Пушту теле — Википедия

Пушту теле — Википедия
Эстәлеккә күсергә
Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Пушту
Телдең үҙатамаһы
پښتو
Илдәр
Афғанстан
, Төньяҡ-көнбайыш
Пакистан
Регионы
Пуштунистан
Рәсми хәле
Афғанстан
Хайбер-Пахтунхва
Был телдә һөйләшеүселәр һаны
от 40 до 60 млн
Телде белеүселәр
33
Һаҡлыҡ хәле
Хәүефһеҙ
Классификация
Категория
Евразия телдәре
Һинд-европа телдәре
Һинд-иран тармағы
Иран телдәре
Көньяҡ иран төркөмсәһе
Көньяҡ-көнсығыш иран төркөмсәһе
Әлифба
ғәрәп алфавиты
пушту билдәләрен өҫтәү менән
Тел коды
ГОСТ 7.75–97
пуш 550
ISO 639-1
ps
ISO 639-2
pus
ISO 639-3
pus — дөйөм
pst — үҙәк пушту
pbu — төньяҡ пушту
pbt — көньяҡ пушту
Был телдә Википедия
Шаблон:
просмотр
обсуждение
править
Пушту
прим. 1
(үҙатамаһы. پښتو [paʂto:], [paxto:], [pa:çte:]
прим. 2
) — пуштундар теле,
көнсығыш иран телдәренең
береһе.
Афғанстандың
(дари менән берлектә) һәм
Пакистандың
ҡайһы бер төбәктәренең рәсми теле булып тора. Бөтә көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш Афғанстанда һәм төньяҡ-көнбайыш Пакистанда, шулай уҡ пуштун
диаспораһында
таралған.
Күп һанлы диалекттары бар, улар, төрлө классификациялар буйынса, ике, өс йәки дүрт төркөмгә берләшә.
Атамаһы тураһында
үҙгәртергә
сығанаҡты үҙгәртеү
Урыҫ теле
ндә был телде билдәләү өсөн өс төп термин бар: пушту, пашто һәм афған.
«Пушту» хәҙерге ваҡытта урыҫ телле әҙәбиәттә был телдең төп атамаһы булып тора. Бындай форманың теүәл килеп сығышы билдәһеҙ. Моғайын, был телдең иҫкергән (Pushtu) атамаһының
инглизсә
транслитерация
һы.
Көньяҡ-көнбайыш диалекттарҙа (
Ҡандағар
, Харнай) «пашто» был телдең үҙатамаһы булып тора
. *Parsawā — «
фарсы
» һүҙе
. Төрлө
диалект
тарҙа үҙатамаһы икенсе төрлө яңғырай («Диалекттар» бүлегендә таблицаны ҡарағыҙ).
Был телдә һөйләшеүселәр урыҫса пуштундар йәки
афғандар
тип атала. Һуңғыһы милләте ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, Афғанстанда йәшәгән бөтә кешеләрҙе лә аңлата. Пуштун үҙатамаһы — берлек һанда pəʂˈtu: n/pəxˈtu: n, күплек һанда pəʂˈta:ˌnə/pəxˈta:ˌnə; Пакистанда уларҙы шулай уҡ патхандар (pəˈʈʰɑ:n) тип тә атайҙар.
Рус телле эштәрҙә төрлө исемдәрҙең бүленеше
Пушту
Пашто
Афған
Пушту // Большая российская энциклопедия.
Асланов М. Г. Пушту-русский словарь. М., 1985.
Бертельс Е. Э. Строй языка пушту. Л., 1936.
Ганиев А. Г. Очерки по глагольной фразеологии литературного пушту. Ташкент, 1985.
Дворянков Н. А. Язык пушту. М., 1960.
Калинина З. М. Очерки лексикологии современного литературного пушту. М., 1972.
Калинина З. М. Сложноподчинённые предложения в современном литературном пушту. М., 1966.
Лебедев К. А. Грамматика языка пушту. М., 1970.
Лебедев К. А., Яцевич Л. С., Конаровский М. А. Русско-пушту-дари словарь. М., 1983.
Лебедев К. А., Калинина З. М., Яцевич Л. С. Учебник афганского языка (пушту). М., 1963.
Лебедев К. А., Яцевич Л. С., Калинина З. М. Русско-афганский словарь (пушту). М., 1973.
Ханеев М. В. Грамматика языка пушту в таблицах. М., 2003.
Лебедев К. А. Грамматика языка пашто. М., 1956.
Лившиц В. А., Оранский И. М. Изучение афганского языка (пашто) в отечественной науке // Очерки по истории изучения иранских языков. М., 1962.
Грюнберг А. Л. Очерк грамматики афганского языка (пашто). Л., 1987.
Мошкало В. В. Афганский (пашто) язык // Языки мира. Иранские языки III. Восточноиранские языки. М.: 2000.
Асланов М. Г. Афганско-русский словарь. М., 1966.
Грюнберг А. Л. Очерк грамматики афганского языка (пашто). Л., 1987.
Грюнберг А. Л., Эдельман Д. И. Афганский язык // Основы иранского языкознания. Новоиранские языки: восточная группа. М., 1987.
Зудин П. Б. Русско-афганский словарь. М., 1955; 2 е изд. М., 1963.
Лебедев К. А., Калинина З. М., Яцевич Л. С. Учебник афганского языка (пушту). М., 1963.
Лебедев К. А., Яцевич Л. С., Калинина З. М. Русско-афганский словарь (пушту). М., 1973.
Лившиц В. А., Оранский И. М. Изучение афганского языка (пашто) в отечественной науке // Очерки по истории изучения иранских языков. М., 1962.
Шафеев Д. А. Краткий грамматический очерк афганского языка // П. Б. Зудин. Русско-афганский словарь. М., 1955.
Мошкало В. В. Афганский (пашто) язык // Языки мира. Иранские языки III. Восточноиранские языки. М.: 2000.
Классификацияһы
үҙгәртергә
сығанаҡты үҙгәртеү
Паштола, башҡа
көнсығыш-иран телдәре
ндә (памир телдәрендә) кеүек үк, енес категорияһы һәм тура һәм ситләтелгән килеш айырмаһы һаҡланған. Уларҙан тыш атама килеш бар. Килеш мөнәсәбәттәре ижектәр менән күрһәтелә.
Фонетикала
һәм
һүҙлектә
күрше һинд телдәренең йоғонтоһо һиҙелә.
Лексика
һы сығышы буйынса пуштун (мәҫәлән, «ورځ»
wradz
«көн»), фарсы («جسمان»
ȃsemȃn
«күк йөҙө») һәм һинд (
kəṛkəy
«тәҙрә»,
که‍ڑکی
kʰiṛki) һүҙҙәренән тора.
Дин
фән
һәм
сәйәсәт
өлкәләрендә ғәрәп лексикаһы өҫтөнлөк итә ((اجتماع
ijtimȃ
«йыйылыш, йәмғиәт»), ҡағиҙә булараҡ, фарсы аша үҙләштерелгән (шуның арҡаһында пуштула ҡайһы бер ғәрәп хәрефтәрендә фарсы әйтелеше һаҡлана — мәҫәлән.: مريض («ауырыу»)
ғәрәп теле
ндә —
marȋdˤ
эмфатик" dˤ" менән,
marȋz
; اجتماع;
ijtimȃʕ
un
) («йәмғиәт, йыйылыш» тип фарсы һәм пуштула әйтәләр) ғәрәпсә тамаҡ менән әйтелә, пуштула «'айн» әйтелмәй:
ijtimȃ
Иран телдәре менән сағыштырғанда төп иран лексикаһы боронғо. Түбәндәге таблица был айырмалары күрһәтелә
Башҡорт теле
нә тәржемәһе
Фарсы теле
Тажик теле
Шугнан теле
Рушан теле
Сарыколь теле
Вахан теле
Пушту
Осетин теле
Авестий теле
«ул»
pesær
(پسر)
писар
puts
puc
pɯts
putr
zo:j
zu:j
(زوي)
furt
putra
«ут»
ɒːtæʃ
(اتش)
оташ
joːts
yuc
juts
rɯχniɡ
wo:r
o:r
(اور)
art
âtar
«һыу»
ɒːb
(اب)
об
xats
xats
xats
jupk
ubə
obə
(ابه)
don
aiwyô
ap
«ҡул суғы»
dæst
(دست)
даст
ðust
ðost
ðɯst
ðast
lɑ:s
(لاس)
dus
zasta
«табан»
pɒː
(پا)
по
poːð
pu:ð
peð
puð
pxa, pʂa
(پښه)
fad
«теш»
dændɒːn
(دندان)
дандон
ðinðʉn
ðinðon
ðanðun
ðɯnðɯk
ɣɑ:x, ɣɑ:ʂ
(غاښ)
dændag
«күҙ»
t͡ʃeʃm
(چشم)
чашм
tsem
cam
tsem
tʂəʐm
stərɡa
(سترګه)
cæstæ
chashman
«ат»
æsb
(اسب)
асп
voːrdʒ
vurdʒ
vurdʒ
jaʃ
ɑ:s
(آس)
æfsæ
aspa
«болот»
æbr
(ابر)
абр
abri
abr
varm
mur
ʊrijədz
(اوريځ)
ævragh
«бойҙай»
gændom
(گندم)
гандум
ʒindam
ʒindam
ʒandam
ɣɯdim
ɣanəm
(غانم)
mænæwæ
«ит»
ɡuʃt
(گوشت)
гушт
ɡuːxt
ɡuːxt
ɡɯxt
ɡuʂt
ɣwəxa, ɣwəʂa
(غوښه)
fid
«күп»
besjɒːr
(بسيار)
бисёр
bisjoːr
ghak,fana
pɯr
təqi
ɖe:r, zijɑ:t
(ډېر، زيات)
bewræ
paoiri
paoirîsh
pouru
«бейек»
bolænd
(بلند)
баланд
biland
biland
bɯland
bɯland
lwəɻ
(لوړ)
bærzond
berezô
berezañt
«алыҫ»
duːr
(دور)
дур
ðar
ðar
ðar
ðir
ləre:
lərə
(لره، لرې)
idard
dûra
dûrât
«һәйбәт»
xuːb
(خوب)
хуб
χub
bashand
tʃardʒ
baf
xə, ʂə
(ښه)
xwarz
vohu
«бәләкәй»
kuːtʃækʲ
(كوچك))
хурд
dzul
bucik
dzɯl
dzəqlai
ləɡ, ləʐ
((کوچینی
сығанаҡ
3035
көн
күрһәтелмәгән
источник не указан 1770 дней
)لږ)
minkhij
«һөйләргә»
goftæn
(گفت),
guːy
- (گوی)
гуфтан
гӯй
lʉvd
luvd
levd
xənak
wajəl
(ويل)
dzorun
aoj
-,
mrû
-,
sangh
«эшләргә»
kʲærdæn
(كرد),
kon
- (کن)
кардан
кун
tʃiːd
tʃigo
tʃeiɡ
tsərak
kawəl
(کول)
kænun
kar
«күрергә»
didæn
(ديد),
biːn
- (بین)
дидан
бин
wiːnt
wuːnt
wand
winɡ
li:dəl, wi:n-
(ليدل، وینـ)
winun
dî
Лингвогеографияһы
үҙгәртергә
сығанаҡты үҙгәртеү
Географик таралышы
үҙгәртергә
сығанаҡты үҙгәртеү
Пушту Афғанстан телдәре картаһында
Афғанстанда милли тел булараҡ, Пушту илдең көнсығышында, көньяғында һәм көньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ төньяҡта һәм көнбайышта айырым анклавтарҙа таралған. Төрлө баһалар буйынса, Пушту — Афғанстан халҡының 35 — 60 процентының туған теле
Пакистанда пушту — төбәк теле, был телдә Пакистан халҡының яҡынса 15,42 проценты һөйләшә
10
11
. Пашту телендә һөйләшеүселәрҙең күпселеге Хайбер Пахтунхвала һәм ырыу-ҡәбиләләр төбәгендә, шулай уҡ Төньяҡ Белуджистанда тупланған. Бынан тыш, пуштула Пәнжәбтең Миянвали һәм Атток райондарында, шулай уҡ
Карачи
һәм
Хәйҙәрабад
тың ҙур
диаспора
лары һөйләшә
12
13
Пуштун общиналары
Тажикстан
да, Джаммула һәм Кашмирҙа,
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
ндә,
Сәғүд Ғәрәбстаны
нда, Ирандың төньяҡ-көнсығышында (башлыса Көнсығыш
Хорозан
өлкәләрендә, Афғанстан сигенә яҡын), шулай уҡ
Америка Ҡушма Штаттары
нда,
Бөйөк Британия
ла,
Таиланд
та,
Канада
ла,
Германия
ла,
Голландия
ла,,
Швеция
ла,
Австралия
ла,
Япония
ла,
Рәсәй
ҙә,
Яңы Зеландия
ла,
Ҡаҙағстан
да һәм башҡа илдәрҙә бар
14
15
16
17
18
19
20
Диалекттары
үҙгәртергә
сығанаҡты үҙгәртеү
Пушту диалекттарында үҙатаманың әйтелеше
Ҡала
Әйтелеше
Хост
Pāçte
Вардак
Paçto
Банну, Вана
Pāšte
Кветта
Pašto
Ҡандағар
Paʂto
Кабул
Paxto
Джамруд
Pāxto
Пешавар
Puxto
Диакритик билдәләр
үҙгәртергә
сығанаҡты үҙгәртеү
Пуштуҙа түбәндәге һуҙыу (
огласовка
) ҡулланыла:
Һуҙыу (Огласовка)
Атамаһы
Әйтелеше
َـ
zwar
fatha
[a]
ٙـ
zwarakəy
[ə]
ِـ
zer
kasra
[i]
ُـ
peš
zamma
[u]
ـٗ
peš
zamma
[o]
ْـ
sukȗn
һуҙынҡының булмауы
Текст өлгөләре
үҙгәртергә
сығанаҡты үҙгәртеү
Калам Рахман Бабанан өҙөк:
زه رحمان په خپله ګرم يم چې مين يمه
چې دا نور ټوپن مې بولي ګرم په څه}}
Zə Rahmɑn pə xpəla gram jam t͡ʃe majan jama
t͡ʃe d̪ɑ nor ʈopan me boli gram pə t͡sə
«Мин, Рахман, ғашиҡ булыуымда үҙемде ғәйепләйем,
Ни өсөн һуң мине был донъя ғәйепләй?»
Мәҡәл (
маталь
):
اوبه په ډانګ نه بېليږي}}
Obə pə ḍāng na belegī
«Һыуҙы ҡойма менән кәртәләп алыу мөмкин түгел» (тәбиғи сәбәптәр буйынса нимә бергә булырға тейешлене айырып булмай.
Рәсәйҙә өйрәнеү тарихы
үҙгәртергә
сығанаҡты үҙгәртеү
Шулай уҡ ҡарағыҙ
үҙгәртергә
сығанаҡты үҙгәртеү
Афғанстан әҙәбиәте
Иҫкәрмәләр
үҙгәртергә
сығанаҡты үҙгәртеү
ЮНЕСКО телдәр атласы
Hallberg, Daniel G. 1992. Pashto, Waneci, Ormuri. Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4.
Comrie, Bernard. The World’s Major Languages. Oxford University Press, 1990
Gawarjon (高尔锵/Gāo Ěrqiāng).
Outline of the Tajik language (塔吉克语简志/Tǎjíkèyǔ Jiǎnzhì).
— Beijing: Nationalities Publishing House, 1985.
Pashto language
(билдәһеҙ)
Encyclopædia Britannica.
Дата обращения: 7 декабрь 2010.
Архивировано
15 август 2010 года.
Languages: Afghanistan
(билдәһеҙ)
Central Intelligence Agency
The World Factbook.
Дата обращения: 18 сентябрь 2010.
Архивировано из
оригинала
15 октябрь 2013 года.
2013 йыл 15 октябрь
архивланған
Brown, Keith; Sarah Ogilvie.
Concise encyclopedia of languages of the world
(инг.)
— Elsevie, 2009.
— P.
845.
ISBN 0-08-087774-5
. — «
Pashto, which is mainly spoken south of the mountain range of the Hindu Kush, is reportedly the mother tongue of 60 % of the Afghan population.
».
Pashto
(билдәһеҙ)
UCLA International Institute: Center for World Languages
University of California, Los Angeles
Дата обращения: 10 декабрь 2010.
Архивировано из
оригинала
3 ғинуар 2009 года.
2009 йыл 3 ғинуар
архивланған
AFGHANISTAN v. Languages
(билдәһеҙ)
Ch. M. Kieffer
Encyclopædia Iranica.
— «
A. Official languages. Paṧtō (1) is the native tongue of 50 to 55 percent of Afghans...
Дата обращения: 10 октябрь 2010.
Архивировано
21 ғинуар 2012 года.
Government of Pakistan: Population by Mother Tongue
{{{2}}}.
سرائیکی ساݙی قومی زبان ہے
: Languages of Pakistan
(билдәһеҙ)
Дата обращения: 13 сентябрь 2014.
Архивировано
3 ноябрь 2014 года.
Sharmeen Obaid-Chinoy.
Karachi's Invisible Enemy
(билдәһеҙ)
PBS
(17 июль 2009).
Дата обращения: 24 август 2010.
Архивировано
20 сентябрь 2019 года.
In a city of ethnic friction, more tinder
(билдәһеҙ)
The National
(24 август 2009).
Дата обращения: 24 август 2010.
Архивировано
25 август 2011 года.
Pashto, Southern
(билдәһеҙ)
SIL International
Ethnologue: Languages of the World, 14th edition
(2000).
Дата обращения: 18 сентябрь 2010.
Архивировано
26 июнь 2008 года.
Walter R Lawrence,
Imperial Gazetteer of India. Provincial Series
, pg 36-37,
Link
2014 йыл 18 ноябрь
архивланған
Study of the Pathan Communities in four States of India
(билдәһеҙ)
Khyber.org.
Дата обращения: 7 июнь 2009.
Архивировано
11 май 2009 года.
2008 йыл 14 май
архивланған
Phonemic Inventory of Pashto
(билдәһеҙ)
(PDF).
CRULP.
Дата обращения: 7 июнь 2007.
Архивировано
23 июль 2007 года.
Languages of United Arab Emirates
(билдәһеҙ)
SIL International
Ethnologue: Languages of the World.
Дата обращения: 27 сентябрь 2010.
Архивировано
31 ғинуар 2013 года.
Languages of Iran
(билдәһеҙ)
SIL International
Ethnologue: Languages of the World.
Дата обращения: 27 сентябрь 2010.
Архивировано из
оригинала
4 февраль 2012 года.
Languages of United Kingdom
(билдәһеҙ)
SIL International
Ethnologue: Languages of the World.
Дата обращения: 27 сентябрь 2010.
Архивировано
13 февраль 2013 года.
Әҙәбиәт
үҙгәртергә
сығанаҡты үҙгәртеү
Мсерианц Л. З.
Статья в сборнике Научной ассоциации «Афганистан». — М.
1924
Raverty H. G. Dictionary of the Pushto or Afghan Language.
1867
Raverty H. G. Pushto Manual. — L.
1880
Geiger W. Die Sprache der Afghanen, Grundriss d. iranischen Philologie. B. II. — Strassburg.
1895
1904
(с подробной библиографией).
Статья основана на материалах Литературной энциклопедии 1929—1939.
Н. А. Дворянков
. Язык пушту.
К. А. Лебедев. Афганистан: язык, литература, этнография. — М. 2003.
М. Г. Асланов. Пушту-русский словарь. — М. 1985.
Һылтанмалар
үҙгәртергә
сығанаҡты үҙгәртеү
Free Online Pashto Dictionaries.
Дворянков Н. А
Язык пушту
.: Вост. лит., 1960.
— 99
с.
— (
Языки зарубежного Востока и Африки
).
1400 экз.
Тел грамматикаһы Пушту К. А. Лебедева
2015 йыл 12 май
архивланған
Афған-рус һүҙлеге М. Г. Асланова.
2015 йыл 12 май
архивланған
Көнсығыш элементтарын индереп, көнбайыш лексикаһы нигеҙендә башҡарылған.
Также в русском языке используются названия
пашто́, афга́нский язы́к
(чаще),
пашту́, пахто́, патха́ни́
(крайне редко).
См. таблицу по диалектам в статье.
Өҙөмтә хатаһы: "прим." төркөмөнөң ғәмәлдәге

тамғалары өсөн кәрәкле

тамғаһы табылманы
» битенән алынған
Категориялар
Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар
Википедия:Cite web (заменить webcitation-архив: deadlink no)
Пакистан телдәре
Афғанстан телдәре
Телдәр
Иҫкәрмәләрендә хаталар булған биттәр
Йәшерелгән категориялар:
Википедия:Статьи о языках с картой из Викиданных
Википедия:Cite web (не указан язык)
ISBN серле һылтанмаһын ҡулланған биттәр
Пушту теле
Тема өҫтәү