Verenigte Staten – Wikipedia

Verenigte Staten – Wikipedia
Zum Inhalt springen
Vun Wikipedia
United States of America, USA
Flagg
Wapen
Wahlspröök
: E Pluribus Unum, In God we trust (vun 1956 af an)
Natschonalhymne
The Star-Spangled Banner
Hööftstadt
Washington D.C.
Gröttste Stadt
New York
Amtsspraak
keen Amtsspraak fastleggt, man de facto:
Engelsch
Regeren
Präsident
Präsidiale
Bundsrepublik
Donald Trump
Souveränität
Vun
Grootbritannien
4. Juli
1776
Grött
• Allens
• Water (%)
9.826.630
km²
Inwahnertall
• 2006 afschätzt
Inwahnerdicht
300.888.812
31/km²
Geldsoort
US-Dollar
USD
BBP
23.315.080.560.000 US-Dollar, 25.462.700.000.000 US-Dollar, 27.720.709.000.000 US-Dollar, 28.750.956.130.000 US-Dollar
(2004)
$ 44.825 $ je Kopp
Tietzoon
UTC
-5 bit UTC -10 (
UTC
Internet-TLD
.us
, .mil un .gov
ISO 3166
US
Vörwahl
+1
De
Verenigten Staten vun Amerika
(USA, United States of America) sünd en
Bundsstaat
in
Noordamerika
. 50
Bundsstaten
höört dorto. Nahwers sünd
Kanada
Mexiko
un över de
Beringstraat
ok
Russland
. De
Hööftstadt
is
Washington
. In'n
Januar
2007
leven dor 300.888.312 Inwahners. Dat
BBP
liggt bi 44.828 US-$/Inwahner.
Etymologie vun de Landsnaam
ännern
Bornkood ännern
De eerste Maal, dat de
engelsche
Uutdruck
United States of America
in een Sokument steit, dateert op den 2. Januar 1776, as
Stephen Moylan
, een Adjutant in de
Continental Army
vun
George Washington
, enen Breev an
Joseph Reed
, schreev un üm Stütt in de
Unafhangigkeidskrieg
fraag.
Dat eerste Maal, dat de Landsnaam so in druckt Form to lesen stüün, weer op den 6. April 1776 in enen annonymen Essay in de
The Virginia Gazette
, een
Dagblad
uut
Williamsburg
in
Virginia
Een beten later schreev
Thomas Jefferson
op den 11. Juni 1776
United States of America
in ene groffe Skizz för de
amerikaansche Unafhangigkeidsverklaren
de de
Second Continental Congress
op den 4. Juli 1776 annamen het.
America
is de feminine Form vun
Americus Vesputius
sien Vöörnaam, wat de latiensche Form vun
Amerigo Vespucci
(1454–1512) sien Naam is.
Amercius
stammt vun de ooldhoogdüütsch Naam
Emmerich
. Den Naam Amerika bruken de düütschen Kartografen
Martin Waldseemüller
un
Matthias Ringmann
1507 dat eerste Maal.
10
Demografie
ännern
Bornkood ännern
Dat
U.S. Census Bureau
tell bi Zensus op den 1. April 2020 331.449.281 Inwahners in de Verenigten Staten.
11
. So sünd de Verenigten Staten na China un Indien dat Land mit de drüddgröttste Inwahnertall.
12
Dat Census Bureau schätt de Inwahnertall för 2024 op 340.110.988, war een Wassdoom vun 2,6% sied 2020 is.
13
2023 weren 51% vun de Amerikaners över 15 verheiraadt, 6% weren Wittfroen oder Wittmänner, 10% weren scheden, un 34% unverheiraadt.
14
2023, de
Geboortenraat
liggt bi 1,6 Kinner je Fro,
15
un het mit 23% weltwied den gröttsten Andeel Kinners mit Ölern, de jüm alleen optrecken doot.
16
De Minschen in de Verenigten Staten sünd bannig divers.
17
Witte Amrikaners sünd de gröttste Grupp mit 57.8%.
18
Hispaansche un Latienamerikaansche sünd de tweedgröttste Grupp mit 18.7%,
Afroamerikaners
mit 12.1% de drüddgröttste, Asiaatschamerikaansche sünd mit 5.9% op den veerten Platz, Native Americans maken rund 1%.
19
Some 574 Native tribes are federally recognized.
20
2024 weer dat Mediaanöller 39.1 Jaren.
21
Spraken
ännern
Bornkood ännern
Meest spraken Spraken in de USA
Wieldes veel Spraken in de Verenigten Staten spraken warrt, is Amerikaansch Engelsch de lingua franca.
22
Engelsch weer al lang
de facto
Amtsspraak. Donald Trump maak 2025 mit de
Executive Order 14224
Engelsch ook de offitschelle Amtsspraak.
23
28 Bundsstaten un de
Jumfern-Eilannen
leggt Engelsch as Amtsspraak fast; 19 Staten un Washington D. C. hebbt kene offitschelle Amtsspraak.
24
Hawaii, Alaska, South Dakota, Amerikaansch Samoa, Puerto Rico, Guam un Noord-Mariana-Eilannen laat ook regiobale indigene Spraken as Amtsspraken gellen.
25
26
27
169 indigene Spraken warrt vundaag noch spraken.
28
In Puerto Rico is Spaansch wieder verbreidt as Engelsch.
29
Besünners in den Middelwesten warrt ok noch 'n beten
Plattdüütsch
snackt, to'n Bispeel in
Iowa
Missouri
Washington
un
Wisconsin
Geographie
ännern
Bornkood ännern
Staat
ännern
Bornkood ännern
De Verfaten is de oolste demokraatsche Verfaten, de hüüt noch bruukt warrt.
Politisch System
ännern
Bornkood ännern
Dat politisch System vun de Vereenigten Staten is en
Bundsstaat
mit en starken
Präsidenten
an de Spitz vun den Bund. Siet 2025 is dat
Donald Trump
. He is de 45. Mann, de düt Amt utfüllen deit.
De Präsident is Baas vun de
Exekutive
. In een Person is he
Böverst vun’n Staat
un
Baas vun de Regeern
. Bovenhen is he ok noch Böverst Befehlhebber vun de
Strietkräft vun de Vereenigten Staten
De
Legislative
is de
Kongress
. Hüdigendags is dat de 115. Kongress vun de Vereenigten Staten, wo de
Republikaansch Partei
de Mehrheit in hett. In düssen Kongress sitt Afordenten ut al 50 Bundsstaten, de wählt wurrn sünd. De
Verfaten
schrifft vör, dat de Kongress sik ut twee Kammern tohopensetten deit. He hett dat Seggen över den Huushollt un draff Gesetten in Gang bringen. Vunwegen sien Hoheit över den Huushollt un dormit över de Utgaven vun den Staat hett de Kongress bannig veel to Seggen in de amerikaansche Politik. He alleen draff Bundsgesetten rutgeven un annere Länner den Krieg verklaren. De eerste Kammer vun’n Kongress is dat
Repräsentantenhuus
. De tweede Kammer is de
Senat
Verdrääg mit frömde Staten weert vun’n Präsidenten ünnertekent, mütt avers vun den Senat in Gang sett (ratifizeert) weern. De Präsident hett dat Recht, Ministers oder hoge Richters (besunners to dat Böverst Gericht) vör to slahn, man de Senat mutt ok hier den Vörslag vun’n Präsidenten annehmen.
De Liddmaten vun dat Repräsentantenhuus weert för twee Johren wählt. Jedeen Repräsentant steiht in för den Wahlbezirk vun sien Bundsstaat. Wie veel Wahlbezirken dat gifft, warrt al tein Johren fastleggt, wenn dat Volk dor för tellt warrt. Senators weert för söß Johr wählt. In den Senat gifft dat dree
Klassen
. All twee Johren warrt en Drüddel vun den Senat siene Liddmaten nee wählt.
Vörsitter vun den Senat is vunwegen de Verfaten de Viezpräsident vun de USA. He draff avers bloß mit afstimmen, wenn en Patt bi de Stimmen vörliggt.
Wenn de Viezpräsident nich dor is, bestimmt de Senat en „
Vörsitter up Tiet
“. De Liddmaten vun de eerste Kammer wählt sik ehren egen Vörsitter. Dat is de „
Spreker vun dat Repräsentantenhuus
“ (Speaker). Spreker (hüdigendags
Nancy Pelosi
) un Vörsitter up Tiet (hüdigendags Senator
Robert Byrd
) sünd jummers Liddmaten vun de Partei, de in düsse Kammer an’n stärksten is.
Ehr en Vörlaag vun en Gesett to’n
Bundsgesett
weern kann, mutt se eerst mol dör dat Repräsentantenhuus un ok dör den Senat dörgahn. De Vörlaag warrt toeerst in een vun de beiden Kammern vörstellt. En oder mehr Utschüss nehmt se sik denn vör un pröövt un ännert se un lehnt se denn af oder nehmt se an. Dorna warrt se in de Kammer besnackt. Wenn se denn annahmen is, geiht se fudder na de annere Kammer. Eerst wenn beide Kammern över dat Gesett övereenkamen sünd, warrt se den Präsidenten vörleggt, dat he tostimmen schall.
Dat Kapitol in Washington D. C., Seet vun den Kongress
De
Judikative
in de USA boot sik vun de Bundsstaten her up. An ehre Spitz steiht avers de
Böverste Gerichtshoff
. Wat de Verfaten vun
1787
bestimmt hett, kann en vör Gericht inklagen. Düsse Verfaten bedutt in dat politische Leven vun de USA bannig veel. Wie strevig de Verfaten is, kann een dor an sehn, dat bitherto eerst 27
Tosatzartikels
toföögt wurrn sünd.
In de USA warrt na dat
Mehrheitswahlrecht
wählt. So is dat kamen, dat sik dor en
Tweeparteiensystem
bildt hett. Düsse beiden Parteien sünd de
Demokraatsche Partei
un de
Republikaners
. In beiden Parteien finnt sik al Koalitschonen vun ganz verscheden Ansichten tosamen. Wenn en nee polietsche Idee upkummt, denn warrt normalerwiese nich versöcht, en nee Partei to grünnen, man sik mit de Afordenten vun beide Grootparteien af to snacken. So maakt dat de „
American Liberties Union
“ bi de Demokraten un de „
Moral Majority
“ bi de Republikaners.
Lüttjere Parteien, as de
Grönen
oder de
Libertarian Party
speelt keen grode Rull, ofschoonst bi de Wahl to’n Präsidenten de Stimmen, de de Kannedat vun de Grönen kriggt, amenne bi den Kannedaten vun de Demokraten fehlt.
Bundsstaten
ännern
Bornkood ännern
Koort mit de 50 Bundsstaten
De USA bestaht alltohoop ut 50
Bundsstaten
. Disse 50 Staten warrt ok op de
Flagg vun de USA
dör de 50 Steerns dorstellt (de Flagg hett sik ok jümmer ännert, wenn dor Bundsstaten tokemen).
Blangen de Bundsstaten gifft dat noch den Bundsdistrikt
Washington D.C.
un de US-Butenrebeden, de ok to de USA höört, aver nich densülven Status hebbt as de Bundsstaten.
Historie
ännern
Bornkood ännern
Indigene
ännern
Bornkood ännern
Cliff Palace
, een Dörp vun de
Pueblos
jümeer Vöörfaren. Vundaag in dat
Montezuma County
in
Colorado
. Uut de Tied twüschen 1200 un 1275.
30
De eersten Minschen in
Noordamerika
, de
Paläoindianers
, wannern vöör rund 12.000 Jaren över de
Beringstraat
, de dunntomalen ene
Landbrügg
weer, oder kemen langs de ole
Waterkant
, de in de
Iestied
dunntomalen veel leger weer un nu ünner de See liggt, na Noordamerika.
31
32
De
Clovis-Kultuur
, wuss üm 11.000 v. Chr. in de archaische Tied ran, un gellt för de eerste wiedverbreedt Kultuur in Nordamerika.
33
34
Mit de Tied wussen de indigenen noordamerikaanschen Kulturen to steeds kumplexeren Sellschoppen ran, so as to’n Bispeel de
Missipi-Kultuur
, mit
Bueree
un momumentale Architektuur.
35
In de
postarchaische Tied
leev de Missipi-Kultuur in
middelste Westen
, de Oosten un Süden vun de Verenigten Staten vundaag, de
Algonkin
leven rund üm de
Grote Seen
un de US-amerikaansche Oostküst. De
Hohokam-Kultuur
un de
Pueblos
leven in de Süüdwest vun de hüdigen Verenigten Staten.
36
De Tall Minschen, de vöör de de Koloniaaltied in dat Rebbed vun de Verenigten Staten leven, schätt de Forscherlüüd twüschen 500.000
37
38
un 10 Millionen.
39
40
Kolonialtiet
ännern
Bornkood ännern
The
colonial possessions
of
Britain
(the Thirteen Colonies in pink and others in purple),
France
(in blue), and
Spain
(in orange) in North America, 1750
Christoph Kolumbus
begünn 1492 in Opdrag vun Spanien na enen ne’en Seeweg na Indien to söken un het daarbi de Karibik opdeckt un daar Kolonien för dat Spaansche Riem grünnt. Spaansche Kolonien un Misschonen folgen op
Puerto Rico
, in Florida un Nee-Mexiko un Kalifornien. De eerste spaansche Kolonie op Grund, de vundaag US-amerikaansch is, weer Spaansch Florida in’t Jaar 1513.
41
42
43
44
Na verscheden Versöök ene Stadt in Florida to grünnen, weer 1565 Saint Augustine, de eerste permantene spaansche Stadt in Noordamerika.
45
Frankriek versöch ook sik in Florida daaltolaten. De Städer hebbt se avers gau wedder opgeven so as Charlesofrt oder de Spannschen hebbt se tonicht maakt, so as Fort Caroline. Op Dur hebbt sik de Franzosen man üm de Grote Seen daallaten, so as dat Fort Detroit, un langs de Mississippi, so as St. Luis un an de Gulf vun Mexiko in New Orleans.
46
Mang de fröhen europääschen Kolonisten weren okk de Nedderlänners, de Nee-Nedderland, dat hüdige New York grünnen, un Sweden mit de lütte Kolonie, de nunDelaware is. Grootbritannien begünn innVirginia un in Plymouth in Massachusetss.
47
48
De
Mayflower Compact
in Massachusetts un de
Fundamental Orders of Connecticut
begrünnen de Kolonien, de sik sülvenst verwalten.
49
50
Bi de Kontakt twüschen Indigenen un Europäers keem dat jümmers wedder to Konflikten. Man ook Hannel, bi den de Europäers Warktügen gegen Pelzen vun de Indianers tuuschen, keem op.
51
Unafhängigkeit
ännern
Bornkood ännern
As de
Sövenjöhrige Krieg
toenne weer, harr Grootbritannien en groten Sieg över Frankriek schafft. Quebec weer vun de Briten innahmen un de Franzosen mössen
Louisiana
an Spanien verkopen. An'n
7. Oktober
1763
güng en königliche Proklamatschoon rut. Dor is künnig maakt wurrn, dat de Kamm vun de
Appalachen
-Bargen nu de westliche Grenz vund e Kolonien ween scholl. Dat Land dorachter (twuschen Appalachen un
Mississippi
scholl in de Hannen vun de Indianers blieven. Dor weern de Siedlers nu gor nich mit inverstahn. Se harrn dat just up düt Land afsehn. De Inwahners in de Kolonien weern dor al vergrellt över England, as denn
1764
dat „
Amerikaansche Fiskalgesett
“ vun dat engelsche Parlament beslaten wurrn is. Düt Gesett kreeg in de Kolonien den Naam „Zuckergesett“. Bit dorhen weer dat mööglich ween, dat
Molasse
ut Westindien (wo de Zucker vun maakt wurrn is) ohn
Toll
na de Kolonien inföhrt weern konn. Nu schollen de Amerikaners dor Toll för betahlen. Dat güng ok dor üm, dat mehr Geld in de engelsche Staatskass keem. Dat duer nich lang, denn keem ok noch dat „
Währungsgesett
“ dor to. Dat maak de Lüde bitter gegen de engelsche Politik. Se menen, wat de Weertschup angüng, weern se bloß tweede-Klass-Börgers dor in de Kolonien. Man England geev nich Bott, man hett
1765
ok noch dat „Inquarteernsgesett“ un dat „Stempelstüergesett“ rutgahn laten. Nu weern de Amerikaners avers rein in Brass. In al Kolonien geev dat Protest un dat weern ok Stimmen to höörn, de Gesetten weern gegen de engelsche Verfaten. Stüern dröffen na de engelsche Verfaten bloß vun dat Volk süms in dat Parlament beslaten weern, dat gell ja woll ok för Stüern in Amerika. Man de Kolonien weern in dat Londoner Parlament nich vertreden. So weern also de amerikaanschen Stüern ohn dat amerikaansche Volk beslaten. Dat weer Unrecht, so heet dat. Geheeme Organisatschonen sünd upmaakt wurrn, as de „Söhns vun de Freeheit“. Dat geev ok Demonstratschonen un upsternaatschet Volk. Nu güng dat hen un her.
1767
maak London de Sake noch leger, as en Toll up
Tee
inföhrt wurrn is. De Habenstäder güngen in
Boykott
gegen engelsche Waren un in Massachusetts un en Reeg anner Kolonien beslaten de Parlamenten en Rundschrieven gegen de neen gesetten ut London. An'n
1. Oktober
1768
lä de Regeern twee
Regimenters
engelsche Suldaten na Boston. An'n
5. März
1770
füern engelsche Wachtsuldaten in en upsternaatsche Mass un schaten fiev Lüde doot. Dor mössen de Englänner Bott geven un up en Insel in'n Haben utbüxen. An'n
16. Dezember
1773
entern Mannslüde, de sik as Indianers utstaffeert harrn, de Teeschepen vun de
East India Company
in'n Haben vun Boston un smeten 342 Kisten mit Tee över Boord. Düsse Aktschoon kreeg later den Naam „
Boston Tea Party
“ un bedüüd för de amerikaansche Unafhängigkeit dat, wat de „
Storm up de Bastille
“ för Frankriek bedüden dö. Nu güng dat fix un dat keem to'n Krieg. An'n 4. Juli 1776 keem de Kongress vun al dartein Kolonien tohopen un unnerteken de Verklaren vun de Unafhängigkeit. Dor harr besunners
Thomas Jefferson
an mitarbeit'. An'n
3. September
1783
hett Grootbritannien de Unafhängigkeit vund e USA na dat
Völkerrecht
offiziell gellen laten.
Bit to’n Börgerkrieg
ännern
Bornkood ännern
An’n
4. Februar
1789
is
George Washington
to’n eersten Präsidenten vun de USA wählt wurrn. Anners harr dat ok woll
Benjamin Franklin
weern konnt, man de weer in düsse Tiet al 83 Johr oolt. Viez weer
John Adams
ut
Massachussetts
James Madison
harr sik mit dat Utarbeiden vun 12 Tosätz to de Verfaten befaat. De
Kongress
hett 10 vun düsse Tosätz annahmen un de sünd denn
1791
ünner den Naam „
Bill of Rights
“ Deel vun de Verfaten wurrn.
Dormols weer en grote Fraag, wat vun Rull de enkelten Staten vun de Bundsrepublik spelen schollen. Wie scholl de Macht verdeelt weern twuschen de enkelten Bundslänner un de Zentral in
Washington D.C.
? Butenminister
Thomas Jefferson
meen, dat stünn den Bund nich goot an, to veel Macht in siene Hannen to holen. Man Finanzminister
Alexander Hamilton
meen, ohn en starken Bund konnen
Industrie
Hannel
un
Schippfohrt
nich richtig in’e Gangen kamen.
In düssen Striet billen sik al twee Parteien in de Politik vun de USA. Dat weern de „Federalists“ üm Hamilton un Adams to un de „Jeffersonian Republicans“. In düsse Grupp sütt de hüdige demokraatsche Partei vun de USA ehre Wuddeln.
In den Krieg twuschen Frankriek un Grootbritannien meen Washington, dat weer „wohre Politik, wenn een üm duerhaftige Bünnen mit jichenseen Deel vun de Welt ümto kamen“ konn. Dor harr he to’n eersten Mol mit utspraken, dat de USA för sik blieven schollen un dor nich Deel an nehmen, wat anners in’e Welt los weer. In dat Johr
1801
is Jefferson gegen Adams to’n Präsidenten wählt wurrn. He kreeg spitz, dat
Spanien
Louisiana
in en Geheemverdrag an Frankriek aftreden harr. He wenn sik an de Franzosen un in’n
Mai
1803
verköff Frankriek dat unbannig grote Land twuschen
Mississippi
un
Rocky Mountains
nöördlich vun
Texas
för 15 Mio. Dollars. Dor is dat Rebeet vun de USA up een Slag duppelt so groot mit wurrn, as vördem.
1804
is Jefferson to’n tweeden Mol Präsident wurrn. Dor is he denn in de
napoleoonschen
Kriegen mit rintrocken wurrn. De Briten grepen sik in düsse Kriegen jummers wedder amerikaansche Hannelsscheep. De USA setten sik to Wehr mit en Importstopp för Waren ut Grootbritannien
1806
un mit en
Hannelsembargo
1807
. Man amenne möss dat wedder upgeven weern. Jefferson sien Nafolger Madison weer dor mit inverstahn, dat de Kongress an’n
18. Juni
1812
den Krieg an Grootbritannien verklaar. Ziel weer,
Kanada
un ok noch
Florida
intonehmen. Man dor is gor nix vun wurrn. Blangenbi schollen ok de
Indianers
ehre Länner in
Indiana
un
Ohio
innahmen weern. So hefft de Indianers unner jem ehrn
Hööftling
Tecumseh
vun den Stamm vun de
Shawanos
up de Englänner ehre Siet in düssen krieg mitmaakt. Man Tecumseh is al
1813
in
Kanada
fullen. As de Amerikaners vergeevs versöcht harrn, Kanada to erovern un utbüxen mössen, marscheern de Briten in’n August
1814
in Washington in un setten grote Delen vun de Stadt, dormank dat Witte Huus un dat Kapitol, in Brand. An’n
24. Dezember
1814
is denn, wietaf in
Belgien
, in
Gent
Freden slaten wurrn.
1816
is
James Monroe
Präsident wurrn un acht Johr lang bleven. De Partei vun de „Federalists“ löös sik in düsse Tiet up. So geev dat meist keen Oppositschoon.
In düsse Johren güng dat so richtig los mit den Marsch na den Westen to.
1817
güng dat los mit den Bo vun den
Eriekanal
1825
weer he fardig. In düsse Johren steeg
New York
up to’n gröttsten Haben an de Atlantikküst.
1818
kemen de USA un Grootbritannien övereen över de Fischereerechten in
Neepundland
un över de Grenz twüschen de USA un Kanada.
1819
treed Spanien
Florida
an de USA af, de dorför
Mexiko
un ok Texas as Besitt vun Spanien gellen leten. Fiev Johr later kemen de USA mit
Russland
övereen, wie wiet de Russen ehr Interess up den Kontinent langen scholl. Man dat duer nich lang, un de vörmols spaanschen Kolonien sünd sülvstännig wurrn. De USA stünnen för de Fraag, ob se in düsse Situatschoon ingriepen schollen up Siet vun de jungen Staten, ehr Spanien de torüch erovern oder anners en Land ut Europa de innehmen konn. Monroe hett denn an’n
2. Dezember
1823
en Verklaren för den Kongress afleggt, de later as „
Monroe-Doktrin
“ beröhmt wurrn is. He hett dor in klaar maakt, dat de Kontinent vun Amerika en egen Welt weer, ganz unafhängig vun Europa, un dat jedeen Staat ut Europa sik ünnerstahn scholl, dor wedder Kolonien vun to maken oder sik in to mengeln.
1824
is denn
John Quincy Adams
Präsident wurrn.
1828
folg
Andrew Jackson
na. Sien Anhängers dregen al den Naam „Democrats“. Mit siene Tiet, so menen de olen Eliten in den Oosten dormols, füng de „Tiet vun den lüttjen Mann“ in de amerikaansche Politik an.
1828
versöch
South Carolina
vunwegen en Tollgesett, den Bund to drauhen. Wenn de Bund dat Gesett nich torüchnehmen dö, denn woll South Carolina sien Recht bruken, as en freen Staat ut de USA ut to treden. Man Jackson hett sik nich dwingen laten un South Carolina bleev in de Sake alleen un möss torüch rodern. Man mit düsse „Nullification Crisis“ weer al en eersten Versöök vun en Sezzeschoon maakt.
De Süden speel nu in de USA en besunnere Rull. Süüdstaten weern al Bundsstaten süüdlich de Süüdgrenz vun
Pennsylvania
un den
Ohio
-Stroom („Mason-Dixon-Linie“). In de Süüdstaten weer dat verlöövt, Slaven to holen. In de Noordstaten nich. Ehr de Börgerkrieg losgüng, geev dat in dat Johr
1860
bi 4 Mio. Slaven. De veerte Deel vun de witten Inwahners in’n Süden heel sik dormols Slaven, man bloß 12
% vun jem harrn de grote Masse vun de Slaven in’e Hand. Se wollen jem partout nich loslaten.
Tominnst bit 1850 weern de Präsidenten vun de USA tomeist Lüde ut’n Süden ween. Ok in de Behörden un Institutschonen vun’n Bund seten mehr Lüde ut’n Süden, as dat vunwegen jem ehr Inwahners schicklich weer. So geev dat in’n Noorden allerhand Druselee un suerpöttsch Snackeree över den Süden siene Macht, de em, so meen man, nich tostünn. Bavenhen bo de Noorden jummerto an siene Industrie un stell ok en industriell Landweertschup up’e Beene. Kortweg is de Noorden jummers moderner wurrn, de Süden bleev as he jummers ween weer. In de 1830er Johren keem dat in’n Süden to Slavenupstänn. In’n Noorden is dor denn de „American Antislavery Society“ üm grünnt wurrn. Se striet gegen de Slaveree an sik.
1837
stell Texas den Andrag un woll in den Bund upnahmen weern. In dat Johr tovörn harr sik düt Land vun Mexiko afspleten. De Kongress lehn dat af: He wull nich en Staat upnehmen, de denn vunwegen siene Laag to’n Süden tohöörn dö. In dat Repräsentantenhuus harrn al Staten twee Senaters, egolweg, wieveel Inwahners dor in leven döen. Mit jeden Süüdstaat würr de Macht vun den Süden in dat Repräsentantenhuus grötter weern. Dat woll de Noorden nich tolaten. Man an’n
1. März
1845
is Texas denn ünner Präsident
John Tyler
doch in de USA upnahmen wurrn. Tyler weer bange, dat de Briten dat sunst an sik rieten konnen. Man nu geev dat Krieg mit Mexiko vunwegen Texas. An’n
13. Mai
1846
verklaar de Kongress den Krieg an Mexiko. De USA nehmen foorts
Kalifornien
in un un marscheern in
Mexiko-City
in. An’n
2. Februar
1848
is Freden slaten wurrn un de
Rio Grande
gell nu as Süüdgrenz vun de USA. De hefft dor avers ok 15 Mio. Dollars för betahlt. Dat Rebeet vun de USA weer vun 1845 af an meist dubbelt so groot wurrn.
In all Länner, de Mexiko wegnahmen wurrn sünd, scholl keen Slaveree bedreven weern. Dat bedüüd: Düsse neen Länner gellen nich as Süüdstaten. De USA weern woll bannig grötter wurrn, man de Süden nich. De Süden seet in’e Kniep. Man mit verscheden Kompromissen versöchen de US-Politikers, de Union tohopen to holen.
In’n
Juli
1854
is in
Michigan
de
Republikaansche Partei
grünnt wurrn. Hüdigendags driggt se den
Ökelnaam
„Grand Old Party“. Se weer en Partei vun Lüde, de gegen de Slaveree angüngen und dor weern se en Partei för den Noorden üm. In’n Süden legen de „Demokraten“ vörn. Se stünnen achter de Slaveree. Mit de Johren is de Striet üm de Slaveree twuschen Noord un Süüd jummers grötter wurrn. An’n
16. Oktober
1859
hett
John Brown
mit 21 Mannslüde dat Arsenal vun Harper’s Ferry överfullen. He wull dor en Teken för den Upstand vun de Slaven in’n Süden mit geven. Man Truppen vun den Bund ünner dat Kommando vun
Robert E. Lee
hefft em fix grepen. He is vör Gericht stellt un uphungen wurrn. Ut den Upstand is nix wurrn.
1860
is denn
Abraham Lincoln
to’n Präsidenten wählt wurrn. He harr al an’n
16. Juni
1858
seggt: „En Huus, wat in sik updeelt is, kann keen Bestand hebben. Ik glööv, düsse Staat kann nich to de Hälft ut Slaven un to de Hälft ut free Lüde bestahn...Ik tööv dor up, dat dat Huus nich länger updeelt is“.
Abraham Lincoln
Mit Lincoln weer dat klaar: Of stünn dat Enne vun de Union vor de Döör of dat Enne vun de Slaveree. Dat Dischddok twuschen Noord un Süüd weer entwei.
De Börgerkrieg
ännern
Bornkood ännern
An
20. Dezember
1860
verklaar South Carolina, dat dat Land nu ut de Union uttreden dö. Noch ehr Lincoln an’n
4. März
1861
sien Amt antreden konn, hefft bit to’n
1. Februar
al söß Staten vun den unnern Süden de Union verlaten. Dat duer nich lang, un se wählen
Jefferson Davis
ut
Mississippi
to’n Präsidenten vun de
Konfödereerten Staten vun Amerika
. An’n
12. April
1861
güng South Carolina bi un füer mit Kanonen up
Fort Sumter
. Dat weer en Bundsfestung in den Haben vun
Charleston
. So füng de
Amerikaansche Börgerkrieg
an.
Lincoln reep 75.000 Mann an de Wapen un sparr de Habens vun den Süden mit siene Flotte af. Dor slaten sik ok de veer Staten ut den bövern Süden an de Konföderatschoon an. Dat weern
Virginia
Arkansas
Tennessee
un
North Carolina
. Veer annere Süüdstaten bleven bi de Union:
Delaware
Maryland
Kentucky
un
Missouri
, dorto de noordwestlichen Counties vun Virginia, de denn vun
1863
af an ünner den Naam
West Virginia
en egen Staat binnen de Union wurrn sünd.
General Robert E. Lee, 1863
De Börgerkrieg, de nu losgüng, weer in de ganze Welt de eerste Krieg, wo dat Material en grote Rull speel. Mit de
Iesenbahn
sünd de Truppen gau över wiete Strecken schickt wurrn. Denn geev dat en ganz nee Wapentechnik, besunners dat Repeteergewehr, de beröhmte „
Winchester Rifle
“, wo en gauer mit scheten un beter mit drepen konn. Beide Sieten stellen grote Armeen up. In’n Noorden weern se lange Tiet anföhrt vun
Generalen
, de to dösig för jem ehr Upgave weern. In’n Süden weer
Robert E. Lee
en General, de wat vun
Taktik
verstünn. Amenne is düsse Krieg de blödigste Krieg wurrn, den de USA jemols föhrt hefft. Mehr as ene Million Dode un Verwunnte sünd dor bi rutkamen, mehr as in al anner Kriegen vun de USA tohopen.
De eerste Slacht weer an’n
21. Juli
1861
de
Slacht vun Bull Run
. Dor sünd de Truppen ut den Noorden afslahn wurrn, as se versöchen, na Virginia dör to breken. In de neegsten Johren güng dat nich richtig vörut. Lee weer de allerbeste Feldherr un hett keen Slacht verloren. An’n
17. September
1862
weer bi
Antietam
de blödigste Slacht vun den ganzen Krieg. Man an’n
1. Juni
1863
slump Lee dat nich, as dat just dor up ankeem. He güng över de Grenz na
Pennsylvania
un dreep bi
Gettysburg
up veel stärker Truppen ut den Noorden. De slögen em torüch. Na dree Daag harr he 28.000 Mann verlaren, dat weer de drüdde Deel vun siene Suldaten. Dor weer nu klaar mit, dat de Süden düssen Krieg nich winnen konn.
Nu harr de Norden ok endlich en General, de dat mit Lee upnehmen konn. Dat weer
Ulysses S. Grant
. He nehm an’n
4. Juli
Vicksburg
in un kreeg dormit Mississippi in siene Hand. Nu güng dat na den Oosten vun
Tenneessee
. Dor nehm he
Chatanooga
in. Vun dor ut töög
William Tecumseh Sherman
dör
Georgia
na de Küst hen un lä allens in Dutt, wat up sien Weg liggen dö. An’n
9. April
1865
möss Lee bi
Appomatox Court House
in
Virginia
kaptuleern. De Krieg weer meist veer Johre na sien Anfang to Enne. Fiev Dage later is Abraham Lincoln an’n
14. April
1865
dootschaten wurrn un
Andrew Jackson
wurr de nee Präsident.
De USA weert Weltmacht
ännern
Bornkood ännern
Na den Börgerkrieg sünd in de Johren vun 1865 bit
1878
en Reeg vun
Indianerkriegen
föhrt wurrn. Amenne weern de lesten
Indianers
, de dat denn noch geev, in
Reservaten
tohopendrängelt. Üm
1900
rüm leven bloß noch 200.000 Indianers in de ganzen Vereenigten Staten. De meisten hüngen an de Nadel vun staatliche Hölp, harrn keen Arbeit un drunken to veel Alkohol. De Länner, de vördem de Indianers tohöört harrn, wurrn nu vun witte Towannerers besiedelt.
1862
weer de „Homestead Act“ rutgahn. Dor warrt jedeen in toseggt, dat he gegen 10 Dollars Gebühr 160
acres
Land kriegen scholl, wenn he verspreken dö, dor tominnst fiev Johr up to arbeiden. Bit to de Johrhunnertwenn harrn sik dor 600.000 Familien up inlaten. Dat weern bi 2,5 Mio. Minschen. Bit dorhen weern al Länner vun den Westen, bloß nich
Oklahoma
Arizona
un
New Mexiko
as Staten Liddmaat vun de Union wurrn.
Bit
1880
sünd 4,5 Mrd. Dollars investeert wurrn för den Bo vun Iesenbahnen.
1865
harr dat 35.000 Mielen Schienen geven. Üm 1900 rüm weern dat al 310.000 km.
In düsse Johren sünd unbannig vele Saken in Amerika utfunnen wurrn. Dat weer ja nödig, slank över grote Strecken hen to kamen un fixer to ween, as de Annern. So sünd de
Schrievmaschien
, dat
Telefon
, de
Registreerkass
, de
Settmaschien
, de
Rekenmaschien
usw. utfunnen wurrn.
1882
grünn
John D. Rockefeller
mit den
Standard Oil Trust
den eersten groten Industrie-Trust. Dor harr he 90% vun de Öölraffinerien vun dat Land mit in’e Hand. In düsse Johren sünd unbannig grote Industrierieken upboot wurrn, as vun
Andrew Carnegie
mit sien Stahlimperium. 1865 produzeer de US-amerikaansche Industrie düütlich minner as Grootbritannien, Düütschland oder Frankriek. Üm 1900 rüm produzeer se mehr, as all dree Länner tohopen. Föfftig Johre lang, vun 1865 bit
1914
, is dat amerikaansche Bruttosozialprodukt jedet Johr üm 4% wussen. Up de ganze Welt harr dat sowat bitherto noch nich geven.
1865 harr dat Land 35 Millionen Inwahners harrt,
1895
weern dat al 70 Millionen. Vun 1865 bit 1900 weern 13,5 Millonen Minschen in dat Land inwannert. Twuschen
1905
un
1914
kemen jedet Johr ene Million Inwannerers dorto. Mank de Inwannerers weern nu nich mehr an’n meisten Englänner, Iren, Schotten un Düütsche. Nu weern dat to dree Viddeln Lüde ut
Öösterriek-Ungarn
Italien
un
Russland
ok veel
Jöden
dormank. Se harrn en annere Spraak, en annern Gloven un en annere Kultur un mössen integreert weern. Blangen de Indianers harrn de Swarten,de Froenslüde un de Kinner in dat Land avers jummers noch nix to mellen.
De Kontinent is denn för de USA to lüttjet wurrn.
1854
al harr de Marine de
Japaners
dwungen, jem ehrn Markt open to maken.
1867
intresseern sik de USA för en Hannelsverdrag mit
Hawaii
. Dor is nix vun wurrn, man in datsülvige Johr reten de USA de
Midway-Inseln
an sik un köffen för 7 Mio. Dollars
Alaska
vun Russland. In Middel- un Süüdamerika speel nu miteens de
Monroe-Doktrin
en grote Rull. De USA nehmen dat as Updrag, sik allerwegens up den Kontinent in to mengeln.
1898
reten de USA Hawaii an sik, nadem amerikaansche Siedlers dor al
1893
de Regeern stört’ harrn. Hawaii scholl as Hannelsbasis midden in’n
Pazifik
up den Weg na
China
hen denen. Ok 1898 delen sik de USA mit dat Düütsche Riek de
Samoa
- Inseln in’n Süüdpazifik.
Kuba
höör in düsse Johren noch to Spanien to. Man de USA stütten de Bewegen för Unafhängigkeit up de Insel. An’n
19. April
1898 verklaar de Kongress Kuba för unafhängig vun Spanien. An’n
25. April
verklaren de USA den Krieg an Spanien. Na 113 Dagen weer he vorbi un Kuba weer free. An’n
1. Mai
maak de amerikaansche Oostasienflott in de Bay vun
Manila
de Spaansche Flott tonicht. In’n Februar
1899
geev dat en Fredensverdrag mit Spanien. Dor is in fastleggt wurrn, dat Kuba unafhängig weern scholl. Bavenhen treed Spanien
Puerto Rico
un
Guam
an de USA af. De
Philippinen
schollen eerst mol bi de USA blieven. Nu weern de USA up den Weg, en Kolonialmacht to weern. In’n November 1899 hett sik dor de „Anti-Imperialist League“ üm grünnt. Man amenne sünd de USA denn doch keen Kolonialmacht wurrn. Jem ehr „Open Door Policy“ bedüüd veel mehr, dat de USA sekern, freen un lieken Togang to al Markten hebben wullen. Dor för sehn se denn dor ganz vun af, Herrschup un Macht över en Land ut to öven. Düsse Politik hefft se besunners in China anwennt. Klaar is avers ok, dat de USA annere Länner nich geven hefft, wat se för sik vun de annern foddern döen. So weern de USA an’t Enne vun dat
19. Johrhunnert
en Weltmacht.
Bit na den Tweeten Weltkrieg
ännern
Bornkood ännern
Präsident
Theodore Roosevelt
(1901-1909) seeg dat so, dat de USA allerwegens in de Welt ingriepen schollen. He streev de Böverherrschop vun de USA in
Latienamerika
an („
Big Stick
“). So güngen de USA bi un lösen in dat Johr
1903
Panama
ut
Kolumbien
rut, wo dat bit dorhen tohöört harr. De nee Staat scholl den de USA de Souveränität över den
Panamakanaal
geven, vunwegen dat de besunners wichtig för de USA weer.
In den
Eersten Weltkrieg
hefft de USA sik eerst mol rutholen. Dat duer bit
1917
, bit se in den Krieg intreden döen. Dat
Düütsche Riek
harr dormols gegen
Russland
wunnen un weer nu stärker, as
Grootbritannien
un
Frankriek
. Bavenhen harrn de Düütschen künnig maakt, se wollen nu den „
U-Boot-Krieg ahn Grenzen
“ anfangen. Dor menen de USA, nu weer dat Tiet, mit to maken. Vunwegen de amerikaanschen Truppen kregen de Truppen vun de
Entente
nu Böverwater. Na den Sieg versöch Präsident
Woodrow Wilson
(1913-1921) in Europa en Politik dör to setten, dat jedet Volk över sik süms bestimmen scholl. He möök ok den Anfang för en
Völkerbund
. Mit Hölpe vun sien
14-Punkten-Programm
scholl dat en stiftigen un stebigen Freden in Europa geven.
Man de Englänner un Franzosen maken dor nich mit. Se wollen Düütschland richtig ünner kriegen. Dor keem noch to, dat utgerekent sien egen
US-Senat
nich tostimmt hett, dat dat Land in den Völkerbund intreden dröff. Nu fehl just de gröttste Macht vun de Welt in düssen Bund un heel sik wedder rut ut allens, wat in’e Welt passeer.
Nu harr de Krieg unbannig veel köst un de Europäers harrn Schullen maakt bi de USA. De US-Weertschup keem in düsse Johren duchtig in Fohrt. Man in’n
Oktober
1929
stört an den „
Swarten Dunnersdag
“ de
Böörs
in
New York
ineens. Nu folg de
Krise vun de Weltweertschup
. In de USA geev dat in düsse Johren bi 15 Mio. Lüde ahn Arbeit (
1932
). Denn keem Präsident
Franklin D. Roosevelt
mit sien „
New Deal
“. Dat weer en Programm, wo de Staat bi as en
Investor
uptreden dö un unbannig veel Geld utgeven dö för apentliche Updrääg, as Straten, Bruggen, Flegerhabens oder ok Projekten, as den „Tennessee-Valley-Staudamm“. So schollen de Lüde wedder to Arbeit kamen. Bavenhen geev dat mit den
Social Security Act
vun
1935
ok en Sozialprogramm. Roosevelt weer de grote Mann in de USA in düsse Johren un he is mit grote Mehrheit wedder to’n Präsidenten wählt wurrn.
As dat mit den
Tweeten Weltkrieg
losgüng, hefft de USA toeerst mol wedder nich mitmaakt. Man vun Anfang an hefft se Wapen an England utlevert un dormit duchtig unner de Arms grepen. Dat konnen de doon vunwegen dat
Utlehn- un Pachtgesett
lend-lease bill
), dat de
Kongress
beslaten harr. Hüdigendags warrt annahmen, dat Roosevelt dat vun Anfang an up dat Mitmaken vun sien Land in’n Krieg afsehn harr. In düsse Hensicht keem em dat to pass, as
Japan
an’n
7. Dezember
1941
den groten Flottenhaben
Pearl Harbour
up
Hawaii
angriepen dö. Nu verklaren de USA Japan den Krieg. Dat duer gor nich lang, denn verklaren Düütschland un
Italien
den Krieg an de USA. Vunwegen de övergrote Kraft vun de US-amerikaansche
Industrie
weer de Krieg vun dor af an för de
Middelmächt
nich mehr to winnen. Vunwegen de
Atombomben
up
Hiroshima
un
Nagasaki
in’n
August
1945
, de Präsident
Harry S. Truman
befahlen harr, güng de Tweete Weltkrieg to Enne. Över Recht un Unrecht vun düssen Insatz vun Atomwapen gifft dat hüdigendags jummers noch veel verscheden Meenungen.
Vun’n Tweeten Weltkrieg bit to’n Enne vun’n Kolen Krieg
ännern
Bornkood ännern
Binnenpolitik
ännern
Bornkood ännern
In den
Kolen Krieg
na’n Tweeten Weltkrieg menen veel US-Amerikaners, de egentliche Fiend, dat weer de
Kommunismus
. In de „
McCarthy-Johren
“ geev dat en verrückte Jagd up Kommunisten in dat Land. De
Senater
Joseph McCarthy
weer Vörsitter vun den „Utschuss för allens, wat unamerikaansch is“ (HUAC). He meen, allerwegens mank de Filmemakers un Politikers un bi dat Militär weern Kommunisten togange un he möss de finnen. Dat geev Anhören un Unnersöken, de ok in’t
Feernsehn
utstrahlt wurrn sünd. Wer nix utseggen wull, möss dormit reken, dat he sien Beroop verleren dö. As McCarthy bigüng un meen, ok Präsident
Dwight D. Eisenhower
harr wat mit de Kommunisten an’n Hoot, hett de Senat em afköört.
Wie dat mit de Swarten Amerikaners weern scholl, dat weer ok na den Börgerkrieg
1865
nich kloorstellt wurrn. Al bi den Wedderupbo in de Süüdstaten harr dat in düsse Staten Gesetten geven, de vun de Swarten ehre Rechten wedder wat wegnehmen döen (
Jim-Crow-Gesetten
). Eerst na den Tweeten Weltkrieg is en
Börgerrechtbewegen
(„Civil Rights Movement“) upkamen, de dor för sorgt hett, dat de Witten un de Swarten na dat lieke Recht behannelt wurrn sünd. Ganz wichtig weer dor bi, dat de
Böverste Gerichtshoff
in dat Johr
1954
dat
Scheden na de Raass
afschafft hett. Nu dröffen ok swarte Kinner na „witte“ Scholen hengahn. Man to’n Deel möss de
Natschonalgarr
dor för sorgen, dat düt Recht ok ümsett würr. De Gouverneuren vun de Südstaten bleven nämlich bit to’n Enne vun de 1960er Johren dorbi, dat to de „state rights“ in de USA tohören dö, wenn de Südstaten de Raassen ut’neenhollen wullen („Segregation“).
1968
hett de Kongress den „
Civil Rights Act
“ verafscheedt, de verbeden deit, dat en US-Börger up jichens en Aart diskrimineert weern draff. Präsident
Lyndon B. Johnson
hett sik dormols an Ideen vun sien dootschaten Vörlöper
John F. Kennedy
holen un de „Great Society“ utropen. Dor schollen
Minnerheiten
beter in de amerikaansche Sellschop bi inbunnen weern, de dat bitherto up de Rebeden vun de Gesundheits-, de Bildungs- un de Sozialpolitik nich so goot harrt harrn.
Butenpolitik
ännern
Bornkood ännern
An’n
26. Juni
1945
sünd in
San Francisco
de
Vereenten Natschonen
grünnt wurrn. De
Sowjetunion
weer dor noch ganz mit inverstahn un de USA hefft dor allerhand för daan. Man dat duer nich lang, denn geev dat Striet mit
Stalin
un amenne weer de
Kole Krieg
dor. Präsident
Harry S. Truman
maak sien
Rollback-Politik
künnig. Dat bedüüd, he streev en Politik an, de dor up losgüng, den
Kommunismus
in de Welt torüch to schuven. Utdruck vun düsse Politik weer de „
Truman-Doktrin
“. Dor hett he al Länner mit toseggt, dat Amerika jem mit Militär un mit Geld hölpen dö, wenn dat dor üm güng, Freeheit un Unafhängigkeit to bewohren. Dor meen de Doktrin mit, wenn de Länner gegen den Kommunismus angüngen. Dat weer just dat Gegendeel vun de
Monroe Doktrin
, wo de Amerikaners mit up den Kontinent vun Amerika un anners nargens hen keken. De USA grepen nu de Antikommunisten in
Grekenland
ünner de Arms un hölpen ok de
Törkei
. För Westeuropa stellen se den
Marshall-Plaan
up de Been. De scholl dor de Weertschup wedder in Gang bringen.
1948
49
sneed de Sowjetunion den Togang na de westlichen Zonen vun
Berlin
in de
Blockaad vun Berlin
af. Dat weer en vun de Hööchtpunkten vun den Kolen Krieg. De USA boen foorts de
Berliner Luftbrugge
up.
1949
is denn de
NATO
vun de USA. Kanada un de Staten vun Westeuropa grünnt wurrn. Dor wollen se, wat dat
Militär
angüng, in tohopenarbeiden un sik gegensiedig hölpen.
De Sowjets grünnen mit jem ehre Satellitenstaten denn foorts den
Warschauer Pakt
. In de Johrteinten, de denn folgen, geev dat en
Wettrüsten
mit
Atomwapen
twuschen düsse beiden Bünn. Vun de 1960er Johren af an bedüüd dat, dat jede Siete de Welt mehrmalen in’e Luft jagen konn (
Overkill
). Gefährlich weer dat, as bi den
Korea-Krieg
1950
1953
) un bi de
Kuba-Krise
1962
de beiden Blöck an’nanner rasseln döen. Dor fehl nich veel un dat weer to’n Drüdden Weltkrieg kamen.
1968
hett dat denn en
Verdrag to’n Stopp vun Atomwapen
geven un
1969
sünd de
SALT
-Verhanneln upnahmen wurrn. Dor is in versöcht wurrn, de Gefohr ut de Saak rut to kriegen.
1964
grepen de USA apen in den
Vietnam-Krieg
in. Vördem weer dat to de „
Tongking-Saak
“ kamen. Man al ehrer harrn de USA Militärraatgevers in dat Land harrt. In düssen Krieg sünd de USA duchtig up’e Nese fullen, wat den Krieg süms angüng, man ok de
Moral
, de dorachter stünn.
1973
mössen de US-Truppen denn aftrecken un dat Ganze enn mit en Nedderlaag. Vunwegen dat de USA sik vörnahmen harrn, den Kommunismus allerwegens in de Welt lüttsch to holen, nehmen se dat in de 1960er un 1970er Johren in düsse Sake mit de
Demokratie
nich jummers to genau. De USA grepen ok
Militärdiktaters
un Verbrekers unner de Arms, as
Anastasio Somoza Debayle
in
Nicaragua
Augusto Pinochet
in
Chile
Ferdinand Marcos
up de
Philippinen
un
Mobuto Sese Soku
in
Zaire
. Wichtig weer man bloß, dat se gegen den Kommunismus gegenan güngen.
Na den Vietnamkrieg seeg dat so ut, as wüss de US-Butenpolitik nich recht, wat se woll. Hen un her güng dat. Mol woll sik dat Land um nix in’e Welt mehr groot scheren, denn wedder wies dat sien Militärkraft. So weer dat, as
Jimmy Carter
Präsident weer. As de Sowjetunion in
Afghanistan
inmarscheer, möök Amerika gor nix.
Ünner de Regeern vun
Ronald Reagan
1981
1989
) keken de USA wedder nich so genau hen bi ehre Frünnen in de Welt, ob se nu de
Minschenrechten
gellen laten döen oder nich. Een kann sik fragen, ob de US-Butenpolitik dormols wat afweten dö vun frömde Kulturen un jem ehr Denken. Dormols stellen de USA sik na den
Eersten Golfkrieg
twuschen
Iran
un
Irak
1980
1988
) utgerekent achter den
Diktater
Saddam Hussein
ut Irak. Dat möken se, weil se bange weern vör de
Mullahs
in Iran. Mit jem ehre
Satelliten
hölpen se Hussein bi dat Överhenkieken över den Fiend sien Land un över de Front. Later weer kloor: Dat weer en duchtigen Fehler ween.
In de Reagan-Tiet keem dat ok to de
Iran-Contra-Saak
1986
verköffen de USA Wapen ok an den Iran. Dat weern to’n groten Deel Raketen to’n Afscheten vun
Panzers
. De US-Sekerheitsraatgever
Robert McFarlane
un de US-
Oberst
Oliver North
harrn düt Geschäft vermiddelt. Dat Geld, wat de USA dor bi verdenen döen, dat steken se in den Börgerkrieg in Nicaragua. Dor grepen de USA de so nömmten „Contras“ ünner de Arms, de gegen de
sozialistische
Regeern vun de
Sandinisten
gegenan güngen.
Ok an de
Mujaheddin
in
Afghanistan
geven de USA Geld un Wapen. Dor wollen se de Sowjetunion in dat Land mit in’e Knee kriegen. Dat schaffen se woll ok, man just dormit möken se de
islaamschen
Fundamentalisten
mit stark, de denn later gegen allens angüngen, wat ut’n Westen keem.
Ünner Präsident Reagan keem de Striet mit de Sowjetunion to en Enne. Reagan harr fökener mol seggt, de Sowjetunion, dat weer „Den Bösen sien Riek“ (
evil empire
), dor möss een gegenan gahn, bit dat ünner güng. He geev dor üm jummers mehr Geld för Rüstung ut. Ok Wapens för den
Weltruum
schollen för veel Geld boot weern. Dat weer dat so nömmte
„Star-Wars
-Programm“
SDI
-Projekt, Krieg in de Steerns)
. Man
1985
un
1986
hett Reagan sik ok mit sien sowjetschen Kollegen
Michail Sergejewitsch Gorbatschow
drapen. Dor güng dat denn bi üm Verhanneln, wie de ganzen Wapens ok nu afrüst’ weern konnen. De Naam vun düsse Verhanneln weer
START
Strategic Arms Reduction Talks
). Amenne hefft de USA mit ehre Politik de Sowjetunion ünnerkregen.
1991
breek de Sowjetunion ut’neen un de Kole Krieg weer ut. Vun dor af an sünd de USA de eenzigst Supermacht in de Welt.
Kultuur
ännern
Bornkood ännern
Eten
ännern
Bornkood ännern
Een
Thanksgiving dinner
mit
Kalkuun
, Stampkantüffeln, suren Gurken, Mais, kandeerte Yam, Kraanbeergelee, Granaat, Arvten un annerwat
De fröhen Kolonisten kemen mit Spiesen vun de Native Americans so as Kalkuun, Kantuffels, Söotkantüffels, Mais un Körbis un Ahoornsiroop in Kuntakt. De Kolonisten un later Inwannerer bruken de nee’en Ingredentien bekannte Gerichten to kaken un mischen jüm mit Leevmiddels ut de ole Welt, so as Weten,
52
Rindfleesch un Melk un schapen so ene frohe amerikaansche Kaaktraditschoon
53
54
Leevmiddels uut de nee Welt, so as Körbis, Mais, Kantüfffels un Kalkuun as Felesxh sünd Bestanddelen vun dat
Thanksgiving
-Dinner.
55
Gerichten, so as
apple pie
fried chicken
Doughnuts
Pommes
macaroni and cheese
Ies
Hamburgers
hot dogs
un Pizza, de for besunners US-amerikaansch gellen, brochen later Inwannerer in dat Land.
56
57
58
59
Mexikaansche Gerichten, so as
burritos
un
tacos
geev dat al in vöormaals mexikaansch Rebeden, wurrn man in ene spetschelle amerikaansch mexikaansch Woes anpassr, so as de TexMex Köok. Anpassr chineesche Gerichten un italieensche Pasta sund ook wied verbreidt.
60
Dat amerikaansche Diner, een informell Restaurant for de Arbeiderklass, het sienen Oorsprung in dat 19. Jhd. un verbreidt in dat 20. jhd. in heel dat land.
61
Amerikaansch
fast-food
keem mit dat Automobil op.
62
Al in de 1920.er Jaren geev dat de eersren Restaurant mot Drive-ins , un vun de 1940-er an mit Drive-throughs.
63
64
Amerikaansch
fast-food restaurantkeden
, so as
McDonald's
Burger King
Chick-fil-A
Kentucky Fried Chicken
Dunkin' Donuts
un veel anner hebbt sik mit de Globalisarachoon weltwied uutbreidt, have numerous outlets around the world.
65
Sport
ännern
Bornkood ännern
De populäärste Sportaarden in de Verenigten Staten sünd American Football,
Basketball
Baseball
Football
un
Ieshockey
66
Sportaarden so as Baseball un American Football hebbt öller europääsche Spelen as Grundlaag. Annersieds wurrn Sportaarden so as Baskeball,
Volleyball
Skateboarding
un
Snowboarding
in de Verenigten Staten uutfunnen un sünd later weltwied populäär worrn.
67
Noordamerikaansche Sportaarden so as
Lacrosse
un
Surfen
hebbt ene indigene Grundlaag.
68
The
market for professional sports in the United States
was approximately $69 billion in July 2013, roughly 50% larger than that of Europe, the Middle East, and Africa combined.
69
American Football is allens tohoop de populäärste Sport in de Verenigten Staten.
70
De spelen vun de
National Football League
hebbt weltwied de höögste döörsnidliche Besökertallen un den
Super Bowl
kiekt sik vele Millionen Minschen op de ganze Welt an.
71
Na American Football sünd Basketball, Baseball, Football un Ieshockey de populäarsten Sportaarden. De Topligen för düsse Sportaarden sünd de
National Basketball Association
72
de
Major League Baseball
73
Major League Soccer
74
un de
National Hockey League
75
De Individuaalsport mit de meisten Tokiekers is
Golf
un Autorennsport, besünners
NASCAR
un
IndyCar
76
77
Vergleken mit Europa un anner Weltdelen het de Collegesport een besünner hogen proffesschonellen Rang un bringt dat Jaar bet to ene 1 Milliard US-Dollar.
78
College football un Basketball hebbt grote Tokiekertallen. De
NCAA March Madness tournament
un
College Football Playoff
sünd mang de Sportevents mit de meisten Tokiekers.
79
De proffesschonelle Collegesport is in den Verenigten Staten ook de wichtige Born för ne’e Talenten in de professchonellen Ligen, wieldes in anner Staten apentlich un privat föddert Sportorganisatschonen un Verenen düsse Opgaav hebbt.
80
Achtmaal hebbt US-amerikaansche Städer de
Olympsche Spelen
uutdregen. De Olympschen Summerspelen 1904 in St. Louis weren de eersten Olympschen Spelen buten Europa.
81
T UOlympic Games will be held in the U.S. for a ninth time when Los Angeles hosts the
2028 Summer Olympics
. US-amerikaansche Athleten hebbt allenstohoop meer Medaillien bi Olympschen Spelen wunnen, as jeed anner Land weltwied.
82
83
Anner wichtige Sportevents in de Verenigten Staten sünd de
Americas Cup
World Baseball Classic
, de
U.S. Open
, un de
Masters Tournament
. De männliche Footballnatschonaalmannschop vun de Verenigten Staten kunn sik för ölven Weltmeisterschoppen qualifizeren. De Froennatschonaalmannschop het de
FIFA Women's World Cup
un de Olympsche Goldmedaillie je veermaal wunnen.
84
De
1999 FIFA Women's World Cup
hebbt de Verenigten Staten ook uutricht.
85
För de Mannslüüd hebt de Verenigten Staten de
1994 FIFA World Cup
uutricht un schall tohoop mit Kanada un Mexiko de
2026 FIFA World Cup
uutdregen.
86
Städer
ännern
Bornkood ännern
Washington
New York
Chicago
Los Angeles
Houston
Footnoten
ännern
Bornkood ännern
Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'? Mystery might have intriguing answer", The Christian Science Monitor, July 4, 2013,
link
John Fay, "The forgotten Irishman who named the 'United States of America'", IrishCentral, July 15, 2016,
link
Byron DeLear, "Who coined 'United States of America'?", The Christian Science Monitor, July 4, 2013
Byron DeLear, ibid.
Davis 1996, p. 7.
"Amerigo Vespucci", Encyclopædia Britannica,
link
Note:
Americus
comes from the Medieval Latin name
Emericus
(for Saint Emeric of Hungary), itself derived from the Old High German name Emmerich.
Sandra Sider,
Handbook to Life in Renaissance Europe
, Oxford University Press, 2007, p. 226,
ISBN 978-0-19-533084-7
Jessie Szalay, "Amerigo Vespucci: Facts, Biography & Naming of America", Live Science, September 20, 2017,
link
Erin Allen, "How Did America Get Its Name?", Library of Congress Blog, July 4, 2016,
link
Census Bureau, "2020 Population Count", United States Census, April 26, 2021. (
online])
Central Intelligence Agency, "The World Factbook: United States", November 10, 2018. Available at:
Memento
von dat
Original
von’n 12. Dezember 2021 in dat
Internet Archive
Info:
Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß
Anleitung
und entferne dann diesen Hinweis.
@1
@2
Vorlage:Webachiv/IABot/www.cia.gov
U.S. Census Bureau, "Vintage 2024 Population Estimates"
U.S. Census Bureau, "Table MS-1. Marital Status of the Population 15 Years Old and Over, by Sex, Race and Hispanic Origin: 1950 to Present", September 11, 2019. Available at:
Ivana Saric, "Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom", Axios, April 25, 2024. Available at:
Pew Research Center, "U.S. has world's highest rate of children living in single-parent households", December 12, 2019. Available at:
U.S. Census Bureau, "Ancestry 2000", June 2004. Available at:
U.S. Census Bureau, "The Chance That Two People Chosen at Random Are of Different Race or Ethnicity Groups Has Increased Since 2010". Available at:
U.S. Census Bureau, "Ancestry and Native American Population", 2000. Available at:
U.S. Government, "Federally recognized American Indian tribes and Alaska Native entities", April 5, 2024. Available at:
Kristie Wilder and Paul Mackun, "Median Age in 192 Metro Areas Higher Than National Median of 39.1", U.S. Census Bureau, July 4, 2025. Available at:
Harmeet Kaur, "FYI: English isn't the official language of the United States", CNN, May 20, 2018. Available at:
Executive Order 14224, 2025.
The Washington Post, "States Where English Is the Official Language", August 12, 2014. Available at:
Hawaii Legislative Reference Bureau, "Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4", November 7, 1978. Available at:
NPR, Bill Chapel, "Alaska OKs Bill Making Native Languages Official", April 21, 2014. Available at:
Argus Leader, "South Dakota recognizes official indigenous language", March 22, 2019. Available at:
Julie Siebens and Tiffany Julian, "Native North American Languages Spoken at Home in the United States and Puerto Rico: 2006–2010", United States Census Bureau, December 2011. Available at:
Puerto Rico Channel, "Translation in Puerto Rico", December 29, 2013. Available at:
Memento
von dat
Original
von’n 30. Dezember 2013 in dat
Internet Archive
Info:
Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß
Anleitung
und entferne dann diesen Hinweis.
@1
@2
Vorlage:Webachiv/IABot/www.puertorico.com
"Cliff Palace"
at Colorado Encyclopedia. Retrieved January 31, 2024.
Erlandson, Jon M.; Rick, Torben C.; Vellanoweth, Rene L. (2008). "Human impacts on ancient shellfish: A 10,000-year record from San Miguel Island, California". In *Journal of Archaeological Science*, S. 19.
Savage, Stephen (2011). *The Ancient Americas: A Brief History*. Oxford University Press, S. 55–58.
Waters, Michael R.; Stafford, Thomas W. Jr. (2007). "Redefining the age of Clovis: Implications for the peopling of the Americas". In *Science*, vol. 315, pp. 1122–1126.
Flannery, Kent V. (2015). *The Early Mesoamerican Village*. Academic Press, pp. 173–185.
Lockard, Craig (2010). *World History*. Cengage Learning, p. 315.
Johansen, Bruce (2006). *The Native Peoples of North America: A History, Volume 1*. Rutgers University Press.
ISBN 978-0-8135-3899-0
. p. 51.
Thornton, Russell (1998). *Studying Native America: Problems and Prospects*. University of Wisconsin Press, p. 34.
Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.
Perdue, Theda; Green, Michael (2005). *The Columbia Guide to American Indians of the Southeast*. Columbia University Press, p. 40.
Haines, Robin; Haines, Michael R.; Steckel, Richard H. (2000). *A Population History of North America*. Cambridge University Press, p. 12.
Vigil, Ralph H.; Galloway, Patricia K. (eds.) (2006). *The Hernando de Soto Expedition: History, Historiography, and "Discovery" in the Southeast*. University of Nebraska Press, p. 329.
Hudson, Charles M. (2018). *Knights of Spain, Warriors of the Sun: Hernando de Soto and the South's Ancient Chiefdoms*. University of Georgia Press, p. 130.
Davis, Frederick T. (1932). "The Record of Ponce de Leon's Discovery of Florida, 1513". *The Quarterly Periodical of the Florida Historical Society*, vol. XI, no. 1, pp. 5–6.
Florida Center for Instructional Technology (2002). *A Short History of Florida*. University of South Florida.
NPR (2015). "Not So Fast, Jamestown: St. Augustine Was Here First". Retrieved March 5, 2021.
Petto, Christine Marie (2007). *When France Was King of Cartography*. Lexington Books, p. 125.
Seelye, James E. Jr.; Selby, Shawn (2018). *Shaping North America: From Exploration to the American Revolution*. ABC-CLIO, p. 344.
Bellah, Robert Neelly; Madsen, Richard; Sullivan, William M.; Swidler, Ann; Tipton, Steven M. (1985). *Habits of the Heart: Individualism and Commitment in American Life*. University of California Press, p. 220.
Remini, Robert V. (2007). *A Short History of the United States*, pp. 2–3.
Johnson, Paul E. (1997). *A Shopkeeper’s Millennium: Society and Revivals in Rochester, New York, 1815–1837*. Hill and Wang, pp. 26–30.
Ripper, Jason (2008). *American Stories: Living American History*. M.E. Sharpe, p. 6.
"Wheat Info", Wheatworld.org, archived October 11, 2009,
Memento
von dat
Original
von’n 11. Oktober 2009 in dat
Internet Archive
Info:
Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß
Anleitung
und entferne dann diesen Hinweis.
@1
@2
Vorlage:Webachiv/IABot/www.wheatworld.org
, accessed January 15, 2015.
"Traditional Indigenous Recipes", American Indian Health and Diet Project, accessed September 15, 2014,
Ambrose Akenuwa,
Is the United States Still the Land of the Free and Home to the Brave?
, Lulu Press, July 1, 2015, pp. 92–94,
ISBN 978-1-329-26112-9
Sidney Wilfred Mintz,
Tasting Food, Tasting Freedom: Excursions Into Eating, Culture, and the Past
, Beacon Press, 1996, p. 134,
ISBN 978-0-8070-4629-6
Hasia Diner,
Hungering for America: Italian, Irish, and Jewish Foodways in the Age of Migration
, Harvard University Press, 2001, p. 1.
Tracy N. Poe, "The Origins of Soul Food in Black Urban Identity: Chicago, 1915–1947",
American Studies International
, Vol. 37, No. 1 (February 1999), p. 5.
Haley Cawthon, "KFC is America's favorite fried chicken, data suggests",
The Business Journals
, December 31, 2020,
Joan Russell, "How Pizza Became America's Favorite Food",
Paste
, May 23, 2016,
James N. Klapthor, "What, When, and Where Americans Eat in 2003", Newswise/Institute of Food Technologists, August 23, 2003,
"The History of the American Diner",
Paste Magazine
, September 5, 2016,
"America's Love Of Drive-thrus",
NPR
, December 11, 2023,
"When Was the First Drive-Thru Restaurant Created?", Wisegeek.org, accessed January 15, 2015,
Andrew Sheldon, "The History of the Drive-Thru in America",
Your AAA Network
, July 23, 2020,
Rada Pavlova, "Globalization of American Fast-Food Chains: the Pinnacle of Effective Management and Adaptability",
The Yale Globalist
, April 8, 2019,
Gallup Inc:
Sports.
25.
September 2007
afropen an’n 16.
Oktober 2025
(engelsch).
Lindsay Sarah Krasnoff (December 26, 2017). "How the NBA went global".
The Washington Post
. Retrieved September 14, 2023, from
Howard Liss (1970).
Lacrosse
. Funk & Wagnalls, p. 13.
Reuters (June 18, 2008). "Global sports market to hit $141 billion in 2012". Retrieved July 24, 2013, from
David K. Krane (October 30, 2002). "Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport". Harris Interactive. Archived July 9, 2010, from
. Also see: Michael MacCambridge (2004).
America's Game: The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation
. New York: Random House.
ISBN 978-0-375-50454-9
How the NFL took over America in 100 years.
14.
August 2019
afropen an’n 16.
Oktober 2025
(engelsch).
Our History.
Afropen an’n 16.
Oktober 2025
(engelsch).
About MLB
Official Information.
Afropen an’n 16.
Oktober 2025
(engelsch).
MLS Soccer. "About MLS Soccer". Retrieved June 8, 2025, from
Official Site of the National Hockey League
NHL.com.
Afropen an’n 16.
Oktober 2025
(engelsch).
Harris Interactive (January 16, 2014). "As American as Mom, Apple Pie and Football? Football continues to trump baseball as America's Favorite Sport". Retrieved March 9, 2014, from
Kevin Grier and Tyler Cowen:
» What Would the End of Football Look Like?
Fehler bei
Vorlage:Internetquelle
datum=87798
afropen an’n 16.
Oktober 2025
(amerikaansch Engelsch).
NCAA Reports $1.1 Billion in Revenues.
7.
März 2018
afropen an’n 16.
Oktober 2025
(amerikaansch Engelsch).
Home.
Afropen an’n 16.
Oktober 2025
(amerikaansch Engelsch).
Thomas Rosandich (2002). "Collegiate Sports Programs: A Comparative Analysis".
Education
, Vol. 122, Issue 3, p. 471.
Gerald P. Schaus & Stephen R. Wenn (2007).
Onward to the Olympics: Historical Perspectives on the Olympic Games
. Wilfrid Laurier University Press, p. 224.
ISBN 978-0-88920-505-5
Greatest Sporting Nation. "All-time Olympic medal standings". Retrieved from
Memento
von dat
Original
von’n 10. Januar 2025 in dat
Internet Archive
Info:
Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß
Anleitung
und entferne dann diesen Hinweis.
@1
@2
Vorlage:Webachiv/IABot/greatestsportingnation.com
1,000 times gold - The thousand medals of Team USA.
Afropen an’n 16.
Oktober 2025
(engelsch).
Jeff Carlisle (April 6, 2020). "MLS Year One, 25 seasons ago: The Wild West of training, travel, hockey shootouts and American soccer".
ESPN
. Retrieved May 5, 2021, from
Aria Gerson:
Impact of 1999 Women's World Cup went far beyond Brandi Chastain's iconic goal.
Afropen an’n 16.
Oktober 2025
(amerikaansch Engelsch).
Laurel Wamsley (June 16, 2022). "The U.S. cities hosting the 2026 World Cup are announced".
NPR
. Retrieved April 16, 2023, from
US-Bundsstaten
Alabama
Alaska
Arizona
Arkansas
Colorado
Connecticut
Delaware
Florida
Georgia
Hawaii
Idaho
Illinois
Indiana
Iowa
Kalifornien
Kansas
Kentucky
Louisiana
Maine
Maryland
Massachusetts
Michigan
Minnesota
Mississippi
Missouri
Montana
Nebraska
Nevada
New Hampshire
New Jersey
New Mexico
New York
North Carolina
North Dakota
Ohio
Oklahoma
Oregon
Pennsylvania
Rhode Island
South Carolina
South Dakota
Tennessee
Texas
Utah
Vermont
Virginia
Washington
West Virginia
Wisconsin
Wyoming
Länner
in
Noord-
un
Middelamerika
Belize
Costa Rica
El Salvador
Guatemala
Honduras
Kanada
Mexiko
Nicaragua
Panama
USA
Afhängige Rebeden
Bermuda
Gröönland
Saint-Pierre un Miquelon
Staten in de
NATO
Albanien
Albanien
Belgien
Belgien
Bulgarien
Bulgarien
Danemark
Däänmark
Düütschland
Düütschland
Eestland
Eestland
Finnland
Finnland
Frankriek
Frankriek
Grekenland
Grekenland
Iesland
Iesland
Italien
Italien
Kanada
Kanada
Kroatien
Kroatien
Lettland
Lettland
Litauen
Litauen
Luxemborg
Luxemborg
Montenegro
Montenegro
Nedderlannen (Europa)
Nedderlannen
Noordmakedonien
Noordmakedonien
Norwegen
Norwegen
Polen
Polen
Portugal
Portugal
Rumänien
Rumänien
Slowakei
Slowakei
Slowenien
Slowenien
Spanien
Spanien
Sweden
Sweden
Tschechien
Tschechien
Törkie
Törkie
Ungarn
Ungarn
Vereenigt Königriek
Vereenigt Königriek
Vereenigte Staaten
Vereenigte Staaten
Vun „
Kategorien
Wikipedia:Defekte Weblinks/Ungeprüfte Archivlinks 2026-03
Wikipedia:Vorlagenfehler/Parameter:Datum
Wikipedia:Flaggvörlaag
Land
Noordamerika
USA
Verstekene Kategorie:
Seiten, die magische ISBN-Links verwenden
Verenigte Staten
Thema tofögen