Twrci
Türkiye Cumhuriyeti
Arwyddair
Heddwch gartref, heddwch yn y byd
Math
Gwlad
Prifddinas
Ankara
Dinas fwyaf
Istanbul
Poblogaeth
85,372,377
Sefydlwyd
29 Hydref 1923
Anthem
İstiklâl Marşı
Pennaeth llywodraeth
Recep Tayyip Erdoğan
Cylchfa amser
UTC+03:00, Europe/Istanbul, Asia/Istanbul
Iaith/Ieithoedd
swyddogol
Tyrceg
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol
Balcanau
Y Dwyrain Canol
, Mediterranean Basin, Black Sea Basin,
Ewrasia
Gwlad
Twrci
Arwynebedd
783,562 km²
Gerllaw
Y Môr Canoldir
Y Môr Du
Môr Aegeaidd
, Môr y Lefant
Yn ffinio gyda
Gwlad Groeg
Bwlgaria
Syria
Irac
Armenia
Iran
Georgia
Aserbaijan
Y Cynghrair Arabaidd
yr Undeb Ewropeaidd
Cyfesurynnau
39°N 36°E
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredol
Llywodraeth Twrci
Corff deddfwriaethol
Cynulliad Cenedlaethol Mawr Twrci
Swydd pennaeth
y wladwriaeth
Arlywydd Twrci
Pennaeth y wladwriaeth
Recep Tayyip Erdoğan
Swydd pennaeth
y Llywodraeth
Arlywydd Twrci
Pennaeth y Llywodraeth
Recep Tayyip Erdoğan
Ariannol
Cyfanswm CMC (
GDP
$819,034 million, $905,988 million
Arian
Lira Twrcaidd
Canran y diwaith
9 ±1 canran
Cyfartaledd plant
1.9
Mynegai Datblygiad Dynol
0.838
Pwnc yr erthygl hon yw'r wlad ar lan ddwyreiniol y Môr Canoldir. Gweler
Twrci (aderyn)
am wybodaeth ar yr aderyn.
Gweriniaeth yn
Ewrop
ac
Asia
yw
Gweriniaeth Twrci
neu
Twrci
Twrceg
Türkiye Cumhuriyeti
Cwrdeg
Komara Tirkiyê
). Cyn
1922
yr oedd y wlad yn gartref i
Ymerodraeth yr Otomaniaid
. Mae Twrci wedi'i lleoli rhwng y
Môr Du
Môr y Canoldir
. Y gwledydd cyfagos yw
Georgia
Armenia
Aserbaijan
ac
Iran
i'r dwyrain,
Irac
Syria
i'r de a
Gwlad Groeg
Bwlgaria
i'r gorllewin. Poblogaeth Twrci, yn ôl y cyfrfiad diwethaf oedd 85,372,377
(31 Rhagfyr 2023)
Ankara
yw prifddinas y wlad.
Roedd yr ardal a adnabyddir fel Twrci heddiw yn un o ranbarthau cynharafa mwyaf sefydlog y byd, wedi
cartrefu
safleoedd
Oes Newydd y Cerrig
(Neolithig) pwysig fel
Göbekli Tepe
, ac roedd gwareiddiadau hynafol fel yr
Hattiaid
, pobloedd Anatolaidd eraill a
Groegiaid Mycenaeaidd
yn byw ynddo.
Goresgynnodd
Alecsander Fawr
yr ardal, cyfnod a ystyrir fel dechrau'r
cyfnod Helenistaidd
, mae'r rhan fwyaf o'r rhanbarthau hynafol yn Nhwrci fodern o'r diwylliant hwn, a oedd yn parhau yn ystod y
cyfnod Bysantaidd
Dechreuodd y Twrciaid Seljuk fudo yn yr
11g
, a bu Sultaniaeth Rum yn rheoli
Anatolia
tan oresgyniad y Mongol ym 1243, pan holltodd yn nifer o dywysogaethau Twrcaidd bychan.
Mae Twrci yn bwer rhanbarthol ac yn wlad sydd newydd ei diwydiannu,
gyda lleoliad strategol geopolitaidd.
Disgrifir ei heconomi fel un sy'n dod i'r amlwg ac sy'n arwain twf, a hi yw'r ugeinfed fwyaf yn y byd yn ôl
CMC
enwol, a'r 11fed mwyaf gan
PPP
. Mae'n aelod siarter o'r
Cenhedloedd Unedig
, yn aelod cynnar o
NATO
, yr
IMF
, a
Banc y Byd
, ac yn aelod sefydlol o'r OECD,
OSCE
, BSEC,
OIC
, a'r G20. Ar ôl dod yn un o aelodau cynnar
Cyngor Ewrop
ym 1950, daeth Twrci yn aelod cyswllt o'r
EEC
ym 1963, ymunodd ag
Undeb Tollau'r UE
ym 1995, a dechrau trafodaethau derbyn gyda'r
Undeb Ewropeaidd
yn 2005.
Map topograffig o Dwrci
Mae Twrci yn
wlad drawsgyfandirol
sy'n pontio
De-ddwyrain Ewrop
Gorllewin Asia
, gyda Thwrci Asiaidd yn cynnwys 97 y cant o diriogaeth y wlad, ac wedi'i wahanu oddi wrth Dwrci Ewropeaidd gan y
Bosphorus
Môr Marmara
, a'r
Dardanelles
. Dim ond 3 y cant o diriogaeth y wlad yw Twrci Ewropeaidd.
10
Mae Twrci'n cwmpasu ardal o 783,562 cilometr sgwâr (302,535 mi sg),
11
12
Mae'r wlad wedi'i hamgylchynu gan foroedd ar dair ochr: y
Môr Aegeaidd
i'r gorllewin, y
Môr Du
i'r gogledd a
Môr y Canoldir
i'r de. Mae Twrci hefyd yn cynnwys
Môr Marmara
yn y gogledd-orllewin.
13
Cymharu maint a lleoliad Twrci a Chymru
Rhennir Twrci yn saith rhanbarth daearyddol: Marmara, Aegean, Môr Du, Anatolia Canolog, Dwyrain Anatolia, De-ddwyrain Anatolia a rhanbarth Môr y Canoldir. Mae tir anwastad gogledd Anatolia sy'n rhedeg ar hyd y Môr Du yn debyg i wregys hir, cul. Mae'r rhanbarth hwn yn cynnwys oddeutu un rhan o chwech o gyfanswm arwynebedd tir Twrci. Fel tuedd gyffredinol, mae'r llwyfandir Anatolian mewndirol yn dod yn fwyfwy garw wrth iddo fynd i'r dwyrain.
13
Mae Cappadocia
yn rhanbarth a grëwyd gan erydiad carreg folcanig feddal gan y gwynt a'r glaw am ganrifoedd.
Mae
ecosystem
a chynefinoedd anghyffredin Twrci wedi cynhyrchu cryn amrywiaeth o rywogaethau.
14
Anatolia yw mamwlad llawer o blanhigion sydd wedi cael eu tyfu ar gyfer bwyd ers dyfodiad
amaethyddiaeth
, ac mae cyndeidiau gwyllt llawer o blanhigion sydd bellach yn darparu bwyd ar gyfer y ddynoliaeth yn dal i dyfu yn Nhwrci. Credir bod ffawna Twrci hyd yn oed yn fwy nag amrywiaeth ei fflora. Mae nifer y rhywogaethau anifeiliaid yn Ewrop gyfan oddeutu 60,000, tra yn Nhwrci mae dros 80,000 (dros 100,000 yn cyfrif yr isrywogaeth).
15
Ceir 40 parc cenedlaethol, 189 parc natur, 31 ardal gwarchod natur, 80 ardal amddiffyn bywyd gwyllt a 109 heneb natur yn Nhwrci fel Parc Cenedlaethol Hanesyddol Penrhyn Gallipoli,
Parc Cenedlaethol Mynydd Nemrut
Parc Cenedlaethol Hynafol Troy
, Parc Natur Ölüdeniz a Pharc Natur Polonezköy.
16
Yn yr
21g
mae bygythiadau i fioamrywiaeth yn cynnwys tiroedd yn troi'n anialwch oherwydd
newid hinsawdd yn Nhwrci
17
Mae'r llewpard Anatolian i'w gael o hyd mewn niferoedd bach iawn yn rhanbarthau gogledd-ddwyreiniol a de-ddwyreiniol Twrci.
18
19
Mae'r lyncs Ewrasiaidd a'r
gath wyllt Ewropeaidd
i'w cael ar hyn o bryd yng nghoedwigoedd Twrci. Roedd y teigr Caspia, sydd bellach wedi diflannu, yn byw yn rhanbarthau mwyaf dwyreiniol Twrci tan hanner olaf yr
20g
18
20
Dosbarthiad hinsawdd Köppen yn Nhwrci
Mae gan ardaloedd arfordirol Twrci sy'n ffinio â Moroedd Aegean a Môr y
Canoldir hinsawdd dymherus
Môr y Canoldir
, gyda hafau poeth, sych a gaeafau ysgafn i oer, gwlyb.
21
Mae'r ardaloedd arfordirol sy'n ffinio â'r Môr Du yn cael hinsawdd dymherus gefnforol gyda hafau gwlyb cynnes a gaeafau cŵl-oer a gwlyb.
21
Arfordir Môr Du Twrci sy'n derbyn y swm mwyaf o
wlybaniaeth
a dyma'r unig ranbarth o Dwrci sy'n derbyn dyodiad uchel trwy gydol y flwyddyn.
21
Mae rhan ddwyreiniol yr arfordir hwnnw yn derbyn cyfartaledd o 2,200 mm (87 modfedd) yn flynyddol sef y dyodiad uchaf yn y wlad. Mewn cymhariaeth, mae'r ardal yng Nghymru sy'n derbyn y cyfartaledd uchaf o law mewn blwyddyn (
y Grib Goch
) yn derbyn 4,473 mm (176 modfedd).
21
22
Mae'r ardaloedd arfordirol ffinio â'r Môr Marmara, sy'n cysylltu Môr Aegean a'r Môr Du, yn cael hinsawdd trosiannol rhwng hinsawdd dymherus y Canoldir a hinsawdd gefnforol dymherus gyda hafau cynnes i boeth, cymedrol sych a gaeafau gwlyb, oer.
21
Disgyna'r eira ar ardaloedd arfordirol Môr Marmara a'r Môr Du bron bob gaeaf, ond fel rheol mae'n dadmer ychydig ddyddiau.
21
Fodd bynnag, mae eira'n brin yn ardaloedd arfordirol Môr Aegean ac yn brin iawn yn ardaloedd arfordirol Môr y Canoldir.
21
Mae Twrci yn ymestyn ar draws dau gyfandir. Yn
Asia
y mae'r darn mwyaf,
Anatolia
, sy'n ffurfio tua 97% o arwynebedd y wlad (tua 760.000 km²). Y 3% arall yw'r rhan sydd yn
Ewrop
, dwyrain
Thracia
(23.623 km²).
Y boblogaeth hanesyddol
Blwyddyn
Pobl.
±%
1927
13,554,000
1930
14,440,000
+6.5%
1940
17,728,000
+22.8%
1950
20,807,000
+17.4%
1960
27,506,000
+32.2%
1970
35,321,000
+28.4%
1980
44,439,000
+25.8%
1990
55,120,000
+24.0%
2000
64,252,000
+16.6%
2010
73,142,000
+13.8%
2019
82,579,000
+12.9%
Map CIA
o ardaloedd â mwyafrif Cwrdaidd
23
Yn ôl
System Cofnodi Poblogaeth Seiliedig ar Gyfeiriadau
Twrci, poblogaeth y wlad oedd 74.7 miliwn o bobl yn 2011,
24
bron i dri chwarter ohonynt yn byw mewn
trefi a dinasoedd
. Yn ôl amcangyfrif 2011, mae'r boblogaeth yn cynyddu 1.35% bob blwyddyn. Dwysedd poblogaeth cyfartalog y wlad yw tua 97 o bobl fesul km². Mae pobl o fewn y grŵp oedran 15-64 yn cyfrif am 67.4% o gyfanswm y boblogaeth ac mae'r grŵp oedran 0-14 yn cyfateb i 25.3%; tra bod henoed 65 oed neu'n hŷn yn cyfrif am 7.3%.
25
Mae Erthygl 66 o Gyfansoddiad Twrci yn diffinio "Twrc" fel "unrhyw un sy'n rhwym i wladwriaeth Twrci trwy ddinasyddiaeth"; felly, mae'r defnydd cyfreithiol o'r term "Twrceg" fel
dinesydd
Twrci'n wahanol i'r diffiniad
ethnig.
26
Fodd bynnag, mae tua 70 i 80 y cant o ddinasyddion y wlad yn Dwrciaid ethnig.
27
Amcangyfrifir bod o leiaf 47 o grwpiau ethnig yn cael eu cynrychioli yn Nhwrci.
28
Nid oes data dibynadwy ar gymysgedd ethnig y boblogaeth ar gael, oherwydd nid yw ffigurau cyfrifiad Twrci yn cynnwys ystadegau ar ethnigrwydd.
29
Prif erthygl:
Hanes Twrci
Mae gan Dwrci hanes hir a chyfoethog iawn. Mae'r wlad a elwir Twrci heddiw wedi gweld sawl cenedl ac ymerodraeth yn ei meddiannu neu yn ei phreswylio.
Gat y Sffincs Gate yn Hattusa (
Hethiad
: 𒌷𒄩𒀜𒌅𒊭
Ḫattuša),
prifddinas yr
Ymerodraeth Hethiad
. Mae hanes y ddinas yn dyddio'n ôl i'r 6ed mileniwm CC.
30
Yn y mileniau cyn
Crist
bu'n gartref i ymerodraeth yr
Hitiaid
. Ceir tystiolaeth bod rhai o lwythi'r
Celtiaid
wedi treulio amser yn
Asia Leiaf
hefyd. Yna daeth y
Groegiaid
i wladychu ardaloedd eang ar arfordiroedd y
Môr Canoldir
Môr Aegea
a'r
Môr Du
. O blith y dinasoedd enwog a sefydlwyd ganddynt gellid enwi
Caergystennin
Caerdroea
Effesus
Pergamon
Halicarnassus
Rheolwyd y wlad gan
yr Ymerodraeth Bersiaidd
am gyfnod yn ystod y rhyfela a gwrthdaro rhwng
Persia
a gwladwriaethau annibynnol
Gwlad Groeg
, dan arweinyddiaeth
Athen
. Gwelwyd
Alecsander Fawr
yn teithio trwyddi ar ei ffordd i orchfygu
Babilon
Tyrus
, y
Lefant
ac
Asia
. O'r 2g CC ymlaen daeth yn raddol i feddiant y
Rhufeiniaid
a chreuwyd talaith
Asia
ganddynt ac ychwanegwyd at gyfoeth ac ysblander yr hen ddinasoedd Groegaidd.
Am fil o flynyddoedd bron bu'r
Ymerodraeth Fysantaidd
yn dwyn mantell
Rhufain
yn
Asia Leiaf
a'r
Dwyrain Canol
ond ildio tir fu ei hanes; yn gyntaf rhag
Persia
, wedyn yr
Arabiaid
Mwslemaidd
ac yn olaf y
Tyrciaid
eu hunain. Yn y diwedd dim ond
Caergystennin
ei hun oedd yn aros, er gwaethaf (neu efallai oherwydd) sawl
Croesgad
aneffeithiol o
Ewrop
Gan ddechrau ar ddiwedd y 13g, unodd yr Otomaniaid y tywysogaethau a goresgyn y Balcanau, a chynyddodd y broses o Dwrceiddio Anatolia yn ystod y
cyfnod Otomanaidd
. Ar ôl i Mehmed II orchfygu
Caergystennin
(bellach 'Istanbul') ym 1453, parhaodd yr ehangu Otomanaidd o dan
Selim I.
Yn ystod teyrnasiad
Suleiman
y Godidog (neu
Swleiman I
), daeth yr
Ymerodraeth Otomanaidd
yn bwer byd -eang.
31
32
Cwympodd
Caergystennin
yn y flwyddyn
1453
; trobwynt mawr yn hanes y Gorllewin a'r Dwyrain fel ei gilydd. O hynny ymlaen am dros bedair canrif roedd
Constantinople
yn brifddinas
Ymerodraeth yr Otomaniaid
a ymestynnai o'r ffin ag
Iran
yn y dwyrain i ganolbarth
Ewrop
a pyrth
Budapest
Vienna
yn y gorllewin, ac o lannau'r
Môr Du
yn y gogledd i arfordir
Gogledd Affrica
Yn wreiddiol yn eglwys, yna mosg, yn ddiweddarach yn amgueddfa, ac yn awr yn fosg eto, adeiladwyd yr
Hagia Sophia
yn
Istanbul
gan yr ymerawdwr Bysantaidd
Iwstinian I
yn 532-537 OC.
O ddiwedd y
18g
ymlaen, dirywiodd pŵer yr ymerodraeth gyda cholli tiriogaethau'n raddol.
33
Dechreuodd Mahmud II gyfnod o foderneiddio ar ddechrau'r
19g
34
Cyfyngodd Chwyldro'r Twrc Ifanc yn 1908 awdurdod y Swltan ac adfer Senedd yr Otomaniaid ar ôl ataliad o 30 mlynedd, a chafwyd cyfnod aml-bleidiol.
35
36
Rhoddodd
coup d'état
1913 y wlad dan reolaeth y Tri Pashas, a oedd wrth y llyw yn ystod y
Rhyfel Byd Cyntaf
, fel rhan o'r
Pwerau Canolog
(neu'r 'Ymerodraeth Ganolog) ym 1914. Yn ystod y rhyfel, cyflawnodd llywodraeth yr Otomaniaid hil-laddiad yn erbyn yr
Armeniaid
, yr Assyriaidd a'r Groegiaid Pontig.
37
Ar ôl cael ei threchu yn y rhyfel, rhannwyd yr Ymerodraeth Otomanaidd.
38
Diddymwyd y Swltaniaeth ar 1 Tachwedd 1922, llofnodwyd
Cytundeb Lausanne
ar 24 Gorffennaf 1923 a chyhoeddwyd Gweriniaeth ar 29 Hydref 1923. Gyda'r diwygiadau a gychwynnwyd gan arlywydd cyntaf y wlad,
Mustafa Kemal Atatürk
, daeth Twrci yn weriniaeth seciwlar, unedol a seneddol. Chwaraeodd ran amlwg yn
Rhyfel Corea
ac ymunodd â
NATO
ym 1952. Dioddefodd y wlad sawl coup milwrol yn hanner olaf yr
20g
. Yna, cafwyd twf economaidd cryfach a sefydlogrwydd gwleidyddol. Disodlwyd y weriniaeth seneddol â system arlywyddol gan refferendwm yn 2017. Ers hynny, mae system lywodraethol newydd Twrci o dan yr arlywydd
Recep Tayyip Erdoğan
a'i blaid, yr
AKP
, wedi cael ei disgrifio'n aml fel un
Islamaidd
ac awdurdodol.
39
40
41
Yn sgil
y Rhyfel Byd Cyntaf
, pan ochrodd Twrci â'r
Almaen
, cafwyd chwyldro yn Nhwrci a sefydlwyd gweriniaeth seciwlar gan
Atatürk
, "Tad y Twrci fodern". Symleiddiwyd yr iaith a throes y wlad ei golygon tua'r gorllewin. Erbyn heddiw mae Twrci yn aelod o
NATO
ac yn gobeithio ymuno a'r
Undeb Ewropeaidd
fel aelod llawn ohoni.
Twrceg
yw prif iaith y wlad a siaredir gan bawb, ond yn y dwyrain ceir nifer o siaradwyr
Cwrdeg
a rhyw faint o siaradwyr
Arabeg
yn y de-ddwyrain yn ogystal.
Yr
iaith swyddogol
yw
Twrceg
, un o'r
ieithoedd Tyrcig.
42
43
Fe'i siaredir gan 85.54% o'r boblogaeth fel iaith gyntaf.
44
11.97% o'r boblogaeth yn siarad tafodiaith
Cwrdeg
Kurmanji fel eu mamiaith.
44
Arabeg
a Zaza yw mamiaith 2.39% o'r boblogaeth.
44
Siaredir Megleno-Rwmaneg hefyd.
45
Ymhlith yr ieithoedd sydd mewn perygl yn Nhwrci mae
Abaza
Abkhaz
, Adyghe, Groeg Cappadocian, Gagauz, Hértevin, Homshetsma, Kabard-Cherkes,
Ladino (Judesmo)
, Laz, Mlahso, Groeg Pontic,
Romani
, Suret, Turoyo, Ubykh, ac Armenieg Gorllewinol.
46
Skyscrapers yn chwarter Levant o Beşiktaş ar ochr Ewropeaidd
Istanbul
, y ddinas a'r ganolfan ariannol fwyaf yn Nhwrci.
Mae Twrci yn
wlad sydd newydd ei diwydiannu
, gydag economi incwm canolig-uwch, a'r ugeinfed fwyaf yn y byd yn ôl
CMC enwol
, a'r 11fed gan
Paredd gallu prynu
(PPP). Yn ôl
amcangyfrifon Banc y Byd
, roedd CMC y pen Twrci gan PPP yn 2021 yn $32,278, ac roedd tua 11.7% o Dwrciaid mewn perygl o dlodi ariannol neu dlodi-cymdeithasol yn 2019.
47
Roedd diweithdra yn Nhwrci yn 13.6% yn 2019,
48
a chododd y boblogaeth dosbarth canol yn Nhwrci o 18% i 41% rhwng 1993 a 2010 yn ôl Banc y Byd.
49
Mae cronfeydd tramor y wlad yn werth $51 biliwn.
50
Arweiniodd Undeb Tollau’r UE-Twrci ym 1995 at ryddfrydoli cyfraddau tariff yn helaeth, ac mae bellach yn ffurfio un o golofnau pwysicaf polisi masnach dramor Twrci.
51
Mae'r diwydiant modurol yn Nhwrci yn sylweddol, gan gynhyrchu dros 1.3 miliwn o gerbydau yn 2015, gan eu rhestru fel y 14eg cynhyrchydd cerbydau mwyaf yn y byd.
52
Ceir iardiau llongau eitha modern, lle caiff
tanceri
cemegol ac olew eu cynhyrchu.
53
Mae brandiau Twrcaidd fel Beko a Vestel ymhlith y cynhyrchwyr electroneg ac offer cartref mwyaf yn Ewrop, ac maent yn buddsoddi swm sylweddol o arian ar gyfer ymchwil a datblygu mewn technolegau newydd sy'n gysylltiedig â'r meysydd hyn.
54
55
56
Mae cwmnïau modurol Twrcaidd fel TEMSA, Otokar a BMC ymhlith gwneuthurwyr faniau, bysiau a thryciau mwya'r byd.
Sector allweddol eraill o fewn economi Twrci yw bancio, adeiladu, offer cartref, electroneg, tecstilau, mireinio olew, cynhyrchion petrocemegol, bwyd, mwyngloddio, haearn a dur, a diwydiant peiriannau. Fodd bynnag, mae
amaethyddiaeth
yn dal i gyflogi 25% o'r gweithlu.
57
Marmaris yn Rifiera Twrci
Mae
twristiaeth
yn Nhwrci wedi cynyddu bron bob blwyddyn yn yr
21g
58
ac mae'n rhan bwysig o'r economi. Twrci yw un o ddeg cyrchfan orau'r byd o ran nifer y twristiaid, gyda'r ganran uchaf o ymwelwyr tramor yn cyrraedd o Ewrop; yn arbennig yr Almaen a Rwsia yn ystod y blynyddoedd diwethaf.
58
Yn 2019, roedd Twrci yn chweched yn y byd o ran nifer y twristiaid rhyngwladol a oedd yn cyrraedd, gyda 51.2 miliwn o dwristiaid tramor yn ymweld â'r wlad.
59
Mae gan Dwrci
19 o Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO
, ac 84 o Safleoedd Treftadaeth y Byd ar y rhestr safleoedd bregus.
Ysbyty Acıbadem yng nghymdogaeth Altunizade yn Üsküdar,
İstanbul
Mae'r Weinyddiaeth Iechyd wedi rhedeg system gofal iechyd cyhoeddus gyffredinol er 2003.
60
Fe'i gelwir yn Yswiriant Iechyd Cyffredinol (
Genel Sağlık Sigortası
), mae'n cael ei ariannu gan ordaliad treth ar gyflogwyr, a oedd yn y 2020au tua 5%.
60
Mae cyllid y sector cyhoeddus oddeutu 75.2% o wariant ar iechyd.
60
Er gwaethaf y gofal iechyd cyffredinol, cyfanswm y gwariant ar iechyd fel cyfran o CMC yn 2018 oedd yr isaf ymhlith gwledydd yr OECD ar 6.3% o CMC, o'i gymharu â chyfartaledd yr OECD o 9.3%.
60
Y disgwyliad oes ar gyfartaledd yw 78.6 mlynedd (75.9 ar gyfer dynion ac 81.3 ar gyfer menywod), o'i gymharu â chyfartaledd yr UE o 81 mlynedd.
60
Mae gan Dwrci un o'r cyfraddau
gordewdra
uchaf yn y byd, gyda bron i draean (29.5%) o'i phoblogaeth oedolion â
gwerth mynegai màs y corff
(BMI) sy'n 30 neu'n uwch.
61
Mae llygredd aer yn Nhwrci yn un o brif achosion marwolaethau cynnar.
62
Mae yna lawer o ysbytai preifat yn y wlad, ac mae hi'n elwa o dwristiaeth feddygol yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Daeth incwm twristiaeth iechydo dros $1B i Dwrci yn 2019. Ceir tua 60% o'r incwm o lawdriniaethau plastig a derbyniodd gyfanswm o 662,087 o dwristiaid wasanaeth yn y wlad yn yr un flwyddyn.
63
Swffi
- Urdd Mevlevi, a sefydlwyd gan ddilynwyr y cyfrinydd a'r bardd
Rumi
yn y
13g
, yn ystod SEMA. Mae'r seremoni yn un o 11 elfen Twrci ar Restrau Treftadaeth Ddiwylliannol Anniriaethol UNESCO.
64
Mae gan Dwrci ddiwylliant amrywiol iawn sy'n gyfuniad o wahanol elfennau o'r
Tyrcig
Anatolian
, Otomanaidd (a oedd ei hun yn barhad o ddiwylliannau Greco-Rufeinig ac Islamaidd) a diwylliant a thraddodiadau'r Gorllewin, a ddechreuodd gyda Gorllewinoli'r Ymerodraeth Otomanaidd. ac sy'n dal i barhau heddiw.
65
66
Dechreuodd y gymysgedd hon o ganlyniad i gyfarfyddiad y Twrciaid a'u diwylliant â diwylliant y bobloedd a oedd yn eu llwybr yn ystod eu hymfudiad o Ganol Asia i'r Gorllewin.
65
67
Mae diwylliant Twrcaidd yn ymdrech i fod yn wladwriaeth Orllewinol "fodern", tra'n parhau i gynnal gwerthoedd crefyddol a hanesyddol traddodiadol.
65
Datblygodd paentio Twrcaidd yn weithredol gan ddechrau o ganol y
19g
. Trefnwyd y gwersi paentio cyntaf yn yr hyn sydd bellach yn Brifysgol Dechnegol Istanbul (yr
Ysgol Peirianneg Filwrol Imperial ar
y pryd) ym 1793, at ddibenion technegol yn bennaf.
68
Ar ddiwedd y
19g
, roedd ffigwr dynol yn cael ei sefydlu fel astudiaeth o fewn paentio Twrcaidd, yn enwedig gydag Osman Hamdi Bey (1842–1910). Ymddangosodd
Argraffiadaeth
Impressionism
) yn nes ymlaen gyda Halil Pasha (c.1857–1939). Arlunwyr Twrcaidd pwysig eraill yn y 19g yw Ferik İbrahim Paşa (1815-1891), Osman Nuri Paşa (c.1839-1906), Şeker Ahmet Paşa (1841-1907), a Hoca Ali Riza (1864–1939).
Ymhlith y cerflunwyr Twrcaidd o fri rhyngwladol yn yr 20fed ganrif mae
Ali Hadi Bara
, Zühtü Müridoğlu, İlhan Koman, Kuzgun Acar ac Ali Teoman Germaner .
Ffurfiau nodedig o fewn celfyddyd Twrcaidd traddodiadol yw gwehyddu Carpedi a thapestri, gyda'u gwreiddiau yn y cyfnod cyn-Islamaidd. Yn ystod ei hanes hir, mae celf a chrefft gwehyddu carpedi a thapestrïau yn Nhwrci wedi integreiddio nifer o draddodiadau diwylliannol. Ar wahân i'r patrymau dylunio Tyrcig sy'n gyffredin, gellir canfod olion patrymau Persia a Bysantaidd hefyd. Mae tebygrwydd hefyd gyda'r patrymau a ddefnyddir mewn dyluniadau carpedi Armenaidd, Cawcasaidd a Chwrdaidd. Dylanwadodd dyfodiad Islam yng Nghanol Asia a datblygiad
celf Islamaidd
hefyd ar batrymau Tyrcig yn y cyfnod canoloesol. Mae hanes y dyluniadau, y motiffau a'r addurniadau a ddefnyddir mewn carpedi a thapestrïau Twrcaidd felly'n adlewyrchu hanes gwleidyddol ac ethnig y Twrciaid ac amrywiaeth ddiwylliannol
Anatolia
69
Coffi Twrcaidd gyda
Turkish delight
. Mae Coffi Twrcaidd yn dreftadaeth ddiwylliannol anniriaethol UNESCO.
70
71
Treftadaeth bwyd
Otomanaidd
yw bwyd Twrcaidd i raddau helaeth. Ym mlynyddoedd cynnar y Weriniaeth, cyhoeddwyd ychydig o astudiaethau am seigiau Anatolaidd rhanbarthol ond nid oedd bwyd yn rhan helaeth o astudiaethau gwerin Twrcaidd tan yr
1980au
, pan anogodd y diwydiant twristiaeth newydd wladwriaeth Twrci i noddi dau symposia bwyd. Roedd y papurau a gyflwynwyd yn y symposia yn cyflwyno hanes bwyd Twrcaidd ar "gontinwwm hanesyddol" a oedd yn dyddio'n ôl i darddiad Tyrcig yng Nghanol Asia ac yn parhau trwy'r cyfnodau Seljuk ac Otomanaidd.
72
Roedd bwyd Twrcaidd wedi'i hen sefydlu erbyn canol y 1400au, sef dechrau teyrnasiad chwe chan mlynedd
yr Ymerodraeth Otomanaidd
. Daeth saladau
iogwrt
, pysgod mewn olew olewydd, siarbet a llysiau wedi'u stwffio a'u lapio yn eitha cyffredin. Defnyddiodd yr ymerodraeth ei llwybrau tir a dŵr i fewnforio cynhwysion egsotig o bob cwr o'r byd. Erbyn diwedd yr
16g
, roedd gan y llys Otomanaidd dros 1,400 o gogyddion yn byw yn y llys, ac yn pasio deddfau yn rheoleiddio ffresni bwyd. Ers cwymp yr ymerodraeth yn y
Rhyfel Byd Cyntaf
(1914–1918) a sefydlu
Gweriniaeth Twrci
ym 1923, mae bwyd tramor fel saws hollandaise Ffrengig a bwyd cyflym y Gorllewin hefyd wedi gwneud eu ffordd i mewn i ddeiet modern Twrci.
73
2.0
2.1
Howard, Douglas Arthur (2001).
The History of Turkey
. Greenwood Publishing Group. t.
43
ISBN
978-0-313-30708-9
3.0
3.1
Sharon R. Steadman; Gregory McMahon (2011).
The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000–323 BC)
. Oxford University Press. tt. 3–11, 37.
ISBN
978-0-19-537614-2
. Cyrchwyd
23 Mawrth
2013
Casson, Lionel (1977).
"The Thracians"
The Metropolitan Museum of Art Bulletin
35
(1): 2–6.
doi
10.2307/3258667
ISSN
0026-1521
JSTOR
3258667
. Adalwyd 2021-10-26
Edwards, Iorwerth Eiddon Stephen (1977).
The Cambridge Ancient History
(yn Saesneg). Cambridge University Press. tt. 184, 787.
ISBN
978-0-521-08691-2
David Noel Freedman; Allen C. Myers; Astrid Biles Beck (2000).
Eerdmans Dictionary of the Bible
. Wm. B. Eerdmans Publishing. t. 61.
ISBN
978-0-8028-2400-4
. Cyrchwyd
24 Mawrth
2013
Mehmet Fuat Köprülü&Gary Leiser.
The origins of the Ottoman Empire
. t. 33.
"QA-114, 22 November 2020, Statement of the Spokesperson of Ministry of Foreign Affairs, Mr. Hami Aksoy, in Response to a Question Regarding Turkey's Putting on the Record its Determination to Obtain a Fair Position Under the International Climate Change Regime in the G20 Leaders' Declaration"
"The Political Economy of Regional Power: Turkey"
(PDF)
giga-hamburg.de
. Archifwyd o'r
gwreiddiol
(PDF)
ar 2014-02-10
. Cyrchwyd
18 Chwefror
2015
Metz, Helen Chapin, gol. (1996). "Geography".
Turkey: A Country Study
. Area handbook series (arg. fifth). Washington, DC: US GPO for the
Federal Research Division of the Library of Congress
ISBN
978-0-8444-0864-4
LCCN
95049612
"UN Demographic Yearbook"
(PDF)
. Cyrchwyd
1 Tachwedd
2010
US Library of Congress
"Geography of Turkey"
. US Library of Congress
. Cyrchwyd
13 December
2006
13.0
13.1
"Geography of Turkey"
. Turkish Ministry of Tourism. 2005
. Cyrchwyd
13 December
2006
"Biodiversity in Turkey"
. 6 Mai 2012. Archifwyd o'r
gwreiddiol
ar 7 Ebrill 2016
. Cyrchwyd
9 Awst
2014
"Turkey's flora and fauna"
allaboutturkey.com
. Cyrchwyd
12 Mehefin
2014
"Statistics"
milliparklar.gov.tr
. Ministry of Forest and Water – General Directorare of Nature Conservation and National Parks
. Cyrchwyd
12 Mehefin
2014
Kazancı, Nizamettin; Kuzucuoğlu, Catherine (2019), Kuzucuoğlu, Catherine; Çiner, Attila; Kazancı, Nizamettin, eds., "Threats and Conservation of Landscapes in Turkey" (yn en),
Landscapes and Landforms of Turkey
, World Geomorphological Landscapes (Springer International Publishing): 603–632,
doi
10.1007/978-3-030-03515-0_36
ISBN
978-3-030-03515-0
18.0
18.1
Can, O.E. (2004).
"Diyarbakır'da öldürülen leopar İran Parsı çıktı"
. Archifwyd o'r
gwreiddiol
ar 23 Hydref 2016
. Cyrchwyd
21 Gorffennaf
2015
Üstay, A.H. (1990).
21.0
21.1
21.2
21.3
21.4
21.5
21.6
"Climate of Turkey"
(PDF)
. General Directorate of Meteorology. Archifwyd o'r
gwreiddiol
(PDF)
ar 28 Mawrth 2014
. Cyrchwyd
24 Ionawr
2014
Clark, Ross (28 Hydref 2006).
"The wetter, the better"
The Independent
. London. Archifwyd o'r
gwreiddiol
ar 28 Ionawr 2012
. Cyrchwyd
2 Medi
2009
Edgecomb, Diane; Ahmed, Mohammed M.A.; Özel, Çeto (2007).
A fire in my heart: Kurdish tales
. Westport, CT: Libraries Unlimited. t. xv.
ISBN
978-1-59158-437-7
The outlines of the map of Kurdistan were taken from two sources: first, a map produced by the CIA in 1992 depicting areas with a Kurdish majority [...]
"The Results of Address Based Population Registration System, 2011"
. Turkish Statistical Institute. Archifwyd o'r
gwreiddiol
ar 2017-04-10
. Cyrchwyd
15 Chwefror
2012
Turkish Statistical Institute
(2010).
"Population statistics in 2009"
. Turkish Statistical Institute. Archifwyd o'r
gwreiddiol
ar 2010-12-04
. Cyrchwyd
28 Ionawr
2010
Bayir, Derya (22 Ebrill 2016).
Minorities and Nationalism in Turkish Law
(yn Saesneg). Routledge. tt. 144–145.
ISBN
978-1-317-09579-8
"Toplumsal Yapı Araştırması 2006"
(PDF)
KONDA Research and Consultancy
. 2006. Archifwyd o'r
gwreiddiol
(PDF)
ar 15 Chwefror 2017
. Cyrchwyd
21 Chwefror
2015
Mutlu, Servet (1996).
"Ethnic Kurds in Turkey: A Demographic Study"
International Journal of Middle East Studies
28
(4): 517–541.
doi
10.1017/S0020743800063819
"Hattusha: the Hittite Capital"
whc.unesco.org
. Cyrchwyd
12 Mehefin
2014
Masters, Bruce (2013).
The Arabs of the Ottoman Empire, 1516–1918: A Social and Cultural History
(yn Saesneg). Cambridge University Press.
ISBN
978-1-107-03363-4
Somel, Selcuk Aksin (2010).
The A to Z of the Ottoman Empire
(yn Saesneg). Scarecrow Press.
ISBN
978-1-4617-3176-4
Marushiakova, Elena; Popov, Veselin Zakhariev; Popov, Veselin; Descartes), Centre de recherches tsiganes (Université René (2001).
Gypsies in the Ottoman Empire: A Contribution to the History of the Balkans
(yn Saesneg). Univ of Hertfordshire Press.
ISBN
978-1-902806-02-0
Roderic.
Zürcher, Erik Jan (2004).
Turkey: A Modern History
. London: I. B. Tauris. tt. 93–5.
Shaw and Shaw, Stanford J. and Ezel Kural (1977).
History of The Ottoman Empire and Modern Turkey Vol. II
. Cambridge: Cambridge University Press. tt. 274–9, 282–7.
Schaller, Dominik J.; Zimmerer, Jürgen (2008). "Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction".
Journal of Genocide Research
10
(1): 7–14.
doi
10.1080/14623520801950820
ISSN
1462-3528
Roderic H. Davison
; Review "From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919–1920" by Paul C. Helmreich in
Slavic Review
, Vol. 34, No. 1 (March 1975), pp. 186–187
Peter S. Goodman (18 Awst 2018).
"The West Hoped for Democracy in Turkey. Erdogan Had Other Ideas"
The New York Times
. Cyrchwyd
18 Ebrill
2021
"Recep Tayyip Erdogan: Turkey's pugnacious president"
BBC News
. 27 Hydref 2020
. Cyrchwyd
18 Ebrill
2021
Steven A. Cook (21 Gorffennaf 2016).
"How Erdogan Made Turkey Authoritarian Again"
The Atlantic
. Cyrchwyd
18 Ebrill
2021
Katzner, Kenneth
(2002).
Languages of the World, Third Edition
. Routledge.
ISBN
978-0-415-25004-7
"Turkey Overview"
. minorityrights.org. Archifwyd o'r
gwreiddiol
ar 9 Medi 2015.
44.0
44.1
44.2
"Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor"
. Milliyet.com.tr
. Cyrchwyd
4 Tachwedd
2012
Kahl, Thede
(2006).
"The Islamisation of the Meglen Vlachs (Megleno-Romanians): The Village of Nânti (Nótia) and the "Nântinets" in Present-Day Turkey"
Nationalities Papers
34
(1). tt. 71–90.
doi
10.1080/00905990500504871
"Interactive Atlas of the World's Languages in Danger"
. UNESCO
. Cyrchwyd
9 Awst
2014
"People at risk of poverty or social exclusion"
ec.europa.eu
Eurostat
. Cyrchwyd
27 Rhagfyr
2020
"Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Turkey | Data"
data.worldbank.org
. Cyrchwyd
14 Ebrill
2021
"New World Bank Report Looks at Turkey's Rise to the Threshold of High-Income Status and the Challenges Remaining"
World Bank
. 10 Rhagfyr 2014
. Cyrchwyd
14 Ebrill
2021
"Turkey Foreign Exchange Reserves"
. CEIC
. Cyrchwyd
14 Ebrill
2021
Bartolomiej Kaminski; Francis Ng (1 Mai 2006).
"Turkey's evolving trade integration into Pan-European markets"
(PDF)
. World Bank. t. 3. Archifwyd o'r
gwreiddiol
(PDF)
ar 14 Mehefin 2007
. Cyrchwyd
27 December
2006
"2015 Production Statistics"
. Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles. Archifwyd o'r
gwreiddiol
ar 2011-05-01
. Cyrchwyd
31 Awst
2016
"The Shipbuilding Industry in Turkey"
(PDF)
. OECD. September 2011.
"About Best-Selling Home Appliance Brand Beko UK"
. Cyrchwyd
9 Awst
2014
"Beko Avrupa'da üçüncülüğe oynuyor"
. Cyrchwyd
9 Awst
2014
"The Unknown TV Giant – Businessweek"
Bloomberg.com
. 9 Mehefin 2006
. Cyrchwyd
9 Awst
2014
"Turkey: Agriculture and Rural Development"
(PDF)
. Cyrchwyd
9 December
2011
58.0
58.1
"Tourism Statistics"
(PDF)
. Culture and tourism Ministry. Archifwyd o'r
gwreiddiol
(PDF)
ar 11 Ebrill 2019
. Cyrchwyd
27 Mawrth
2019
UNWTO Tourism Highlights: 2019 Edition | World Tourism Organization
. 2019.
doi
10.18111/9789284421152
ISBN
978-92-844-2115-2
60.0
60.1
60.2
60.3
60.4
Atun, Rifat (1 Hydref 2020). "Transforming Turkey's Health System".
The New England Journal of Medicine
373:14
"WHO Mean Body Mass Index (BMI)"
. World Health Organization
. Cyrchwyd
5 Chwefror
2019
Akyuz, Ezgi; Samavati, Mehrdad; Kaynak, Burcak (14 Awst 2020).
"Spatial distribution of health risks associated with PM2.5 in Turkey and Iran using satellite and ground observations"
Atmospheric Pollution Research
11
(12): 2350–2360.
doi
10.1016/j.apr.2020.08.011
ISSN
1309-1042
"Health tourism earns above $1B to Turkey in 2019, under spotlight with COVID-19"
Daily Sabah
. 20 Awst 2020
. Cyrchwyd
8 Ebrill
2021
"UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists"
unesco.org
. Archifwyd o'r
gwreiddiol
ar 15 Gorffennaf 2014
. Cyrchwyd
3 Gorffennaf
2014
65.0
65.1
65.2
Ibrahim Kaya (2004).
Social Theory and Later Modernities: The Turkish Experience
. Liverpool University Press. tt. 57–58.
ISBN
978-0-85323-898-0
. Cyrchwyd
12 Mehefin
2013
Erhan Solmaz (2021).
"How a Country Turkey? Cultural and Sociological Situation in Turkey"
. Simit Çay
. Cyrchwyd
14 Ionawr
2021
Royal Academy of Arts
(2005).
"Turks – A Journey of a Thousand Years: 600–1600"
. Royal Academy of Arts. Archifwyd o'r
gwreiddiol
ar 18 Chwefror 2007
. Cyrchwyd
12 December
2006
Antoinette Harri; Allison Ohta (1999).
10th International Congress of Turkish Art
. Fondation Max Van Berchem.
ISBN
978-2-05-101763-3
The first military training institutions were the Imperial Army Engineering School (Mühendishane-i Berr-i Hümâyun, 1793) and the Imperial School of Military Sciences (Mekteb-i Ulûm-ı Harbiye-i Şahane, 1834). Both schools taught painting to enable cadets to produce topographic layouts and technical drawings to illustrate landscapes ...
Brueggemann, Werner; Boehmer, Harald (1982).
Teppiche der Bauern und Nomaden in Anatolien = Carpets of the Peasants and Nomads in Anatolia
(arg. 1st). Munich: Verlag Kunst und Antiquitäten. tt. 34–39.
ISBN
978-3-921811-20-7
"Turkish coffee culture and tradition"
. UNESCO. 5 December 2013
. Cyrchwyd
18 Awst
2014
Çakır Morin, Arzu (5 December 2013).
"Türk kahvesi Unesco korumasında"
Hürriyet
(yn Tyrceg). Istanbul
. Cyrchwyd
18 Awst
2014
Claflin, Kyri W.; Scholliers, Peter (2013).
Writing Food History: A Global Perspective
. Berg.
ISBN
978-0-85785-217-5
"Food in Turkey – Turkish Food, Turkish Cuisine"
foodbycountry.com
. Cyrchwyd
12 Awst
2014
Twrci
US