermişlerdir.
Türkmence 1929 yılına kadar Arap harfleri ile yazılırdı. 1929–1940 arasında Latin harflerine
geçilse
de 1940 yılından itibaren Sovyet Türkmenistan'ında Rus etkisi nedeni ile Kiril afabesi'ne geçiş yapılmış ve Türkmence için Kiril alfabesi kullanılmaya başlanmıştır. 1991 yılında Sovyetler Birliği dağılıp Türkmenistan bağımsız bir ülke haline gelince, Türkmenistan Cumhurbaşkanı Saparmurat Niyazov hemen Türkmencenin yazımında yeniden Latin harflerinin kullanımını teşvik etmeye başladı. Türkmenistan Meclisi, 12 Nisan 1993 tarihinde aldığı bir kararla, Türkmen dilinin yazımında Latin harfleri esas alan, otuz harften oluşan, Türkmenistan'da
Täze Elipbiy
denen yeni Türkmen alfabesine geçmeyi kabul etmiştir. Bu karara göre yeni alfabe, 1 Ocak 1996 tarihinden itibaren resmen kullanılmaya başlanmış; daha sonra alınan bir kararla birkaç harfte değişiklik yapılarak 1 Ocak 2000'de bütünüyle Lâtin alfabesine geçilmiştir. Pound (£), dolar ($), yen (¥) ve yüzde işaretleri (¢) gibi bazı olağandışı harfler, daha geleneksel harf sembolleri ile değiştirilmiştir. Türkmence hala İran ve Afganistan'da Arap harfleri ile yazılmaktadır.
A B Ç D E Ä F G H I J Ž K L M N Ň O Ö P R S Ş T U Ü W Y Ý Z
a b ç d e ä f g h i j ž k l m n ň o ö p r s ş t u ü w y ý z
Alfabe Türk alfabesini temel alarak oluşturulduysa da birkaç farklılık bulunmaktadır.
Türkmen alfabesinde Türk alfabesinden farklı olan harfler şunlardır:
1-Şahıs Zamirleri
Türkmence şahıs zamirleri aşağı yukarı Türkiye Türkçesindeki gibidir:
Şahıs Zamirleri
Tekil
Çoğul
Türkmence
Türkçe
Türkmence
Türkçe
Men
Ben
Biz
Biz
Sen
Sen
Siz
Siz
Ol
Olar
Onlar
Yönelme hâl çekimi:
maňa, saňa, oňa
2-İşaret Zamirleri
Türkmence işaret zamirleri şunlardır: Bu, şu, ol, şol.
Çekimli hallerde;
"Bu" işaret zamiri "m" ile başlar.
Ek ile zamirlerin aralarına "n" sesi girer.
Yönelme hallerinde ise n>ň değişmesi olur.
muny: bunu
muňa: buna
onuň: onun
-ýar, -ýär Şimdiki Zaman Eki + Şahıs Ekleri
Şimdiki Zaman
Olumlu
Olumsuz
gelýärin
geliyorum
okaýaryn
okuyorum
gelmeýärin
gelmiyorum
okamaýaryn
okumuyorum
gelýärsiň
geliyorsun
okaýarsyň
okuyorsun
gelmeýärsiň
gelmiyorsun
okamaýarsyň
okumuyorsun
gelýär
geliyor
okaýar
okuyor
gelmeýär
gelmiyor
okamaýar
okumuyor
gelýäris
geliyoruz
okaýarys
okuyoruz
gelmeýäris
gelmiyoruz
okamaýarys
okumuyoruz
gelýärsiňiz
geliyorsunuz
okaýarsyňyz
okuyorsunuz
gelmeýärsiňiz
gelmiyorsunuz
okamaýarsyňyz
okumuyorsunuz
gelýärler
geliyorlar
okaýarlar
okuyorlar
gelmeýärler
gelmiyorlar
okamaýarlar
okumuyorlar
Geniş Zaman
Olumlu
Olumsuz
gelerin
gelirim
okaryn
okurum
gelmerin
gelmem
okamaryn
okumam
gelersiň
gelirsin
okarsyň
okursun
gelmersiň
gelmezsin
okamarsyň
okumazsın
geler
gelir
okar
okur
gelmez
gelmez
okamaz
okumaz
geleris
geliriz
okarys
okuruz
gelmeris
gelmeyiz
okamarys
okumayız
gelersiňiz
gelirsiniz
okarsyňyz
okursunuz
gelmersiňiz
gelmezsiniz
okamarsyňyz
okumazsınız
gelerler
gelirler
okarlar
okurlar
gelmezler
gelmezler
okamazlar
okumazlar
Türkmence gelecek zamanda şahıslara göre fiil çekimi yoktur. Bunun yerine zamirler kullanılır.
Gelecek Zaman
Olumlu
Olumsuz
men geljek
geleceğim
men okajak
okuyacağım
men geljek däl
gelmeyeceğim
men okajak däl
okumayacağım
sen geljek
geleceksin
sen okajak
okuyacaksın
sen geljek däl
gelmeyeceksin
sen okajak däl
okumayacaksın
ol geljek
gelecek
ol okajak
okuyacak
ol geljek däl
gelmeyecek
ol okajak däl
okumayacak
biz geljek
geleceğiz
biz okajak
okuyacağız
biz geljek däl
gelmeyeceğiz
biz okajak dãl
okumayacağız
siz geljek
geleceksiniz
siz okajak
okuyacaksınız
siz geljek däl
gelmeyeceksiniz
siz okajak däl
okumayacaksınız
olar geljek
gelecekler
olar okajak
okuyacaklar
olar geljek däl
gelmeyecekler
olar okajak däl
okumayacaklar
Görülen Geçmiş Zaman
Olumlu
Olumsuz
geldim
geldim
okadym
okudum
gelmedim
gelmedim
okamadym
okumadım
geldiň
geldin
okadyň
okudun
gelmediň
gelmedin
okamadyň
okumadın
geldi
geldi
okady
okudu
gelmedi
gelmedi
okamady
okumadı
geldik
geldik
okadyk
okuduk
gelmedik
gelmedik
okamadyk
okumadık
geldiňiz
geldiniz
okadyňyz
okudunuz
gelmediňiz
gelmediniz
okamadyňyz
okumadınız
geldiler
geldiler
okadylar
okudular
gelmediler
gelmediler
okamadylar
okumadılar
Türkmencenin imlasına bağlı olarak:
Üçüncü şahıslarda görülen geçmiş zaman bu şeklinde yazılır.
gördi, gördüler
düşündüm, düşündüň, düşündi, düşündük, düşündüňüz, düşündüler
Öğrenilen geçmiş zaman I
Olumlu
Olumsuz
gelipdirin
gelmişim
okapdyryn
okumuşum
gelmändirin
gelmemişim
okamandyryn
okumamışım
gelipdirsiň
gelmişsin
okapdyrsyň
okumuşsun
gelmändirsiň
gelmemişsin
okamandyrsyň
okumamışsın
gelipdir
gelmiş
okapdyr
okumuş
gelmändir
gelmemiş
okamandyr
okumamış
gelipdiris
gelmişiz
okapdyrys
okumuşuz
gelmändiris
gelmemişiz
okamandyrys
okumamışız
gelipdirsiňiz
gelmişsiniz
okapdyrsyňyz
okumuşsunuz
gelmändirsiňiz
gelmemişsiniz
okamandyrsyňyz
okumamışsınız
gelipdirler
gelmişler
okapdyrlar
okumuşlar
gelmändirler
gelmemişler
okamandyrlar
okumamışlar
Türkmenistan
'ın eski Devlet Başkanı Saparmurat Türkmenbaşı döneminde 2003 yılında değiştirilen ay ve gün isimleri
Kurbankulu Berdimuhammedov
döneminde 1 Temmuz 2008'de halktan gelen istekler üzerine önceki haline getirilmiştir. Gün isimleri Farsçadan gelmekte olup ay isimleri ise Rusçadan gelmiştir.
Türkçe
Türkmence
Pazartesi
Duşenbe
Salı
Sişenbe
Çarşamba
Çarşenbe
Perşembe
Penşenbe
Cuma
Anna
Cumartesi
Şenbe
Pazar
Ýekşenbe
Türkçe
Türkmence
Ocak
Ýanwar
Şubat
Fewral
Mart
Mart
Nisan
Aprel
Mayıs
Maý
Haziran
Iýun
Temmuz
Iýul
Ağustos
Awgust
Eylül
Sentýabr
Ekim
Oktýabr
Kasım
Noýabr
Aralık
Dekabr
Renkler
Türkmencede “renk” sözünü karşılamak üzere kullanılan “reňk” sözü Türkmenceye Farsçadan geçmiştir ve Azerice, Türkçe ve Gagavuzcada da kullanılmaktadır. Türkiye Türkçesinde kullanılan siyah, kahverengi Arapça olup Türkmencedeki gara, ak ve mele Türk dillerine özgüdür. Buna karşılık Türkmencedeki pembe karşılığında kullanılan gülgüne Farsçadan geçmiştir.
Türkçe
Türkmence
Kara
Gara
Beyaz
Ak
Mavi, Gök
Gök
Kırmızı, Kızıl
Gyzyl
Sarı
Sary
Yeşil
Ýaşyl
Kahverengi
Mele
Mor
Mavy
Pembe
Gülgüne
Turuncu
Mämişi
Boz
Çal
Mevsimler
(Pasyllar)
Türkçe
Türkmence
İlkbahar
Ýaz
Yaz
Tomus
Sonbahar, Güz
Güýz
Kış
Gyş
Jeýhun bilen bahry-Hazar arasy, Ceyhun
ile Bahr-ı Hazar arası,
Çöl üstünden öser ýeli türkmeniň,
Çöl üstünden eser yeli Türkmen'in;
Gül-gunçasy – gara gözüm garasy,
Gül goncası - kara gözüm karası
Gara dagdan iner sili türkmeniň.
Kara dağdan iner seli Türkmen'in.
Hak sylamyş bardyr onuň saýasy,
Hak sıylamış, vardır onun sayesi,
Çyrpynşar çölünde neri, maýasy, Çırpınışır çölünde
neri(erkek deve), mayası(dişi deve)
Reňbe-reň gül açar ýaşyl ýaýlasy,
Rengârenk gül açar yeşil yaylası,
Gark bolmuş reýhana çöli türkmeniň.
Gark olmuş reyhana çölü Türkmen’in.
Al-ýaşyl bürenip çykar perisi,
Al-yeşil bürünüp çıkar perisi,
Kükeýip bark urar anbaryň ysy,
Yayılıp berk vurur amberin kokusu,
Beg, töre, aksakgal ýurduň eýesi,
Bey, töre, ak-sakal yurdun iyesi(sahibi),
Küren tutar gözel ili türkmeniň.
Tay tutar güzel ili Türkmen'in.
Ol merdiň ogludur, mertdir pederi,
O merdin oğludur, merttir pederi
Görogly gardaşy, serhoşdyr seri,
Köroğlu kardeşi, sarhoştur seri,
Dagda, düzde kowsa, saýýatlar, diri,
Dağda, düzde kovsa, avcılar, diri
Ala bilmez, ýolbars ogly türkmeniň.
Ala bilmez, yolbars (arslan) oğlu Türkmen'in.
Köňüller, ýürekler bir bolup başlar, G
önüller, yürekler bir olup başlar,,
Tartsa ýygyn, erär topraklar-daşlar,
Tartsa (Toplansa) yığın (toplum), erir topraklar taşlar,
Bir suprada taýýar kylynsa aşlar,
Bir sofrada hazır kılınsa aşlar (yiyecekler),
Göteriler ol ykbaly türkmeniň. Götürülür (
Yükselir) o ikbali Türkmen’in.
Köňül howalanar ata çykanda,
Gönül havalanır ata çıkanda,
Daglar lagla döner gyýa bakanda,
Dağlar lâl'e döner kıya (yan) bakanda
Bal getirer, joşup derýa akanda,
Bal getirir, coşup derya akanda
Bent tutdurmaz, gelse sili türkmeniň.
Bent tutturmaz, gelse seli Türkmen’in.
Gapyl galmaz, döwüş güni har olmaz,
Gafil kalmaz, savaş günü har olmaz,
Gargyşa, nazara giriftar olmaz,
Kargışa (lanete), nazara giriftar olmaz,
Bilbilden aýrylyp, solup, saralmaz,
Bülbülden ayrılıp, solup, sararmaz,
Daýym anbar saçar güli türkmeniň.
Daim amber saçar, gülü Türkmen'in.
Tireler gardaşdyr, urug ýarydyr,
Boylar kardeştir, uruk (soy) yâridir,
Ykballar ters gelmez hakyň nurudur,
İkballer ters gelmez hakkın nurudur,
Mertler ata çyksa, söweş sarydyr,
Mertler ata çıksa, savaş zamanıdır,
Ýow üstüne ýörär ýoly türkmeniň.
Yağı(düşman) üstüne yürür yolu Türkmen’in.
Serhoş bolup çykar, jiger daglanmaz,
Sarhoş olup çıkar, ciğer dağlanmaz,
Daşlary syndyrar, ýoly baglanmaz, Taşları sındırır (kırar), yolu bağlanmaz,
Gözüm gaýra düşmez köňül eglenmez,
Gözü gayrıya düşmez, gönlü eyleşmez,
Magtumguly – sözlär tili türkmeniň.
Mahtumkulu – söyler dili Türkmeniň.
Vikikitap