Warszawa – Wikipedia, wolna encyklopedia

Warszawa – Wikipedia, wolna encyklopedia
Przejdź do zawartości
Na mapach:
52°13′47″N
21°00′42″E
52,229722
21,011667
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też:
inne znaczenia tego słowa
Warszawa
miasto
na
prawach powiatu
Na fotografiach (zgodnie z ruchem wskazówek zegara):
ul. Emilii Plater
nocą,
bazylika św. Krzyża
Stadion Narodowy
Pałac Kazimierzowski
Teatr Wielki
plac Zamkowy
Herb
Flaga
Dewiza
Semper invicta
Zawsze niezwyciężona
Państwo
Polska
Województwo
mazowieckie
Aglomeracja
warszawska
Data założenia
XIII wiek
Prawa miejskie
przed 1300
Prezydent
Rafał Trzaskowski
Powierzchnia
517,2
km²
Wysokość
78–121 m n.p.m.
Populacja
(31.12.2024)
• liczba ludności
• gęstość
1 863 845
3604
os./km²
Strefa numeracyjna
22
Kod pocztowy
od 00-xxx do 04-xxx oraz 05-075 i 05-077
Tablice rejestracyjne
zobacz więcej
Plan miasta
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Warszawa
Położenie na mapie Polski
Warszawa
52°13′47″N
21°00′42″E
52,229722
21,011667
TERC
TERYT
1465011
SIMC
0918123
Urząd miejski
pl. Bankowy
3/5
00-950 Warszawa
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach
Wiadomości w Wikinews
Cytaty w Wikicytatach
Hasło w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP
Hejnał warszawski
Warszawa
miasto stołeczne Warszawa
m.st. Warszawa
stolica
Polski
województwa mazowieckiego
, najludniejsze
miasto
w kraju i drugie (po
Gdańsku
) pod względem powierzchni
, położone w jego centralnej części
, na
Nizinie Środkowomazowieckiej
, na
Mazowszu
, nad
Wisłą
. Jest jedynym polskim miastem, którego ustrój jest określony
odrębną ustawą
. Od 2002 jest
gminą miejską
mającą status
miasta na prawach powiatu
. W jej skład wchodzi 18
jednostek pomocniczych
dzielnic m.st. Warszawy
Warszawa uzyskała
prawa miejskie
przed 1300
10
. W 1526 została włączona do
Korony Królestwa Polskiego
11
. W 1569 mocą
unii lubelskiej
została ustanowiona miejscem obrad
sejmów
Rzeczypospolitej Obojga Narodów
. Od 1573 odbywały się tam
wolne elekcje
. Po 1596 do Warszawy przeniesiono dwór królewski i urzędy centralne, a w 1611 w rozbudowanym
Zamku Królewskim
na stałe zamieszkał król
Zygmunt III Waza
. Miejsce obrad
sejmików generalnych
województwa mazowieckiego
sejmików ziemskich
ziemi warszawskiej
od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wieku
12
. Po
rozbiorach Polski
przejściowo w
Królestwie Prus
, a następnie stolica
Księstwa Warszawskiego
Królestwa Polskiego
; od
odzyskania niepodległości przez Polskę w 1918 roku
– jej stolica. Doznała znacznych zniszczeń podczas
II wojny światowej
, kiedy to najpierw była
bombardowana przez armię niemiecką we wrześniu 1939
, stała się areną walk powstańczych (w 1943 w
getcie
, a w 1944 podczas
powstania warszawskiego
), a po zakończeniu walk była
metodycznie palona i wyburzana przez Niemców
. Odbudowane po wojnie
Stare Miasto
w 1980 zostało wpisane na
listę światowego dziedzictwa UNESCO
Warszawa jest ważnym ośrodkiem
naukowym
kulturalnym
politycznym
oraz
gospodarczym
. Tutaj znajdują się siedziby m.in.
Prezydenta RP
Sejmu
Senatu
Rady Ministrów
oraz
Narodowego Banku Polskiego
. Warszawa jest także siedzibą agencji
Frontex
, odpowiedzialnej za bezpieczeństwo granic zewnętrznych
Unii Europejskiej
, oraz
Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka
(ODIHR), agendy
OBWE
Think tank
Globalization and World Cities
(GaWC), badający wzajemne stosunki pomiędzy miastami świata w kontekście
globalizacji
, zaliczył Warszawę do kategorii
Alpha-
w 2000 roku
13
Alpha
w 2024 roku
14
Nazwa
edytuj
edytuj kod
Nazwa miasta zaczęła pojawiać się w dokumentach w XIV wieku jako
Warszewa
, a od XV wieku również jako
Warszowa
15
. Najprawdopodobniej pochodzi od formy dzierżawczej imienia
Warsz
(skróconej formy
staropolskiego imienia
Warcisław
lub
Wrocisław
15
. Było ono używane m.in. przez przedstawicieli rodu Rawów (Rawiczów)
herbu Rawa
, którzy byli właścicielami terenów w rejonie współczesnego
Solca
16
. Prawdopodobnie Warsz z rodu Rawów otrzymał w XIII wieku nadanie książęce, z którego powstała wieś nosząca jego imię
17
Zmiana nazwy na
Warszawa
w XV wieku wynikała z
mazowieckiej wymowy
dialektycznej
. Do końca XV wieku
samogłoska
-a-
przechodziła w
-e-
po
spółgłoskach miękkich
-sz-
była w tamtym okresie spółgłoską miękką). W XV wieku formy z wtórnym
-e-
zaczęły być postrzegane jako
gwarowe
15
. Dlatego też zastępowano
-e-
przez
-a-
. Taka zmiana nie była uzasadniona
etymologicznie
, stąd takie formy nazywa się
hiperpoprawnymi
(np.
siadlisko
królawski
). Zmiana nazwy z
Warszewa
na
Warszawa
upowszechniła się w XVI wieku
18
Legendarna
etymologia
wywodzi nazwę miasta od imion
Warsa
i jego żony
Sawy
19
Położenie
edytuj
edytuj kod
Warszawa widziana z pokładu
Międzynarodowej Stacji Kosmicznej
(2013)
Aglomeracja warszawska
Warszawa leży w środkowym biegu
Wisły
, na
Nizinie Środkowomazowieckiej
, w odległości około 350 km od
Karpat
Morza Bałtyckiego
. Jest jedyną w
Europie
stolicą leżącą w bezpośrednim sąsiedztwie
parku narodowego
20
Kampinoski Park Narodowy
).
Miasto leży po obu stronach
Wisły
i jest nieznacznie wydłużone wzdłuż jej brzegów (rozciąga się na ok. 30 km w kierunku północ-południe i ok. 28 km w kierunku wschód-zachód). W obrębie miasta znajduje się 28 km biegu rzeki
21
. Szerokość koryta Wisły waha się od 1000 m na południu do 600 m na północy, zwężając się w części środkowej w pobliżu
mostu Śląsko-Dąbrowskiego
do 350 m
22
Lewobrzeżna część Warszawy jest w większości położona na
Równinie Warszawskiej
(najwyższy punkt geodezyjny na skrzyżowaniu ul. Norwida i Nakielskiej, rejon
zajezdni autobusowej „Redutowa”
– 115,7 m n.p.m.; porównywalne wysokości w rejonie
Filtrów
– 114,7 m n.p.m. przy ul. Krzyckiego).
Pozostała część miasta leży w
Dolinie Środkowej Wisły
oraz na
Równinie Wołomińskiej
(częściowo dzielnice wschodnie) i w
Kotlinie Warszawskiej
(częściowo dzielnice północne). Na
Bielanach
Białołęce
, w
Wawrze
Wesołej
występują porośnięte lasem, wysokie na kilka-kilkanaście metrów
wydmy śródlądowe
, z najwyższym naturalnym punktem wysokościowym – 122,11 m n.p.m. (w rejonie planowanej ul. Stanisława Wigury na
osiedlu Groszówka
w Wesołej)
23
Skrajne punkty Warszawy mają
długość geograficzną
20°51′06″E i 21°16′16″E, a
szerokość geograficzną
52°05′52″N i 52°22′05″N
24
Stolica stanowi główne miasto monocentrycznej
aglomeracji warszawskiej
. Liczba jej mieszkańców, zależnie od sposobu zdefiniowania jej granic, wynosi od 2,6 do 3,5 mln. Jest to największe po
aglomeracji śląskiej
skupisko ludności w
Polsce
25
. Na obszarze aglomeracji warszawskiej znajduje się około 20 miast.
Warunki naturalne
edytuj
edytuj kod
Rzeźba terenu
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Geomorfologia Warszawy
Charakterystyczna dla krajobrazu miasta jest wysoka na 6–25 m
skarpa wiślana
, stanowiąca lewobrzeżną
krawędź erozyjną
Równiny Warszawskiej
26
. W północnej części Warszawy skarpa biegnie w pobliżu Wisły, natomiast w południowej (
Mokotów
Ursynów
) odsuwa się od rzeki
27
. Najwyższą wysokość (ok. 25 m) ma w części środkowej, na odcinku od
kościoła św. Anny
do
Belwederu
28
Na obszarze miasta znajduje się kilka wzgórz usypanych przez człowieka, m.in.
Kopiec Powstania Warszawskiego
(wysokość 121 m n.p.m.),
Górka Szczęśliwicka
(wysokość 152,0 m n.p.m. – najwyższy punkt wysokościowy w Warszawie),
Kopa Cwila
(wysokość 118 m n.p.m.), a także składowiska odpadów, m.in. Góra Śmieciowa na
Radiowie
(wysokość 144 m n.p.m.)
29
i hałda popiołów z
Elektrociepłowni Siekierki
na Siekierkach.
Najniżej w Warszawie położonym punktem jest brzeg Wisły przy granicy z
Jabłonną
(75,6 m n.p.m.)
23
Klimat
edytuj
edytuj kod
Klimatogram
dla Warszawy
II
III
IV
VI
VII
VIII
IX
XI
XII
28
-4
26
-4
30
-1
38
12
50
18
66
21
11
76
22
13
71
22
12
46
17
40
12
38
36
-3
Temperatury w °C
Opad całkowity w mm
Źródło: Weatherbase
30
Na
jednostki imperialne
II
III
IV
VI
VII
VIII
IX
XI
XII
1.1
32
25
34
25
1.2
43
30
1.5
54
37
64
46
2.6
70
52
72
55
2.8
72
54
1.8
63
46
1.6
54
39
1.5
41
34
1.4
36
27
Temperatury w °F
Opad całkowity w calach
Według klasyfikacji
Wincentego Okołowicza
Warszawa leży w
strefie
klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego
. Według uaktualnionej
klasyfikacji Köppena-Geigera
Warszawa leży w strefie
Dfb
– klimatu kontynentalnego wilgotnego
31
Cechami charakterystycznymi klimatu Warszawy są dość równomierne
opady
o średniej wieloletniej około 519 mm/rok z maksimum w lipcu (73,2 mm) i minimum w lutym (22 mm). Średnia roczna
temperatura powietrza
wynosi 8,2 °C z maksimum w lipcu (18,3 °C) i minimum w styczniu (–2,2 °C)
32
martwy link
W Warszawie wyraźnie zaznacza się wpływ dużej aglomeracji miejskiej na
klimat
miejska wyspa ciepła
33
. Objawia się to poprzez wyższe średnie temperatury w centrum miasta, częstsze opady (nagrzanie powietrza powoduje powstawanie silnych prądów wstępujących i chmur konwekcyjnych, którym towarzyszą ulewne opady i burze). Badania przeprowadzone w latach 2001–2002 pokazały, że w ciepłej porze roku średnia intensywność miejskiej wyspy ciepła w centrum Warszawy dochodziła do 2,5–3,0 °C, a w miesiącach zimowych 1,0–1,5 °C
34
. Ze względu na większą szorstkość podłoża w centrum miasta zmniejsza się prędkość wiatru.
Z uwagi na wysoką zawartość
aerozoli
i zanieczyszczeń w powietrzu zwiększa się zachmurzenie oraz pogarsza się przejrzystość powietrza, co prowadzi do zmniejszania bezpośredniego promieniowania słonecznego i zwiększenia
promieniowania rozproszonego
. Usłonecznienie rzeczywiste (liczba godzin, podczas których dopływa do podłoża atmosfery bezpośrednie promieniowanie słoneczne) waha się średnio od ok. jednej godziny (w grudniu i styczniu) do ponad siedmiu godzin dziennie (od maja do sierpnia)
35
. Centralne części Warszawy cechują się przy tym zmniejszonym usłonecznieniem (roczna liczba godzin ze słońcem jest o ok. 100 niższa niż w dzielnicach peryferyjnych)
35
Średnia temperatura i opady dla Warszawy
Miesiąc
Sty
Lut
Mar
Kwi
Maj
Cze
Lip
Sie
Wrz
Paź
Lis
Gru
Roczna
Średnie temperatury w dzień [°C]
0,4
2,6
7,1
14,5
19,7
22,5
25,3
24,6
19,4
13,5
7,4
2,7
13,4
Średnie dobowe temperatury [°C]
-1,9
-0,4
3,1
9,4
14,5
17,5
20,0
19,2
14,2
9,1
4,6
0,5
9,2
Średnie temperatury w nocy [°C]
-4,7
-3,8
-1,2
4,1
9,1
12,3
15,0
14,0
9,4
4,7
1,5
-2,3
4,9
Opady
[mm]
36,7
35,6
28,9
35,3
58,5
60,7
84,8
93,2
44,0
31,5
36,9
37,9
584
Średnia liczba dni z opadami
18,0
14,3
12,6
10,0
13,2
12,6
12,9
11,8
10,0
9,9
12,6
15,4
153
Wilgotność [%]
87
85
78
71
70
72
73
74
81
84
89
89
79
Średnie
usłonecznienie [h]
31
58
124
150
217
240
248
217
150
93
60
31
1619
Źródło: climatebase
36
(od 2000 r.), weather2travel
(nasłonecznienie)
37
, pogodaiklimat.ru
(wilgotność)
38
Historia
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Historia Warszawy
Historia miasta sięga IX wieku. Zasadniczy układ
urbanistyczny
współczesnej Warszawy ukształtował się podczas odbudowy ze znacznych zniszczeń po
II wojnie światowej
Średniowiecze
edytuj
edytuj kod
Pierwszymi osadami powstałymi w obecnych granicach administracyjnych Warszawy były:
Bródno
(IX/X wiek)
39
Kamion
(II połowa XI wieku)
40
Solec
(XI wiek)
40
Jazdów
(XIII wiek)
40
. Po zdobyciu i zniszczeniu w 1262 Jazdowa przez
litewskie
wojska
Mendoga
, książę płocki
Bolesław II mazowiecki
założył ok. 4 km na północ od Jazdowa nowy gród książęcy i nowe miasto (
podgrodzie
), które wspólnie nosiły nazwę
Warszowa
16
41
. Około 1300 nastąpiła
lokacja
miasta Stara Warszawa na
prawie chełmińskim
42
. Przywilej lokacyjny nie zachował się, stąd nie można ustalić dokładnej daty jego założenia
43
Pierwsza wzmianka o Warszawie pochodzi z 23 kwietnia 1313, kiedy to miejscowość pojawiła się w tytulaturze książęcej
Siemowita II
42
44
. W 1339 Warszawa została wybrana na miejsce
procesu polsko-krzyżackiego
Pomorze
Kujawy
45
. W 1402 powstała
Dziekania
, pierwsza warszawska
jurydyka
46
W 1406 r. książę
Janusz I
przeniósł z
Czerska
do Warszawy
kapitułę
kolegiacką, w wyniku czego miasto stało się ośrodkiem władzy świeckiej i duchownej
47
. W 1408, w związku z szybkim rozwojem Starej Warszawy, na północ od miasta lokowano
Nową Warszawę
42
. Z 1427 pochodzą pierwsze udokumentowane wiadomości o Żydach mieszkających w Starej Warszawie
48
XVI–XVIII wiek
edytuj
edytuj kod
Widok Warszawy z około 1573 roku
Hołd cara Wasyla IV Szujskiego przed Zygmuntem III Wazą na
sejmie warszawskim 1611 roku
Bernardo Bellotto
Krakowskie Przedmieście od strony Bramy Krakowskiej
, 1767–1768
Rizzi Zannoni
Plan de Varsovie
, 1772
W 1526, po śmierci księcia
Janusza III
Księstwo mazowieckie
wraz z Warszawą zostało włączone do
Korony Królestwa Polskiego
49
W 1527 roku Warszawa uzyskała
przywilej
de non tolerandis Judaeis
50
. Uchwalona w 1559 ustawa sejmowa zezwoliła szlachcie na zakup nieruchomości w miastach, co zapoczątkowało rozwój
jurydyk
51
W 1569 podczas
sejmu walnego
Lublinie
podjęto decyzję o stałym odbywaniu w Warszawie
sejmów walnych Rzeczypospolitej
11
. Była ona bardzo dogodnie położona w stosunku do stolic
obydwu zjednoczonych państw
Krakowa
Wilna
, u zbiegu szlaków handlowych, nad główną spławną rzeką Korony, którą łatwo można było dostać się do mającego bardzo duże znaczenie gospodarcze
Gdańska
52
. Istotną rolę odegrał także fakt, że miasto znajdowało się na Mazowszu, które stosunkowo niedawno zostało włączone do Korony i było postrzegane jako neutralne w relacjach polsko-litewskich
52
. Jego kandydatura jako miejsca sejmów walnych była więc łatwiejsza do zaakceptowania przez Litwinów
52
. Ogółem w Warszawie odbyło się 145 sejmów walnych (w
Piotrkowie
38, w
Krakowie
29, a w
Grodnie
11)
53
W 1573 oddano do użytku pierwszy stały most na Wiśle w Warszawie –
most Zygmunta Augusta
54
Korzystne położenie geograficzne zadecydowało także o wyznaczeniu Warszawy jako miejsca
elekcji królów
55
. W 1573 na polach wsi
Kamion
pod Warszawą miała miejsce pierwsza
wolna elekcja
11
. W tym samym roku miała miejsce
konfederacja warszawska
w sprawie uprawomocnienia
tolerancji religijnej
Rzeczypospolitej
11
. W 1575 na polach podwarszawskiej wsi
Wielka Wola
odbyła się elekcja
Anny Jagiellonki
Stefana Batorego
11
. Od tego czasu Wielka Wola stała się stałym miejscem elekcji królów polskich
11
W Warszawie do końca życia rezydowała Anna Jagiellonka, dość często przebywali tam również królowie
Zygmunt II August
i Stefan Batory
56
. Po pożarze
Zamku na Wawelu
, chcący znajdować się jak najbliżej Szwecji
Zygmunt III Waza
wybrał w 1596 Warszawę jako miejsce rezydencji królewskiej
11
. Przeniesiono tam również z Krakowa urzędy centralne, czyli urzędy marszałkowski, kanclerski i podskarbiński, które zostały umieszczone w rozbudowanym po 1598 na rozkaz króla
Zamku Królewskim
57
. Sam Zygmunt III Waza na stałe zamieszkał w Zamku po powrocie z kampanii smoleńskiej w 1611
58
W ten sposób Warszawa, nazywana oficjalnie „miastem rezydencjonalnym Jego Królewskiej Mości”, stała się centralnym punktem wielkiego, wielonarodowościowego państwa,
de facto
jego stolicą
59
(stolicą
de iure
pozostał Kraków)
60
. Wzrost politycznego znaczenia miasta, w którym stale znajdował się dwór królewski i odbywały sejmy, spowodował wzrost liczby i zamożności jego mieszkańców, rozwój terytorialny i powstanie wielu nowych budynków
61
W latach 1621–1624 Stara i Nowa Warszawa oraz najgęściej zabudowane przedmieścia zostały otoczone
wałem Zygmuntowskim
62
. W 1648 prawa miejskie otrzymała
Praga
63
Okres szybkiego rozwoju Warszawy przerwała
wojna polsko-szwedzka
(1655–1658) podczas której była ona trzykrotnie okupowana przez obce wojska
64
. Zniszczone miasto odbudowano, powstały tam liczne rezydencje magnackie oraz obiekty sakralne
65
. Pomimo kryzysu, chaosu i zniszczeń spowodowanych przez
wojnę północną
oraz
klęsk elementarnych
i kryzysu politycznego (
konfederacja warszawska
wojna o sukcesję
) Warszawa w okresie panowania Sasów przeżywała rozwój terytorialny i architektoniczny, m.in. powstało wtedy wielkie założenie urbanistyczne,
Oś Saska
66
. W 1727 król
August II Mocny
udostępnił mieszkańcom część
Ogrodu Saskiego
, który stał się pierwszym parkiem publicznym w Warszawie
67
W 1740
Stanisław Konarski
założył
Collegium Nobilium
68
. Siedem lat później, bracia biskupi
Józef Andrzej
Andrzej Stanisław Załuscy
otworzyli dla publiczności
bibliotekę
z jednym z największych księgozbiorów w Europie
69
. W 1765 powstał
Teatr Narodowy
(pierwszy teatr publiczny) i założono
Szkołę Rycerską
70
. W 1770 wokół miasta usypano
okopy Lubomirskiego
71
Mimo bardzo trudnej sytuacji politycznej, za panowania
Stanisława Augusta Poniatowskiego
zwołano w Warszawie
Sejm Czteroletni
(1788–1792) zaś 3 maja 1791 uchwalono
konstytucję Rzeczypospolitej
72
1795–1918
edytuj
edytuj kod
Marcin Zaleski
Wzięcie Arsenału
, 1831
73
Most Kierbedzia
, pierwszy warszawski stalowy most na Wiśle, na fotografii
Konrada Brandla
(1873)
Filtry Lindleya
, 1883–1886; hale filtrów powolnych (2009)
Zobacz w Wikiźródłach tekst
postanowienie Namiestnika Królewskiego, z dnia 10. Lutego 1816 r. urządzaiącego w mieście Stołeczném Warszawie Skład Urzędu Municypalnego, oraz przepisuiącego postępowanie, i wskazuiącego Fundusze dla tegoż Urzędu Municypalnego
Po upadku I Rzeczypospolitej w wyniku klęski
insurekcji kościuszkowskiej
(u jego schyłku miała miejsce
rzeź ludności praskiej
przez wojska rosyjskie) oraz III rozbioru w 1795 roku Warszawę włączono do
Królestwa Prus
74
. Została ona ogłoszona stolicą prowincji
Prus Południowych
(zarządzanej wcześniej z
Poznania
74
. W 1798 roku w wyniku starań władz pruskich
bullą
papieża
Piusa VI
erygowano
diecezję warszawską
, podnosząc Warszawę do godności biskupiej, a
kolegiatę św. Jana
katedralnej
75
W 1806 Warszawę zajęły wojska
Napoleona
i w 1807 miasto stało się stolicą
Księstwa Warszawskiego
76
Podczas
kongresu wiedeńskiego
w 1815 obrano Warszawę na stolicę
Królestwa Polskiego
. W architekturze i sztuce dominował klasycyzm. W 1816 na mocy dekretu króla
Aleksandra I
utworzony został
Królewski Uniwersytet Warszawski
z 5 wydziałami – Teologii, Prawa, Medycyny, Filozofii, Nauki i Sztuk Pięknych. W mieście powstały organizacje patriotyczne (m.in.
Związek Wolnych Polaków
Towarzystwo Patriotyczne
) i konspiracja przeciw zaborcy, który łamał konstytucję.
Patriotyczne środowiska warszawskie przygotowały powstania narodowowyzwoleńcze: 29 listopada 1830 wybuchło
powstanie listopadowe
, a w latach 1863–1864 trwało
powstanie styczniowe
. W czasie powstania listopadowego 1830 Warszawa była siedzibą władz powstańczych (
Rząd Tymczasowy
). W 1831 wokół Warszawy miały miejsce nierozstrzygnięte i zwycięskie przez powstańców bitwy (m.in.
pod Olszynką Grochowską
Wawrem
Białołęką
), jednakże (m.in. po
ataku na Wolę
) powstanie zostało stłumione przez Rosjan wspartych posiłkami z Prus. W nocy z 15 na 16 sierpnia 1831, w wyniku
wystąpień sierpniowych
, śmierć poniosło kilkadziesiąt osób.
W 1834 utworzono zawodową straż pożarną –
Warszawską Straż Ogniową
77
. W 1837 roku Warszawa utraciła tytuł
miasta stołecznego
78
. W 1845 oddano do użytku pierwszy odcinek linii kolejowej do
Grodziska
, będący częścią
Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej
79
W okresie
powstania styczniowego
23 stycznia 1863 Warszawa była siedzibą
powstańczego Rządu Narodowego
. Po upadku powstania zniesiono Sejm, wojsko polskie i konstytucję, konfiskowano dobra, więziono, zsyłano na
Syberię
, zamknięto Uniwersytet i Towarzystwo Przyjaciół Nauk, wprowadzono stan wojenny. Warszawa stała się do 1905 twierdzą. Represjom towarzyszyła rusyfikacja. W Warszawie powstało kilka cerkwi prawosławnych, w tym w latach 1894–1912 monumentalny
sobór św. Aleksandra Newskiego
na
placu Saskim
. Jednocześnie rozbudowywano infrastrukturę kolejową. Warszawa stała się ważnym węzłem kolejowym na przecięciu europejskich magistral kolejowych:
Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej
(1848),
Kolei Warszawsko-Petersburskiej
(1862),
Kolei Warszawsko-Terespolskiej
(1867) oraz
Kolei Nadwiślańskiej
(1877). Ponadto wybudowano także
kolej obwodową
i wąskotorową (do
Piaseczna
).
Od 1856 zaczęto na szerszą skalę stosować oświetlenie gazowe, w miejsce wcześniej stosowanych lamp olejowych. Dostawy gazu zapewniała wybudowana w tym samym roku
Gazownia Warszawska
80
. W latach 1859–1864 wybudowano
most Kierbedzia
, pierwszy stalowy most na Wiśle
81
. W 1862 roku utworzono
Muzeum Narodowe
82
. W 1881 w kamienicy przy
ul. Próżnej
10 amerykańskie towarzystwo International Bell Telephone uruchomiło pierwszą centralę telefoniczną
83
. W 1883
84
z inicjatywy prezydenta miasta
Sokratesa Starynkiewicza
rozpoczęto budowę zaprojektowanego przez
Williama Lindleya
jednego z najnowocześniejszych w Europie systemów wodociągów i kanalizacji
85
. W 1897 roku Warszawa liczyła 626 tys. mieszkańców i była największym po
Petersburgu
Moskwie
miastem w Cesarstwie Rosyjskim.
Podczas
I wojny światowej
wycofujące się na wschód wojska rosyjskie wysadziły 5 sierpnia 1915 wszystkie cztery warszawskie mosty (
Kierbedzia
Poniatowskiego
oraz obydwa
mosty przy Cytadeli
86
. Do listopada 1918 roku Warszawa znajdowała się pod okupacją niemiecką
87
. Charakteryzowało ją ożywienie życia politycznego i pewna swoboda w życiu kulturalnym
88
. Jednocześnie bezwzględna eksploatacja gospodarcza miasta spowodowała upadek przemysłu, handlu i sektora finansowego oraz
pauperyzację
jego mieszkańców
88
8 kwietnia 1916
generał-gubernator
Hans Hartwig von Beseler
wydał rozporządzenie zwiększające (od 1 kwietnia tego roku) ponad trzykrotnie powierzchnię miasta, z 3273 do 11 483 ha (bez
Wisły
, z rzeką – do 12 100 ha)
89
90
. Do miasta przyłączono w całości dwie gminy:
Mokotów
Czyste
, a także
Czerniaków
Siekierki
(z
gminy Wilanów
), folwark
Rakowiec
(z
gminy Pruszków
),
Młociny
Kaskadę
Marymont
Potok
Powązki
(z
gminy Młociny
),
Pelcowiznę
, Ustronie,
Nowe Bródno
Targówek
Utratę
(z
gminy Bródno
) oraz
Grochów I, Grochów II
Kępę Gocławską
(z
gminy Wawer
91
. Na przyłączonych terenach mieszkało ok. 109 tys. osób
92
1918–1939
edytuj
edytuj kod
11 listopada 1918
Rada Regencyjna
przekazała
Józefowi Piłsudskiemu
władzę wojskową w Warszawie (14 listopada 1918 również pełnię władz cywilnych w stolicy) i naczelne dowództwo sił zbrojnych. W konsekwencji Warszawa stała się stolicą
II Rzeczypospolitej
W okresie 13–26 sierpnia 1920, w czasie trwającej wówczas
wojny polsko-bolszewickiej
(mającej na celu m.in. podporządkowanie Polski ZSRR i ekspansję komunizmu na Zachód), na przedpolach Warszawy i okolicznych terenach rozegrała się
Bitwa Warszawska
. Punktem zwrotnym walk była
bitwa pod Radzyminem
, po której kontrofensywa Piłsudskiego zadecydowała o zwycięstwie.
W 1925 liczba mieszkańców Warszawy po raz pierwszy w historii miasta przekroczyła milion
93
W okresie międzywojennym miał miejsce rozwój przestrzenny Warszawy, spowodowany m.in. koniecznością wzniesienia nowych gmachów publicznych na potrzeby administracji młodego państwa. Szczególne zasługi dla rozwoju stolicy położył komisaryczny prezydent
Stefan Starzyński
. Powstały nowe osiedla na Żoliborzu, Saskiej Kępie, Mokotowie, nowa siedziba Muzeum Narodowego, dokonano renowacji
pałacu Blanka
Arsenału
pałacu Brühla
, odkryto średniowieczne mury Warszawy, nastąpił rozwój infrastruktury (rozbudowa komunikacji miejskiej, przygotowanie projektu budowy mostu Piłsudskiego i
sieci metra
, modernizacja tras wylotowych Warszawy, modernizacja szpitali). Ponadto założono nowe parki (m.in.
park Sowińskiego
park Dreszera
).
Miasto od XIX wieku było dużym skupiskiem ludności żydowskiej, która zamieszkiwała głównie
dzielnicę północną
. W 1938 w Warszawie mieszkało 368 394 Żydów, co stanowiło 29,1% mieszkańców stolicy
94
II wojna światowa
edytuj
edytuj kod
Granice Warszawy współcześnie i w 1939
Powstanie warszawskie
, pierwsze dni sierpnia 1944. Patrol żołnierzy z
batalionu „Pięść”
pod dowództwem
Stanisława Jankowskiego ps. „Agaton”
w drodze z Woli do Śródmieścia
Powstanie warszawskie – moment trafienia
Prudentialu
dwutonowym pociskiem z
moździerza Karl Gerät
uwieczniony przez
Sylwestra Brauna
(28 sierpnia 1944)
Ruiny
Starego
Nowego Miasta
(1945)
Otwarcie
Trasy W-Z
, pierwszej dużej inwestycji komunikacyjnej w powojennej Warszawie (1949)
Uroczyste otwarcie
Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej
(1952)
Gmach
Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej
, w latach 1991–2000 siedziba
Giełdy Papierów Wartościowych
Wzniesiony w latach 1952–1955
Pałac Kultury i Nauki
Msza odprawiona przez
Jana Pawła II
na
placu Zwycięstwa
(1979)
1 września 1939 niemiecka
Luftwaffe
rozpoczęła
bombardowanie Warszawy
95
. Dowództwo nad
obroną stolicy
powierzono gen.
Walerianowi Czumie
(od 3 września komendantowi obrony miasta)
95
oraz gen.
Juliuszowi Rómmlowi
(od 8 września dowódcy
Armii Warszawa
96
. Komisarzem Cywilnym przy Dowództwie Obrony Warszawy został komisaryczny prezydent
Stefan Starzyński
96
. Bohaterska obrona miasta z dużym udziałem ludności cywilnej zakończyła się
kapitulacją 28 września
97
Osobne artykuły:
Obrona Warszawy (1939)
Kapitulacja Warszawy (1939)
W październiku 1939 Warszawa stała się siedzibą władz
dystryktu warszawskiego
, jednej z czterech (od 1941 pięciu) jednostek administracyjnych
Generalnego Gubernatorstwa
ze stolicą w
Krakowie
98
. Celem Niemców było zmniejszenie i zgermanizowanie miasta (m.in.
plan Pabsta
99
. Środkiem do jego realizacji była masowa eksterminacja warszawian (egzekucje, wywózki do obozów koncentracyjnych i
obozu zagłady w Treblince
) oraz wywózki na
przymusowe roboty
do Rzeszy.
W 1939 Warszawa była największym skupiskiem
Żydów
Europie
, a na świecie – największym po
Nowym Jorku
100
. Według spisu ludności żydowskiej przeprowadzonego 28 października 1939 w Warszawie mieszkało wtedy 359 827 Żydów
101
. W pierwszych latach okupacji stali się oni głównym celem niemieckiego terroru. W październiku 1940 utworzono
getto
, które zostało zamknięte i odizolowane od reszty miasta w listopadzie tego roku
102
. Od lipca do września 1942 ok. 75% mieszkańców getta
wywieziono
i wymordowano w
komorach gazowych
obozie zagłady w Treblince
103
. W 1943, po
powstaniu
, getto zostało zlikwidowane
104
. W trakcie powstania mieszkańców dzielnicy zamkniętej wymordowano lub wywieziono do obozu zagłady w Treblince i obozów w
dystrykcie lubelskim
, a cały teren dzielnicy zamkniętej zrównano z ziemią, do czego byli wykorzystywani więźniowie z utworzonego w lipcu 1943
obozu koncentracyjnego KL Warschau
105
Osobne artykuły:
Getto warszawskie
powstanie w getcie warszawskim
Warschau (KL)
Mimo niemieckiego terroru od początku okupacji Warszawa stanowiła centrum
ruchu oporu
i walki z okupantem
106
. Intensywność i różnorodność form, m.in. formowanie wojska, masowe akcje zbrojne,
mały
i duży
sabotaż
, tajna działalność oświatowo-kulturalna, ratowanie dzieł sztuki, działalność rozmaitych ośrodków kierowniczych i działających w konspiracji stronnictw i grup politycznych uczyniły Warszawę siedzibą władz
Polskiego Państwa Podziemnego
i Komendy Głównej
Armii Krajowej
Terror okupanta niemieckiego z jednej i niebezpieczeństwo ekspansji dyktatury stalinowskiej z drugiej strony były powodem zorganizowania przez AK w ramach
akcji „Burza”
powstania warszawskiego
, które wybuchło 1 sierpnia 1944 roku i objęło całą lewobrzeżną Warszawę. Trwało ono 63 dni, oprócz powstańców z okupantem walczyła także znaczna część ludności cywilnej. O upadku zdecydowała oprócz braku dostatecznej pomocy z zewnątrz,
wzmożona eksterminacja ludności
przez nazistów (m.in. rzezie na
Woli
Ochocie
).
Osobny artykuł:
Powstanie warszawskie
Po kapitulacji powstania, Niemcy
nakazali opuszczenie miasta
, a zabudowę
systematycznie niszczyli
107
. Zniszczyli m.in. Archiwum Miejskie mieszczące się w
gmachu Arsenału
108
. Po stronie polskiej zginęło 16 tys. powstańców i około 150 tys. ludności cywilnej. Szacuje się, że podczas wojny zginęło ok. 700 tys. osób
109
15 września 1944
110
Armia Czerwona
wraz z
1 Armią Wojska Polskiego
zdobyły prawobrzeżną Warszawę
111
W październiku 1944 na gruzach zburzonego miasta Niemcy rozpoczęli budowę
Festung Warschau
Twierdzy Warszawa
112
. W wyniku rozpoczętej 14 stycznia 1945 ofensywy, 17 stycznia 1945 wojska radzieckie i
Ludowe Wojsko Polskie
opanowały lewobrzeżną Warszawę, kończąc niemiecką okupację miasta
113
114
W 1944, ze względu na zniszczenia, rozważano przeniesienie stolicy państwa do
Krakowa
Łodzi
lub
Poznania
115
. W grudniu 1944 w Lublinie podjęto uchwałę o odbudowie Warszawy
116
. 1 lutego 1945 roku w Warszawie po raz pierwszy zebrał się
Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej
117
. 14 lutego 1945 utworzono
Biuro Odbudowy Stolicy
118
, 3 maja 1945 otwarto wystawę
Warszawa oskarża
119
, a 11 czerwca 1945 utworzono
Społeczny Fundusz Odbudowy Stolicy
120
Według szacunków historyków, podczas
oblężenia Warszawy we wrześniu 1939
zniszczono ok. 10% zabudowy miasta, ok. 12% w czasie likwidacji getta w 1943, ok. 25% podczas powstania warszawskiego, a kolejne ok. 30% w wyniku
burzenia miasta
już po kapitulacji powstania
121
. Zagładzie uległo 782 z 957 zabytków architektury, a 141 zostało uszkodzonych
122
Osobny artykuł:
Zburzenie Warszawy
Po 1945 roku
edytuj
edytuj kod
Po zakończeniu działań wojennych szacowano, że w mieście zalegało między 20 a 30 milionów m³
gruzu
123
Odbudowano historyczne Stare i Nowe Miasto,
Trakt Królewski
oraz wiele obiektów zabytkowych
124
. Poza historycznym śródmieściem budowano w duchu modernizmu i socrealizmu, czego przykładami są m.in. nowe osiedla na Kole i Mokotowie oraz
Pałac Kultury i Nauki
124
. Do 1949 odbudowano m.in. mosty kolejowe i drogowe i zbudowano
Trasę W-Z
125
. W lipcu 1949 prezydent
Bolesław Bierut
ogłosił plan sześcioletni odbudowy Warszawy
126
. W maju 1951 Rada Ministrów zmieniła granice administracyjne miasta
127
. Obszar Warszawy wzrósł ze 144 km² do 362 km²
128
, a liczba mieszkańców z 673 tys. do 819 tys.
129
Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
z 1952 w art. 90 jako pierwsza określiła Warszawę jako
stolicę Polski
130
. W maju 1955 w pałacu Rady Ministrów (od 1994
Pałac Prezydencki
) został podpisany
Układ Warszawski
131
W kolejnych latach Warszawa otrzymała sieć nowych arterii komunikacyjnych (m.in.
Wisłostradę
Trasę Łazienkowską
Trasę Toruńską
), wzniesiono
Dworzec Centralny
. Nastąpiła silna industrializacja (m.in.
przemysł samochodowy
, metalurgiczny, elektroniczny, farmaceutyczny, budowlany, odzieżowy, spożywczy) i urbanizacja (osiedla mieszkaniowe m.in.
Bródno
Jelonki
Tarchomin
Targówek
Ursynów
).
Przez cały okres PRL-u w Warszawie kształtował się ruch opozycyjny. Rozwijała się współczesna awangarda w sztuce, oprócz
„Zachęty”
nowymi wielkimi centrami sztuki nowoczesnej stały się m.in.
Centrum Sztuki Współczesnej
Zamku Ujazdowskim
Galeria Foksal
. W 1971 rozpoczęła się odbudowa
Zamku Królewskiego
. 2 czerwca 1979 w Warszawie rozpoczęła się
pierwsza pielgrzymka
papieża
Jana Pawła II
132
. Od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 w Pałacu Rady Ministrów toczyły się
obrady Okrągłego Stołu
, które zapoczątkowały
transformację ustrojową w Polsce
W 1990 przeprowadzono
demokratyczne wybory
przedstawicieli rad siedmiu dzielnic (
Żoliborz
Wola
Ochota
Mokotów
Śródmieście
Praga-Północ
Praga-Południe
). W 1994 roku dokonano reformy administracyjnej stolicy. Pierwszymi prezydentami miasta po okresie PRL byli kolejno
Stanisław Wyganowski
Mieczysław Bareja
Marcin Święcicki
Paweł Piskorski
Wojciech Kozak
. Po uchwaleniu w 2002 nowej
ustawy warszawskiej
, Warszawa stała się jednolitą gminą miejską na prawach powiatu, która jest częścią województwa mazowieckiego składającą się z 18 dzielnic. Pierwszym prezydentem Warszawy według nowego ustroju został
Lech Kaczyński
. Od 2006 do 2018 funkcję tę pełniła pierwsza kobieta na tym stanowisku,
Hanna Gronkiewicz-Waltz
Po 1990 roku nastąpił rozwój budownictwa, miasto stało się ważnym centrum finansowym i siedzibą inwestorów krajowych i zagranicznych. Spośród wielu inwestycji infrastrukturalnych do największych zalicza się m.in. budowę
metra
pierwsza linia
oddana do użytku w 1995 a
centralny odcinek drugiej linii
w 2015),
mostu Siekierkowskiego
Stadionu Narodowego
obwodnicy Warszawy
Oczyszczalni Ścieków „Czajka”
i rozbudowę
Lotniska Chopina
Odznaczenia
edytuj
edytuj kod
Krzyż Srebrny
Orderu Wojennego Virtuti Militari
(1939)
133
134
za bohaterską
obronę miasta we wrześniu 1939
135
Order Krzyża Grunwaldu
I klasy (1945)
136
137
za bohaterską i niezłomną postawę stolicy w latach 1939–1945 w walce z hitlerowskim najeźdźcą
135
Medal Międzynarodowej Honorowej Nagrody Pokoju
(1951) za wkład Warszawy w utrwalanie pokoju między narodami
135
Order Budowniczych Polski Ludowej
(1970)
129
135
nadany w uznaniu wielkiej roli Warszawy w życiu całego narodu
138
Krzyż Armii Krajowej
(1974) za niezłomną postawę ludności Warszawy w latach
okupacji
i za bohaterski udział w walce o wolność w powstaniu warszawskim
138
Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski
(1985), nadany w 40. rocznicę wyzwolenia Warszawy w uznaniu jej szczególnej roli jako doniosłego symbolu życia narodowego
138
Krzyż Niepodległości z mieczami
139
Warszawski Krzyż Powstańczy
140
Miasto-ratownik
ukraiński
tytuł honorowy; 2025)
141
142
Demografia
edytuj
edytuj kod
Fragment
śródmieścia
z hotelem
InterContinental
i biurowcami
Rondo 1
Warsaw Financial Center
Osobny artykuł:
Ludność Warszawy
Warszawa jest największym polskim miastem pod względem
liczby ludności
(1 863 845 mieszkańców według
GUS
, stan na 31 grudnia 2024
143
). Liczba osób
zameldowanych
w mieście jest jednak niższa niż liczba osób podawana przez GUS
144
Szacowana całkowita liczba mieszkańców spędzająca noc w mieście wynosi w przybliżeniu 1,91–1,96 mln osób
145
. Również według szacunków Mazowieckiego Biura Planowania Regionalnego z 2014 liczba ludności Warszawy była wyższa o 118–221 tys. od danych w rejestrach
146
. Ponadto wiele osób codziennie dojeżdża do Warszawy z obszaru metropolitalnego,
Łodzi
Radomia
. Liczba ludności przebywająca w granicach miasta w ciągu dnia szacowana jest na 2,41–2,46 mln
145
Warszawa poniosła duże straty ludnościowe w wyniku
II wojny światowej
z 1,289 mln mieszkańców w 1939 do 478 755 w 1946
147
Na początku lat 50. XX wieku przyrost ludności rocznie wynosił ok. 5–7% (ok. 45–60 tys. osób wobec 41 tys. nowych mieszkań w ramach planu sześcioletniego oddanych w latach 1950–1955), wprowadzono więc ograniczenia meldunkowe obowiązujące w Warszawie, w których wyniku tempo migracji spadło (w 1976 wynosiło 22 tys. ludzi)
148
. W okresie ograniczeń meldunkowych po liberalizacji przepisów
149
możliwe stało się meldowanie m.in. współmałżonków stałych mieszkańców miasta czy fachowców. Ograniczenia te wpłynęły na rozwój miejscowości podwarszawskich, gdzie osiedlali się ludzie przybywający z całej
Polski
i niespełniający wymagań ustawowych.
Administracja
edytuj
edytuj kod
Pałac Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu
– siedziba
Prezydenta m.st. Warszawy
Urząd Dzielnicy Ursynów, jednej z 18 dzielnic –
jednostek pomocniczych
m.st. Warszawy
Symbole Warszawy
edytuj
edytuj kod
Znak promocyjny Warszawy (od 2022)
Herbem m.st. Warszawy jest wizerunek
syreny
150
. Aktualnie stosowany wzór herbu został przyjęty przez Radę m.st. Warszawy we wrześniu 1937 i wprowadzony po zatwierdzeniu przez
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych
w styczniu 1938
151
Osobne artykuły:
Herb Warszawy
Warszawska Syrenka
Barwami m.st. Warszawy są kolory:
żółty
czerwony
150
. Zostały wprowadzone w 1938 wraz z nowym wzorem herbu
152
Od 2008 codziennie o 11.15 z Wieży Zegarowej (Zygmuntowskiej)
Zamku Królewskiego
na trzy strony świata grany jest
hejnał warszawski
153
Samorząd
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Ustrój miasta stołecznego Warszawy
Warszawa jest jedynym dużym polskim miastem, którego ustrój jest określony
odrębną ustawą
154
Osobny artykuł:
Ustawa warszawska
18 maja 1990
Sejm
uchwalił ustawę o ustroju Warszawy. 27 maja 1990 wyborach samorządowych mieszkańcy Warszawy wybrali swoich przedstawicieli do siedmiu gmin–dzielnic. Na prezydenta Rada m.st. Warszawy wybrała
urbanistę
Stanisława Wyganowskiego
, który pełnił już tę funkcję od 27 stycznia 1990 na mocy decyzji premiera
Tadeusza Mazowieckiego
25 marca 1994 Sejm uchwalił kolejną ustawę o ustroju miasta stołecznego, wprowadzającą w stolicy podział na 11 niezależnych gmin, a największa z nich –
gmina Warszawa-Centrum
– dzieliła się dodatkowo na 7
dzielnic
. Władzę stanowiącą prawo i pełniącą funkcję kontrolną stanowiło 19 rad: Rada Warszawy, 11 rad gmin i 7 rad dzielnic, do których wraz z wejściem w życie w 1999
reformy podziału administracyjnego kraju
i utworzeniem
powiatu warszawskiego
doszła kolejna – rada powiatu.
Po kolejnej nowelizacji ustawy warszawskiej z 2002 Warszawa stała się jednolitą gminą na prawach powiatu, składającą się z 18 jednostek pomocniczych – dzielnic. Prezydent Warszawy jest odtąd wybierany nie przez Radę m.st. Warszawy, ale w
wyborach bezpośrednich
, przez mieszkańców. Pierwszym prezydentem wybranym w ten sposób i pełniącym tę funkcję w nowym ustroju miasta był
Lech Kaczyński
. Burmistrzowie dzielnic są wybierani przez rady dzielnic.
Zakres działania władz miasta, władz dzielnic i zasady gospodarki finansowej określa
Statut m.st. Warszawy
, przyjęty przez Radę Warszawy w dniu 10 stycznia 2008
155
Warszawa jest członkiem
Związku Miast Polskich
156
Prezydent Warszawy
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Prezydent miasta stołecznego Warszawy
Prezydent m.st. Warszawy jest wybierany bezpośrednio przez mieszkańców stolicy na podstawie Kodeksu wyborczego
157
. Do prerogatyw prezydenta należy m.in. zarządzanie własnością miejską oraz nadzorowanie pracy wszystkich podległych mu samorządów dzielnicowych. Prezydent stolicy jest także zwierzchnikiem służbowym pracowników miejskich jednostek organizacyjnych oraz służb, inspekcji i straży m.st. Warszawy. – zakres obowiązków Prezydenta m.st. Warszawy określa
Ustawa z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego Warszawy
158
Prezydent Warszawy
Rafał Trzaskowski
PO
) – od 22 listopada 2018
159
160
zastępcy prezydenta
161
Renata Kaznowska
(PO) – od 14 września 2016
162
Aldona Machnowska-Góra
– od 18 listopada 2020
163
164
165
Tomasz Mencina
– od 11 września 2024
166
Karolina Bober
– od 9 stycznia 2026
167
Rada m.st. Warszawy i rady dzielnic
edytuj
edytuj kod
Sesja Rady m.st. Warszawy w Sali Warszawskiej w
Pałacu Kultury i Nauki
Ustawa warszawska
zniosła poprzednio istniejące gminy i ustanowiła w Warszawie jeden organizm miejski na prawach
powiatu
, z Radą miasta stołecznego Warszawy jako organem stanowiącym prawo i sprawującym kontrolę
155
W Radzie m.st. Warszawy zasiada 60 radnych, którzy są wybierani w wyborach bezpośrednich i proporcjonalnych co 5 lat. W Radzie utworzono kilkanaście komisji, których zadaniem jest nadzór nad poszczególnymi dziedzinami życia. Przewodniczącą Rady jest
Ewa Malinowska-Grupińska
168
Wszystkie decyzje Rady podejmowane są zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowego składu Rady.
Każda z 18 dzielnic Warszawy posiada własną radę dzielnicy. Pełnią one funkcje stanowiące i kontrolne oraz zarządzają szkołami i własnością miejską na podległym im obszarze
155
. Na czele rady dzielnicy stoi przewodniczący, ponadto wybiera ona
burmistrza
. Łącznie w radach warszawskich dzielnic i w Radzie m.st. Warszawy zasiada 480 radnych
169
Ugrupowanie
Kadencja 2002–2006
170
Kadencja 2006–2010
171
Kadencja 2010–2014
172
Kadencja 2014–2018
173
Kadencja 2018–2024
174
Kadencja 2024–2029
175
Prawo i Sprawiedliwość
24
22
17
24
19
15
Sojusz Lewicy Demokratycznej
20
11 (
LiD
10
2 (
SLD Lewica Razem
1 (SLD Lewica Razem)
8 (
Lewica
Platforma Obywatelska
27
33
33
40 (
Koalicja Obywatelska
37 (Koalicja Obywatelska)
Liga Polskich Rodzin
Samoobrona
KWW
Julii Pitery
Warszawska Wspólnota Samorządowa
Ulica
Ząbkowska
na
Pradze-Północ
Młodzieżowa Rada m.st. Warszawy
edytuj
edytuj kod
Z dniem 1 grudnia 2009 Rada m.st. Warszawy powołała Młodzieżową Radę m.st. Warszawy
176
Młodzieżową Radę m.st. Warszawy tworzą uczniowie – przedstawiciele młodzieżowych rad z 18 dzielnic miasta wybierani co 2 lata. Każdej z dzielnic przysługują 2 mandaty w Radzie. Swoich 2 przedstawicieli delegują do niej także przedstawiciele szkół i placówek oświatowych, w stosunku, do których zadania organu prowadzącego wykonuje Biuro Edukacji Urzędu m.st. Warszawy
177
Celem działania Rady jest m.in. podejmowanie działań na rzecz zaspokajania potrzeb i oczekiwań młodych mieszkańców miasta, integrowanie środowisk młodzieżowych oraz upowszechnianie idei
społeczeństwa obywatelskiego
wśród młodzieży. Rada m.in. przedstawia swoje opinie w sprawach dotyczących młodzieży wobec organów administracji samorządowej. Ma także prawo do wyrażania opinii o projektach uchwał Rady m.st. Warszawy oraz kierowania wniosków do komisji Rady w sprawach dotyczących najmłodszych mieszkańców stolicy
178
Podział administracyjny
edytuj
edytuj kod
Miejski System Informacji
– przykład oznakowania skrzyżowania
Śródmieście
, na pierwszym planie plac Konstytucji
Fragment
Ochoty
i Śródmieścia, na pierwszym planie
plac Narutowicza
Południowa Wola i Ochota, na pierwszym planie wieżowiec
Warsaw Spire
Ochota i Śródmieście
Praga-Południe
Wilanów
Rembertów
Osobne artykuły:
Podział administracyjny Warszawy
Miejski System Informacji (Warszawa)
Podobnie jak przed wojną, w 1945 Warszawa była
miastem wydzielonym
, czyli
województwem
miejskim. W styczniu 1945 miasto podzielono na pięć dzielnic, a w 1951 na 11 dzielnic
179
. 1 stycznia 1960 wszedł w życie nowy podział administracyjny Warszawy na 7 dzielnic
179
. Były to
Mokotów
Ochota
Praga-Południe
Praga-Północ
Śródmieście
Wola
Żoliborz
179
Po reformie administracyjnej w 1975 w Warszawie – podobnie jak w
Krakowie
Poznaniu
Wrocławiu
– zachowano podział na dzielnice. Po
wydarzeniach czerwcowych
do dzielnicy
Ochota
włączono w ramach represji zbuntowany
Ursus
Białołęka
Bielany
Bemowo
Żoliborz
Praga-Północ
Targówek
Śródmieście
Wola
Ochota
Włochy
Ursus
Mokotów
Wawer
Praga-Południe
Rembertów
Wesoła
Ursynów
Wilanów
Dzielnica
Liczba mieszkańców
(1.01.2024)
180
Gęstość zaludnienia
[osób/km²]
(1.01.2024)
180
Powierzchnia
[km²]
(1.01.2024)
180
Mokotów
226 519
6367
35,42
Praga-Południe
185 810
8303
22,38
Białołęka
158 749
2175
73,00
Wola
150 319
7805
19,26
Ursynów
149 775
3420
43,79
Bielany
131 420
4064
32,34
Bemowo
129 188
5178
24,95
Targówek
123 067
5058
24,33
Śródmieście
97 983
6293
15,57
Wawer
88 512
1095
79,71
Ochota
79 357
8164
9,72
Ursus
69 574
7441
9,35
Praga-Północ
59 632
5273
11,31
Żoliborz
58 625
6921
8,47
Wilanów
52 472
1429
36,73
Włochy
50 143
1751
28,63
Wesoła
26 632
1161
22,94
Rembertów
24 822
1286
19,30
Od kwietnia 1990 dotychczasowych 7 dzielnic warszawskich uzyskało status gmin miejskich i nowe nazwy, przy czym gminy te nie były osobnymi miastami, a łącznie tworzyły jedno miasto. W 1994 dokonano zmiany gmin-dzielnic – 7 dotychczasowych zastępując 11.
W wyniku zmian wprowadzonych przez
ustawę warszawską
z 2002, Warszawa stanowi obecnie jedną gminę mającą status
miasta na prawach powiatu
. Istniejące wcześniej dzielnice
gminy Warszawa-Centrum
, gminy warszawskie oraz przyłączona do stolicy gmina
Wesoła
zostały przekształcone w 18
jednostek pomocniczych
– dzielnic m.st. Warszawy
. Dzielnice, chociaż są wyodrębnione instytucjonalnie i funkcjonalnie, posiadają ograniczone kompetencje samorządowe i nie posiadają osobowości prawnej. Nazwę każdej dzielnicy, jej granice, zadania i kompetencje oraz zasady i tryb funkcjonowania jej organów określa statut nadany przez
Radę m.st. Warszawy
181
Najgęściej zaludnioną dzielnicą jest Praga-Południe, a najrzadziej Wawer. Średnia dla całego miasta wynosi 3599 osób/km² (stan na 1 stycznia 2024)
180
Inne instytucje
edytuj
edytuj kod
Z tym tematem związana jest kategoria:
Placówki dyplomatyczne i konsularne akredytowane w Polsce
Sala Posiedzeń Sejmu
Gmach Sądu Najwyższego
Warszawa jako stolica kraju jest siedzibą większości centralnych krajowych organów władzy, ministerstw, urzędów i instytucji centralnych.
Jest także siedzibą agencji
Frontex
odpowiedzialnej za bezpieczeństwo granic zewnętrznych
Unii Europejskiej
Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka
(ODIHR), agendy
OBWE
, a także przedstawicielstw dyplomatyczno-konsularnych.
Strategie rozwoju miasta
edytuj
edytuj kod
W 2005 przyjęto
Strategię rozwoju miasta stołecznego Warszawy do 2020 r.
182
Kolejną strategię, pod nazwą
#Warszawa2030
, przyjęto w 2018
183
184
. W 2024 podjęto uchwałę o rozpoczęciu prac nad strategią rozwoju m.st. Warszawy 2040+
185
Barometr Warszawski
edytuj
edytuj kod
W celu poznania opinii warszawian na różne tematy związane głównie z jakością życia w mieście, od 2003 na zlecenie Urzędu m.st Warszawy na losowej reprezentatywnej próbie mieszkańców stolicy przeprowadzane jest badanie nazywane
Barometrem Warszawskim
186
Urbanistyka i architektura
edytuj
edytuj kod
Plac Zamkowy
widziany z wieży
kościoła św. Anny
Połączone kamienice po stronie Dekerta
Rynku Starego Miasta
, siedziba główna
Muzeum Warszawy
. Na pierwszym planie
pomnik Syreny
, jednego z
symboli
miasta
Osobny artykuł:
Urbanistyka i architektura Warszawy
Historyczna zabudowa Warszawy wielokrotnie była niszczona podczas wojen. Szczególnie ucierpiała podczas
II wojny światowej
. Miasto odbudowano dużym wysiłkiem społeczeństwa całego kraju. Za wzorcową uznaje się
rekonstrukcję
Starego Miasta
, które 2 września 1980 zostało umieszczone na
liście światowego dziedzictwa UNESCO
jako wyjątkowy przykład całkowitej rekonstrukcji zespołu historycznego
187
. Rekonstrukcję prowadziło
Biuro Odbudowy Stolicy
, którego akta (14 679 teczek) w 2011 wpisano na listę
Pamięć Świata
prowadzoną przez
UNESCO
188
189
Osobne artykuły:
Stare Miasto w Warszawie
Biuro Odbudowy Stolicy
Władze komunistyczne przyczyniły się jednak do dalszych zniszczeń – burzono całe kwartały zabudowy (rejon
Pałacu Kultury i Nauki
), wyburzano dobrze zachowane budynki z XIX i początków XX wieku, a elewacje pozbawiano zdobień, uznawanych za burżuazyjny przeżytek. Niejednokrotnie zniekształcano przedwojenny układ urbanistyczny. W późniejszym okresie kolejnym władzom brakowało wizji rozwoju przestrzennego miasta i konsekwencji w planowaniu przestrzennym.
Własność gruntów i dekret Bieruta
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Dekret Bieruta
26 października 1945 roku wydany został
Dekret o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy
190
, potocznie nazywany Dekretem
Bieruta
. Na mocy dekretu na własność gminy m.st. Warszawy przechodziły wszelkie grunty w przedwojennych granicach miasta (ok. 14 146 ha)
191
192
. Dekret w założeniach miał ułatwić odbudowę stolicy. Dotychczasowi właściciele mogli składać wnioski o przyznanie wieczystej dzierżawy, jednak nie wszyscy zdołali złożyć takie wnioski, a niektórych wniosków nie rozpatrywano
191
i ich własność odbierano, łamiąc dekret
193
. W praktyce odebrano od ok. 25 tys.
193
prywatnych właścicieli (według różnych źródeł) od 20
194
do 40
potrzebny przypis
tys. nieruchomości.
Po upadku PRL dekret Bieruta pozostał w mocy, nie przeprowadzono systemowej reprywatyzacji, poszczególne nieruchomości były i są zwracane po długotrwałych procesach sądowych. Wskutek braku ustawy reprywatyzacyjnej w Warszawie skupowano roszczenia od przedwojennych właścicieli. Obecnie ok. 2/3 gruntów w przedwojennych granicach miasta objęte są ujawnionymi lub potencjalnymi roszczeniami. Nieuregulowanie własności gruntów bardzo utrudnia procesy inwestycyjne i rozwój miasta
191
Do rozwiązania kwestii własnościowej niezbędne jest zaangażowanie władz państwowych i środków z budżetu państwa (dekret Bieruta był aktem prawa stanowionym przez ówczesną władzę ustawodawczą – prezydenta
Krajowej Rady Narodowej
). Wartość przewidywanych odszkodowań (przy wysokości 20% wartości utraconych nieruchomości) szacuje się obecnie na ok. 15 mld zł
194
, co znacznie przekracza roczny budżet miasta. Tylko w ciągu 5 miesięcy 2012 roku wojewoda mazowiecki wypłacił 52 mln zł odszkodowań, a Urząd m.st. Warszawy – 70 mln
193
. W latach 1990–2015 złożono ponad 7 tys. wniosków reprywatyzacyjnych, dokonano ponad 4 tys. zwrotów, a miasto wypłaciło na odszkodowania ponad 1,13 mld zł
195
Prace nad ustawą
reprywatyzacyjną
zapowiadano od początku transformacji ustrojowej w Polsce (w 2001 projekt ustawy uchwalony przez Sejm RP został zawetowany przez
Prezydenta RP
Aleksandra Kwaśniewskiego
) i kilkakrotnie wstrzymywano
196
. Dopiero w 2016 uchwalono małą ustawę prywatyzacyjną
197
Po kilku głośnych sprawach, w których decyzje reprywatyzacyjne budziły kontrowersje, powołana została
Komisja do spraw usuwania skutków prawnych decyzji reprywatyzacyjnych dotyczących nieruchomości warszawskich, wydanych z naruszeniem prawa
W czerwcu 2021 prezydent RP podpisał nowelizację
Kodeksu Postępowania Administracyjnego
zamykającą drogę prawną podważania decyzji administracyjnych związanych m.in. z
Dekretem Bieruta
, tym samym ograniczając liczbę roszczeń reprywatyzacyjnych
198
199
Plany zagospodarowania przestrzennego
edytuj
edytuj kod
Na dzień 8 kwietnia 2025 roku w Warszawie obowiązywały 384
miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego
, które obejmowały obszar ponad 24 532
hektarów
, co stanowiło 47,44% powierzchni stolicy. Udział obowiązujących planów miejscowych w pokryciu dzielnic największy był na
Żoliborzu
(95,21%), a najmniejszy na
Bielanach
(22,00%). W trakcie opracowywania było 172 postępowań planistycznych, których łączna powierzchnia wynosiła 11 758 hektarów (22,74% powierzchni miasta)
200
Najwyższe budynki i budowle
edytuj
edytuj kod
Kompleks biurowy Varso
Osobny artykuł:
Lista najwyższych budynków w Warszawie
Historia wysokościowców w Warszawie sięga początku XX w., kiedy to wzniesiono wysoki na ponad 51 metrów budynek
Towarzystwa Akcyjnego Telefonów Cedergren
, nazywany po 1922
PAST-ą
od skrótu nazwy drugiego właściciela tj.
Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej
(PAST)
201
. W latach 1931–1933 zbudowano
Prudential
(66 m).
W latach 1952–1955 wzniesiono
Pałac Kultury i Nauki
o wysokości 237 metrów. W 1966 roku rozpoczęto budowę
„Złocistego Wieżowca”
, zwanego obecnie „Błękitnym Wieżowcem” (120 m.), także w latach 60 XX. wieku wybudowano
Dom Studencki „Riviera”
(80 m.) oraz trzy punktowce mieszkalne, wchodzące w skład
Ściany Wschodniej
o wysokości blisko 80 metrów. W latach 70. XX. zaczęto budować wysokościowce, takie jak
hotel „Forum”
(111 m.),
Intraco I
(138 m.),
Intraco II
(150 m.) oraz
Centrum LIM
(170 m.).
Najwyższym budynkiem w Warszawie jest budowany w latach 2016–2022 wieżowiec
Varso Tower
, który ma łącznie (wraz z iglicą) 310 metrów i jest najwyższym budynkiem w Unii Europejskiej oraz piątym co do wysokości w Europie.
Najwyższą budowlą w Warszawie jest komin
Ciepłowni Kawęczyn
(300 m.)
202
Nocny widok z prawobrzeżnej Warszawy na wieżowce.
Zabytki
edytuj
edytuj kod
Zamek Królewski
Arkady Kubickiego
Bazylika archikatedralna św. Jana Chrzciciela
na
Starym Mieście
. Na dalszym planie
kościół Jezuitów
– sanktuarium
Matki Bożej Łaskawej
Osobny artykuł:
Zabytki w Warszawie
Historyczne centrum Warszawy zostało w 1980 wpisane na
listę światowego dziedzictwa UNESCO
. Do
rejestru zabytków
wpisano natomiast m.in. układy
urbanistyczne
i zespoły budowlane, dzieła architektury i budownictwa, dzieła budownictwa obronnego, obiekty techniki, cmentarze, parki, ogrody oraz zabytki archeologiczne. W rejestrze zabytków nieruchomych w 2006 wpisanych było ok. 1300 obiektów z obszaru Warszawy
203
Większość zniszczonych podczas wojny zabytków odbudowano, choć niekiedy zmieniono ich wygląd względem przedwojennego. Do takich budynków należy m.in.
Zamek Królewski
. Istnieje jednak w stolicy wiele cennych budynków, które przetrwały wojnę bez większych zniszczeń, jak
Pałac w Wilanowie
kościół Wizytek
kościół pokarmelicki pw. Wniebowzięcia NMP
przy
Krakowskim Przedmieściu
czy
Pałac Prezydencki
Zamek Królewski i plac Zamkowy
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Zamek Królewski w Warszawie
Plac Zamkowy w Warszawie
Zamek Królewski, będący wcześniej jedną z głównych rezydencji
książąt mazowieckich
w obecnym stanie jest wierną rekonstrukcją
barokowej
budowli z XVII i XVIII wieku, dzieła m.in.
Matteo Castellego
, następnie
Joachima Jaucha
Gaetana Chiaveriego
Carla Friedricha Pöppelmanna
Dominika Merliniego
. Pomimo zniszczeń w latach 1939 i 1944, dzięki systematycznym ewakuacjom zachował się bogaty wystrój sal (m.in. Balowa, Audiencjalna, Tronowa, Marmurowa) z XVIII wieku, w tym liczne dzieła sztuki związane z dworem króla Stanisława Augusta (m.in. zespół
wedut
Canaletta
, poczet królów Polski
Marcella Bacciarellego
, ponadto obrazy
Rembrandta
Uczony przy pulpicie
Dziewczyna w kapeluszu
). Od strony południowej do Zamku przylega barokowy
pałac Pod Blachą
, dzieło
Jakuba Fontany
budowane do 1730 roku. Przed zamkiem wznosi się
kolumna Zygmunta III Wazy
ustawiona w 1644 (
Clemente Molli
Augustyn Locci
, i
Constantino Tencalla
). W obrębie placu zachowały się kamienice z XVI-XVIII wieku m.in.
zespół czterech kamienic np. pod 1/13
Mansjonaria
Stare Miasto
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Stare Miasto w Warszawie
Z okresu średniowiecza, do dziś zachował się zespół zabytków (większość w znacznym stopniu zrekonstruowanych). Utrzymał się układ urbanistyczny z regularnym rozmieszczeniem ulic i centralnie położonym rynkiem. W jego obrębie gotycka
archikatedra (wcześniej fara staromiejska i kolegiata) Świętego Jana Chrzciciela
, wielokrotnie rozbudowywana, przebudowywana, po ostatniej wojnie zrekonstruowana w stylu gotyku mazowieckiego. Wewnątrz ocalał późnogotycki
krucyfiks
z początku XVI wieku, ponadto fragmenty wystroju (m.in. kaplica Baryczkowska) z XVII i XVIII wieku. Miejsce pochówku książąt mazowieckich, królów, prezydentów i ważnych osobistości Polski (m.in.
Stanisław August Poniatowski
Henryk Sienkiewicz
Ignacy Jan Paderewski
August Hlond
Stefan Wyszyński
). Obok barokowy
dawny kościół Jezuitów
, z najwyższą na Starówce wieżą. Ponadto
dawny kościół Augustianów pw. św. Marcina
, przebudowany w XVIII wieku w duchu baroku.
Na terenie Starego Miasta powstawała zwarta zabudowa dla miejskiego patrycjatu, z XV–XVIII wieku charakteryzująca się spójnością form architektonicznych. Tworzą ją kamienice, głównie trzy- i czterokondygnacyjne z trzema traktami wewnątrz i dwu-, trój- i czteroosiowymi elewacjami z prostokątnymi oknami i ozdobnymi portalami (wiele z nich ocalało zawieruchę wojenną). Ponadto kamienice charakteryzują się wysokimi dachami z
lukarnami
na poddaszu, ponadto część z nich dodatkowe nadbudówki (latarnie) służące do oświetlenia schodów mieszczących się w środkowym trakcie. Część elewacji kamienic zachowała dekorację elewacji. Najwięcej tego typu dzieł znajduje się przy
Rynku Starego Miasta
(m.in. kamienice
Winklerowska
Fukierów
pod Świętą Anną
Falkiewicza
Baryczków
Długoszowa
) oraz przy innych ulicach np. kamienice
Pod Okrętem
, zespół kamienic przy
ulicy Kanonia
Stare Miasto otoczone jest
murami obronnymi
(XIII–XVI wiek) z
basztą Prochową
Barbakanem
Nowe Miasto
edytuj
edytuj kod
Kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
, najstarsza zachowana świątynia na Nowym Mieście
Osobny artykuł:
Nowe Miasto (Warszawa)
Ukształtowana wzdłuż traktu do Zakroczymia Nowa Warszawa (obecne Nowe Miasto) uzyskała w 1408 przywilej książęcy wyłączający ją spod jurysdykcji wójta Starej Warszawy
204
. Po II wojnie światowej odbudowano
kościół parafialny Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny
(XV wiek) wraz z wolnostojącą dzwonnicą. Pozostałe kościoły Nowego Miasta wzniesiono w stylu barokowym.
Kościół Świętego Jacka (Dominikanów)
posiada XVII-wieczne prezbiterium o formach gotyckich. Wewnątrz zachował się częściowo wystrój barokowy (m.in. kaplica Kotowskich proj.
Tylmana z Gameren
, zespół rzeźb, w tym Ecce Homo
Antoniego Osińskiego
). Przy
Rynku Nowego Miasta
kościół
klasztor sakramentek
proj. Tylmana z Gameren (w kościele zachował się nagrobek Marii Karoliny z Sobieskich).
Kościół Franciszkanów
(proj.
Karol Bay
Jakub Fontana
i inni) zachował XVIII-wieczne ołtarze z XVII-wiecznymi obrazami (m.in. przeniesiony z
Lubiąża
Chrystus w Ogrójcu
Michaela Willmanna
). Z dawnych rezydencji magnackich zachowały się barokowe pałace
Raczyńskich
z 1786 roku (proj.
Jan Chrystian Kamsetzer
),
Sapiehów
z 1731–1736 (proj.
Jan Zygmunt Deybel
) oraz klasycystyczny
pałac Sierakowskiego
(proj.
Jakub Kubicki
).
Śródmieście
edytuj
edytuj kod
Ulica Nowy Świat
, fragment Traktu Królewskiego
W obrębie
Śródmieścia
zachowały się do dziś zespoły zabytkowe tworzące poszczególne ulice (m.in. Trakt Królewski, Długa, Miodowa) i place (m.in. Teatralny, Bankowy, Krasińskich). Zespoły te składają się z obiektów sakralnych, rezydencjonalnych i mieszkalnych, pochodzących głównie z okresu baroku i klasycyzmu.
Trakt Królewski
edytuj
edytuj kod
Pałac Czapskich
pomnik Bartolomeo Colleoniego
Osobny artykuł:
Trakt Królewski w Warszawie
Trakt Królewski rozpoczyna się od placu Zamkowego, biegnie ulicami
Krakowskie Przedmieście
Nowy Świat
Alejami Ujazdowskimi
i prowadzi do rezydencji królewskich w
Łazienkach
Wilanowie
. Przy Krakowskim Przedmieściu przeważa zabudowa barokowa z XVII–XVIII wieku (kościoły i rezydencje magnackie), a ponadto zachował się cenny zespół budowli klasycystycznych (głównie pałace) i eklektycznych (hotele i kamienice czynszowe) z XIX stulecia. Jednolity, klasycystyczny charakter nadano zabudowie ulicy Nowy Świat (do
Alei Jerozolimskich
).
Kościół Świętej Anny
(dawny kościół bernardynów, obecnie kościół akademicki) barokowo-klasycystyczny zachował fragmenty gotyckie (
sklepienia kryształowe
w dawnych zabudowaniach klasztornych, fragmenty prezbiterium) i renesansowe (kaplice boczne).
Kościół karmelitów bosych (seminaryjny)
barokowy (proj.
Isidoro Affaita
Efraim Szreger
) zachował niemal kompletny barokowy wystrój wnętrza z XVII-XVIII wieku.
Kościół Wizytek
z XVIII w. (proj. m.in.
Gaetano Chiaveri
, Efraim Szreger i
Jakub Fontana
) z bogato zdobioną fasadą i wystrojem wnętrza (rzeźby
Jana Jerzego Plerscha
, obrazy
Tadeusza Kuntzego
). Monumentalny
kościół Świętego Krzyża
(Misjonarzy) z XVIII wieku (proj. m.in.
Józef Szymon Bellotti
, Jakub Fontana), późnobarokowy zachował mimo zniszczeń wystrój z XVIII wieku. Zespół epitafiów znanych Polaków (m.in.
Stanisława Małachowskiego
Władysława Reymonta
Fryderyka Chopina
). Przed fasadą figura Chrystusa niosącego krzyż z 1858 (autor
Andrzej Pruszyński
). Pośrodku
placu Trzech Krzyży
klasycystyczny kościół Świętego Aleksandra (proj.
Piotr Aigner
). Spośród dzieł architektury rezydencjonalnej wyróżniają się barokowe i klasycystyczne pałace:
Czapskich
(1680–1707, przebudowany w XVIII i XIX wieku),
Potockich
(XVIII wiek),
Koniecpolskich
(1643,
Constantino Tencalla
, przebudowany przez Piotra Aignera w XIX wieku), zespół budynków
Uniwersytetu Warszawskiego
, z pałacami
Kazimierzowskim
(XVII i XIX wiek, projekt
Giovanni Trevano
przebudowany przez
Dominika Merliniego
),
Tyszkiewiczów
(schyłek XVIII wieku, według projektu
Stanisława Zawadzkiego
) i
Uruskich
(1844–1847 rok, projekt
Andrzej Gołoński
). Przy Nowym Świecie wznosi się
Pałac Staszica
(1820–1823 rok, projekt
Antonio Corazzi
). Spośród budynków mieszkalnych wyróżnia się zespół barokowych kamienic w końcowym ciągu Krakowskiego Przedmieścia nieopodal placu Zamkowego, m.in. Roesena (nr 83), Wilhelma Duponta (nr 85),
Prażmowskich
(nr 87) oraz kamienica
Aleksandra Johna
. Cennym przykładem historyzmu są dwa neorenesansowe hotele:
Europejski
Bristol
(projektu odpowiednio Henryka i Władysława Marconiego). Przy Królewskim Trakcie zachowały się także zabytkowe pomniki: barokowa
figura Matki Boskiej Pasawskiej w Warszawie
z XVII wieku,
księcia Józefa Poniatowskiego
Mikołaja Kopernika
, wykonane przez
Berthela Thorvaldsena
oraz
Adama Mickiewicza
autorstwa
Cypriana Godebskiego
Oś Saska
edytuj
edytuj kod
Cennym przykładem barokowej i klasycystycznej architektury i urbanistyki jest
Oś Saska
powstała na zlecenie króla Augusta II Sasa, w znacznym stopniu przekształcona w XIX wieku i podczas odbudowy po ostatniej wojnie. Dawny, barokowy
pałac Saski
(1713–1748, proj.
Carl Friedrich Pöppelmann
Joachim Daniel Jauch
) przebudowany w stylu klasycystycznym w latach 1839–1842 przez
Adama Idźkowskiego
zachował się do dziś fragmentarycznie (
Grób Nieznanego Żołnierza
). W zachodniej części na placu Za Żelazną Bramą klasycystyczny
pałac Lubomirskich w Warszawie
(lata 1791–1793, proj.
Joachim Hempel
). W obrębie ogrodu 21 barokowych rzeźb muz i cnót (
Jan Jerzy Plersch
).
Plac Teatralny i okolice
edytuj
edytuj kod
Pałac Jabłonowskich
, dawny ratusz miasta Warszawy. Zrekonstruowany w 1997 i przeznaczony na siedzibę banków
Plac Teatralny
jest cennym zespołem zabytkowym z okresu klasycyzmu, powstały na miejscu barokowego
Marywilu
– zespołu zabudowań z rezydencją dla królowej Marii Kazimiery. Zachodnią część zamyka bryła
teatru
zaprojektowana przez Antonia Corazziego i wzniesiona w latach 1825–1833 mieszcząca Operę Narodową i
Teatr Narodowy
. Naprzeciwko m.in. późnobarokowy
pałac Jabłonowskich
dawny kościół Kanoniczek
zbudowany w stylu klasycystycznym. W obecnym stanie pierzeja, przy której wznoszą się oba obiekty, jest wierną rekonstrukcją z lat 90. XX w. W okolicach m.in. przy
ulicy Senatorskiej
znajdują się
dawny kościół Reformatów
(XVII–XVIII w.) oraz pałace:
Błękitny
(XVIII i XIX w.),
Blanka
(XVIII w. proj.
Szymon Bogumił Zug
),
Mniszchów
(XVIII–XIX w.),
Małachowskich
(XVIII–XIX w.),
Biskupów Krakowskich
(XVIII w.),
Prymasowski
(XVII–XVIII wiek).
Plac Bankowy
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Plac Bankowy w Warszawie
Po wojnie na placu odbudowano trzy klasycystyczne monumentalne gmachy wzniesione w latach 20. XIX wieku według projektu
Antonia Corazziego
: budynek Giełdy i Banku Polskiego oraz pałace:
Ministra Skarbu
Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu
Powiśle i Solec
edytuj
edytuj kod
Bulwary wiślane
widziane z
mostu Świętokrzyskiego
Zamek Ostrogskich
, siedziba
Muzeum Fryderyka Chopina
Obszar pomiędzy Traktem Królewskim a Wisłą od XVII wieku był zabudowywany przez rody szlacheckie, zaś w XIX wieku tereny te zamieszkiwali drobni rzemieślnicy i biedota. Z zachowanej do dziś zabudowy rezydencjonalnej wyróżnia się
pałac Ostrogskich
(proj. Tylman z Gameren). Ponadto renesansowy
pałac Zamoyskiego
(1870, proj.
Leandro Marconi
). W północnej części Powiśla, osiedle mieszkaniowe Mariensztat z lat 40. i 50. XX wieku. Na Solcu m.in. późnobarokowy
pałac Symonowiczów w Warszawie
i klasycystyczny
pałacyk Branickich-Lubomirskich
(po 1779, proj. Szymon Bogumił Zug). Przy Rynku Soleckim stoi barokowy
dawny kościół Trynitarzy
z 1726 roku. Jego metryka sięga XIV wieku. Wewnątrz m.in. obraz
Michaela Willmanna
„Męczeństwo św. Bartłomieja”.
Ujazdów i Łazienki Królewskie
edytuj
edytuj kod
Park Ujazdowski
Pałac Na Wyspie
Łazienkach Królewskich
Głównym zabytkiem historycznego
Ujazdowa
jest barokowy
Zamek Ujazdowski
wzniesiony w 1624 przez
Matteo Castellego
na miejscu starszej rezydencji książęcej. Obecnie w Zamku ma swoją siedzibę
Centrum Sztuki Współczesnej
. Nieopodal, na
Agrykoli
, znajduje się
pomnik Jana III Sobieskiego
dłuta
Franciszka Pincka
z 1788.
Łazienki Królewskie
założone zostały w drugiej połowie w XVIII wieku z inicjatywy
króla
Stanisława Augusta Poniatowskiego
. Całe założenie było zrealizowane przez architektów królewskich:
Dominika Merliniego
Jana Chrystiana Kamsetzera
, kolejne zabudowania w pierwszej tercji XIX wieku zaprojektował
Jakub Kubicki
. Centrum założenia tworzy
pałac Na Wyspie
, z zachowanym w dużej części wystrojem wnętrz (m.in. Sala balowa, Gabinet Króla, Galeria Obrazów). Dekorację malarską i rzeźbiarską wykonali m.in.
Marcello Bacciarelli
Jan Bogumił Plersch
. Klasycystyczny wystrój wnętrz i wyposażenie zachował również
Pałac Myślewicki
(m.in. Sypialnia i Sala Jadalna) i
Biały Domek
(m.in. Pokój Bawialny, Sala Jadalna). W Starej Pomarańczarni mieści się Galeria Rzeźby Polskiej. Ponadto na terenie Łazienek znajdują się m.in.
Ermitaż
Stara
Nowa Kordegarda
Amfiteatr
Podchorążówka
. Z XIX-wiecznej zabudowy Łazienek wyróżnia się
Belweder
wzniesiony w latach 1818–1822 według projektu Jakuba Kubickiego. Tenże architekt wzniósł także m.in.
Świątynię Egipską
stajnię
Bielany i Żoliborz
edytuj
edytuj kod
Plac Konfederacji
na
Bielanach
Najcenniejszymi zabytkami na terenie dzielnic
Bielany
Żoliborz
są
Kościół Matki Bożej Królowej Polski na Marymoncie
(XVII–XIX w. proj. m.in. Tylman z Gameren),
kościół św. Marii Magdaleny na Wawrzyszewie
(XVII–XIX w.),
zespół kościelno-klasztorny Kamedułów
(XVIII wiek) oraz
Pałac Brühla na Młocinach
. Wszystkie cztery obiekty cechuje styl późnobarokowy. Z obiektów militarnych do najcenniejszych obiektów zalicza się m.in. zabudowania warszawskiej Cytadeli oraz fortyfikacje
Twierdzy Warszawa
(m.in.
fort Wawrzyszew
). W centrum Żoliborza zachowała się modernistyczna zabudowa z okresu międzywojennego. Są to osiedla
Żoliborz Dziennikarski
Żoliborz Oficerski
Żoliborz Urzędniczy
, wzniesione w latach 20. i 30. XX wieku, według projektów m.in.
Tadeusza Tołwińskiego
Kazimierza Tołłoczki
Aleksandra Bojemskiego
Romualda Gutta
Wola, Bemowo i Włochy
edytuj
edytuj kod
Na terenie przemysłowej
Woli
zachowała się częściowo zabudowa z okresu XIX-wiecznej industrializacji Warszawy. Są to m.in. dawna
fabryka Norblina
Elektrownia Tramwajowa
(od 2004 siedziba
Muzeum Powstania Warszawskiego
),
Gazownia Warszawska
, dawna
Fabryka Garbarska Temler i Szwede
oraz relikty fabryki
Lilpop, Rau i Loewenstein
Z zabytków o charakterze militarnym m.in. fragmenty zabudowań twierdzy Warszawa: forty
Blizne
Chrzanów
. Sztukę sakralną Woli egzemplifikują neoromański
kościół św. Augustyna
, neogotycki
kościół św. Stanisława Biskupa
cerkiew prawosławna św. Jana Klimaka
We wschodniej części dzielnicy znajduje się
cmentarz Powązkowski
z licznymi zabytkowymi nagrobkami i rzeźbami.
Ochota
edytuj
edytuj kod
Biblioteka Narodowa
Budynki
Wydziału Fizyki
przy ul. Pasteura 5 na
Ochocie
Na obszarze
Ochoty
zachowały się głównie zabytki architektury mieszkaniowej i przemysłowej z XIX i XX wieku. Do najcenniejszych zaliczane są
Filtry Lindleya
wzniesione w latach 1883–1886 według projektu
Williama Heerleina Lindleya
. Zachował się komplet zabudowań, m.in. siedziba dyrekcji, wieża ciśnień, hale filtrów powolnych, zakład filtrów pospiesznych, zbiorniki wodne i komory podziemne. Przy Alejach Jerozolimskich i pl. Narutowicza kilka eklektycznych kamienic czynszowych. W centrum Ochoty, przy pl. Narutowicza eklektyczny Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP (proj.
Oskar Sosnowski
) wybudowany w latach 1911–1918 oraz przy ul. Barskiej Gmach Izb Rzemieślniczych im. św. Antoniego (Antonin) wybudowany w latach 1910–1913. Z okresu międzywojennego zachował się duży zespół osiedli mieszkaniowych (m.in.
Kolonia Staszica
Kolonia Lubeckiego
), willi oraz budynków użyteczności publicznej (m.in.
Gmach Ministerstwa Komunikacji
XXI LO
).
Mokotów, Wilanów i Ursynów
edytuj
edytuj kod
Pałac w Wilanowie
Ulica Kabacki Dukt na
Ursynowie
W południowej części Warszawy (
Mokotów
Wilanów
Ursynów
) zachowało się kilka zabytków architektury sakralnej i rezydencjonalnej z XVII-XIX wieku o wysokiej klasie artystycznej i historycznej. Z okresu panowania Jana III Sobieskiego zachował się
kościół Bernardynów
na Czerniakowie (proj. Tylman z Gameren) oraz zespół pałacowo-parkowy na Wilanowie, którego
pałac
(1670–1686, proj.
Augustyn Locci
) z zachowanymi barokowymi komnatami (m.in. Wielki Salon Karmazynowy) i wystrojem (m.in. malowidła Jerzego Eleutera Siemiginowskiego) pełnił funkcję rezydencji zwycięzcy odsieczy wiedeńskiej. Z okresu klasycyzmu pochodzą
Królikarnia
na Mokotowie (proj.
Dominik Merlini
),
Pałac Krasińskich na Ursynowie
(proj.
Piotr Aigner
) oraz
Pałac Potockich na Natolinie
(proj.
Szymon Bogumił Zug
), klasycystyczny
dwór Ksawerego Pusłowskiego
, neogotycki
Pałac Szustra
i eklektyczna Żółta Karczma (proj.
Francesco Maria Lanci
, obecnie
Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego
). Z architektury militarnej zachowały się zabudowania Twierdzy Warszawa (m.in. forty
Mokotów
Służew
Służew
).
Praga-Północ, Praga-Południe, Białołęka, Targówek, Wawer, Rembertów i Wesoła
edytuj
edytuj kod
Park Skaryszewski im. Ignacego Jana Paderewskiego
na
Pradze-Południe
Osiedle Wilno
na
Targówku
Najstarszym zabytkiem na terenie prawobrzeżnej Warszawy jest
kościół św. Jakuba
na
Białołęce
, gotycki, z XIV i XV wieku. Cennym zabytkiem pozostaje drewniana willa letniskowa zbudowana w
stylu nadświdrzańskim
zlokalizowana na osiedlu
Płudy
. Pozostałe cenne zabytki sakralne znajdują się w centrum
Pragi
to: barokowy
kościół Matki Bożej Loretańskiej
domkiem loretańskim
(1642, proj. Constantino Tencalla), neogotycka
katedra św. Michała i św. Floriana
(1887–1904,
Józef Pius Dziekoński
) i
cerkiew Marii Magdaleny
(1867–1869, proj. Nikołaj Syczew).
W obrębie centrum Pragi zachowała się wielkomiejska zabudowa mieszkaniowa z XIX/XX wieku. Ponadto klasycystyczny
gmach dawnej Komory Wodnej
(proj. Antonio Corazzi). W południowej części Pragi zachowały się zabytki klasycystyczne:
rogatki Grochowskie
(proj. Jakub Kubicki) oraz
Dworek Grochowski
(proj.
Fryderyk Albert Lessel
). Z okresu międzywojennej awangardy najcenniejszym zespołem architektonicznych jest zabudowa
Saskiej Kępy
, a ponadto wille w Wawrze, Aninie i Międzylesiu. Z zabudowy militarnej ocalał
Fort Śliwickiego
na Pradze-Północ.
Gospodarka
edytuj
edytuj kod
Centrum Giełdowe
, siedziba
Giełdy Papierów Wartościowych
Krajowego Depozytu Papierów Wartościowych
Towarowej Giełda Energii
Historia
edytuj
edytuj kod
Od XIV w. funkcjonowało w Warszawie
rzemiosło
, z którego w 2. połowie XVIII w. rozwinął się przemysł
manufakturowy
– przed rozbiorami istniało kilkadziesiąt manufaktur. Po upadku
insurekcji kościuszkowskiej
rozbiorach
ponowny rozwój przemysłu nastąpił w okresie
Królestwa Polskiego
, gdy do Warszawy przybyło wielu przedsiębiorców z Europy Zachodniej, zaczęły też powstawać fabryki wyposażone w
maszyny parowe
, z częściowo zmechanizowanym procesem produkcyjnym. W strukturze przemysłu dominował przemysł włókienniczy, ponadto maszynowo-metalowy i spożywczy. Rozwój przemysłu ponownie zahamowały zniszczenia i represje celne po
powstaniu listopadowym
. W latach 60. XIX w. rozwinął się
transport kolejowy
, co umożliwiło zbyt towarów w całym
Cesarstwie Rosyjskim
. Budowa
kolei obwodowej
mostu kolejowego pod Cytadelą
przyspieszyła proces uprzemysłowienia
Pragi
umożliwiając dostarczanie do fabryk na prawym brzegu Wisły węgla oraz innych surowców z
Zagłębia Dąbrowskiego
205
Przed
I wojną światową
do największych zakładów należały
Lilpop, Rau i Loewenstein
K. Rudzki i S-ka
, Borman, Szwede i Spółka, Wulkan i Labor, istniało też bardzo wiele drobnych zakładów. Dominował przemysł maszynowo-metalowy. Największymi skupiskami przemysłu było
Powiśle
Wola
Praga
W okresie międzywojennym miasto było trzecim co do wielkości (po
Łodzi
i Zagłębiu Dąbrowskim) ośrodkiem przemysłowym w Polsce
206
. Do największych przedsiębiorstw należały m.in Lilpop, Rau i Loewenstein,
Państwowe Zakłady Tele- i Radiotechniczne
Państwowa Fabryka Karabinów
i Fabryka Samolotów na Paluchu
207
. W 1938 w przemyśle Warszawy zatrudnionych było 108 tys. pracowników.
W obu wojnach światowych przemysł Warszawy poniósł olbrzymie straty – w
I wojnie
z powodu ewakuacji urządzeń produkcyjnych, w
II wojnie
wskutek bombardowań i wywozu urządzeń i materiałów przez okupanta.
Po II wojnie światowej władze przeprowadziły nacjonalizację przemysłu, w rękach prywatnych pozostały tylko zakłady rzemieślnicze. Produkcję skoncentrowano w wielkich fabrykach, z których największymi były
Huta Warszawa
w obecnej dzielnicy Bielany,
ZPC Ursus
oraz
Fabryka Samochodów Osobowych
(FSO) na Pradze-Północ. Dużymi skupiskami przemysłu były też Wola i
Służewiec
. Do lat 80. XX w. dominował przemysł maszynowo-metalurgiczny
208
. Po 1989 r. rozpoczął się proces prywatyzacji przemysłu, niektóre zakłady upadły z powodu niskiej konkurencyjności ich wyrobów, inne rozwijały się dzięki inwestycjom firm zagranicznych.
Budżet miasta
edytuj
edytuj kod
W budżecie na 2025 rok dochody miasta zaplanowano na 26 mld 279,5 mln zł, a wydatki na 29 mld 476,6 mln zł
209
Od 2007 roku miasto wdrożyło
budżet zadaniowy
210
. W 2015 roku w Warszawie wprowadzono
budżet partycypacyjny
211
Usługi biznesowe
edytuj
edytuj kod
Według danych
Związku Liderów Sektora Usług Biznesowych (ABSL)
biorąc pod uwagę kryterium zatrudnienia Warszawa jest drugim (po
Krakowie
) największym skupiskiem przedsiębiorstw z sektorów
nowoczesnych usług biznesowych
w Polsce
212
. W I kwartale 2019 w Warszawie prowadziło działalność 238 przedsiębiorstw z tego sektora, które zatrudniały ogółem ok. 56,3 tys. pracowników
213
. W ostatnich latach rozszerzyły one zakres i poziom zaawansowania swojej działalności
214
W stolicy działają centra
BPO
ITO
oraz
centra usług wspólnych
m.in. spółek
Accenture
Avon
BNP Paribas
Colgate-Palmolive
Citibank
Mars
J.P. Morgan
Roche
215
Swoje
centra badawczo-rozwojowe
posiadają w Warszawie m.in.
Samsung
216
General Electric
(Engineering Design Center – wspólnie z
Instytutem Lotnictwa
216
Google
217
Warszawa jest największym rynkiem powierzchni biurowej w Polsce (ponad 6,29 mln m² na koniec 2024 roku). Wskaźnik pustostanów w stolicy wynosił wtedy 10,6%
218
Przemysł
edytuj
edytuj kod
Kompleks produkcyjny spółki
Lotte Wedel
na
Kamionku
W Warszawie znajdują się
zakłady produkcyjne
należące m.in. do spółek:
Procter & Gamble
ArcelorMittal
Lotte Wedel
Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych
Polfa Tarchomin
, Servier (Anpharm),
Krka
Agora
Fabryka Obrabiarek Precyzyjnych Avia
Smurfit Kappa
Trumpf Huettinger
, Cetes Cosmetics Poland (
Grupa Oriflame
),
Novartis
Essilor
W mieście działa podstrefa
Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej
219
. Została nią objęta część kompleksu produkcyjnego spółki Procter & Gamble w dzielnicy
Targówek
220
Handel
edytuj
edytuj kod
Historia
edytuj
edytuj kod
Centrum handlowe
Złote Tarasy
Centrum handlowe
Sadyba Best Mall
Pierwszy
dom handlowy
w Warszawie powstał w 1785 w
kamienicy Roeslera i Hurtiga
na
Krakowskim Przedmieściu
221
. Na początku XX wieku w stolicy powstały trzy kompleksy hal targowych – na placu Mirowskim tzw.
Hale Mirowskie
(1902), na placu Witkowskiego (1908) oraz na
Koszykach
(1909)
222
. Ta ostatnia hala targowa posiadała łącznie 226 straganów. Do sprzedaży mięsa przeznaczono 70 stanowisk, sprzedaż ryb prowadzono na 12 stoiskach wyposażonych w baseny. W pozostałych 144 stanowiskach prowadzono handel warzywami i nabiałem
223
. W 1914 przy
ul. Brackiej
25 w Śródmieściu rozpoczął działalność
Dom Towarowy Bracia Jabłkowscy
, który został podzielony na 44 sklepy utworzone z 300 działów
224
. W 1916 otwarto halę targową przy
ul. Świętojerskiej
6, która dysponowała 600 straganami, 68
jatkami
mięsnymi, około 60 wewnętrznymi sklepami oraz 14 sklepami dostępnymi od ul. Świętojerskiej i ul. Koźlej. Hala posiadała również 56 basenów rybnych i 8 basenów tylko do sprzedaży śledzi
225
W 1993 przy al. Witosa 31 otwarto pierwszą w Warszawie
galerię handlową
Panorama
67
, a w 1994 przy
ul. Górczewskiej
218 pierwszy
hipermarket
, należący do niemieckiej sieci HIT (w 2002 przejęty przez brytyjskie
Tesco
226
Współczesność
edytuj
edytuj kod
Do największych centrów handlowo-rozrywkowych należą:
Galeria Młociny
Galeria Północna
Westfield Arkadia
Blue City
Galeria Mokotów
Promenada
Wola Park
oraz
Złote Tarasy
. Największym centrum handlu detalicznego i hurtowego w granicach administracyjnych Warszawy do pożaru w 2024 było
Centrum Handlowe Marywilska 44
Na koniec 2023 w Warszawie funkcjonowało 4429 sklepów, 329 supermarketów, 33 hipermarkety, 9 domów handlowych, 8 domów towarowych, 45 targowisk stałych, 300 aptek i 177 stacji paliw
227
Z tym tematem związana jest kategoria:
Centra handlowe w Warszawie
Startupy
edytuj
edytuj kod
Według badania fundacji
Startup Poland
Warszawa jest największym skupiskiem
startupów
w Polsce
228
W Warszawie od 2015 działa
Google for Startups Campus Warsaw
(do 2018 pod nazwą
Campus Warsaw
), wspierający programy i inicjatywy spółki Google na rzecz
startupów
technologicznych w Polsce oraz w państwach Europy Środkowej i Wschodniej
229
. Jest to jedna z siedmiu takich przestrzeni na świecie
230
Przedsiębiorczość innowacyjną od lat wspiera Urząd m.st. Warszawy, m.in. finansując programy akceleracyjne dla startupów i udostępniając powierzchnię biurową i konferencyjną w miejskich
inkubatorach przedsiębiorczości
231
. Jest on także wydawcą przewodnika po ekosystemie startupowym
Warszawa – miasto startupów
(2. wydanie w 2019)
232
Turystyka
edytuj
edytuj kod
Stołeczne Biuro Turystyki co roku publikuje raporty na temat ruchu turystycznego w Warszawie
233
Władze miasta stosują
marketing terytorialny
. Budowaniu wizerunku marki miasta służą: własny system identyfikacji wizualnej, znak promocyjny i hasło
Zakochaj się w Warszawie
234
. Według badania opinii Polaków
TNS Polska
z 2013 Warszawa ma najsilniejszą markę wśród wszystkich polskich miast (118 pkt na 300 możliwych). Na drugim miejscu sklasyfikowano Kraków (107 pkt), natomiast 3. miejsce zajął Gdańsk (89 pkt)
235
. W 2022 roku wprowadzono nowy znak promocyjny w postaci uproszczonego herbu miasta, z Syreną, która jest poważniejsza i ma profil
Marii Skłodowskiej-Curie
236
Centra targowo-konferencyjne
edytuj
edytuj kod
W mieście i jego sąsiedztwie funkcjonuje kilka centrów targowo-konferencyjnych:
Ptak Warsaw Expo
Warszawskie Centrum Expo XXI
Global Expo
, pokazy i imprezy targowe odbywają się również na stadionie
Stadionie Narodowym (PGE Narodowy)
237
Stopa bezrobocia
edytuj
edytuj kod
W marcu 2025 roku liczba zarejestrowanych bezrobotnych wynosiła 19 734 osób, a
stopa bezrobocia
wynosiła 1,4%.
Liczba zarejestrowanych bezrobotnych kobiet wyniosła 9 235, co stanowiło 46,8% ogółu bezrobotnych
238
Środki Unii Europejskiej
edytuj
edytuj kod
Centrum Nauki Kopernik
Wiele inwestycji i projektów uzyskało wsparcie finansowe ze
środków Unii Europejskiej
239
. W latach 2004–2022 roku miasto otrzymało z budżetu UE ponad 18 mld zł
239
240
Największe środki finansowe pozyskano na realizację dużych projektów infrastrukturalnych: dokończenie
linii M1
i budowę
linii M2
metra (7,5 mld zł), budowę
mostu Południowego
wraz z
Południową Obwodnicą Warszawy
(1,7 mld zł), przebudowę
mostu gen. Stefana Grota-Roweckiego
wraz z fragmentem
drogi ekspresowej S8
(1,5 mld zł), rozbudowę i unowocześnienie
Oczyszczalni Ścieków „Czajka”
(1,2 mld zł), budowę
mostu Marii Skłodowskiej-Curie
(375 mln zł) oraz budowę łącznicy i stacji kolejowej
Warszawa Lotnisko Chopina
(177,4 mln zł)
241
. Beneficjentami wsparcia są także m.in.
Centrum Nauki Kopernik
, Zarząd Dróg Miejskich (
budowa dróg rowerowych
) oraz
Szybka Kolej Miejska
(zakup taboru)
241
Infrastruktura transportowa
edytuj
edytuj kod
Docelowy układ dróg klas
GP
w Warszawie
Rondo Czterdziestolatka
i fragment trasy N-S
Trasa Armii Krajowej
, fragment
Ekspresowej Obwodnicy Warszawy
Na znajdującym się w granicach miasta 28-kilometrowym odcinku Wisły znajduje się 11 stałych mostów, dziewięć drogowych i dwa kolejowe.
Most Poniatowskiego
, w oddali
most Świętokrzyski
Warszawa jest największym w Polsce węzłem komunikacyjnym w zakresie pasażerskiego ruchu samochodowego, kolejowego oraz lotniczego
242
Transport drogowy
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Transport drogowy w Warszawie
W ruchu międzynarodowym Warszawa stanowi ważne ogniwo systemu transeuropejskich korytarzy drogowo-kolejowych, łączących państwa członkowskie
UE
243
. Przez miasto przebiega 5 dróg ekspresowych:
S2
244
S7
245
S8
246
S17
247
S79
248
; 2 drogi krajowe:
DK61
DK79
oraz 10 dróg wojewódzkich:
DW580
DW631
DW633
DW634
DW637
DW638
DW719
DW724
DW801
DW898
Po zniszczeniach
II wojny światowej
powstania warszawskiego
i powojennych rozbiórkach kamienic w mieście poprowadzono i poszerzono kilka ciągów transportowych. Jednak przez kolejne dziesięciolecia, aż do lat 90. XX wieku inwestycje transportowe były daleko niewystarczające. Dopiero w 2012 roku miasto zostało połączone z europejską siecią autostrad, poprzez przedłużenie
arterii A2
ze
Strykowa
249
. Obecnie istnieje 82 km
ekspresowej obwodnicy Warszawy
250
Jednym z głównych zadań miasta jest rozwój sieci
transportu miejskiego
, mogącego stać się alternatywą dla prywatnego transportu samochodowego, którego rola w centrum miasta będzie ograniczana. W 1999 powstała
strefa płatnego parkowania
w śródmieściu
251
. Jednocześnie od początku XXI w. prowadzone są działania mające na celu zintegrowanie różnych środków transportu. Przy dużych węzłach przesiadkowych powstały parkingi typu
Parkuj i jedź
Park and Ride
) oraz strefy
Kiss and Ride
252
Od 1 lipca 2024 część terytorium Warszawy objęta jest tzw. strefą czystego transportu, która oznacza ograniczenia wjazdu dla części pojazdów (przyjęto kryteria odnoszące się do wieku aut lub
standardów emisji spalin
) w celu zmniejszenia poziomu zanieczyszczenia powietrza
253
Osobny artykuł:
Parkuj i Jedź w Warszawie
Uruchomiono wspólny bilet
ZTM
KM
rozszerzając następnie jego zasięg na kolejne gminy podwarszawskie
254
. Wydłużono sieć autobusów podmiejskich, na ciągach ulic pozbawionych transportu szynowego powstają wydzielone
pasy dla autobusów
255
, następuje też sukcesywna wymiana taboru i modernizacja linii tramwajowych i kolejowych
256
Warszawa zajęła piąte miejsce w Rankingu Miast Przyjaznych Kierowcom 2024, opracowanym przez serwis
Oponeo.pl
we współpracy z aplikacją
Yanosik
. Ranking ocenia polskie miasta na podstawie takich kryteriów jak płynność ruchu,
bezpieczeństwo
, koszty utrzymania pojazdu oraz dostępność infrastruktury. Stolica wyróżnia się dobrą płynnością ruchu, osiągając średnią prędkość 39 km/h poza centrum, ale odnotowano w niej jedną z wyższych liczb
kolizji
, co obniża wynik w kategorii bezpieczeństwa. Warszawa oferuje atrakcyjne warunki ubezpieczenia
OC
i dobrze rozwiniętą infrastrukturę dla
pojazdów elektrycznych
, z 182 stacjami ładowania. Jednak kierowcy muszą liczyć się z najwyższymi cenami paliw w kraju oraz wysokimi opłatami za parkowanie w strefie płatnej. Dodatkowo, w stolicy funkcjonuje 17 parkingów Park & Ride, które oferują łącznie 4777 miejsc postojowych
257
258
259
Tranzyt
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Ekspresowa obwodnica Warszawy
Obwodnica etapowa Warszawy
Obwodnica śródmiejska w Warszawie
Projektowane są trzy obwodnice –
Obwodnica etapowa Warszawy
, z której docelowo ma powstać Obwodnica Miejska (przez
most Skłodowskiej-Curie (Północny)
Siekierkowski
) oraz
Ekspresowa obwodnica Warszawy
prowadząca ruch tranzytowy z autostrady
A2
Berlin
Moskwa
) i
dróg ekspresowych
S8
Wrocław
Suwałki
) i
S17
(Warszawa –
Lublin
), przez most Grota i Południowy. Jej odcinek przez osiedla mieszkaniowe dzielnicy
Ursynów
został poprowadzony w tunelu
260
Sieć rowerowa
edytuj
edytuj kod
Stacja
Veturilo
, systemu warszawskiego roweru publicznego, uruchomionego w 2012
Droga dla rowerów
na
ul. Belwederskiej
Ścieżka rowerowa biegnąca wzdłuż
praskiego
brzegu
Wisły
Na dzień 30 kwietnia 2025 roku długość sieci rowerowej wynosiła 819,2 km, z tego 557 km stanowiły drogi dla rowerów, 130,6 km ulice z kontraruchem (w tym 5 km kontrapasy), 78,5 km ciągi pieszo-rowerowe, a 53,1 km pasy rowerowe
261
. W ramach Zarządu Dróg Miejskich funkcjonuje stanowisko pełnomocnika Prezydenta m.st. Warszawy ds. komunikacji rowerowej
262
. Działają również organizacje społeczne wspierające rozwój ruchu rowerowego, m.in.
Warszawska Masa Krytyczna
263
Osobny artykuł:
Transport rowerowy w Warszawie
Transport kolejowy
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Transport kolejowy w Warszawie
Warszawa Wschodnia
, jeden z głównych dworców kolejowych Warszawy
Dworzec
Warszawa Centralna
, hala peronowa (2018)
Pociąg
ER75 FLIRT
Kolei Mazowieckich
na stacji
Warszawa Stadion
Pierwszą
linię kolejową
w Warszawie otwarto w 1845 wraz z
Dworcem Wiedeńskim
79
Warszawski węzeł kolejowy skupia 8 linii dalekobieżnych oraz podmiejskie koleje dojazdowe wykorzystujące, z wyjątkiem
Warszawskiej Kolei Dojazdowej
, tę samą infrastrukturę. Jest on w całości zelektryfikowany
242
. Zespół stacji i przystanków kolejowych tworzy
Warszawski Węzeł Kolejowy
. Cechuje go układ gwiaździsty, w obrębie miast równoleżnikowy z liniami:
średnicową
dla ruchu osobowego oraz
obwodową
dla ruchu towarowego i tranzytowego
242
W Warszawie znajduje się 7 dużych dworców kolejowych –
Dworzec Centralny
Warszawa Gdańska
Warszawa Śródmieście
Warszawa Wileńska
Warszawa Wschodnia
Warszawa Zachodnia
Warszawa Główna
264
– oraz ponad 50 mniejszych stacji i przystanków osobowych, z których korzystają pociągi
Szybkiej Kolei Miejskiej
, WKD i
Kolei Mazowieckich
. W ostatnich latach oddano do użytku nowe przystanki kolejowe:
Nazwa
Rok oddania do użytku (od 2010)
Warszawa Lotnisko Chopina
2012
265
Warszawa Zacisze Wilno
2013
266
Warszawa Ursus-Niedźwiadek
2014
267
Warszawa Mokry Ług
2016
268
Warszawa Koło
2018
269
Warszawa Powązki
2019
270
Warszawa Targówek
2021
271
Warszawa Grochów
2023
272
Mosty
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Mosty w Warszawie
W historii miasta istniało wiele przepraw tymczasowych m.in. sezonowe
mosty łyżwowe
, takie jak
most Ponińskiego
273
, dwa mosty wysokowodne zbudowane w 1945 przez radzieckich saperów, a w latach 1985–2000
most Syreny
274
. Pierwszy stały most (
most Zygmunta Augusta
), którego budowę zakończono w 1573, został zniszczony przez krę w 1603. W sierpniu 1915 oraz we wrześniu 1944 wszystkie warszawskie przeprawy zostały wysadzone.
Obecnie na znajdującym się w granicach administracyjnych miasta 28-kilometrowym odcinku Wisły istnieje 11 stałych mostów: 9 drogowych (
Skłodowskiej-Curie
Grota-Roweckiego
Gdański
Śląsko-Dąbrowski
Świętokrzyski
Poniatowskiego
Łazienkowski
Siekierkowski
Południowy
275
oraz 2 kolejowe –
most przy Cytadeli
most średnicowy
276
Władze miasta planują w przyszłości budowę kolejnych mostów i kładek:
Krasińskiego
Na Zaporze
oraz mostów dla ruchu lokalnego na przedłużeniu ulic Ratuszowej
203
W 2024 otwarto
most pieszo-rowerowy na Wiśle
na wysokości ulic
Karowej
Stefana Okrzei
, łączący dwie warszawskie dzielnice –
Śródmieście
Pragę-Północ
277
Transport wodny śródlądowy
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Warszawski węzeł wodny
Porty rzeczne Warszawy
Transport lotniczy
edytuj
edytuj kod
Lotnisko Chopina
edytuj
edytuj kod
Terminal A na
Lotnisku Chopina
w Warszawie
Port lotniczy Warszawa-Modlin
Port Żerański
Oczyszczalnia Ścieków „Czajka”
, największa
oczyszczalnia ścieków
Polsce
Gruba Kaśka
Osobny artykuł:
Lotnisko Chopina w Warszawie
Lotnisko Chopina
jest położone ok. 8 km od centrum Warszawy, w południowo-zachodniej części miasta, w dzielnicy
Włochy
278
. Jest największym portem lotniczym w Polsce pod względem liczby obsługiwanych pasażerów i wykonywanych operacji lotniczych
279
. Składa się z dwóch terminali pasażerskich („A” oraz General Aviation), dworca towarowego (cargo) i wojskowego portu lotniczego
280
Lotnisko w Modlinie
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Port lotniczy Warszawa-Modlin
Drugim lotniskiem obsługującym aglomerację warszawską jest
port lotniczy Warszawa-Modlin
. Znajduje się ono poza granicami administracyjnymi miasta w
Modlinie-Twierdzy
, osiedlu
Nowego Dworu Mazowieckiego
, ok. 36 km na północny zachód od centrum stolicy. Lotnisko rozpoczęło działalność w lipcu 2012.
Lotnisko Warszawa-Babice
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Lotnisko Warszawa-Babice
W Warszawie funkcjonuje również lotnisko
Warszawa-Babice
na
Bemowie
. Korzysta z niego
Aeroklub Warszawski
281
, Lotnicze Pogotowie Ratunkowe
282
, a także wielu właścicieli mniejszych samolotów i śmigłowców prywatnych
lotnictwa ogólnego
283
Lądowiska
edytuj
edytuj kod
W 2011 przy ul. Banacha oddano do użytku sanitarne
lądowisko Banacha
, a rok później zmodernizowano przy ul. Szaserów –
lądowisko Szaserów
, a drugie przy ul. Wołoskiej –
lądowisko CSK MSWiA-Wołoska
284
. W tym samym roku zarejestrowano również wielofunkcyjne
lądowisko Sokół
dla śmigłowców, położone na dachu budynku
Biura Bezpieczeństwa Narodowego
przy ul. Karowej 10
284
. Od 2013 przy ul. Kondratowicza działa sanitarne
lądowisko Mazowiecki Szpital Bródnowski
, a od 2014
lądowisko Banacha-Szpital Pediatryczny
284
. W roku 2015 oddano do użytku nowe
lądowisko Instytut „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”
284
. Od 2022 w rejestrze
ULC
znajdują się
lądowisko Szpital Południowy – SOR
oraz Warszawa-Ferrari
284
Warszawski Transport Publiczny
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Warszawski Transport Publiczny
Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie
Warszawski Transport Publiczny
zarządzany przez stołeczny Zarząd Transportu Miejskiego składa się z linii
autobusowych
tramwajowych
metra
oraz
Szybkiej Kolei Miejskiej
. Wszystkie linie koordynowane są przez
Zarząd Transportu Miejskiego
285
. Do przejazdów środkami komunikacji miejskiej uprawniają
bilety
z paskiem magnetycznym (lub ich odpowiedniki z aplikacji mobilnych) i wprowadzona w 2001
Warszawska Karta Miejska
286
. W 2018 miasto we współpracy z zainteresowanymi samorządami, organizowało komunikację miejską w aglomeracji liczącej 33 podwarszawskie gminy, które partycypowały w jej finansowaniu
287
. Na terenie miasta istnieją również inne spółki kolejowe współpracujące w ramach Wspólnego Biletu ZTM-KM-WKD –
Warszawska Kolej Dojazdowa
oraz
Koleje Mazowieckie
288
W 2024 roku z komunikacji miejskiej skorzystało ponad 956 mln pasażerów. 46,75% z nich wybrało autobusy, 26,39% tramwaje, a 20,63% metro. 4,05% pasażerów korzystało ze wspólnego biletu ZTM-KM-WKD. Liczba sprzedanych biletów w Warszawie osiągnęła wysokość powyżej 115 mln, co skutkowało wpływami na poziomie ponad 886 mln zł
289
W badaniu przeprowadzonym w 2018 roku 84 proc. osób oceniło komunikację miejską w Warszawie dobrze i bardzo dobrze
290
, z kolei w badaniu z 2020 roku ocen dobrych i bardzo dobrych było 93 proc., dodatkowo 45 proc. ankietowanych zadeklarowało, że korzysta z niej codziennie lub prawie codziennie
291
Autobusy
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Autobusy miejskie w Warszawie
Zarząd Transportu Miejskiego (ZTM) odpowiada za organizację 279 linii autobusowych, w skład których wchodzą: miejskie dzienne (linie zwykłe, przyspieszone i ekspresowe), strefowe, lokalne i nocne
292
293
. Okresowo uruchamiane są linie specjalne, np. linie cmentarne w okresie
Wszystkich Świętych
294
. W 2025 w granicach Warszawy znajdowało się 3776 przystanków autobusowych
292
Warszawskie autobusy obsługiwane są przez spółkę m.st. Warszawy
Miejskie Zakłady Autobusowe
oraz przez przewoźników prywatnych:
Arriva
Mobilis
KM Łomianki
PKS Grodzisk Mazowiecki
295
Mieszkańcy Warszawy mogą również, dzięki umowie o wspólnym bilecie, korzystać z autobusów niektórych przewoźników obsługujących podwarszawskie gminy, których część trasy przebiega na terenie miasta. Większość linii posiada trzycyfrowy numer – odstępstwem od tej reguły są linie cmentarne, ekspresowe, nocne, zastępcze i podmiejskie lokalne, gdzie litera poprzedza jedną lub dwie cyfry.
potrzebny przypis
Tramwaje
edytuj
edytuj kod
Tramwaj
Pesa Swing
Alejach Jerozolimskich
Osobny artykuł:
Tramwaje w Warszawie
Pierwszą linię
tramwaju konnego
otwarto w Warszawie 11 grudnia 1866
296
. 26 marca 1908 na trasę wyruszył pierwszy
tramwaj
elektryczny
297
okresie międzywojennym
tramwaje znacjonalizowano i wybudowano wiele nowych linii, które jednak uległy zniszczeniu w latach
II wojny światowej
. Po wojnie wiele z nich odbudowano, lecz później część uległa likwidacji.
Obecnie sieć tramwajowa w Warszawie jest zarządzana przez spółkę
Tramwaje Warszawskie
Sieć liczy ponad 130 km torów (ok. 276,5 km toru pojedynczego). Około 25 linii tramwajowych obsługiwanych przez kilkaset wagonów
298
. W 2018 w granicach miasta znajdowało się 577 przystanków tramwajowych
292
Metro
edytuj
edytuj kod
Stacja
metra
Plac Wilsona
Osobne artykuły:
Metro w Warszawie
Historia budowy metra w Warszawie
Pierwsze plany budowy metra w Warszawie powstały w latach 20. XX wieku
299
. Kilkakrotnie je zmieniano, rozpoczynano i przerywano prace.
Budowę istniejącej dziś kolei podziemnej rozpoczęto dopiero 15 kwietnia 1983
300
. Pierwszy odcinek został otwarty 7 kwietnia 1995
301
, a budowę całej
pierwszej linii
o przebiegu północ-południe i długości 23,1 km, z 21 stacjami, zakończono 25 października 2008
302
(budowa kolejnych dwóch stacji została odłożona na bliżej nieokreśloną przyszłość).
We wrześniu 2010 rozpoczęła się budowa
II linii
(docelowo 31 km, 21 stacji), której odcinek centralny został uruchomiony 8 marca 2015 roku
303
. 15 września 2019 roku oddano do użytku trzy stacje na Pradze-Północ i Targówku
304
, a 4 kwietnia 2020 roku trzy stacje na Woli
305
. 30 czerwca 2022 roku oddano do użytku dwie stacje (na Woli i
Bemowie
306
, a 28 września 2022 roku trzy kolejne na Targówku
307
Szybka Kolej Miejska
edytuj
edytuj kod
Pociąg
SKM Warszawa
na stacji
Warszawa Gdańska
Osobny artykuł:
Szybka Kolej Miejska w Warszawie
Szybka Kolej Miejska to naziemna sieć
kolei
łączącej centrum Warszawy z jej przedmieściami i sąsiednimi miejscowościami. Ma być uzupełnieniem
metra
i alternatywą dla
transportu autobusowego
. SKM kursuje po torach należących do PKP Polskich Linii Kolejowych. Pierwsza
linia S1
ruszyła w 2005 na trasie do
Falenicy
308
. Obecnie kursuje 5 linii, łączące Warszawę z
Sulejówkiem Miłosną
Pruszkowem
Otwockiem
Radzyminem
Piasecznem
Zegrzem Południowym
Legionowem
i stacją
Warszawa Lotnisko Chopina
309
310
311
312
313
Koleje dojazdowe
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Warszawska Kolej Dojazdowa
Schemat linii
WKD
Na terenie
aglomeracji
warszawskiej funkcjonowało w przeszłości kilka dojazdowych kolei wąskotorowych:
Jabłonowsko-Karczewska
314
Piaseczyńsko-Grójecka
315
Marecka
316
Młocińska
317
, zlikwidowanych w latach 60. i 70. XX wieku
318
. Obecnie funkcjonuje jedynie normalnotorowa
Warszawska Kolej Dojazdowa
(WKD) działająca od 1927 roku, pierwotnie jako
Elektryczne Koleje Dojazdowe
319
. Wykonuje ona przewozy pasażerskie na trasie Warszawa Śródmieście –
Podkowa Leśna
Grodzisk Mazowiecki
z odgałęzieniem Podkowa Leśna –
Milanówek
320
Trolejbusy
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Trolejbusy w Warszawie
Zdjęcie warszawskiego trolejbusu (1952)
Transport trolejbusowy funkcjonował w Warszawie w okresach 1946–1973 i 1983–1995
321
Tramwaje wodne
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Warszawski Tramwaj Wodny
Rowery publiczne
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Veturilo
W 2012 uruchomiono system roweru publicznego
Veturilo
322
Usługi komunalne
edytuj
edytuj kod
Gospodarka odpadami
edytuj
edytuj kod
Najstarszym zakładem gospodarowania odpadami komunalnymi jest Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania w m.st. Warszawie sp. z o.o. (MPO), które powstało w 1927 roku jako Zakład Oczyszczania Miasta
323
. Do dyspozycji MPO pozostaje 127 pojazdów służących do odbierania odpadów tzw.
śmieciarek
. W zasobach przedsiębiorstwa znajdują się ponadto 3 bazy transportowo-sprzętowe zlokalizowane na
Woli
Targówku
oraz w
Ursusie
, jak również 4 instalacje przeznaczone do przetwarzania odpadów komunalnych, w skład których wchodzi Zakład Kampinoska (dysponujący instalacjami do zagospodarowania odpadów zielonych oraz wielkogabarytowych) oraz
Warszawska Wytwórnia Energii
(poprzednio Zakład Unieszkodliwiania Stałych Odpadów Komunalnych), służąca do termicznego przekształcania
odpadów komunalnych
324
Zadania dotyczące
gospodarowania odpadami
komunalnymi w 2023 realizowało na terenie Warszawy 5 operatorów
325
W Warszawie funkcjonują 4 Punkty Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych (PSZOK-i), które wspomagane są przez Mobilne Punkty Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych (MPSZOK-i)
326
Gospodarka wodno-kanalizacyjna
edytuj
edytuj kod
Zadania związane z zaopatrzeniem mieszkańców Warszawy w wodę oraz oczyszczanie ścieków od 1924 roku, realizuje
Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie
(MPWiK), funkcjonujące do 1951 roku pod nazwą Wodociągi i Kanalizacja
327
. Sieć wodociągowa magistralna i rozbiorcza wraz z przyłączami na koniec 2023 roku wynosiła w Warszawie 4 125,9 km
328
W skład infrastruktury wodociągowej Warszawy wchodzą 3 zakłady uzdatniania wody, tj. Zakład Centralny z siedzibą przy ul. Koszykowej 81, który tworzą Stacja Uzdatniania Wody „Filtry” i Stacja Uzdatniania Wody „Praga” oraz lokalne stacje SUW „
Radość
”, SUW „
Falenica
”, SUW „
Stara
Miłosna
”, SUW „Wola Grzybowska”, a także hydrofornie w dzielnicy Wesoła
329
. Infrastrukturę wodociągową uzupełnia Zakład Północny z siedzibą w
Wieliszewie
330
. Za stan techniczny sieci wodociągowej odpowiedzialny jest Zakład Sieci Wodociągowej położony przy ul. Mikkego 4
331
W skład infrastruktury kanalizacyjnej obsługiwanej przez MPWiK wchodzą 3 zakłady
oczyszczania ścieków
, tj.
Zakład „Czajka”
z siedzibą przy ul. Czajki 4/6 w dzielnicy
Białołęka
, który obsługuje proces oczyszczania ścieków z prawobrzeżnych dzielnic Warszawy i północnych dzielnic lewobrzeżnych, Zakład „Południe” położony w dzielnicy
Wilanów
i odpowiedzialny za południową część lewobrzeżnej Warszawy (dzielnice
Mokotów
Ursynów
oraz Wilanów), oraz Zakład „
Pruszków
” odpowiedzialny za ścieki z dzielnicy
Ursus
. Komórką odpowiedzialną za eksploatację przewodów kanalizacyjnych ogólnospławnych, sanitarnych oraz deszczowych jest Zakład Sieci Kanalizacyjnej z siedzibą przy
ul. Jagiellońskiej
65/ 67
328
Na terenie Warszawy od 1996 roku funkcjonuje również prywatna oczyszczalnia ścieków „Cyraneczka” położona na terenie dzielnicy
Wesoła
332
Osobny artykuł:
Oczyszczalnia Ścieków „Czajka”
Ciepłownictwo
edytuj
edytuj kod
W 1960 z połączenia Stołecznego Przedsiębiorstwa Gospodarki Cieplnej i Przedsiębiorstwa Warszawskich Inwestycji Cieplnych powstało Stołeczne Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej (SPEC)
333
. W 2011 85% akcji SPEC zostało sprzedanych Dalkia Polska, spółce z większościowym udziałem kapitału francuskiego
334
. Od 2015 świadczy ona usługi pod nazwą
Veolia Energia Warszawa
i dostarcza ciepło systemowe i ciepłą wodę do ok. 80% budynków w mieście
335
. Ciepło jest wytwarzane w dwóch stołecznych
elektrociepłowniach
Żerań
Siekierki
, oraz, w przypadku dużego zapotrzebowania, dodatkowo w dwóch
ciepłowniach
Wola
Kawęczyn
336
W skład Warszawskiego Systemu Ciepłowniczego (o długości ok. 1851 km sieci) wchodzą także otwarta w 2025 roku
Warszawska Wytwórnia Energii
(poprzednio Zakład Unieszkodliwiania Stałych Odpadów Komunalnych), Kolektory słoneczne Puławska, jak również uruchomione w 2022 roku dwie jednostki
kogeneracyjne
położone przy ul. Jutrzenki w dzielnicy
Włochy
oraz przy ul. Nocznickiego w dzielnicy
Bielany
(odpowiednio Elektrociepłownia Jutrzenki i Elektrociepłownia Nocznickiego)
337
338
Na terenie Warszawy funkcjonuje też Międzyleski System Ciepłowniczy (o długości ok. 15,4 km), który obsługiwany jest przez Ciepłownię Międzylesie przy ul. Pożaryskiego. Elementem układu ciepłowniczego w Warszawie jest ponadto Sieć pary technologicznej (o długości ok. 4,8 km sieci), która pozyskuje ciepło z
Elektrociepłowni Żerań
337
Miejskie Centrum Kontaktu Warszawa 19115
edytuj
edytuj kod
W 2013 uruchomiono wspólne centrum kontaktu Urzędu m.st. Warszawy, urzędów dzielnic i miejskich jednostek pod nazwą
Warszawa 19115
, którego zadaniem jest usprawnienie i uproszczenie komunikacji między mieszkańcami i warszawskim samorządem
339
. Centrum działa 24 godziny na dobę przez 7 dni w tygodniu i umożliwia kilkoma kanałami uzyskanie informacji o usługach realizowanych przez Urząd Miasta i jednostki podległe, zgłoszenie problemu, którym powinny zająć się służby miejskie, oraz jego monitorowanie, a także zgłaszanie pomysłów na ulepszenie miasta
340
Przez 10 lat funkcjonowania, Miejskie Centrum Kontaktu Warszawa 19115, zajęło się obsługą ponad 5 mln zgłoszeń, w tym ponad 2 mln pytań oraz ponad 3 mln interwencji i pomysłów mieszkańców stolicy
341
Bezpieczeństwo publiczne
edytuj
edytuj kod
W Warszawie znajduje się
centrum powiadamiania ratunkowego
(CPR), które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do europejskiego
numeru alarmowego
112
z terenu m.st. Warszawy
342
. Centrum, jedno z 17 w Polsce, ma siedzibę w Stołecznym Centrum Bezpieczeństwa
343
Urzędu m.st. Warszawy przy ul.
Młynarskiej
43/45
344
345
. Stołeczne CPR jest jedynym w kraju centrum zorganizowanym poza strukturami
Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji
i prowadzonym przez samorząd
342
W 2018 roku 90% mieszkańców Warszawy w wieku 15 i więcej lat dobrze oceniało bezpieczeństwo w mieście
346
Ochrona bezpieczeństwa
edytuj
edytuj kod
Policja
edytuj
edytuj kod
Działania w zakresie ochrony bezpieczeństwa mieszkańców Warszawy oraz utrzymania bezpieczeństwa i porządku publicznego na obszarze stolicy realizuje
Komenda Stołeczna Policji
z siedzibą w
pałacu Mostowskich
przy
ul. Nowolipie
2, której podlega 7 Komend Rejonowych
Policji
, oznaczonych numerami I-VII. W ramach komend rejonowych funkcjonuje 6 Komisariatów Policji. Na terenie Warszawy funkcjonują też jednostki specjalistyczne w postaci Komisariatu Rzecznego Policji w Warszawie, Komisariatu Kolejowego Policji w Warszawie, Komisariatu Policji
Metra Warszawskiego
i Komisariatu Policji
Portu Lotniczego Warszawa-Okęcie
347
Zadania w zakresie kontrterroryzmu prowadzi Samodzielny Pododdział Kontrterrorystyczny Policji w Warszawie. Czynności w zakresie ochrony porządku publicznego i bezpieczeństwa realizuje również Oddział Prewencji Policji w Warszawie z siedzibą w
Piasecznie
347
Straż Miejska
edytuj
edytuj kod
Zadania związane z zapewnieniem porządku publicznego na terenie stolicy od 1 czerwca 1991 roku wykonuje także
Straż Miejska
m.st. Warszawy
348
z siedzibą przy
ul. Młynarskiej
43/45. Komórkami organizacyjnymi dla poszczególnych dzielnic są Oddziały Terenowe, których w Warszawie jest 7. Na dzień 31 grudnia 2023 roku, w Straży Miejskiej m.st. Warszawy łącznie było zatrudnionych 1629 osób, w tym 1289 strażników miejskich oraz 340 pracowników pionów administracyjnych
349
Ochrona przeciwpożarowa
edytuj
edytuj kod
Ochronę przeciwpożarową
i działania ratowniczo-gaśnicze w Warszawie realizuje Komenda Miejska
Państwowej Straży Pożarnej
m.st. Warszawy z siedzibą przy
ul. Polnej
1, której podlega 17 Jednostek Ratowniczo-Gaśniczych oraz 6 jednostek
Ochotniczej Straży Pożarnej
, zlokalizowanych na
Białołęce
, w
Radości
Starej Miłosnej
Ursusie
Wesołej
350
Czynności w zakresie zadań ratowniczych na poziomie specjalistycznym w Warszawie wykonuje sekcja
ratownictwa specjalistycznego
złożona z 6 grup, w skład której wchodzi Specjalistyczna Grupa
Poszukiwawczo-Ratownicza
, Specjalistyczna Grupa Ratownictwa Technicznego, Specjalistyczna Grupa Ratownictwa Chemiczno-Ekologicznego, Specjalistyczna Grupa Ratownictwa Wodno-Nurkowego, Specjalistyczna Grupa Ratownictwa Wysokościowego oraz Specjalistyczna Grupa
Ratownictwa Medycznego
351
Opieka zdrowotna
edytuj
edytuj kod
Początek szpitalnictwa w obecnych granicach Warszawy datuje się na co najmniej na rok 1388, kiedy to pojawia się pierwsza wzmianka o
prepozyturze szpitalna św. Ducha
za murami obronnymi Starej Warszawy. W 1411 roku powstał dom szpitalny Najświętszej Maryi Panny w Nowej Warszawie
352
. Pierwszym szpitalem w Starej Warszawie był
Szpital św. Ducha
położony przy ul. Piwnej, który został otwarty w 1444 roku
353
W XVI w. powstały: szpital św. Trójcy przy ul. Długiej (1544 rok), szpital Św. Krzyża, który otwarto w 1572 roku, szpital dla żołnierzy (alumnat, 1582 rok) oraz szpital Gnojników (następnie św. Łazarza), prowadzony przez Bractwo Miłosierdzia, którego otwarcie datuje się na 1591 rok
354
W XVII w. otwierano kolejno następujące placówki: szpital św. Benona (1623 rok), szpital bonifratrów (1650 rok), dom schronienia dla wdów panien i sierot (1653 rok) i
Instytut św. Kazimierza sióstr miłosierdzia
przy ul. Tamka (1659 rok). W kolejnym stuleciu otwarto
Szpital św. Rocha
(1707 rok),
Szpital Ewangelicki
przy ul. Karmelickiej (1736) oraz Szpital Generalny
Piotra Gabriela Baudouina
, który został utworzony w 1758 roku
355
(współcześnie
Szpital Kliniczny Dzieciątka Jezus
); szpitale pełniły w tamtym czasie głównie funkcję przytułków dla ubogich i osób starszych
356
31 grudnia 2023 roku w Warszawie działały 52 szpitale, które łącznie dysponowały 11 681 łóżkami dla pacjentów. W stolicy funkcjonowało również 1668
przychodni lekarskich
, 52
zespoły ratownictwa medycznego
, 12
szpitalnych oddziałów ratunkowych
Lotnicze Pogotowie Ratunkowe
357
Z tym tematem związana jest kategoria:
Szpitale w Warszawie
Oświata i szkolnictwo wyższe
edytuj
edytuj kod
Centrum Nowych Technologii w
Kampusie Ochota
W Warszawie w roku szkolnym 2023/2024 funkcjonowało 417
szkół podstawowych
, 219
liceów ogólnokształcących
, 40 szkół branżowych I stopnia, 4 szkoły branżowe II stopnia, 66 techników oraz 56
szkół policealnych
, do których uczęszczało łącznie ponad 309 tysięcy
uczniów
358
Warszawa jest największym ośrodkiem akademickim w
Polsce
. W roku akademickim 2023/2024 w mieście działało 68 uczelni, w skład których wchodziło 16 uczelni prowadzonych przez jednostki administracji centralnej, 4 uczelnie prowadzone przez organizacje wyznaniowe oraz 48 uczelni prywatnych. Łączna liczba
studentów
przekroczyła 261 tysięcy
358
Do najstarszych państwowych uczelni w Warszawie należą:
Warszawski Uniwersytet Medyczny
(1809);
Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina
(1810);
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
(wrzesień 1816)
Uniwersytet Warszawski
(listopad 1816);
Politechnika Warszawska
(1826);
Szkoła Główna Handlowa w Warszawie
(1906);
Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie
(1922);
Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie
(1923);
Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie
(1929);
Uczelnie założone po II wojnie światowej:
Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie
(1946);
Wojskowa Akademia Techniczna im. Jarosława Dąbrowskiego
(1951);
Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie
(1954);
Akademia Pożarnicza
(1971);
Akademia Katolicka w Warszawie
(1988);
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie
(1999);
Akademia Sztuki Wojennej
(2016).
Z tym tematem związana jest kategoria:
Uczelnie w Warszawie
Kultura
edytuj
edytuj kod
Teatry
edytuj
edytuj kod
Teatr Wielki – Opera Narodowa
Pierwszą salę teatralną w Warszawie urządzono w letnim dworze
Anny Jagiellonki
Jazdowie
359
. Tam 12 stycznia 1578, podczas uroczystości weselnych
Jana Zamoyskiego
Krystyny Radziwiłłówny
, w obecności królowej i króla
Stefana Batorego
, wystawiono
Odprawę posłów greckich
Jana Kochanowskiego
360
361
. Pierwszy budynek teatru publicznego, nazywanego
Operalnią
, wzniesiono w 1748
362
W Warszawie znajduje się ok. 30 większych stałych
teatrów
363
. Wśród nich największymi są
Teatr Narodowy
(założony w 1765) oraz
Teatr Wielki – Opera Narodowa
(założony w 1778).
Osobny artykuł:
Teatry w Warszawie
Co roku na początku lipca odbywa się Międzynarodowy Festiwal Sztuka Ulicy
364
Muzyka
edytuj
edytuj kod
Filharmonia Narodowa
, gdzie od ponad 80 lat odbywa się
Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina
, a od półwiecza – festiwal „
Warszawska Jesień
W Warszawie znajduje się
Filharmonia Narodowa
oraz trzy teatry operowe:
Teatr Wielki – Opera Narodowa
Polska Opera Królewska
Warszawska Opera Kameralna
Duże koncerty muzyczne urządza się głównie w
Sali Kongresowej
(obecnie w remoncie), na
Stadionie Narodowym
, w
hali Torwar
, na
służewieckim torze wyścigów konnych
lotnisku na Bemowie
, a mniejsze m.in. w
klubie Stodoła
klubie Proxima
”,
klubie Hybrydy
oraz w teatrach.
Festiwale i konkursy muzyczne w Warszawie:
Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina
Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej „
Warszawska Jesień
Jazz Jamboree
Warsaw Summer Jazz Days
Międzynarodowy Konkurs Wokalny im. Stanisława Moniuszki
Festiwal Mozartowski
Festiwal Muzyki Dawnej
Festiwal Muzyki Filmowej Krzysztofa Komedy
Z tym tematem związana jest kategoria:
Muzyka w Warszawie
Literatura
edytuj
edytuj kod
Co roku przyznawana jest
Nagroda Literacka m.st. Warszawy
„Zachęta”
– gmach dawnego
Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych
, jedno z najważniejszych polskich centrów sztuki
Muzeum Narodowe w Warszawie
Muzeum Powstania Warszawskiego
Gmach
Muzeum Historii Żydów Polskich
, widok od strony ul.
Karmelickiej
Muzea i galerie
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Muzea w Warszawie
Galerie w Warszawie
Pierwsze muzeum na terenie obecnej Warszawy zostało otwarte w sierpniu 1805 przez
Stanisława Kostkę Potockiego
Pałacu w Wilanowie
365
. Było to drugie muzeum na ziemiach polskich (po otwartym w 1801
muzeum w Puławach
366
Największe stołeczne muzea to:
Muzeum Narodowe
Zamek Królewski
Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie
Muzeum Warszawy
Łazienki Królewskie
Muzeum Powstania Warszawskiego
oraz
Muzeum Historii Żydów Polskich
, a największe galerie –
Zachęta
Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski
W marcu 2010, z okazji
Roku Chopinowskiego
, zwiedzającym udostępniono zmodernizowane
Muzeum Fryderyka Chopina
367
. W 2017 zakończono remont siedziby głównej Muzeum Warszawy, a w listopadzie 2014 otwarto jego nowy oddział –
Muzeum Warszawskiej Pragi
W warszawskiej
Cytadeli
mają siedziby
Muzeum Wojska Polskiego
Muzeum Historii Polski
. W sąsiedztwie
Pałacu Kultury i Nauki
powstało
Muzeum Sztuki Nowoczesnej
Warszawskie muzea i galerie uczestniczą co roku w
Nocy Muzeów
368
Kina
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Kina w Warszawie
Pierwsze kina uruchomiono w Warszawie w latach 1903–1904
369
. W 1938 w mieście funkcjonowało 69 stałych kin
369
. Obecnie w Warszawie działa ok. 30 kin, w tym 10
multipleksów
należących do operatorów
Cinema City
Multikino
Biblioteki
edytuj
edytuj kod
Biblioteka Uniwersytecka
– widok od strony ul. Dobrej
Na koniec 2023 roku w Warszawie funkcjonowało 265 placówek bibliotecznych, na które składało się 208
bibliotek
(łącznie z filiami) i 57 punktów bibliotecznych. Zbiory biblioteczne liczyły ponad 6,6 mln
woluminów
370
W Warszawie znajduje się centralna biblioteka państwa –
Biblioteka Narodowa
, która na koniec 2024 roku w swoich zasobach posiadała ponad 10,6 mln jednostek
materiałów bibliotecznych
371
a ponadto powstała w 1907 roku
Biblioteka Publiczna m. st. Warszawy Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego
, posiadająca w swoich zbiorach ponad 1,7 mln woluminów
372
W stolicy funkcjonują ponadto biblioteki uczelni wyższych, z największą –
Biblioteką Uniwersytecką
, częścią
Uniwersytetu Warszawskiego
, którego zasoby biblioteczne na koniec 2022 roku szacowano na ponad 6,3 mln książek, czasopism, zbiorów specjalnych oraz zinwentaryzowanych zasobów elektronicznych
373
. Zbiory
Biblioteki Głównej Politechniki Warszawskiej
(wraz z filiami, bibliotekami domów studenckich oraz bibliotekami specjalistycznymi), wynosiły na koniec 2023 roku ponad 783 tys. woluminów książek, niemal 270 tys. czasopism i przeszło 346 tys. zbiorów specjalnych
374
Ważnymi bibliotekami w Warszawie są ponadto
Biblioteka Sejmowa
, dysponująca na koniec 2022 roku zbiorami na poziomie ponad 580 tys. jednostek
375
oraz
Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego
posiadająca przeszło 355 tys. woluminów książek i ponad 164 tys. woluminów czasopism
376
Warszawskie legendy
edytuj
edytuj kod
Legenda o
Warsie
Sawie
– legenda o powstaniu Warszawy
19
Legenda o Syrenie – legenda o postaci z herbu Warszawy,
Warszawskiej Syrence
19
Legenda o Złotej Kaczce
– legenda związana z ulicą
Tamka
19
Legenda o
Bazyliszku
– legenda o potworze, który zabijał wzrokiem intruzów w podziemiach kamienicy na
Krzywym Kole
377
Warszawa w kulturze masowej
edytuj
edytuj kod
Jeden z utworów
Davida Bowiego
pochodzący z płyty
Low
zatytułowany jest
Warszawa
Brytyjski zespół rockowy
Joy Division
początkowo nosił nazwę Warsaw (
ang.
Warszawa). Grupa nagrała też album
Warsaw
zawierający piosenkę pt.
Warsaw
. W 2007 polscy artyści wydali tribute album
Warszawa. Tribute to Joy Division
Istnieje
duński
zespół rockowy o nazwie
Red Warszawa
Istnieje polski zespół
Kapela ze Wsi Warszawa
Zespół
Marduk
na płycie
Plague Angel
ma utwór
Warschau
niem.
Warszawa) opowiadający o
powstaniu warszawskim
W 2009 amerykańsko-brytyjska supergrupa
Them Crooked Vultures
zamieściła utwór
Warsaw or the First Breath You Take After You Give Up
na swoim
debiutanckim albumie
W 2001 brytyjski zespół rockowy
Porcupine Tree
wydał album
Warszawa
W 2001 powstała płyta
Ireny Santor
, zawierająca nagrania artystki z lat 1960–1980, poświęcone w całości stolicy (
Halo Warszawo
Moja Warszawa
Warszawa, ja i ty
).
W 2004
Lady Pank
wydało album
Teraz
, gdzie singlem promującym była piosenka
Stacja Warszawa
W 2004 osiedle
Chomiczówka
w Warszawie stało się tematem piosenki
Sidneya Polaka
, który tam dorastał.
W 2010 szwedzka grupa
Sabaton
nagrała album
Coat of Arms
, na której ukazała się m.in. kompozycja pt.
Uprising
opowiadająca o
powstaniu warszawskim
. Teledysk do tej piosenki z udziałem generała
Waldemara Skrzypczaka
oraz
Petera Stormare
został nakręcony w maju tego samego roku w
Fabryce Norblina
w Warszawie. Jego premiera odbyła się 1 sierpnia 2010.
W 2012 powstał utwór o tytule jednej z nazw dzielnic Warszawy –
Mokotów
zespołu
Strachy na Lachy
. Był to singiel promujący album
!TO!
w 2013 roku.
W 2015 raper
Taco Hemingway
napisał utwór
Następna stacja
który opisuje podróż
metrem w Warszawie
linią
M1
M2
378
Inne utwory:
Piosenka o mojej Warszawie
Autobus czerwony
(sł. Kazimierz Winkler, wyk. Andrzej Bogucki),
Ja mam to co Ty
Wzgórze Ya-Pa 3
),
Warszawa i ja
(Partia),
Warszawa
(T.Love),
Taka Warszawa
(Beata Kozidrak),
Światła miasta
(Partia),
Durna 6, Mądra 11
Pidżama Porno
),
Varsovie
(Monika Brodka),
Widok
(Marika & Spokoarmia), „Mój hymn o Warszawie” (
Ralph Kaminski
), „+4822”, „Wiatr”, „
Nostalgia
” (
Taco Hemingway
), „
Eldorado
” (
Sanah
).
Albumy:
Sen o Warszawie
Czesław Niemen
),
Trójkąt Warszawski
Pocztówka z WWA, lato ’19
Taco Hemingway
).
Powstała znaczna liczba filmów o mieście – zarówno dokumentalnych, jak i fabularnych (np.
Warszawa
w reż.
Dariusza Gajewskiego
).
Media
edytuj
edytuj kod
Biurowiec Agory
przy ul. Czerskiej 8/10, siedziba „
Gazety Wyborczej
Prasa
edytuj
edytuj kod
W Warszawie mieszczą się siedziby wydawców i redakcje większości największych polskich dzienników, między innymi
„Faktu”
„Gazety Wyborczej”
„Super Expresu”
, „
Rzeczpospolitej
”,
„Dziennika Gazety Prawnej”
„Przeglądu Sportowego”
„Gazety Polskiej Codziennie”
oraz tygodników, takich jak: „
Polityka
”, „
Newsweek Polska
”, „
W Sieci
”, „
Do Rzeczy
”, „
Wprost
”, „
Gazeta Polska
” i
„Przegląd”
Tematyką lokalną zajmują się przede wszystkim dodatek do „Gazety Wyborczej” – „Gazeta Stołeczna”, jak i również lokalne gazety np. miesięczniki: „
Skarpa Warszawska
”, „
Kurier Warszawski
” i „
Stolica
” (dawniej tygodnik) oraz półrocznik „
Kronika Warszawy
”. Wydawane są także bezpłatne: półtygodnik „
Nasze Miasto
” oraz gazety dzielnicowe i osiedlowe: np. „Głos Pragi”, „
Nowa Gazeta Praska
” oraz „
Południe
”. Jedna z największych dawnych gazet skierowana do warszawiaków, „
Życie Warszawy
”, przestała ukazywać się w wersji papierowej w 2011 roku. Realizowane w Warszawie wkładki diecezjalne mają również „
Gość Niedzielny
379
czy „
Niedziela
380
, ograniczające się głównie do informacji z życia archidiecezji warszawskiej.
Stacje radiowe
edytuj
edytuj kod
Z uwagi na swój status, Warszawa jest siedzibą kilkudziesięciu stacji radiowych, skierowanych zarówno do całego kraju, jak i na rynek lokalny. W mieście znajduje się siedziba
Polskiego Radia
, gdzie przygotowywane jest
osiem programów ogólnopolskich
: cztery analogowe oraz nadawane wyłącznie w radiofonii cyfrowej oraz przez internet. Ponadto, z Warszawy nadaje lokalna rozgłośnia
Polskie Radio RDC
Poza stacjami publicznymi, Warszawa jest siedzibą
Eurozetu
(nadawcy
Radia Zet
Antyradia
Meloradia
Chillizet
Radia Plus
),
Grupy Radiowej Time
Radio Eska
Eska Rock
Eska2
Vox FM
) i
Agory
Tok FM
Rock Radio
Radio Złote Przeboje
Radio Pogoda
). Oddział w Warszawie posiada również
Grupa RMF
(gdzie przygotowane są lokalne mutacje
RMF Classic
RMF Maxx
, jak i wywiady z politykami na antenę
RMF FM
). Dodatkowo, z Warszawy nadają ponadregionalne
Radio Wnet
i Eska Rock oraz nadawane lokalnie
Radio Jutrzenka
Akademickie Radio Kampus
Radio Kolor
oraz
Radio Warszawa
. Na terenie miasta swoje centrale mają także stacje internetowe takie jak
Radio 357
Radio Nowy Świat
381
Z terenu Warszawy emitowanych jest dwadzieścia osiem analogowych stacji radiowych (dwie z wieżowca
Rondo 1
, trzy z
Centrum LIM
, dziesięć z
Pałacu Kultury i Nauki
i kilka stacji z innych lokalizacji). Trzy stacje nadawane są także z
RTCN Raszyn
, kilkanaście kilometrów od granicy miasta (nadajniki w mieście są tylko ich uzupełnieniem). Ponadto, w Warszawie odebrać można dwa multipleksy radia cyfrowego
DAB+
, zawierające piętnaście stacji. Dziesięć z nich znajduje się w multipleksie Polskiego Radia, zaś pięć w multipleksie testowym firmy komercyjnej. Osiem stacji radiowych dostępnych jest na terenie miasta wyłącznie cyfrowo
382
. Na antenie Warszawy można również uzyskać dobry odbiór
radiowej Jedynki
na falach długich z
nadajnika w Solcu Kujawskim
oraz, zależnie od posiadanego sprzętu i warunków rozgłośnie zagraniczne
383
Stacje telewizyjne
384
edytuj
edytuj kod
W stolicy swoje centrale mają główne stacje telewizyjne w kraju, w tym
Telewizja Polsat
Telewizja Polska
TVN
czy
TV Puls
. Na początku 2022 roku spośród stacji nadających na ogólnopolskich multipleksach telewizji naziemnej (multipleksy
) wyłącznie dwie z ponad trzydziestu oferowanych stacji miały siedziby poza Warszawą. Swoje siedziby w Warszawie mają również inne stacje telewizyjne emitowane satelitarnie, jak
Telewizja Republika
czy kanały grupy
Canal+
Jedyny dostępny naziemnie w telewizji program skierowany dla mieszkańców Warszawy tworzy lokalny oddział
TVP3 Warszawa
– od 2008 do 2011 roku jego konkurentem był
TVN Warszawa
, istniejący obecnie jako platforma internetowa. Emisję programów telewizyjnych dla Warszawy prowadzi
Pałac Kultury i Nauki
(w lutym 2022 roku pięć multipleksów w standardzie DVB-T i jeden w DVB-T2), podczas gdy emisje dużej mocy przeznaczone dla regionu Mazowsza realizowane są z
RTCN Raszyn
(pięć multipleksów w standardzie DVB-T i jeden w DVB-T2). Ponadto, dodatkowe programy oferuje emisja testowa Grupy Polsat realizowana z
Warsaw Trade Tower
. Łącznie, w Warszawie można odebrać naziemnie do czterdziestu siedmiu programów telewizyjnych – dwadzieścia osiem niekodowanych w standardzie DVB-T, dodatkowe siedem w standardzie DVB-T2 oraz kolejne dwanaście w ramach kodowanej części MUX-4.
Sport i rekreacja
edytuj
edytuj kod
Stadion Narodowy
Hala Torwar
– największa hala w Warszawie (4824 miejsca na trybunach)
Stadion Wojska Polskiego im. Marszałka Józefa Piłsudskiego
Tor wyścigów konnych Służewiec
Historia
edytuj
edytuj kod
Pierwsze warszawskie organizacje sportowe zaczęły powstawać w drugiej połowie XIX wieku. W 1878 powstało
Warszawskie Towarzystwo Wioślarskie
385
. W 1886 zorganizowano
Warszawskie Towarzystwo Cyklistów
(WTC)
386
. Wtedy też odbyły się pierwsze większe imprezy sportowe. Pojawiła się również prasa sportowa, jak np. czasopismo „Kolarz, Wioślarz, Łyżwiarz”
387
Dynamiczny rozwój warszawskiego sportu przypada jednak na pierwsze lata XX wieku. 25 sierpnia 1900 WTC wraz z pismem „Kolarz, Wioślarz, Łyżwiarz” zorganizowało pierwszy długodystansowy wyścig kolarski na trasie Warszawa –
Lublin
– Warszawa
potrzebny przypis
. Najlepszą polską cyklistką przełomu wieków była
Karolina Kocięcka
, która w 1900 wyruszyła rowerem z Warszawy do
Paryża
na II
Igrzyska Olimpijskie
Wystawę Światową
388
. Pierwsze na ziemiach polskich wyścigi kolarskie z udziałem prowadzącego motocykla odbyły się na torze kolarskim WTC na
Dynasach
podczas Wystawy Sportowej, którą otwarto 30 maja 1903
389
. 4 czerwca miał miejsce wyścig amatorski, a 18 czerwca bito rekord przejazdu w ciągu jednej godziny. WTC brało też udział w przygotowaniu pierwszego na ziemiach polskich motocyklowego wyścigu szosowego na trasie o długości 100 kilometrów. Odbył się on pod Warszawą 2 sierpnia 1903
390
21 maja 1901 na terenie parku w
Łazienkach
otwarto tor
wyścigów konnych
o długości 2200 metrów. Posiadał on 24 przeszkody stałe oraz rowy i skarpy. Konkursy hippiczne odbywały się tam corocznie do wybuchu
I wojny światowej
391
10 listopada 1905 rozpoczęło działalność w Warszawie pierwsze „gniazdo” „
Sokoła
” im. Tadeusza Kościuszki
392
. W październiku 1906 powstała pierwsza kobieca organizacja gimnastyczna – gniazdo „Sokoła” o nazwie „Grażyna”, którego członkiniami mogły być tylko kobiety
393
. Inicjatorką jej powstania była
Helena Kuczalska-Prawdzic
26 września 1909 na
Agrykoli
w ramach Dni Sportu zorganizowanych przez sekcję gier Warszawskiego Koła Sportowego odbył się po raz pierwszy mecz drużyny Warszawskiego Klubu Sportowego z reprezentacją krakowskiej
Wisły
(7:0 dla Wisły)
394
. W październiku 1912 utworzono pierwszy wyłącznie kobiecy klub sportowy na ziemiach polskich –
Warszawski Klub Wioślarek
395
. W listopadzie 1912 przy
Nowym Świecie
otwarto natomiast sztuczne lodowisko
Palais de Glace
z płytą lodową o powierzchni 1500 m kw
396
W 1916 powstało Polskie Towarzystwo Żeglugi Napowietrznej
397
. Od 29 kwietnia 1915 zaczął ukazywać się w Warszawie „Sport Polski” – jedyne pismo sportowe na ziemiach polskich podczas I wojny światowej. Wcześniej ukazywał się tygodnik ilustrowany „Sport”
398
399
400
Obiekty sportowe
edytuj
edytuj kod
Największy obiekt
sportowy
w Warszawie to wielofunkcyjny
Stadion Narodowy
mieszczący 58 tys. widzów, na którym mogą się odbywać mecze
piłkarskie
rugby
footballu amerykańskiego
oraz widowiska rozrywkowe
401
. Zastąpił dawny lekkoatletyczny
Stadion Dziesięciolecia
, który funkcjonował 1955–2008
402
i oficjalnie mieścił 71008 osób, a faktycznie maksymalna liczba sięgała 100 tys. widzów
403
. W Warszawie istnieją również: 31-tysięczny piłkarski
Stadion Wojska Polskiego w Warszawie
404
, lekkoatletyczne stadiony
Gwardii Warszawa
(zamknięty od 2012)
405
, wyremontowany w 2025 stadion
Skra Warszawa
406
oraz 7-tysięczny piłkarski
Stadion Polonii
407
W Warszawie jest także zlokalizowane kilkanaście hal sportowych, w tym największa, mogąca pomieścić na swoich trybunach 4 tys. widzów
Hala Torwar
408
Tor wyścigów konnych
na
Służewcu
409
Tor łyżwiarski
Stegny
410
, 20 lodowisk
411
, kilkadziesiąt całorocznych basenów
412
i kortów tenisowych, m.in. klubu sportowego
Warszawianka
. Mieszczą się tu siedziby
Narodowego Centrum Sportu
413
oraz
Polskiego Komitetu Olimpijskiego
414
Kluby sportowe
edytuj
edytuj kod
Do sezonu 2012/2013 dwa warszawskie kluby piłkarskie występowały w
Ekstraklasie
Legia Warszawa
oraz
Polonia Warszawa
Osobna strona:
Kategoria:Kluby sportowe w Warszawie
Główne warszawskie kluby sportowe, w których uprawia się różne dyscypliny sportowe (alfabetycznie)
415
Poz.
Klub
Zał.
Dyscypliny
Obiekty
Pojemność
Lokalizacja
1.
CWKS Legia Warszawa
1916
piłka nożna
koszykówka
hokej na lodzie
siatkówka
, lekkoatletyka, tenis ziemny, szermierka
Stadion Wojska Polskiego
30 967
ul. Łazienkowska 3
2.
Polonia Warszawa
1911
piłka nożna
koszykówka
szachy
pływanie
, tenis stołowy, lekkoatletyka
Stadion Polonii Warszawa
7150
ul. Konwiktorska 6
3.
KS Warszawianka
1921
pływanie, tenis ziemny, piłka ręczna, szermierka
Basen olimpijski i korty
4 400
416
ul. Merliniego 2
4.
RKS Skra Warszawa
1921
lekkoatletyka, rugby, rzut młotem, piłka nożna
Stadion Skry
15 000
417
ul. Wawelska 5
5.
WKS Gwardia Warszawa
1948
piłka nożna
boks
lekkoatletyka
strzelectwo
judo
zapasy
Imprezy sportowe
edytuj
edytuj kod
Miasto jest gospodarzem biegów masowych:
Półmaratonu Warszawskiego
418
Maratonu Warszawskiego
419
Biegu Konstytucji 3 Maja
420
Półmaratonu Praskiego
421
Irena Run
422
Biegnij Warszawo
423
Od 1921 odbywają się piłkarskie
Derby Warszawy
rozgrywane pomiędzy warszawskimi klubami Legią Warszawa i Polonią Warszawa
424
. Na torze Służewiec odbywają się gonitwy konne –
Wielka Warszawska
425
W 2008 Warszawa otrzymała tytuł
Europejskiej Stolicy Sportu
426
. W Warszawie funkcjonują sportowe towarzystwa:
Cyklistów
427
Wioślarskie
428
oraz
Szachistów
429
W 2012 stolica była jednym z ośmiu miast-gospodarzy największego sportowego wydarzenia w Polsce –
Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej
430
. Na
Stadionie Narodowym
rozegrano łącznie pięć meczów: trzy w fazie grupowej (w tym dwa z udziałem reprezentacji Polski, z czego jeden był meczem otwarcia) oraz po jednym ćwierćfinale i półfinale.
Warszawa ubiegała się o zorganizowanie IX
Igrzysk Frankofonii
w 2021
431
Rekreacja
edytuj
edytuj kod
Baseny
edytuj
edytuj kod
W Warszawie funkcjonuje ponad 30 basenów, w tym – w sezonie letnim – cztery odkryte:
Moczydło
przy
Górczewskiej
WOW Wisła Inflancka
przy
ul. Inflanckiej
Park Kultury w Powsinie
przy ul. Maślaków i w
parku Szczęśliwickim
432
433
Porty
edytuj
edytuj kod
W Warszawie funkcjonują dwa
porty rzeczne
Port Czerniakowski
434
Port Żerański
435
Osobny artykuł:
Porty rzeczne Warszawy
Brzegi Wisły
edytuj
edytuj kod
W ostatnich latach oba brzegi Wisły stały się popularnym miejscem wypoczynku, rozrywki i rekreacji. Przebudowano
bulwary wiślane
, urządzono
kilka plaż
, a w sezonie letnim działają tam liczne klubokawiarnie
436
. Na praskim brzegu rzeki, który zachował charakter zbliżony do naturalnego
437
, powstała m.in. nadwiślańska ścieżka rekreacyjna
438
, a w 2019 wybudowano pawilon edukacyjny w formie głazu
439
Osobne artykuły:
Bulwary wiślane w Warszawie
Plaże w Warszawie
Religia
edytuj
edytuj kod
Kościoły i związki wyznaniowe
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Religia w Warszawie
Warszawa jest siedzibą władz zwierzchnich i jednostek administracyjnych wielu
Kościołów i związków wyznaniowych
Konferencji Episkopatu Polski
archidiecezji warszawskiej
diecezji warszawsko-praskiej
Kościoła rzymskokatolickiego
, władz zwierzchnich:
Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego
Kościoła Chrześcijan Baptystów
Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego
Kościoła Ewangelicko-Reformowanego
Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego
Kościoła Zielonoświątkowego
Armii Zbawienia
, władz zwierzchnich oraz
diecezji warszawskiej
Kościoła Polskokatolickiego
kustodii warszawskiej
Kościoła Katolickiego Mariawitów
, władz zwierzchnich (metropolii warszawskiej i całej Polski) oraz
diecezji warszawsko-bielskiej
ordynariatu polowego
Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego
. Z tego względu w stolicy znajdują się: jedna
archikatedra
, sześć
katedr
i dwie
konkatedry
W Warszawie znajdują się także parafie i zbory innych wyznań
katolickich
(w tym
starokatolickich
) i
protestanckich
, siedziby
gmin żydowskich
, wspólnot
buddyjskich
gminy muzułmańskiej
Świadkowie Jehowy
należeli w 2022 do 58 zborów
440
Religijność mieszkańców Warszawy
edytuj
edytuj kod
Podczas badania sondażowego, przeprowadzonego w 2010 przez zespół socjologów z
UKSW
, 66% ankietowanych mieszkańców Warszawy zadeklarowało się jako osoby wierzące, a 6% jako osoby niewierzące
441
. Na msze uczęszczało 32% wiernych
archidiecezji warszawskiej
, oraz 34% wiernych
diecezji warszawsko-praskiej
442
. W 2016
Eucharystię
przyjmowało ok. 15% wiernych
443
Według
Narodowego Spisu Powszechnego w 2021 roku
52,27% mieszkańców Warszawy deklarowało się jako osoby wierzące, w tym 50,76% należało do
Kościoła rzymskokatolickiego
; 18,84% osób nie należało do żadnego wyznania, 28,77% osób odmówiło odpowiedzi na pytanie
444
Z Warszawy co roku wyrusza kilka pieszych
pielgrzymek
na
Jasną Górę
, w tym najliczniejsza w Polsce, 300-letnia
Warszawska Pielgrzymka Piesza
, a także
Warszawska Akademicka Pielgrzymka Metropolitalna
i Praska Pielgrzymka Piesza Pomocników Matki Kościoła.
W stolicy znajduje się kilka
sanktuariów maryjnych
– m.in.
sanktuarium Matki Boskiej Łaskawej
z jej obrazem koronowanym w 1651 w obecności króla
Jana Kazimierza
. Matka Boska Łaskawa jest główną patronką Warszawy
445
. Innym patronem miasta jest
bł. Władysław z Gielniowa
bernardyn
kościoła św. Anny
. Największym kultem jest otaczany
św. Andrzej Bobola
, patron
metropolii warszawskiej
, którego relikwie znajdują się w
sanktuarium św. Andrzeja Boboli
na Mokotowie
446
Galeria
edytuj
edytuj kod
Bazylika katedralna św. Michała i św. Floriana
katedra
diecezji warszawsko-praskiej
Katedra Świętego Ducha
, główna świątynia Kościoła polskokatolickiego
Sobór Świętej Marii Magdaleny
, główna świątynia polskiej Cerkwi Prawosławnej
Synagoga Nożyków
, główna synagoga
Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie
Ośrodek Kultury Muzułmańskiej
i meczet
Ligi Muzułmańskiej w RP
Kościół
parafii ewangelicko-augsburskiej
Kościół ewangelicko-reformowany
Zbór Stołeczny Kościoła Zielonoświątkowego
Zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów
Kościół Matki Boskiej Nieustającej Pomocy
parafii starokatolickiej mariawitów
Przyroda
edytuj
edytuj kod
Park Ujazdowski
Park Młociński
Rezerwat przyrody Olszynka Grochowska
Rezerwat przyrody Morysin
Rezerwat przyrody Las Bielański
Część terenów przybrzeżnych w granicach administracyjnych miasta po obu stronach rzeki jest objętych siecią
Natura 2000
– obszar Dolina Środkowej Wisły
Dąb Mieszko I
w dzielnicy
Ursynów
– najstarsze drzewo tego gatunku na
Mazowszu
(ok. 600 lat)
Głaz Ursynowski
– największy głaz narzutowy na terenie Warszawy
Około 223,26 km² (czyli ponad 43% Warszawy) miasta zajmują
tereny zieleni
: parki, lasy, zieleń uliczna oraz zieleń osiedlowa i zieleń wokół obiektów użyteczności publicznej
447
. W 2023 w mieście rosło ok. 9 mln drzew
448
W 2025 Warszawa zajęła 5. miejsce w rankingu najbardziej zielonych miast Europy (
European Best Green Capitals
449
Obszary chronione
edytuj
edytuj kod
Osobne artykuły:
Rezerwaty przyrody w Warszawie
Pomniki przyrody w Warszawie
Na północny zachód od Warszawy rozciąga się
Puszcza Kampinoska
. Większość terenów puszczy zajmuje
Kampinoski Park Narodowy
, stanowiący od 2000
rezerwat biosfery
UNESCO
. Warszawa jest jedyną stolicą w Europie graniczącą bezpośrednio z parkiem narodowym i częściowo wchodzącą w skład jego strefy ochronnej (dzielnice Bemowo i Bielany)
450
Na terenie miasta istnieje wiele obszarów i obiektów cennych przyrodniczo, objętych ochroną na mocy
ustawy o ochronie przyrody
12
rezerwatów przyrody
użytków ekologicznych
zespołów przyrodniczo-krajobrazowych
486
pomników przyrody
(2018), z czego 406 to aleje, grupy drzew i pojedyncze drzewa (z największą aleją lipową wzdłuż
ul. Żwirki i Wigury
), a 74 – pomniki przyrody w formie głazów (149 okazów), z których największy jest
Głaz Ursynowski
przy ul. Nutki – 9,6 m obwodu
447
451
W granicach administracyjnych miasta znajduje się 6 obszarów
Natura 2000
452
Ponadto inne wartościowe tereny – dolina Wisły, Wilanówki, ciąg jezior oraz kompleksy leśne – weszły w skład
Warszawskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu
. Tereny leśne we wschodniej części Warszawy objęto granicami
Mazowieckiego Parku Krajobrazowego
447
Lasy
edytuj
edytuj kod
Lasy zajmują ok. 8 tys. ha, co stanowi ok. 15% powierzchni Warszawy
453
. W obrębie miasta znajduje się kilkanaście kompleksów leśnych. Część (np.
Las Bielański
) jest pozostałością Puszczy Mazowieckiej. Inne są kompleksami silnie przekształconymi, pochodzącymi z zalesień. Większość lasów znajdujących się w granicach administracyjnych Warszawy to
bory sosnowe
z domieszką
brzóz
dębów
. Niektóre mają dużą wartość przyrodniczą i chronione są w formie
rezerwatów przyrody
Największą część obszarów leśnych zajmują lasy prywatne pod nadzorem Prezydenta m.st. Warszawy (44%), pozostałe to
lasy miejskie
(38%) zarządzany przez jednostkę budżetową miasta pod nazwą Lasy Miejskie-Warszawa oraz lasy stanowiące własność
Skarbu Państwa
administrowane przez
Lasy Państwowe
(18%)
447
Osobny artykuł:
Lasy miejskie w Warszawie
Największe zwarte obszary leśne Warszawy zlokalizowane są w obrębie
Mazowieckiego Parku Krajobrazowego
. Składają się z kilku dużych kompleksów leśnych, częściowo od siebie izolowanych, leżących na południowo-wschodnim skraju miasta: w dzielnicach Wesoła i Wawer i częściowo w podwarszawskich gminach. W skład Mazowieckiego Parku Krajobrazowego wchodzi m.in.
rezerwat im. Króla Jana Sobieskiego
z fragmentami dąbrów i grądów. Na północ od terenów Mazowieckiego Parku Krajobrazowego położone są rozległe
Lasy Rembertowskie
z rezerwatem Bagno Jacka, częściowo użytkowane przez siły zbrojne. Na ich południowym skraju leży leśny
rezerwat Kawęczyn
, a blisko niego
rezerwat Olszynka Grochowska
. Duże obszary leśne, sąsiadujące z
Lasami Legionowskimi
, znajdują się w dzielnicy Białołęka, m.in.
Las Białołęka Dworska
W lewobrzeżnej części Warszawy również znajduje się kilka rozległych obszarów leśnych, m.in.:
Rezerwat przyrody Las Kabacki im. Stefana Starzyńskiego
Las Bielański
Las Młociński
Park Leśny Bemowo.
Są tu także mniejsze fragmenty zbiorowisk leśnych o charakterze leśno-parkowym:
Las Natoliński
– rezerwat przyrody wchodzący w skład
zespołu pałacowo-parkowego Park Natoliński
. Przy granicy rezerwatu rośnie
Dąb Mieszko I
– najstarszy dąb w
województwie mazowieckim
454
Morysin
– rezerwat przyrody w rejonie Wilanowa,
Lasek na Kole
Wody
edytuj
edytuj kod
Jeziorko Kamionkowskie
Łacha Siekierkowska
, po lewej widoczne
Sanktuarium Matki Bożej Nauczycielki Młodzieży
Rzeka
Rudawka
w rezerwacie przyrody Las Bielański
Osobny artykuł:
Geomorfologia i hydrologia Wisły w Warszawie
Na terenie Warszawy znajduje się kilkadziesiąt zbiorników wodnych i cieków, niektóre z nich mają dużą wartość przyrodniczą i krajobrazową. W skład wód stojących wchodzi m.in. kilka zbiorników o charakterze
jezior
, będących
starorzeczami
Wisły (
Jezioro Wilanowskie
Jeziorko Czerniakowskie
Jezioro Powsinkowskie
Jezioro Kamionkowskie
Jezioro Gocławskie
, Łacha Potocka), kilka zbiorników torfowiskowych, kilkanaście stawów parkowych i sztuczne zbiorniki (przeważnie
fosy
) będące pozostałościami XIX-wiecznych
fortyfikacji
Warszawy, a także pozostałości po wyrobiskach gliny w formie
glinianek
(w
parku Szczęśliwickim
parku Moczydło
Glinianki Sznajdra
Staw Koziorożca
Stawy Cietrzewia
itd.).
Największym (ok. 19,5 ha) naturalnym zbiornikiem wodnym w Warszawie jest Jeziorko Czerniakowskie
455
, mające status
rezerwatu przyrody
. Inne duże zbiorniki (o powierzchni kilkunastu ha) to także Jezioro Powsinkowskie (cenne przyrodniczo: m.in. jako ostoja
ptaków
wodno-błotnych i ze względu na rzadkie gatunki
bentosowych
bezkręgowców
456
) i Jezioro Wilanowskie. W dużych warszawskich parkach znajduje się wiele stawów parkowych, jednak tylko niektóre z nich mają charakter zbiorników trwałych (
Łazienki Królewskie
park Moczydło
park Szczęśliwicki
park Skaryszewski
, Dolinka Służewiecka), z pozostałych (np.
Pole Mokotowskie
park Ujazdowski
Kanał Piaseczyński
) woda jest regularnie spuszczana, okresowo usuwane są rośliny i osady, co uniemożliwia występowanie w nich większości typowych przedstawicieli słodkowodnej
fauny
flory
Na terenie Warszawy występują chronione prawem
torfowiska
, na których znajdują się malownicze zbiorniki wodne (m.in.
Macierowe Bagno
Bagno Jacka
w Wesołej oraz
Torfy
i Biały Ług w Wawrze). Częściową ochroną prawną jako
użytek ekologiczny
objęte jest
Jeziorko Imielińskie
na Ursynowie.
Na terenie miasta znajduje się wiele sztucznych zbiorników wodnych będących pozostałościami po XIX-wiecznych fortyfikacjach. Należą do nich m.in.:
fosa
Fortu Wawrzyszew
– obecnie jeden z bardziej czystych zbiorników tej części Warszawy
fosa
Fortu Bema
– dostępna dla zwiedzających wraz z parkiem utworzonym na terenie fortyfikacji, w ostatnich latach uregulowana i odnowiona łączenie z całym kompleksem
Fosa Babicka wokół
Fortu Babice
– zbiornik niedostępny dla publiczności (zajęty przez
Wojsko Polskie
fosa
Fortu Blizne
fosa
Fortu Okęcie
– znajdująca się w rękach prywatnych
fosa
Fortu Zbarż
– publicznie dostępna, obfitująca w ryby
fosa
Fortu Piłsudskiego
fosa
Fortu Czerniaków
, obecnie park im. Czesława Szczubełka
Bernardyńska Woda
Wiele fragmentów przepływającej przez Warszawę Wisły, zwłaszcza na wschodnim brzegu, jest bardzo cennych przyrodniczo, zarówno ze względu na gnieżdżące się tu ptaki
457
(np.
Rezerwat Wyspy Zawadowskie
w Wilanowie i Wawrze), jak i liczne populacje
ryb
, a także rzadkich
bezkręgowców
. Około 20 trwałych cieków i kanałów jest elementem środowiska przyrodniczego Warszawy, m.in. silnie zdegradowany, choć wciąż atrakcyjny przyrodniczo kilkunastokilometrowy
Kanał Żerański
(Królewski) łączący Wisłę z
Jeziorem Zegrzyńskim
i malownicza rzeka
Wilanówka
, płynąca fragmentami wśród wiejskiego i półnaturalnego krajobrazu. Wiele starych cieków wodnych, takich jak
Drna
Rudawka
Żurawka
, zostało skanalizowanych.
Środowiska słodkowodne Warszawy i ich otoczenie to, jak w przypadku innych wielkich miast rezerwuary
różnorodności biologicznej
, podlegają coraz większej presji ze strony otaczających silnie zurbanizowanych obszarów (rozpełzanie się miasta).
Ogrody działkowe
edytuj
edytuj kod
W 2018 w Warszawie istniało ok. 170
ogrodów działkowych
, które zajmowały ponad 2% powierzchni miasta
458
Osobny artykuł:
Ogrody działkowe w Warszawie
Fauna
edytuj
edytuj kod
W Warszawie żyje co najmniej 4000 gatunków zwierząt, w tym:
wydra
bóbr
bączek zwyczajny
459
rzekotka drzewna
traszka grzebieniasta
bocian czarny
kumak nizinny
460
Osoby związane z Warszawą
edytuj
edytuj kod
Honorowi obywatele
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Honorowi obywatele miasta stołecznego Warszawy
Sąsiednie powiaty i gminy
edytuj
edytuj kod
Obszar metropolitarny Warszawy
Lista powiatów i gmin
Powiat
461
Gmina
461
legionowski
Jabłonna
Nieporęt
miński
Sulejówek
piaseczyński
Konstancin-Jeziorna
Piaseczno
Lesznowola
pruszkowski
Michałowice
Piastów
Raszyn
otwocki
Józefów
Wiązowna
warszawski zachodni
Izabelin
Łomianki
Ożarów Mazowiecki
Stare Babice
wołomiński
Marki
Ząbki
Zielonka
Miasta i regiony partnerskie
edytuj
edytuj kod
Lista
miast
i regionów partnerskich Warszawy
462
Düsseldorf
Niemcy
(1989)
Hamamatsu
Japonia
(1990)
Île-de-France
Francja
(1990)
Toronto
Kanada
(1990)
Berlin
Niemcy
(1991)
Stambuł
Turcja
(1991)
Tel Awiw-Jafa
Izrael
(1992)
Harbin
Chiny
(1993)
Kijów
Ukraina
(1994)
Tajpej
Tajwan
(1995)
Chicago
Stany Zjednoczone
(1995)
Seul
Korea Południowa
(1996)
Rio de Janeiro
Brazylia
(1997)
Wilno
Litwa
(1998)
Paryż
Francja
(1999)
Hanoi
Wietnam
(2000)
Wiedeń
Austria
(2001)
Astana
Kazachstan
(2002)
Ryga
Łotwa
(2002)
Budapeszt
Węgry
(2005)
Oslo
Norwegia
(2006)
Odessa
Ukraina
(2010)
Tbilisi
Gruzja
(2010)
Charków
Ukraina
(2011)
Zagrzeb
Chorwacja
(2011)
Uwagi
edytuj
edytuj kod
Sejmy koronacyjne nadal odbywały się w Krakowie.
Stan na sezon 2024-2025.
Przypisy
edytuj
edytuj kod
Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2025 roku. Tabl. 21 Powierzchnia, ludność oraz lokaty według gmin
. [w:]
Główny Urząd Statystyczny
[on-line]. stat.gov.pl, 22 lipca 2025. [dostęp 2025-08-05].
Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX
, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG,
Główny Urząd Geodezji i Kartografii
, 10 stycznia 2026, identyfikator
PRNG
: 144333.
Ustawa z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego Warszawy (
Dz. U. z 2018 r. poz. 1817
).
Jak mówić o Warszawie
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl. [dostęp 2024-03-15].
Art. 29 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjętej przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu 25 maja 1997 r., podpisanej przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r. (
Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483
).
Mazowiecki urząd wojewódzki w Warszawie – Dane kontaktowe
– www.gov.pl.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 204.
Zob. art. 1 ust. 1
Ustawy warszawskiej
Art. 5 i 14 ustawy z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego Warszawy.
Stanisław Pazyra, Geneza i rozwój miast mazowieckich, Warszawa 1959, s. 111.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 1039.
Wojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29.
The World According to GaWC 2020
. [w:]
Loughborough University
[on-line]. lboro.ac.uk. [dostęp 2022-05-09].
ang.
The World According to GaWC 2024
. [w:]
Loughborough University
[on-line]. lboro.ac.uk. [dostęp 2024-12-19].
ang.
Kwiryna Handke:
Dzieje Warszawy nazwami pisane
. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2011, s. 71.
ISBN
978-83-62189-08-3
Drozdowski i Zahorski 2004 ↓
, s. 11.
Aleksander Gieysztor, Janusz Durko:
Warszawa. Jej dzieje i kultura
. Warszawa: Arkady, 1980, s. 25.
ISBN
83-213-2958-6
Kazimierz Rymut:
Nazwy miast Polski
. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 256.
ISBN
83-04-02436-5
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 412.
Kampinoski Park Narodowy
. [dostęp 2009-11-23].
Wielka Encyklopedia PWN 2005 ↓
, s. 569.
Wielka Encyklopedia PWN 2005 ↓
, s. 573.
Geoportal
. Główny Urząd Geodezji i Kartografii. [dostęp 2012-03-01].
Geografia. Stan i ochrona środowiska
, [w:]
Barbara
B.
Czerwińska-Jędrusiak
Barbara
B.
(red.),
Rocznik Statystyczny Warszawy 2019
[pdf], Urząd Statystyczny w Warszawie, Warszawa 2019, s. 85
ISSN
1425-9486
pol.
Wielka Encyklopedia PWN 2005 ↓
, s. 571.
Opracowanie ekofizjograficzne do studium uwarunkowań i zagospodarowania przestrzennego m.st. Warszawy
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. architektura.um.warszawa.pl, 2006. s. 15. [dostęp 2016-05-25]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2021-01-09)].
Chrościcki i Rottermund 1977 ↓
, s. 8.
Irmina Głowacka i in.:
Monografia przyrodnicza gminy Warszawa-Centrum
. Warszawa: Agencja Wydawniczo-Reklamowa Dino, 1999, s. 14.
ISBN
83-900751-5-6
Jarosław Zieliński:
Bielany sprzed 170 lat
. Urząd Dzielnicy Bielany, 2007. [dostęp 2008-12-04].
Weatherbase: Historical Weather for Warsaw, Poland
. [dostęp 2008-02-11].
ang.
M.C. Peel, B.L. Finlayson, T.A. McMahon.
Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification
. „Hydrol. Earth Syst. Sci.”. 11, s. 1633–1644, 2007.
ISSN
1027-5606
Krzysztof Błażejczyk:
Klimat i bioklimat Warszawy
. [dostęp 2010-10-27].
Krzysztof Błażejczyk i in.:
Miejska wyspa ciepła w Warszawie
. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Sedno, 2014, s. 40–43.
ISBN
978-83-7963-018-9
Krzysztof Błażejczyk i in.:
Miejska wyspa ciepła w Warszawie
. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Sedno, 2014, s. 41.
ISBN
978-83-7963-018-9
Krzysztof Błażejczuk i in:
Miejska wyspa ciepła w Warszawie. Informator
. [w:]
Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN
[on-line]. 2014. s. 11. [dostęp 2021-12-23].
Warsaw, Poland
. climatebase.ru. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2018-07-17)].
– climatebase.ru.
Warsaw Climate
– weather2travel.
ПОГОДА в Варшаве
– pogodaiklimat.ru.
Drozdowski i Zahorski 2004 ↓
, s. 9.
Drozdowski i Zahorski 2004 ↓
, s. 10.
Chrościcki i Rottermund 1977 ↓
, s. 9.
Wielka Encyklopedia PWN 2005 ↓
, s. 574.
Eugeniusz Szwankowski:
Warszawa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny
. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Techniczne, 1952, s. 17.
Henryk Rutkowski:
Wprowadzenie, [w:]
Henryk Rutkowski
(red.) Początki Warszawy. Spojrzenie po 700 latach.
. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2015, s. 9.
ISBN
978-83-7181-921-6
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 700.
Kwiryna Handke:
Dzieje Warszawy nazwami pisane
. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2011, s. 230.
ISBN
978-83-62189-08-3
Chrościcki i Rottermund 1977 ↓
, s. 10–11.
Olgierd Puciata, Hanna Szwankowska, Eugeniusz Szwankowski, Stanisława Żaryn (red.):
Szkice staromiejskie
. Warszawa: Wydawnictwo Sztuka, 1955, s. 57.
Stanisław Herbst (red. nauk.):
Cztery wieki Mazowsza
. Warszawa: Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, 1968, s. 13.
Ignacy Schiper, Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937, s. 27.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 300.
Warszawa w latach 1526–1795 1984 ↓
, s. 9.
Bożena Wierzbicka:
Gmachy i wnętrza sejmowe w Polsce
. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 1998, s. 10–11, 93.
ISBN
83-7059-285-6
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 512.
Irena Gieysztorowa, Andrzej Zahorski, Juliusz Łukasiewicz:
Cztery wieki Mazowsza. Szkice z dziejów 1526–1914
. Warszawa: Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, 1968, s. 46.
Warszawa w latach 1526–1795 1984 ↓
, s. 13.
Aleksander Gieysztor, Stanisław Herbst, Stanisław Lorentz, Władysław Tomkiewicz, Jan Zachwatowicz:
Zamek Królewski w Warszawie
. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 69.
Henryk Chodźko, Janusz Bielecki:
Zamek Królewski w Warszawie
. Warszawa: 2004, s. 28.
ISBN
83-05-13330-3
Warszawa w latach 1526–1795 1984 ↓
, s. 9, 144.
Andrzej Zahorski:
Warszawa – stolica Polski (do 1795), [w:] Warszawa stolica Polski
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1980, s. 13.
ISBN
83-01-01741-4
Jan Stanisław Bystroń:
Warszawa
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1977, s. 45.
Warszawa w latach 1526–1795 1984 ↓
, s. 19.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 693.
Adam Kersten:
Warszawa kazimierzowska 1648–1668
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1971, s. 287.
Warszawa w latach 1526–1795 1984 ↓
, s. 188–191.
Warszawa w latach 1526–1795 1984 ↓
, s. 296–298.
Ewa Klekot (red.):
Dane warszawskie
. Warszawa: Muzeum Warszawy, s. Tab.
Pierwsze razy
ISBN
978-83-65777-55-3
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 115.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 63.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 839, 876.
Warszawa w latach 1526–1795 1984 ↓
, s. 316–318.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 1041.
Alicja Okońska:
Marcin Zaleski: malarz Warszawy
. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1990, s. 48, 77.
ISBN
83-03-03152-X
Kieniewicz 1976 ↓
, s. 23.
Jan
J.
Wysocki
Jan
J.
Powstanie diecezji warszawskiej
, Leszno k. Błonia: Wydawnictwo Lumen, 1998, s. 45, 46,
ISBN
978-83-85649-19-9
Kieniewicz 1976 ↓
, s. 24–25.
Marian Gajewski:
Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 230.
ISBN
83-06-00089-7
Wojciech Witkowski, Historia administracji w Polsce 1764–1989, Warszawa 2012, s. 150.
Kieniewicz 1976 ↓
, s. 122.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 476.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 510.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 520.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 883.
Marian Gajewski:
Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 93.
ISBN
83-06-00089-7
Malte Rolf:
Rządy imperialne w Kraju Nadwiślańskim. Królestwo Polskie i cesarstwo rosyjskie (1864–1915)
. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2016, s. 207.
ISBN
978-83-235-2572-1
Dunin-Wąsowicz 1974 ↓
, s. 22.
Jan Stanisław Bystroń:
Warszawa
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1977, s. 288.
Barbara Hensel-Moszczyńska, Anna Topolska (red.):
Odzyskana społeczność. Warszawa 1915–1918
. Muzeum Warszawy, 2018, s. 17.
ISBN
978-83-65777-56-0
Dunin-Wąsowicz 1974 ↓
, s. 25–35.
Adam Szczypiorski:
Od Piotra Drzewickiego do Stefana Starzyńskiego
. Wrocław: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, 1968, s. 48–49.
Maria Nietyksza, Witold Pruss:
Zmiany w układzie przestrzennym Warszawy, [w:] Irena Pietrza-Pawłowska (red.) Wielkomiejski rozwój Warszawy do 1918 r
. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 41–43, s. 1973.
Eugeniusz Szwankowski:
Warszawa. Rozwój urbanistyczny i architektoniczny
. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Techniczne, 1952, s. 271.
Emilia Borecka:
Portret Warszawy lat międzywojennych
. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1974, s. 16.
Gabriela Zalewska:
Ludność żydowska w Warszawie w okresie międzywojennym
. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, s. 53.
ISBN
83-01-12054-1
Bartoszewski, Brzeziński i Moczulski 1970 ↓
, s. 7.
Bartoszewski, Brzeziński i Moczulski 1970 ↓
, s. 12.
Bartoszewski, Brzeziński i Moczulski 1970 ↓
, s. 26.
Krzysztof Dunin-Wąsowicz:
Warszawa w latach 1939–1945
. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 42–43.
ISBN
83-01-04207-9
Dunin-Wąsowicz 1980 ↓
, s. 100.
Ruta Sakowska:
Ludzie z dzielnicy zamkniętej
. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 9. na książce wydrukowano
ISBN
83-01-11146-X
ISBN
83-01-11147-X
Ruta Sakowska:
Ludzie z dzielnicy zamkniętej
. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 29. na książce wydrukowano
ISBN
83-01-11146-X
ISBN
83-01-11147-X
Engelking i Leociak 2013 ↓
, s. 86,91.
Israel Gutman:
Żydzi warszawscy 1939–1943
. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 1993, s. 100.
ISBN
83-85249-26-5
Engelking i Leociak 2013 ↓
, s. 820.
Engelking i Leociak 2013 ↓
, s. 821–824.
Dunin-Wąsowicz 1980 ↓
, s. 101,107.
Dunin-Wąsowicz 1980 ↓
, s. 114.
Eugeniusz Szwankowski:
Ulice i place Warszawy
. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 40.
Warszawa. Jej dzieje i kultura
. Aleksander Gieysztor (red.), Janusz Durko (red.). Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1980, s. 523.
ISBN
83-213-2958-6
Kazimierz Sobczak.
Operacja praska
. „Rocznik Warszawski”. I, s. 212, 1960.
Drozdowski i Zahorski 2004 ↓
, s. 371.
Lech Królikowski:
Warszawa – dzieje fortyfikacji
. Warszawa: Wydawnictwo TRIO, 2011, s. 221.
ISBN
978-83-7436-269-6
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 1046.
Krzysztof Komorowski (red.):
Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon
. Warszawa: Fundacja Polska Walczy i Wydawnictwo Bellona, 2015, s. 557.
ISBN
978-83-1113474-4
Józef Sigalin:
Warszawa 1944–1980. Z archiwum architekta. Tom 1
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986, s. 56.
ISBN
83-06-01187-2
Stanisław Tołwiński:
Czy były wątpliwości co do odbudowy nowej Warszawy na dawnym miejscu?, [w:] Warszawa stolica Polski Ludowej. Zeszyt 2
. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 46.
Grzegorz Piątek:
Najlepsze miasto świata. Warszawa w odbudowie 1944–1949
. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B, 2020, s. 59.
ISBN
978-83-280-3725-0
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 70.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 928.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 798.
Piotr Majewski:
Wojna i kultura. Instytucje kultury polskiej w okupacyjnych realiach Generalnego Gubernatorstwa 1939–1945
. Warszawa: Wydawnictwo TRIO, 2005, s. 311.
ISBN
83-7436-003-8
Warszawa. Jej dzieje i kultura
. Aleksander Gieysztor (red.), Janusz Durko (red.). Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1980, s. 522.
ISBN
83-213-2958-6
Grzegorz Piątek:
Najlepsze miasto świata. Warszawa w odbudowie 1944–1949
. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B, 2020, s. 104–105.
ISBN
978-83-280-3725-0
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 563.
Karol Małcużyński, Wacław Wojnacki:
Zwiedzamy nową Warszawę
. Warszawa: Spółdzielczy Instytut Wydawniczy „Kraj”, 1950, s. 51.
Karol Małcużyński, Wacław Wojnacki:
Zwiedzamy nową Warszawę
. Warszawa: Spółdzielczy Instytut Wydawniczy „Kraj”, 1950, s. 52.
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 maja 1951 r. w sprawie zmiany granic miasta stołecznego Warszawy (
Dz. U. z 1951 r. Nr 27, poz. 199
).
Kronika wydarzeń w Warszawie 1945–1958
. „Warszawskie Kalendarz Ilustrowany 1959”, s. 62, 1958. Wydawnictwo Tygodnika Ilustrowanego „Stolica”.
Krzysztof Jabłoński i in.:
Warszawa: portret miasta
. Warszawa: Arkady, 1984, s. strony nienumerowane (Kronika odbudowy, budowy i rozbudowy 1945–1982).
ISBN
83-213-2993-4
Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalona przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. (
Dz. U. z 1952 r. Nr 33, poz. 232
).
Zbigniew Bania, Tadeusz Jaroszewski:
Pałac Rady Ministrów
. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 165.
ISBN
83-01-01323-0
Paweł Zuchniewicz:
Papieska Warszawa
. Warszawa: Centrum Myśli Jana Pawła II w Warszawie, 2006, s. 6.
Kazimierz Madej
Polskie symbole wojskowe 1943–1978
. Warszawa:
Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej
, 1980, s. 164.
ISBN
83-11-06410-5
Ustanowienie Orderu Virtuti Militari
. [w:]
Muzeum Historii Polski
[on-line]. [dostęp 2021-11-09].
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 565.
Henryk Holder:
Ordery i odznaczenia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
. Warszawa: MON, 1963, s. 14.
Madej 1980 ↓
, s. 154.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 566.
Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 12 sierpnia 1954 o wznowieniu Krzyża i Medalu Niepodległości
. [w:]
Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej
[on-line]. Londyn, 1959-04-24. s. 19–21. [dostęp 2015-08-11].
Ustawa z dnia 30 września 1998 r. o zmianie ustawy o ustanowieniu Warszawskiego Krzyża Powstańczego (
Dz. U. z 1998 r. Nr 156, poz. 1017
).
УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №25/2025
. president.gov.ua, 13 stycznia 2025. [dostęp 2025-01-15].
ukr.
У Варшаві Володимир Зеленський оголосив про присвоєння столиці Польщі почесної відзнаки «Місто-рятівник»
. president.gov.ua, 15 stycznia 2025. [dostęp 2025-01-15].
ukr.
Główny Urząd
G.U.
Statystyczny
Główny Urząd
G.U.
Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2024 r. (stan w dniu 31.12)
[online], stat.gov.pl, 29 kwietnia 2025
[dostęp 2025-05-10]
pol.
Raport o stanie miasta. Warszawa dostępna, różnorodna i rozwijająca się
. Warszawa: Urząd m.t. Warszawy, 2018, s. 6.
Jakub Bijak, Anna Kicinger.
Studium metodologiczne oszacowania rzeczywistej liczby ludności Warszawy
. „CEFMR Working Paper”. 2/2007, 2007.
ISSN
1732-0631
Michał Wojtczuk.
Ilu jest warszawiaków
. „Gazeta Stołeczna (dodatek specjalny Warszawa 2030)”, s. 1, 3 października 2015.
1939–1979 Roczniki statystyczne GUS.
Krystyna Krzyżakowa,
Problemy harmonijnego rozwoju Warszawy, Rozmowa z wiceprezydentem m.st. Warszawy mgr inż. Jerzym Brzostkiem
. „
Stolica
”, Nr 41 (1556), 9 października 1977
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1974 r. w sprawie ograniczenia pobytu stałego osób zamierzających zamieszkać na terenie m.st. Warszawy.,
Dz. U. z 1975 r. Nr 1, poz. 4
Symbole Warszawy
. um.warszawa.pl. s. Urząd m.st. Warszawy. [dostęp 2017-04-08].
Stefan Krzysztof Kuczyński:
Herb Warszawy
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1977, s. 92, 94.
Stefan Krzysztof Kuczyński:
Herb Warszawy
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1977, s. 97.
Warszawa ma swój hejnał
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl, 14 stycznia 2008. [dostęp 2019-06-19].
Magdalena Niziołek:
Problemy ustroju aglomeracji miejskich
. Warszawa: Wolters Kluwer Polska, 2008, s. 231.
ISBN
978-83-7526-542-2
Biuletyn Informacji Publicznej. Statut m.st. Warszawy
. [dostęp 2010-02-28].
Miasta członkowskie (332)
. [w:]
Związek Miast Polskich
[on-line]. miasta.pl. [dostęp 2020-07-28].
Dz. U. z 2022 r. poz. 1277
Dz. U. z 2018 r. poz. 1817
Magdalena Łań:
Warszawa ma nowego prezydenta
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl, 22 listopada 2018. [dostęp 2018-11-22].
Nowa kadencja w warszawskim ratuszu
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl, 21 maja 2024. [dostęp 2024-05-22].
Zastępcy i Zastępczynie Prezydenta m.st. Warszawy
. [w:]
Urząd Miasta Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl. [dostęp 2026-01-10].
Zarządzenie nr 1812/2018 Prezydenta m.st. Warszawy z 23 listopada 2018 r. w sprawie określenia liczby i powołania zastępców Prezydenta m.st. Warszawy
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. bip.warszawa.pl, 23 listopada 2018. [dostęp 2018-11-23].
Aldona Machnowska-Góra – Zastępca Prezydenta m.st. Warszawy
. bip.warszawa.pl, 18 listopada 2020. [dostęp 2020-11-19].
Warszawa: połowa nowego zarządu miasta to kobiety
. bip.warszawa.pl, 18 listopada 2020. [dostęp 2020-11-19].
To ona zastąpi Rabieja. Jest nowa wiceprezydentka Warszawy
. onet.pl/warszawa, 18 listopada 2020. [dostęp 2020-11-18].
Tomasz Mencina nowym wiceprezydentem Warszawy. Zastąpił Tomasza Bratka
. [w:]
Radio dla Ciebie
[on-line]. rdc.pl, 11 września 2024. [dostęp 2024-10-16].
Karolina Bober nową wiceprezydent Warszawy. Awans w stołecznym ratuszu
. [w:]
Bankier.pl
[on-line]. bankier.pl, 9 stycznia 2026. [dostęp 2026-01-10].
Radni m.st. Warszawy
. um.warszawa.pl/. [dostęp 2024-05-13].
Wyniki w wyborach do Rad Dzielnic m. st. Warszawy
. wybory.gov.pl. [dostęp 2024-05-13].
Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe
. wybory2002.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-12].
Geografia wyborcza – Wybory samorządowe – Państwowa Komisja Wyborcza
. wybory2006.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-12].
Wybory Samorządowe 2010 – Geografia wyborcza – Województwo mazowieckie – miasto st. Warszawa
. wybory2010.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-12].
Znamy skład nowej Rady Warszawy! Oto pełna lista radnych miasta!
. se.pl. [dostęp 2015-10-12].
Wybory samorządowe 2018. Miasto Stołeczne Warszawa. Wyniki wyborów do Rady m.st. Warszawy
. [w:]
Państwowa Komisja Wyborcza
[on-line]. wybory2018.pkw.gov.pl. [dostęp 2019-01-04].
Wybory Samorządowe 2024
[online], wybory.gov.pl
[dostęp 2024-05-13]
pol.
Uchwała nr LXIV/1995/2009 z 22-10-2009
. [w:]
Rada m.st. Warszawy
[on-line]. bipwarszawa.pl, 22 października 2009. [dostęp 2015-08-20].
Art. 4 ust. Statutu Młodzieżowej Rady miasta stołecznego Warszawy. Załącznik do uchwały nr LXIV/1995/2009 Rady m.st. Warszawy z dnia 22 października 2009 r. w sprawie powołania Młodzieżowej rady m.st. Warszawy
Uchwała nr LXIV/1995/2009 z 22-10-2009
. [w:]
Rada m.st. Warszawy
[on-line]. bip.warszawa.pl, 22 października 2009. [dostęp 2015-08-20].
Art. 8–10 Statutu Młodzieżowej Rady miasta stołecznego Warszawy. Załącznik do uchwały nr LXIV/1995/2009 Rady m.st. Warszawy z dnia 22 października 2009 r. w sprawie powołania Młodzieżowej rady m.st. Warszawy
Uchwała nr LXIV/1995/2009 z 22-10-2009
. [w:]
Rada m.st. Warszawy
[on-line]. bip.warszawa.pl, 22 października 2009. [dostęp 2015-08-20].
Krystyna Krzyżakowa:
Zapiski statystyczne, [w:] Kalendarz Warszawski'88
. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987, s. 136.
ISBN
83-03-01684-9
Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2024 roku. Tabl. 21 Powierzchnia, ludność oraz lokaty według gmin
. [w:]
Główny Urząd Statystyczny
[on-line]. stat.gov.pl, 22 lipca 2024. [dostęp 2024-08-05].
Artykuł 4 ustawy z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego Warszawy (
Dz. U. z 2002 r. Nr 41, poz. 361
).
Załącznik do uchwały nr LXII/1789/2005 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 24 listopada 2005 roku w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Miasta Stołecznego Warszawy do 2020 roku
. [w:]
Rada m.st. Warszawy
[on-line]. bip.warszawa.pl, 1 grudnia 2005. [dostęp 2019-06-25].
Załącznik do uchwały nr LXVI/1800/2018 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 10 maja 2018 r. w sprawie przyjęcia strategii rozwoju miasta stołecznego Warszawy do 2030 roku
. [w:]
Rada m.st. Warszawy
[on-line]. bip.warszawa.pl, 14 maja 2018. [dostęp 2019-06-25].
Strategia #Warszawa2030 | #Warszawa2030
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. 2030.um.warszawa.pl. [dostęp 2019-06-11]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2018-11-26)].
Uchwała nr VII/122/2024 Rady m.st. Warszawy z 4 lipca 2024 w sprawie przystąpienia do sporządzenia strategii rozwoju m.st. Warszawy 2040+ oraz określenia szczegółowego trybu i harmonogramu opracowania projektu strategii, w tym trybu konsultacji
[online], Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego, 23 lipca 2024
[dostęp 2025-06-13]
Barometr Warszawski
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl, 26 lipca 2012. [dostęp 2019-02-25].
World Heritage List:
Historic Centre of Warsaw
. [dostęp 2009-01-28].
ang.
Tomasz Urzykowski:
Dokumenty z odbudowy Warszawy dziedzictwem ludzkości
. [w:]
Gazeta Stołeczna
[on-line]. 2011-06-10. [dostęp 2011-06-14].
Archive of Warsaw Reconstruction Office
. [w:]
Memory of the World
[on-line]. UNESCO, 2011. [dostęp 2011-06-14].
ang.
Dekret o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy
. reprywatyzacja.blox.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2016-03-05)].
(plik:doc).
Dekret Warszawski
[online], um.warszawa.pl, 12 listopada 2010
[dostęp 2021-12-19]
pol.
Streszczenie, 4. przypis
, [w:]
Anna
A.
Dalkowska
Anna
A.
Ochrona prawna lokatorów nieruchomości warszawskich.
, „Nieruchomości@”, IV, Index Copernicus, 2020, s. 9,
DOI
10.5604/01.3001.0014.4816
ISSN
2657-8247
[dostęp 2021-12-19]
pol.
ang.
typ?
Iwona Szpala.
Skończyć z tym Bierutem w Warszawie
. „
Gazeta Wyborcza
”, s. 7, 2012-06-01. Warszawa.
Gronkiewicz-Waltz: plac Defilad kolorowy od roszczeń
. Gazeta Stołeczna, 2011-08-05. [dostęp 2011-08-05].
Biała Księga reprywatyzacji warszawskich nieruchomości
. Miasto stołeczne Warszawa, 2016-07-13. [dostęp 2017-07-23].
Iwona Szpala, Magdalena Zubik:
Warszawa oddaje parki w prywatne ręce. Są kolejne roszczenia
. Gazeta.pl, 2014-06-15. [dostęp 2014-06-19].
Andrzej Perzyna:
Wchodzi w życie mała ustawa reprywatyzacyjna
. Lex.pl, 2016-09-17. [dostęp 2017-07-23].
Koniec z reprywatyzacją – nowelizacja Kpa
[online], samorzad.infor.pl
[dostęp 2022-05-17]
ang.
Wolters Kluwer
W.K.
Poland
Wolters Kluwer
W.K.
Zmiana ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego. – Dz.U.2021.1491
[online], OpenLEX
[dostęp 2022-05-17]
pol.
Urząd m.st.
U.
Warszawy
Urząd m.st.
U.
Miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego
, [w:] Urząd m.st. Warszawy [online], architektura.um.warszawa.pl, 8 kwietnia 2025
[dostęp 2025-05-14]
pol.
url
Karol Mórawski, Wiesław Głębocki:
Bedeker warszawski. W 400-lecie stołeczności Warszawy
. Warszawa: Iskry, 1996, s. 266.
ISBN
83-207-1525-3
Ciepłownia Kawęczyn
. termika.pgnig.pl. [dostęp 2016-12-11].
Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego m.st. Warszawy
. Urząd m.st. Warszawy, 2006-10-10. [dostęp 2013-10-17].
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 548–549.
Jan Berger:
Rozwój Pragi, [w:] Irena Pietrzak-Pawłowska (red.) Wielkomiejski rozwój Warszawy do 1918 r
. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1973, s. 265.
Emilia Borecka:
Portret Warszawy lat międzywojennych
. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1974, s. 27.
Emilia Borecka:
Portret Warszawy lat międzywojennych
. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1974, s. 29, 34.
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
Uchwała nr XIII/483/2024 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 12 grudnia 2024 r. w sprawie budżetu miasta stołecznego Warszawy na 2025 rok
. [w:]
Rada Miasta Stołecznego Warszawy
[on-line]. edziennik.mazowieckie.pl, 2025-01-21. [dostęp 2025-05-03].
Marzanna Krajewska, Katarzyna Andrzan:
Budżet zadaniowy – instrument zarządzania finansami miasta stołecznego Warszawy
. [w:]
Studia BAS
[on-line]. Biuro Analiz Sejmowych. s. 192. [dostęp 2014-07-17].
I edycja budżetu partycypacyjnego
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. twojbudzet.um.warszawa.pl, 17 października 2014. [dostęp 2019-03-13].
Sektor nowoczesnych usług biznesowych w Polsce 2019 2019 ↓
, s. 16.
Sektor nowoczesnych usług biznesowych w Polsce 2019 2019 ↓
, s. 16,20.
Usługi biznesowe w Warszawie
. [w:]
Związek Liderów Sektora Usług Biznesowych (ABSL)
[on-line]. 2018. s. 13. [dostęp 2019-09-05].
Sektor nowoczesnych usług biznesowych w Polsce 2019 2019 ↓
, s. 25.
Business Services Sector in Poland 2016. Gaining momentum
, Polska Agencja Informacji i Inwestycji Zagranicznych, 2016, s. 25
Jeszcze więcej wsparcia Google dla startupów – nowe inicjatywy Campus Warsaw
. [w:]
Google Blog Polska
[on-line]. polska.googleblog.com, 1 lutego 2018. [dostęp 2019-08-22].
Polska Izba Nieruchomości
P.I.N.
Komercyjnych
Polska Izba Nieruchomości
P.I.N.
PINK opublikował dane dotyczące rynku biurowego w Warszawie w IV kwartale 2024 roku
[online], Polska Izba Nieruchomości Komercyjnych, 15 stycznia 2025
[dostęp 2025-05-28]
Informacja o realizacji ustawy o specjalnych strefach ekonomicznych. Stan na 31 grudnia 2015 r.
. [w:]
Ministerstwo Rozwoju
[on-line]. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej (druk sejmowy 555), 31 maja 2016. s. 6. [dostęp 2016-10-17].
Historia P&G w Polsce
. pg.com. [dostęp 2016-10-17].
Jarosław Zieliński:
Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy
. T. 7 – Krakowskie Przedmieście. Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, 2001, s. 134.
ISBN
83-88372-14-9
Witold
W.
Pruss
Witold
W.
Tendencje rozwojowe dzielnic Warszawy
, [w:]
Irena
I.
Pietrzak-Pawłowska
(red.),
Wielkomiejski rozwój Warszawy do 1918 r.
, Warszawa: Książka i Wiedza, 1973, s. 195–196
[dostęp 2025-07-06]
Małgorzata
M.
Omilanowska
Małgorzata
M.
Świątynie handlu: warszawska architektura komercyjna doby wielkomiejskiej
, Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 2004, s. 170,
ISBN
83-89101-32-7
[dostęp 2025-07-06]
Agnieszka
A.
Dąbrowska
Agnieszka
A.
Warszawskie sklepy w latach międzywojennych: uwagi na marginesie badań kolekcji zabytków kultury materialnej
, „Almanach Muzealny”, 8, Muzeum Warszawy, 2014, s. 321
ISSN
2449-6650
[dostęp 2025-07-06]
Małgorzata
M.
Omilanowska
Małgorzata
M.
Świątynie handlu: warszawska architektura komercyjna doby wielkomiejskiej
, Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 2004, s. 185,
ISBN
83-89101-32-7
[dostęp 2025-07-06]
Piotr Miączyński, Leszek Kostrzewski:
Hipermarkety nie podbiły polskiego rynku. Szansą jest dla nich internet?
. wyborcza.biz, 6 marca 2014. [dostęp 2015-06-12].
Urząd Statystyczny w
U.S.
Warszawie
Urząd Statystyczny w
U.S.
Rocznik Statystyczny Warszawy 2024
, Urząd Statystyczny w Warszawie, 30 grudnia 2024, s. 217–218
ISSN
1425-9486
[dostęp 2025-07-06]
Małgorzata Beauchamp, Julia Krysztofiak-Szopa, Tomasz Ociepka, Agnieszka Skala:
Polskie startupy. Raport 2018
. Warszawa: Fundacja Startup Poland, 2018, s. 15.
Adrian Grycuk.
Wybrane narzędzia wspierania startupów w Polsce
. „Studia BAS”. 2(58), s. 166, 2019.
Google for Startups.
. [w:]
Google Inc.
[on-line]. [dostęp 2019-09-05].
Adrian Grycuk.
Wybrane narzędzia wspierania startupów w Polsce
. „Studia BAS”. 2(58), s. 173, 2019.
Warszawa dla Start-upów. Przewodnik Warszawa – miasto startupów
. [w:]
Biuro Rozwoju Gospodarczego Urzędu m.st. Warszawy
[on-line]. firma.um.warszawa.pl. [dostęp 2019-09-05].
Raporty i badania
. [w:]
Stołeczne Biuro Turystyki
[on-line]. [dostęp 2023-04-04].
Marka Warszawa
. Urząd m.st. Warszawy. [dostęp 2014-06-19].
Siła nazwy. Warszawa, Kraków i Gdańsk mają najmocniejsze marki wśród miast
Polska Agencja Prasowa
, 2013-12-16. [dostęp 2014-02-21]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2014-02-24)].
pol.
Nowy znak promocyjny Warszawy
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl, 21 grudnia 2022. [dostęp 2023-01-01].
Martyna Konieczek.
Największe centrum targowo-kongresowe w Europie Środkowej; Expo XXI. Miejsce na dużą imprezę; Centrum Global Expo. Drugie życie fabryki FSO na Żeraniu; PGE Narodowy nie tylko sportem żyje!
„Nasze Miasto”
. 7, s. 4, 2019-01-31.
Urząd Statystyczny w Warszawie
[online], warszawa.stat.gov.pl
[dostęp 2025-05-03]
strona główna serwisu
Dzień Europy – 18 lat w UE i ponad 18 mld zł wsparcia dla Warszawy
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um, 9 maja 2022. [dostęp 2023-01-09].
Marta
M.
Woźniak
Marta
M.
Pieniądze z UE widać na każdym kroku. Które zmieniły Warszawę najbardziej?
[online], warszawa.wyborcza.pl, 14 lutego 2022
[dostęp 2025-05-17]
Jarosław Osowski.
Top 7 inwestycji UE w Warszawie
. „Gazeta Stołeczna”, s. 18, 19 października 2018.
Wielka Encyklopedia PWN 2005 ↓
, s. 572.
Warszawa jako węzeł drogowy. Połaczenia drogowe.
[online], Miasto Warszawa
[dostęp 2025-08-30]
Południowa Obwodnica Warszawy
[online], siskom.waw.pl
[dostęp 2025-08-30]
Droga Krajowa nr 7
[online], www.siskom.waw.pl
[dostęp 2025-08-30]
Droga ekspresowa S8 – informacje, parametry techniczne, przebieg trasy
[online], www.s19-krasnik-janowlubelski.pl
[dostęp 2025-08-30]
Coraz bardziej ekspresowo z Warszawy do granicy. Stan realizacji S17
[online], www.gov.pl
[dostęp 2025-08-30]
Droga ekspresowa S79
[online], conadrogach.pl
[dostęp 2025-08-30]
Podpisano umowy na budowę autostrady A2 na odcinku Stryków – Konotopa
[online], inzynierbudownictwa.pl
[dostęp 2025-08-30]
Obwodnica Warszawy. Co jest, co się buduje, kiedy koniec?
[online], auto.wprost.pl
[dostęp 2025-08-30]
Kiedy powstała SPPN?
[online], www.sitkrp.org.pl
[dostęp 2025-08-30]
Parkingi – WTP
[online], Warszawski Transport Publiczny
[dostęp 2025-08-30]
Kamil Nowak:
Od dziś strefa czystego transportu w Warszawie. Co to oznacza i kogo dotyczą zmiany? [MAPA
]. forsal.pl, 2024-07-01. [dostęp 2024-07-23].
Wspólny Bilet ZTM-KM-WKD na dłużej
[online], Urząd miasta w Warszawie
[dostęp 2025-08-30]
Buspasy w Warszawie
[online], Miasto Warszawa
[dostęp 2025-08-30]
Stolica modernizuje tabor WTP
[online], Urząd Miasta w Warszawie
[dostęp 2025-08-30]
Znamy wyniki najnowszego Rankingu miast przyjaznych kierowcom. Jak wypadła Warszawa?
[online], Warszawa.IN – Twoja Strona Warszawy™, 2 grudnia 2024
[dostęp 2024-12-12]
Znamy wyniki najnowszego Rankingu miast przyjaznych kierowcom. Gdzie jeździ się najlepiej?
[online], Informacje prasowe, 7 sierpnia 2024
[dostęp 2024-12-12]
Marcin
M.
Klimkowski
Marcin
M.
Te polskie miasta są najbardziej przyjazne kierowcom. Znamy wyniki!
[online], Auto / Moto, 7 sierpnia 2024
[dostęp 2024-12-12]
Krzysztof Śmietana:
Zbudują długi tunel pod I linią metra
. wyborcza.pl, 2013-01-19. [dostęp 2013-09-01].
Pełnomocnik Prezydenta m.st. Warszawy ds. komunikacji rowerowej:
Rowerowa Warszawa – Podstawowe informacje
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl, 2025-04-30. [dostęp 2025-05-04].
Urząd m.st. Warszawy:
Pełnomocnik Prezydenta m.st. Warszawy ds. komunikacji rowerowej
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl. [dostęp 2025-05-04].
Warszawski raport rowerowy 2010
. Warszawa: Miasto Stołeczne Warszawa, 2010.
Kolej w Warszawie i województwie mazowieckim
. siskom.waw.pl. [dostęp 2019-01-12].
Pierwszy pociąg na stacji Warszawa Lotnisko Chopina
[online], PKP Polskie Linie Kolejowe
[dostęp 2025-08-30]
Stacja Warszawa Zacisze-Wilno oficjalnie otwarta
[online], warszawa.naszemiasto.pl
[dostęp 2025-08-30]
Uruchomiono stację kolejową Warszawa Ursus-Niedźwiadek
[online], forsal.pl
[dostęp 2025-08-30]
Pociągi przystają na Mokrym Ługu
[online], Warszawski Transport Publiczny
[dostęp 2025-08-30]
Przystanki Warszawa Koło i Parzniew nabierają kształtów
[online], PKP Polskie Linie Kolejowe
[dostęp 2025-08-30]
Warszawa Powązki – nowy przystanek dla pociągów SKM i KM
[online], Warszawski Transport Publiczny
[dostęp 2025-08-30]
Nowy przystanek Warszawa Targówek będzie dostępny od grudnia
[online], www.sektorkolejowy.pl
[dostęp 2025-08-30]
Od 10 grudnia kolejarze uruchamiają nowy przystanek – Warszawa Grochów
[online], TVP
[dostęp 2025-08-30]
Jak zbudowano warszawskie mosty?
[online], Miasto Warszawa
[dostęp 2025-08-30]
Most Syreny na stałe zapisał się w historii Warszawy. Zbudowany w trzy miesiące, służył przez 15 lat. Gdzie są jego pozostałości?
[online], warszawa.naszemiasto.pl
[dostęp 2025-08-30]
Mosty w Warszawie – nazwy wszystkich mostów warszawskich oraz ich liczba i położenie na mapie
[online], reporter.pl
[dostęp 2025-08-30]
Mosty w Warszawie: Przewodnik po Mostach Drogowych dla Warszawiaków. Czym wyróżniają się mosty w stolicy? Znajdź je wszystkie na mapie!
[online], warszawadlawszystkich.pl
[dostęp 2025-08-30]
Zarząd Dróg
Z.D.
Miejskich
Zarząd Dróg
Z.D.
Most pieszo-rowerowy już otwarty
[online], Zarząd Dróg Miejskich, 29 marca 2024
[dostęp 2025-06-06]
Lotnisko Warszawa (WAW)
[online], www.pasazer.com
[dostęp 2025-08-30]
Prawie 60 milionów pasażerów na polskich lotniskach. Nowy rekord
[online], Rzeczpospolita
[dostęp 2025-08-30]
Lotnisko Chopina
[online], warszawa.fandom.com
[dostęp 2025-08-30]
Aeroklub Warszawski – Bemowo
[online], Warszawa-Bemowo
[dostęp 2025-08-30]
Działalność lotniska Babice zachowana w dotychczasowej formule?
[online], dlapilota.pl
[dostęp 2025-08-30]
Warszawa-Babice
[online], cul.com.pl
[dostęp 2025-08-30]
Wykaz lądowisk wpisanych do ewidencji lądowisk na dzień 24 stycznia 2024 r.
, Urząd Lotnictwa Cywilnego, 24 stycznia 2024, s. 6, 8, 9, 10, 16, 21, 23, 35
[dostęp 2024-02-16]
[zarchiwizowane z
adresu
2024-02-16]
Komunikacja krok po kroku
[online], Warszawski Transport Publiczny
[dostęp 2025-08-30]
20 lat Warszawskiej Karty Miejskiej
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl, 1 października 2021. [dostęp 2021-10-06].
Realizacja budżetu Warszawy w 2018 roku – Strona 2
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl, 13 czerwca 2019. [dostęp 2019-06-24].
Wspólny Bilet ZTM-KM-WKD
[online], Warszawski Transport Publiczny
[dostęp 2025-08-30]
Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie:
Raport Roczny ZTM za rok 2024
. [w:]
Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie
[on-line]. ztm.waw.pl, 2025-02-12. [dostęp 2025-05-08].
Tomasz Demiańczuk:
Dobre oceny dla Warszawskiego Transportu Publicznego
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl, 6 sierpnia 2018. [dostęp 2018-11-01].
Barometr Warszawski: mieszkańcy dobrze oceniają komunikację
. ztm.waw.pl, 16 października 2020. [dostęp 2021-01-31].
Zarząd Transportu
Z.T.
Miejskiego
Zarząd Transportu
Z.T.
Informator Statystyczny
[online], Numer VII (376), Zarząd Transportu Miejskiego, 29 sierpnia 2025, s. 3–27
[dostęp 2025-09-06]
Zarząd Transportu
Z.T.
Miejskiego
Zarząd Transportu
Z.T.
Komunikacja krok po kroku
[online], Zarząd Transportu Miejskiego
[dostęp 2025-09-06]
Na cmentarze najłatwiej komunikacją miejską
[online], Miasto Warszawa
[dostęp 2025-08-30]
Zadania ZTM
[online], Miasto Warszawa
[dostęp 2025-08-30]
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 896.
Warszawskie tramwaje elektryczne 1908–1998. Tom I
. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1998, s. 6.
ISBN
83-907574-00
Tramwaje Warszawskie Spółka z o.o
. [dostęp 2011-05-02].
Budowa metra w Warszawie
[online], swiatbetonu.pl
[dostęp 2025-08-30]
Tak powstawało metro w Warszawie. Mija 40 lat od rozpoczęcia budowy
[online], TVP
[dostęp 2025-08-30]
Warszawskie metro ma już 30 lat. Najpierw zatrzymywało się na 11 stacjach
[online], www.portalsamorzadowy.pl
[dostęp 2025-08-30]
Mija 30 lat od uruchomienia pierwszego odcinka I linii warszawskiego metra
[online], Jedynka – Polskie Radio
[dostęp 2025-08-30]
Uruchomienie centralnego odcinka drugiej linii metra od godziny 9:30. Dziś przejazd linią M2 jest BEZPŁATNY.
Metro ruszyło na Targówek. Dziś jeździmy za darmo. Zobacz zdjęcia
. warszawa.wyborcza.pl, 15 września 2019. [dostęp 2019-09-15].
Stacje otwarte, ludzi mało
. „Gazeta Stołeczna”, s. 1, 6 kwietnia 2020.
Metro wjeżdża na Bemowo
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. 30 czerwca 2022. [dostęp 2022-07-01].
Metro wjechało na Bródno
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. 28 września 2022. [dostęp 2022-10-05].
15 lat przewozów Szybkiej Kolei Miejskiej
[online], SKM Warszawa
[dostęp 2025-08-30]
Szybka Kolej Miejska w Warszawie – Trasa S1 – Schemat
[online], SKM Warszawa
[dostęp 2025-08-30]
Szybka Kolej Miejska w Warszawie – Trasa S2 – Schemat
[online], SKM Warszawa
[dostęp 2025-08-30]
Szybka Kolej Miejska w Warszawie – Trasa S3 – Schemat
[online], SKM Warszawa
[dostęp 2025-08-30]
Szybka Kolej Miejska w Warszawie – Trasa S4 – Schemat
[online], SKM Warszawa
[dostęp 2025-08-30]
Szybka Kolej Miejska w Warszawie – Trasa S40 – Schemat
[online], SKM Warszawa
[dostęp 2025-08-30]
Jabłonowska kolejka wąskotorowa
[online], magazyn.koleo.pl
[dostęp 2025-08-30]
Stowarzyszenie | Kolejka Piaseczno
[online], www.kolejka-piaseczno.pl
[dostęp 2025-08-30]
Marecka Kolej Dojazdowa
[online], magazyn.koleo.pl
[dostęp 2025-08-30]
Kolejowa Puszcza Kampinoska. Część III. Kolej młocińska.
[online], kampinoski.eu
[dostęp 2025-08-30]
Koleje dojazdowe
[online], warszawa.fandom.com
[dostęp 2025-08-30]
Historia EKD/WKD
[online], Warszawska Kolej Dojazdowa
[dostęp 2025-08-30]
Linia Kolejowa WKD
[online], Warszawska Kolej Dojazdowa
[dostęp 2025-08-30]
Warszawskie trolejbusy, czyli „autobusy na szelkach”
[online], polskieradio24.pl
[dostęp 2025-08-30]
Veturilo
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. rowery.um.warszawa.pl/. [dostęp 2016-09-06].
Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania w m.st. Warszawie
M.P.O.W.
Sp.
Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania w m.st. Warszawie
M.P.O.W.
Historia
[online], Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania w m.st. Warszawie Sp. z o.o.,
[b.r.]
[dostęp 2025-05-18]
Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania w m.st. Warszawie
M.P.O.W.
Sp.
Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania w m.st. Warszawie
M.P.O.W.
Zasoby
[online], Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania w m.st. Warszawie Sp. z o.o.,
[b.r.]
[dostęp 2025-05-18]
Urząd m.st.
U.
Warszawy
Urząd m.st.
U.
Odbieranie odpadów komunalnych
, [w:] Warszawa 19115 [online], warszawa19115.pl, 3 października 2023
[dostęp 2025-05-18]
Urząd m.st.
U.
Warszawy
Urząd m.st.
U.
Odbieranie odpadów komunalnych
, [w:] Warszawa 19115 [online], Warszawa 19115, 9 maja 2025
[dostęp 2025-05-18]
Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i
M.P.W.
Kanalizacji
Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i
M.P.W.
Kalendarium Spółki
[online], Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji,
[b.r.]
[dostęp 2025-05-25]
Biuro Architektury i Planowania Przestrzennego m.st.
B.A.P.P.
Warszawy
Biuro Architektury i Planowania Przestrzennego m.st.
B.A.P.P.
Raport z realizacji zadań „Polityki rozwoju systemu wodociągowo – kanalizacyjnego w m.st. Warszawie do 2025 roku” Analiza wyników za lata 2007–2023
[online], Urząd m.st. Warszawy, lipiec 2024
[dostęp 2025-05-25]
Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i
M.P.W.
Kanalizacji
Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i
M.P.W.
Zakład Centralny
[online], Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji,
[b.r.]
[dostęp 2025-05-25]
Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i
M.P.W.
Kanalizacji
Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i
M.P.W.
Zakład Północny
[online], Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji,
[b.r.]
[dostęp 2025-05-25]
Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i
M.P.W.
Kanalizacji
Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i
M.P.W.
Zakład Sieci Wodociągowej
[online], Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji,
[b.r.]
[dostęp 2025-05-25]
Zespół Budowy Domów Jednorodzinnych i Wielorodzinnych Spółka z o.o. w Starej
Z.B.D.J.W.S.S.
Miłośnie
Zespół Budowy Domów Jednorodzinnych i Wielorodzinnych Spółka z o.o. w Starej
Z.B.D.J.W.S.S.
O nas
[online], MPZBDJiW Sp. z o.o.,
[b.r.]
[dostęp 2025-05-25]
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 814.
Justyna Piszczatowska, Magdalena Kozmana:
Dalkia kupiła SPEC
. [w:]
Rzeczpospolita
[on-line]. rp.pl, 27 lipca 2011. [dostęp 2019-11-21].
O nas
. [w:]
Veolia Energia Warszawa
[on-line]. [dostęp 2019-11-21].
Michał Wojtczuk.
Jak ogrzewa się miasto
. „Gazeta Stołeczna”, s. 18, 8 listopada 2019.
Veolia Energia Warszawa
V.E.W.
S.A.
Veolia Energia Warszawa
V.E.W.
Informacja techniczna o bieżącym stanie sieci ciepłowniczej
, [w:] Sieci ciepłownicze eksploatowane przez Veolia Energia Warszawa S.A. [online], www.energiadlawarszawy.pl,
[b.r.]
[dostęp 2025-05-17]
Veolia Energia Warszawa
V.E.W.
S.A.
Veolia Energia Warszawa
V.E.W.
Uruchomienie jednostek kogeneracyjnych przy ul. Jutrzenki oraz przy ul. Nocznickiego 33
[online], Veolia Energia Warszawa S.A.,
[b.r.]
[dostęp 2025-05-17]
Uruchomienie Centrum Kontaktu z Mieszkańcami 19115
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl, 4 listopada 2013. [dostęp 2019-09-21].
O nas
. warszawa19115.pl. [dostęp 2019-09-21].
Urząd m.st. Warszawy,
Raport o stanie miasta 2023
, [w:] Raport o stanie miasta 2023 [online], Urząd m.st. Warszawy, 8 lipca 2024
[dostęp 2025-05-16]
pol.
Centrum Bezpieczeństwa Miasta Stołecznego Warszawy
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. bezpieczna.um.warszawa.pl, 23 stycznia 2017. [dostęp 2018-02-11].
BIP Warszawa – oficjalny portal stolicy Polski
[online], bip.warszawa.pl
[dostęp 2023-07-11]
pol.
Kacper Sulkowski.
Nigdy nie wiesz, kto jest po drugiej stronie
. „Gazeta Stołeczna”, s. 10, 9 lutego 2018.
Wykaz NKA dla lokalizacji Ab. Służb Alarmowych 112
. uke.gov.pl. [dostęp 2014-12-27].
pol.
Barometr Warszawski 2018. Listopad 2018
. um.warszawa.pl. s. 1. [dostęp 2019-02-26].
Komenda Stołeczna
K.S.
Policji
Komenda Stołeczna
K.S.
Struktura Komendy Stołecznej Policji
[online], ksp.bip.policja.gov.pl, 26 lutego 2024
[dostęp 2025-05-12]
Straż Miejska m.st.
S.M.
Warszawy
Straż Miejska m.st.
S.M.
Jak się zmieniamy Hutman Ratuszny a Straż Miejska… pierwsze wzmianki o strażnikach
[online], Straż Miejska m.st. Warszawy,
[b.r.]
[dostęp 2025-05-16]
pol.
Straż Miejska m.st.
S.M.
Warszawy
Straż Miejska m.st.
S.M.
Podsumowania działań Straży Miejskiej m.st. Warszawy w 2023 roku
[online], Straż Miejska m.st. Warszawy, 8 marca 2024
[dostęp 2025-05-16]
Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej m.st.
K.M.P.S.P.
Warszawy
Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej m.st.
K.M.P.S.P.
Struktura Organizacyjna Komendy Miejskiej – Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej m.st. Warszawy – Portal Gov.pl
[online], Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej m.st. Warszawy
[dostęp 2025-05-11]
Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej m.st.
K.M.P.S.P.
Warszawy
Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej m.st.
K.M.P.S.P.
Specjalizacje – Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej m.st. Warszawy – Portal Gov.pl
[online], Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej m.st. Warszawy
[dostęp 2025-05-11]
Marian
M.
Suracki
Marian
M.
Sieć szpitali łacińskich w Rzeczypospolitej w XVI-XVIII wieku
, „Nasza Przeszłość”, 123, Instytut Teologiczny Księży Misjonarzy, czerwiec 2015, s. 144
ISSN
0137-3218
[dostęp 2025-06-13]
Ludwik
L.
Królik
Ludwik
L.
Szpital św. Ducha w Warszawie od XV do XVIII wieku: zarys dziejów
, „Studia Theologica Varsaviensia” (22/2), 1984, s. 93
[dostęp 2025-06-13]
Franciszek
F.
Giedroyć
Franciszek
F.
Rys historyczny Szpitala św. Łazarza w Warszawie
, wyd. Druk. K. Kowalewskiego, Warszawa 1897, s. 46
[dostęp 2025-06-13]
Marian
M.
Surdacki
Marian
M.
Sieć szpitali łacińskich w Rzeczypospolitej w XVI-XVIII wieku
, „Nasza Przeszłość”, 123, Instytut Teologiczny Księży Misjonarzy, czerwiec 2015, s. 144–145
ISSN
0137-3218
[dostęp 2025-06-13]
Encyklopedia Warszawy
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1975, s. 439.
Główny Urząd Statystyczny:
Rocznik Statystyczny Warszawy 2024
. [w:]
Główny Urząd Statystyczny
[on-line]. warszawa.stat.gov.pl. s. 170, 173. [dostęp 2025-05-17].
Urząd Statystyczny w
U.S.
Warszawie
Urząd Statystyczny w
U.S.
Rocznik Statystyczny Warszawy 2024
[online], Urząd Statystyczny w Warszawie, 30 grudnia 2024, s. 147
[dostęp 2025-06-30]
Barbara Król-Kaczorowska:
Teatry Warszawy. Budynki i sale w latach 1748–1975
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986, s. 9.
ISBN
83-06-01183-X
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 868.
Marek Kwiatkowski:
Wielka księga Łazienek
. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 10.
ISBN
83-7255-684-9
Barbara Król-Kaczorowska:
Teatry Warszawy. Budynki i sale w latach 1748–1975
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986, s. 15.
ISBN
83-06-01183-X
Teatry w Warszawa Repertuary, Adresy i Spektakle | Teatralny.pl
[online], teatralny.pl
[dostęp 2016-01-17]
Festiwal Sztuka Ulicy
. [dostęp 2010-09-07].
pol.
Wojciech Fijałkowski:
Muzeum „polskiego Winkelmana” i jego rozwój w XIX stuleciu, [w:] 200 lat muzealnictwa warszawskiego
. Warszawa: Arx Regia. Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, 2006, s. 109.
ISBN
978-83-7022-160-7
Krzysztof Pomian:
Wincklemann polski, [w:] 200 lat muzealnictwa warszawskiego
. Warszawa: Arx Regia. Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, 2006, s. 17.
ISBN
978-83-7022-160-7
Muzeum Fryderyka Chopina
. [dostęp 2010-01-11].
Noc Muzeów 2016 w Warszawie
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl. [dostęp 2016-07-11].
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 335.
Urząd Statystyczny w
U.S.
Warszawie
Urząd Statystyczny w
U.S.
Rocznik Statystyczny Warszawy 2024
, Urząd Statystyczny w Warszawie, Warszawa, 30 grudnia 2024, s. 182
ISSN
1425-9486
[dostęp 2025-06-14]
Biblioteka
B.
Narodowa
Biblioteka
B.
Sprawozdanie Biblioteki Narodowej za 2024 rok
, Biblioteka Narodowa, Warszawa 2025, s. 23
ISSN
0137-2734
[dostęp 2025-06-14]
Biblioteka Publiczna m. st. Warszawy Biblioteka Główna Województwa
B.P.W.B.G.W.
Mazowieckiego
Biblioteka Publiczna m. st. Warszawy Biblioteka Główna Województwa
B.P.W.B.G.W.
Biblioteka teraz i kiedyś
[online], Biblioteka Publiczna m. st. Warszawy Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego,
[b.r.]
[dostęp 2025-06-15]
Biblioteka Uniwersytecka w
B.U.
Warszawie
Biblioteka Uniwersytecka w
B.U.
Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie oraz biblioteki wydziałowe Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2023 – Sprawozdanie
, Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, Warszawa 2024, s. 13
ISSN
1897-8010
[dostęp 2025-06-14]
Biblioteka Główna Politechniki
B.G.P.
Warszawskiej
Biblioteka Główna Politechniki
B.G.P.
Sprawozdanie z działalności BIBLIOTEKI GŁÓWNEJ I BIBLIOTEK SYSTEMU BIBLIOTECZNO-INFORMACYJNEGO POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ w roku 2023
[online], Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej, 2024, s. 5
[dostęp 2025-06-14]
Biblioteka
B.
Sejmowa
Biblioteka
B.
Zbiory Biblioteki Sejmowej
[online], Biblioteka Sejmowa,
[b.r.]
[dostęp 2025-06-14]
Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa
C.B.W.M.J.
Piłsudskiego
Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa
C.B.W.M.J.
Zbiory główne
[online], Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego,
[b.r.]
[dostęp 2025-06-25]
Artur Oppman:
Legendy warszawskie
. Warszawa: Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków, s. 23–44.
ISBN
978-83-7623-014-6
Taco Hemingway: Następna stacja – Radość
. lublin.wyborcza.pl. [dostęp 2020-02-20].
Instytut Gość
I.G.
Media
Instytut Gość
I.G.
Redakcja „Gościa Warszawskiego”
[online], warszawa.gosc.pl, 25 września 2012
[dostęp 2022-02-02]
Niedziela warszawska | Niedziela.pl
[online], warszawa.niedziela.pl
[dostęp 2022-02-02]
strona główna serwisu
Wykaz emisji FM
[online], RadioPolska
[dostęp 2021-09-13]
pol.
Wykaz emisji DAB+
[online], RadioPolska
[dostęp 2022-02-02]
pol.
Wykaz emisji AM
[online], RadioPolska
[dostęp 2021-09-13]
pol.
Wykaz emisji DVB-T
[online], RadioPolska
[dostęp 2021-09-13]
pol.
WTW | Historia
[online], wtw.waw.pl
[dostęp 2025-08-31]
Historia WTC
[online], www.wtc.waw.pl
[dostęp 2025-08-31]
Przykładowe wydanie czasopisma „Wioślarz, Kolarz i Łyżwiarz” z 1899 roku
[online], Biblioteka cyfrowa Uniwersytetu Warszawskiego
Na dwóch kołach do stolicy świata
[online], www.muzeumsportu.waw.pl
[dostęp 2025-08-31]
Historia na jednej fotografii – odc. 6
[online], www.muzeumsportu.waw.pl
[dostęp 2025-08-31]
Pierwszy wyścig szosowy motocyklistów – 1903
[online], historia.marki.pl/
[dostęp 2025-08-31]
Witold
W.
Domański
Witold
W.
Konno po medale (1976)
[online], pcbj.pl
[dostęp 2025-08-31]
Historia PTG „Sokół”
[online], www.sokol.waw.pl
[dostęp 2025-08-31]
Jerzy Chełmecki,
Sport w wychowaniu narodowym Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Warszawie w okresie międzywojennym
, s. 47,
dlibra.bg.ajd.czest.pl
[dostęp 2019-03-03].
1909.09.26 Warszawskie Koło Sportowe – Wisła Kraków 0:7
[online], historiawisly.pl
[dostęp 2025-08-31]
Robert
R.
Gawkowski
Robert
R.
Encyklopedia klubów sportowych Warszawy i jej najbliższych okolic w latach 1918–1939
, Warszawa – 2007, s. 214–217,
ISBN
978-83-235-0382-8
Kino Colosseum oraz kino Świt, Palais de Glace, teatr „Na Czasie”
[online], www.warszawa1939.pl
[dostęp 2025-08-31]
Lotnictwo Polskie – narodziny i rozwój
[online], www.infolotnicze.pl
[dostęp 2025-08-31]
Dunin-Wąsowicz 1974 ↓
, s. 231–232.
Marek Żukow-Karczewski
Sport to zdrowie. Czyli gdzie i jak dbano o tężyznę fizyczną w Polsce sto lat temu
, Ekologia.pl, 2012.
Marek Żukow-Karczewski
Historia roweru – opis i zdjęcia. Ewolucja roweru na przestrzeni wieków
, Ekologia.pl, 2013.
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 grudnia 2009 r. w sprawie wykazu przedsięwzięć Euro 2012 (
Dz. U. z 2009 r. Nr 8, poz. 52
).
Stadion Dziesięciolecia w Warszawie. 70 lat historii, emocji i przemian
[online], Wirtualna Polska
[dostęp 2025-08-31]
Stadion Dziesięciolecia. Historia Jarmarku Europa. Można tam było kupić wszystko
[online], Eska
[dostęp 2025-08-31]
Stadion Miejski Legii Warszawa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego (Stadion Wojska Polskiego)
[online], stadiony.net
[dostęp 2025-08-31]
Co dalej ze Stadionem Gwardii? Niszczeje od lat, ale Agencja Wywiadu ma na niego pomysł
[online], www.raportwarszawski.pl
[dostęp 2025-08-31]
Stadion Skry w Warszawie znów działa
[online], sztuka-architektury.pl
[dostęp 2025-08-31]
Stadion Polonii Warszawa im. gen. Kazimierza Sosnkowskiego
[online], stadiony.net
[dostęp 2025-08-31]
COS Torwar
[online], torwar.cos.pl
[dostęp 2025-08-31]
Tor Wyścigów Konnych Warszawa – Służewiec
[online], www.ebilet.pl
[dostęp 2025-08-31]
Ośrodek Stegny
[online], Miasto Warszawa
[dostęp 2025-08-31]
Lodowiska w Warszawie w sezonie 2024/2025
[online], go2warsaw.pl
[dostęp 2025-08-31]
Warszawa – lista pływalni i basenów
[online], www.basenypolskie.pl
[dostęp 2025-08-31]
Narodowe Centrum Sportu powstanie na terenie warszawskiej AWF z udziałem COS
[online], cos.pl
[dostęp 2025-08-31]
Centrum Olimpijskie
[online], olimpijski.pl
[dostęp 2025-08-31]
Kluby sportowe –
Sportowa Warszawa
. sportowa.warszawa.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2018-12-06)].
Obiekty sportowe w Polsce
Remont stadionu, powstanie nowa płyta i trybuny
. rksskra.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2016-12-31)].
Warszawa gospodarzem największego półmaratonu w historii Polski – zapowiedź
[online], bieganie.pl
[dostęp 2025-08-31]
100 lat maratonu, 10 lat #BiegamDobrze i niemal 68 tysięcy startów – podsumowanie 2024 roku w Fundacji „Maraton Warszawski”
[online], nnmaratonwarszawski.com
[dostęp 2025-08-31]
Bieg Konstytucji w Warszawie edukacją poprzez sport
[online], dzieje.pl
[dostęp 2025-10-20]
Piątka Praska wystartuje 6 września z błoni PGE Narodowego
[online], sport.um.warszawa.pl, 21 października 2025
[dostęp 2025-10-20]
Irena Women’s Run
[online], Urząd Miasta w warszawie
[dostęp 2025-08-31]
Organizator – biegnij Warszawo
[online], www.biegnijwarszawo.pl
[dostęp 2025-08-31]
Walka o prymat w stolicy. Historia derbów Warszawy
[online], poinformowani.pl
[dostęp 2025-08-31]
Wielka Warszawska | Tor Służewiec
[online], torsluzewiec.pl
[dostęp 2025-08-31]
Warszawa Europejską Stolicą Sportu
[online], wydarzenia.interia.pl, 11 kwietnia 2008
[dostęp 2025-07-16]
[zarchiwizowane z
adresu
2025-07-16]
pol.
Warszawskie Towarzystwo Cyklistów 1886
[online], www.dialog.mazovia.pl
[dostęp 2025-08-31]
WTW Warszawa
[online], www.pztw.pl
[dostęp 2025-08-31]
Polski Związek Szachowy
[online], klubszachowy.pl
[dostęp 2025-08-31]
UEFA już wybrała miasta na Euro 2012
[online], Newsweek
[dostęp 2025-08-31]
Stowarzyszenie Francja-Polska
. afp.org.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2018-11-21)].
Na stołecznych basenach znajdziesz schronienie przed upałem
. Miasto Stołeczne Warszawa, 2014-06-10. [dostęp 2014-06-19].
Baseny w Warszawie
. [dostęp 2014-06-19].
Port Czerniakowski
[online], Zarząd zieleni w Warszawie
[dostęp 2025-08-31]
Port Żerański
[online], Zarząd Zieleni w Warszawie
[dostęp 2025-08-31]
Martyna Śmigiel.
Spędź lato nad rzeką
. „Gazeta Stołeczna”, s. 4–5, 1 lipca 2016.
Irmina Głowacka i in.:
Monografia przyrodnicza gminy Warszawa-Centrum
. Warszawa: Agencja Wydawniczo-Reklamowa Dino, 1999, s. 23.
ISBN
83-900751-5-6
Nadwiślańska ścieżka rekreacyjna przedłużona
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl, 15 października 2018. [dostęp 2019-01-18].
Piotr Bakalarski:
Poślizg wielkiego kamienia. Wyjątkowy budynek wreszcie gotowy
. tvn24.pl/tvnwarszawa, 16 października 2019. [dostęp 2019-11-10].
Dane według
wyszukiwarki zborów
, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy
jw.org
[dostęp 2022-11-15]
Ewa K.
E.K.
Czaczkowska
Ewa K.
E.K.
Stolica mniej wierząca
, „Życie Warszawy”, 9 czerwca 2010 [zarchiwizowane z
adresu
2012-01-05]
Prażanie w niedzielę częściej idą do kościoła
, „Życie Warszawy”, 13 maja 2010 [zarchiwizowane z
adresu
2012-01-05]
Tomasz
T.
Urzykowski
Tomasz
T.
Warszawska religijność: katolicy jak średnia krajowa
[online], warszawa.gazeta.pl, 22 kwietnia 2016
[dostęp 2016-06-05]
GUS
Tablice z ostatecznymi danymi w zakresie przynależności narodowo-etnicznej, języka używanego w domu oraz przynależności do wyznania religijnego
[online], stat.gov.pl
[dostęp 2024-05-16]
pol.
Matka Boża Łaskawa patronka Warszawy
[online], laskawa.pl
[dostęp 2010-09-13]
Piotr
P.
Chmieliński
Piotr
P.
Kult świętych patronów Warszawy
[online],
Niedziela
, niedziela.pl, 2005
[dostęp 2018-10-21]
Zielona Warszawa
. [dostęp 2009-11-22].
Historie ukryte w warszawskich drzewach
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. 14 sierpnia 2023. [dostęp 2025-01-21].
European Best Green Capitals
. europeanbestdestinations.com/. [dostęp 2025-01-15].
Warszawska przyroda. Obszary i obiekty chronione
. Warszawa: Biuro Ochrony Środowiska Urzędu m.st. Warszawy, 2005, s. 18.
Warszawa dba o aleję lip
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl. [dostęp 2018-11-05]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2020-08-09)].
Monika Stelmach.
Stolica przyrody
. „Polityka”, s. 102, 1 sierpnia 2018.
Lasy Miejskie podsumowują 2018 rok
. [w:]
Urząd m.st. Warszawy
[on-line]. um.warszawa.pl. [dostęp 2019-03-17].
Przyroda województwa mazowieckiego
. [w:]
Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Warszawie
[on-line]. warszawa.rdos.gov.pl, Warszawa. s. 10. [dostęp 2017-04-28]. [zarchiwizowane z [brak tego adresu] (2022-06-18)].
Encyklopedia Warszawy 1994 ↓
, s. 296.
Seminarium dr. Pawła Koperskiego
M. Luniak – Ptaki w Mieście – Wiedza i Życie nr 2/1998.
Edyta Różarska.
Szczęśliwych chwil życzę Wam na Rodos
. „Gazeta Stołeczna”, s. 6, 17 sierpnia 2018.
„Weranda Country”. s. 89.
ISSN
1898-4851
Marzenna Nowakowska.
Dzikość w wielkim mieście
. „Focus”, s. 38,39. Burda Publishing Polska.
ISSN
1234-9992
Metropolia warszawska
[online], Urząd miasta w Warszawie
Warszawa – Oficjalny portal miasta
. [dostęp 2024-03-23].
Bibliografia
edytuj
edytuj kod
Encyklopedia Warszawy
. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994.
ISBN
83-01-08836-2
Wielka Encyklopedia PWN
. T. 28. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.
ISBN
83-01-14353-0
Marian Marek Drozdowski
Andrzej Zahorski
Historia Warszawy
. Warszawa: Wydawnictwo Jeden Świat, 2004.
ISBN
83-89632-04-7
Maria Bogucka
, Maria Kwiatkowska,
Marek Kwiatkowski
Władysław Tomkiewicz
, Andrzej Zahorski:
Warszawa w latach 1526–1795
. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984.
ISBN
978-83-01-03323-1
Sektor nowoczesnych usług biznesowych w Polsce 2019
. [w:]
ABSL
[on-line]. 2019. [dostęp 2019-09-03].
Juliusz A. Chrościcki
Andrzej Rottermund
Atlas architektury Warszawy
. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1977.
Władysław Bartoszewski
Bogdan Brzeziński
Leszek Moczulski
Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949
. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970.
Barbara Engelking
Jacek Leociak
Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście
. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013.
ISBN
978-83-63444-27-3
Stefan Kieniewicz
Warszawa w latach 1795–1914
. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1976.
Krzysztof Dunin-Wąsowicz
Społeczność Warszawy widziana przez okupanta, [w:] Warszawa stolica Polski
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1980.
ISBN
83-01-01741-4
Krzysztof Dunin-Wąsowicz:
Warszawa w czasie pierwszej wojny światowej
. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974.
Linki zewnętrzne
edytuj
edytuj kod
Informacje w
projektach siostrzanych
Multimedia
Wikimedia Commons
Teksty źródłowe
Wikiźródłach
Cytaty
Wikicytatach
Wiadomości
Wikinews
Informacje
Wikipodróżach
Definicje słownikowe
Wikisłowniku
Warszawa w Bibliografii historii polskiej
Warszawa
, [w:]
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego
, t. XIII: Warmbrun – Worowo, Warszawa 1893, s. 18
Informacje ogólne
Warszawa – oficjalny serwis stolicy Polski
. Urząd m.st. Warszawy. [dostęp 2014-06-24].
Go to Warsaw – oficjalny portal Stołecznego Biura Turystyki
. Urząd m.st. Warszawy. [dostęp 2025-10-14].
Warszawikia – Encyklopedia
wiki
poświęcona miastu Warszawa
. [dostęp 2009-11-15].
Herder-Institut Marburg, Bildarchiv, Foto Marburg:
Warszawa – Ostatnie spojrzenie. Niemieckie fotografie lotnicze sprzed sierpnia 1944
Instytut Herdera w Marburgu
. [dostęp 2014-06-24].
pol.
Mapy
Serwis mapowy m. st. Warszawy
. Urząd m.st. Warszawy. [dostęp 2014-06-24].
Archiwalne plany Warszawy i sieci komunikacji miejskiej
. [dostęp 2009-11-15].
Warszawa 1939, interaktywny portal miłośników przedwojennej Warszawy
. [dostęp 2013-05-02].
Zielona Mapa, interaktywna mapa ekologicznych miejsc w Warszawie
. [dostęp 2019-03-05].
Plany i mapy Warszawy – kolekcja Mazowieckiej Biblioteki Cyfrowej
Województwo mazowieckie
Miasta na prawach powiatu
Ostrołęka
Płock
Radom
Siedlce
Warszawa
(siedziba)
Powiaty
białobrzeski
ciechanowski
garwoliński
gostyniński
grodziski
grójecki
kozienicki
legionowski
lipski
łosicki
makowski
miński
mławski
nowodworski
ostrołęcki
ostrowski
otwocki
piaseczyński
płocki
płoński
pruszkowski
przasnyski
przysuski
pułtuski
radomski
siedlecki
sierpecki
sochaczewski
sokołowski
szydłowiecki
warszawski zachodni
węgrowski
wołomiński
wyszkowski
zwoleński
żuromiński
żyrardowski
Inne zagadnienia
Podział administracyjny
Herb
Flaga
Podział administracyjny Polski
Województwa
dolnośląskie
kujawsko-pomorskie
lubelskie
lubuskie
łódzkie
małopolskie
mazowieckie
opolskie
podkarpackie
podlaskie
pomorskie
śląskie
świętokrzyskie
warmińsko-mazurskie
wielkopolskie
zachodniopomorskie
Siedziby wojewodów
i sejmików
Białystok
Bydgoszcz
Gdańsk
Gorzów Wielkopolski
Katowice
Kielce
Kraków
Lublin
Łódź
Olsztyn
Opole
Poznań
Rzeszów
Szczecin
Toruń
Warszawa
Wrocław
Zielona Góra
Podziały administracyjne
województw
dolnośląskie
kujawsko-pomorskie
lubelskie
lubuskie
łódzkie
małopolskie
mazowieckie
opolskie
podkarpackie
podlaskie
pomorskie
śląskie
świętokrzyskie
warmińsko-mazurskie
wielkopolskie
zachodniopomorskie
Herby województw
dolnośląskie
kujawsko-pomorskie
lubelskie
lubuskie
łódzkie
małopolskie
mazowieckie
opolskie
podkarpackie
podlaskie
pomorskie
śląskie
świętokrzyskie
warmińsko-mazurskie
wielkopolskie
zachodniopomorskie
Flagi województw
dolnośląskie
) (
kujawsko-pomorskie
) (
lubelskie
) (
lubuskie
) (
łódzkie
) (
małopolskie
) (
mazowieckie
) (
opolskie
) (
podkarpackie
) (
podlaskie
) (
pomorskie
) (
śląskie
) (
świętokrzyskie
) (
warmińsko-mazurskie
) (
wielkopolskie
) (
zachodniopomorskie
) (
Inne jednostki podziału
powiaty
gminy
Miasta województwa mazowieckiego
Na prawach powiatu
Ostrołęka
Płock
Radom
Siedlce
Warszawa
Powiatowe
Białobrzegi
Ciechanów
Garwolin
Gostynin
Grodzisk Mazowiecki
Grójec
Kozienice
Legionowo
Lipsko
Łosice
Maków Mazowiecki
Mińsk Mazowiecki
Mława
Nowy Dwór Mazowiecki
Ostrów Mazowiecka
Ożarów Mazowiecki
Otwock
Piaseczno
Płońsk
Pruszków
Przasnysz
Przysucha
Pułtusk
Sierpc
Sochaczew
Sokołów Podlaski
Szydłowiec
Węgrów
Wołomin
Wyszków
Zwoleń
Żuromin
Żyrardów
Gminne
Bieżuń
Błonie
Bodzanów
Brok
Brwinów
Cegłów
Chorzele
Ciepielów
Czerwińsk nad Wisłą
Dobre
Drobin
Gąbin
Gielniów
Glinojeck
Głowaczów
Góra Kalwaria
Halinów
Iłża
Jadów
Jastrząb
Jedlnia-Letnisko
Józefów
Kałuszyn
Karczew
Kazanów
Kobyłka
Konstancin-Jeziorna
Kosów Lacki
Latowicz
Lubowidz
Łaskarzew
Łochów
Łomianki
Maciejowice
Magnuszew
Małkinia Górna
Marki
Milanówek
Mogielnica
Mordy
Mrozy
Mszczonów
Myszyniec
Nowe Miasto
Nowe Miasto nad Pilicą
Odrzywół
Osieck
Piastów
Pilawa
Pionki
Podkowa Leśna
Przytyk
Raciąż
Radzymin
Różan
Sanniki
Serock
Siennica
Sienno
Skaryszew
Sochocin
Solec nad Wisłą
Sulejówek
Stanisławów
Staroźreby
Tarczyn
Tłuszcz
Warka
Wiskitki
Wyszogród
Wyśmierzyce
Zakroczym
Ząbki
Zielonka
Żelechów
Miasta wojewódzkie
II Rzeczypospolitej
Białystok
Brześć nad Bugiem
Katowice
Kielce
Kraków
Lublin
Lwów
Łódź
Łuck
Nowogródek
Poznań
Stanisławów
Tarnopol
Toruń
Warszawa
Wilno
Miasta wojewódzkie
Rzeczypospolitej
Prowincja wielkopolska
Brześć Kujawski
Chełmno
Gniezno
Inowrocław
Kalisz
Lidzbark Warmiński
Łęczyca
Malbork
Płock
Poznań
Rawa Mazowiecka
Sieradz
Skarszewy
Warszawa
Prowincja małopolska
Bełz
Bracław
Czernihów
Drohiczyn
Kamieniec Podolski
Kijów
Kraków
Lublin
Lwów
Łuck
Sandomierz
Żytomierz
Wielkie Księstwo Litewskie
Brześć
Mińsk
Mścisław
Nowogródek
Połock
Smoleńsk
Troki
Wilno
Witebsk
Wornie
Inflanty
Dorpat
Dyneburg
Kieś
Parnawa
Dawne
powiaty
Generalnego Gubernatorstwa
dystrykt galicyjski
1941–44
Brzeżany
(1941–44)
Czortków
(1941–44)
Drohobycz
(1941–44)
Horodenka
(1941–42
Kałusz
(1941–43
Kamionka Strumiłowa
(1941–44)
Kolomea
(1941–44)
Lemberg-Gródek / Lemberg-Land-Ost
(1941–42
Lemberg-Land / Lemberg-Land-West
(1941–42
Lemberg-Land
1942–44
Lemberg-Stadt
1941–44
Rawa Ruska
(1941–44)
Rohatyn
(1941
Sambor
(1941–43)
Sądowa Wisznia
(1941–42
Stanislau
(1941–44)
Stryj
(1941–44)
Tarnopol
(1941–44)
Złoczów
(1941–44)
dystrykt krakowski
(1939–45)
Debica
(1939–45)
Jaroslau
(1939–45)
Jaslo
(1939–45)
Krakau-Land
(1939–45)
Krakau-Stadt
(1939–45)
Krosno
1941–45)
Miechów
(1939–45)
Neumarkt
(1939–45)
Neu-Sandez
(1939–45)
Przemyśl
1941–44
Reichshof
(1939–45)
Sanok
(1939–45)
Tarnow
(1939–45)
dystrykt lubelski
(1939–45)
Biala-Podlaska
(1939–45)
Bilgoraj
(1939–45)
Cholm
(1939–45)
Hrubieszów
(1939–45)
Janow-Lubelski
(1939–42
Krasnystaw
(1939–45)
Kraśnik
1942–45)
Lublin-Land
(1939–45)
Lublin-Stadt
(1939–45)
Pulawy
(1939–45)
Radzyń
(1939–45)
Tomaschow-Lubelski
(1939–40)
Zamość
(1939–45)
dystrykt radomski
(1939–45)
Busko
1940–45)
Iłża
(1939–42
Jędrzejów
(1939–45)
Kielce-Land
(1939–45)
Kielce-Stadt
(1939–45)
Konskie
(1939–45)
Opatow
(1939–45)
Petrikau
(1939–45)
Radom-Land
(1939–45)
Radom-Stadt
(1939–45)
Radomsko
(1939–45)
Starachowice
1942–45)
Stopnica
(1939–40
Tomaschow-Mazowiecki
(1939–45)
Tschenstochau-Stadt
(1939–45)
dystrykt warszawski
(1939–45)
Garwolin
(1939–45)
Grojec
(1939–45)
Lowitsch
(1939–45)
Minsk
(1939–45)
Ostrow
(1939–45)
Siedlce
(1939–45)
Sochaczew
(1939–45)
Sokolow
(1939–45)
Warschau-Land
(1939–45)
Warschau-Stadt
(1939–45)
pogrubioną czcionką
— miasta na prawach powiatu
Warszawa
miasto wydzielone
1921–1939; 1945–1975)
Powiaty grodzkie
Warszawa
(1921–1928; 1950–1975)
południowo-warszawski
(1928–1939, 1945–1950)
północno-warszawski
(1928–1939, 1945–1950)
prasko-warszawski
(1928–1939, 1945–1950)
śródmiejsko-warszawski
(1931–1939, 1945–1950)
Stolice państw Europy
Stolice niepodległych państw
Amsterdam
Holandia
, konstytucyjna)
Andora
Andora
Ateny
Grecja
Belgrad
Serbia
Berlin
Niemcy
Berno
Szwajcaria
Bratysława
Słowacja
Bruksela
Belgia
Budapeszt
Węgry
Bukareszt
Rumunia
Dublin
Irlandia
Haga
Holandia
, siedziba rządu)
Helsinki
Finlandia
Kijów
Ukraina
Kiszyniów
Mołdawia
Kopenhaga
Dania
Lizbona
Portugalia
Londyn
Wielka Brytania
Lublana
Słowenia
Luksemburg
Luksemburg
Madryt
Hiszpania
Mińsk
Białoruś
Monako
Monako
, państwo-miasto)
Moskwa
Rosja
Oslo
Norwegia
Paryż
Francja
Podgorica
Czarnogóra
Praga
Czechy
Reykjavík
Islandia
Ryga
Łotwa
Rzym
Włochy
San Marino
San Marino
Sarajewo
Bośnia i Hercegowina
Skopje
Macedonia Północna
Sofia
Bułgaria
Sztokholm
Szwecja
Tallinn
Estonia
Tirana
Albania
Vaduz
Liechtenstein
Valletta
Malta
Warszawa
Polska
Watykan
Watykan
, państwo-miasto)
Wiedeń
Austria
Wilno
Litwa
Zagrzeb
Chorwacja
Stolice terytoriów zależnych
i państw nieuznawanych
Douglas
Wyspa Man
Gibraltar
Gibraltar
Longyearbyen
Svalbard
Prisztina
Kosowo
Saint Helier
Jersey
Saint Peter Port
Guernsey
Thorshavn
Wyspy Owcze
Tyraspol
Naddniestrze
Kontrola autorytatywna
miasto na prawach powiatu
):
VIAF
146267734
LCCN
n79018894
GND
4079048-4
LIBRIS
hftww1510tz12n0
BnF
11957734t
SUDOC
02756391X
NKC
ge131241
J9U
987007554806205171
LNB
000041828
BLBNB
000103050
LIH
LNB:V*309226;=BI
Encyklopedie internetowe
PWN
3994074
Britannica
place/Warsaw
Treccani
varsavia
Universalis
varsovie
stara БРЭ
5747106
ЕСУ
33225
NE.se
warszawa
SNL
Warszawa
Catalana
0069665
DSDE
Warszawa
Hrvatska enciklopedija
63938
Źródło: „
Kategorie
Warszawa
Stolice państw w Europie
Miasta w województwie mazowieckim
Miasta na prawach powiatu
Miasta I Rzeczypospolitej posiadające przywilej de non tolerandis Judaeis
Miasta wojewódzkie
Miasta wojewódzkie I Rzeczypospolitej
Miasta wojewódzkie II Rzeczypospolitej
Miejsca obrad polskich sejmów
Miejsca obrad sejmików I Rzeczypospolitej
Miejscowości odznaczone Orderem Krzyża Grunwaldu
Jednostki administracyjne i obiekty odznaczone Orderem Virtuti Militari
Odznaczeni Warszawskim Krzyżem Powstańczym
Zbiorowości odznaczone Orderem Budowniczych Polski Ludowej
Laureaci Nagrody im. Wojciecha Korfantego
Polskie miasta stołeczne
Ukryte kategorie:
Artykuły z błędnymi numerami ISBN
Szablon cytowania czasopisma – brak numeru strony
Szablon cytowania bez określonego trybu
Szablon cytuj do sprawdzenia
Szablony cytowania – problemy – cytuj – strona główna
Szablon cytowania używa pól opisowych
Niezweryfikowane martwe linki
Artykuły z brakującymi przypisami od 2012-06
Szablon odn bez numeru strony
Artykuły z brakującymi przypisami od 2025-08
Artykuły z nieprawidłowymi numerami ISBN
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Warszawa
Dodaj temat