Кытай — Wikipedia
Эчтәлеккә күчү
Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Кытай latin yazuında])
Кытай
Байрак
Илтамга
Башкала
Пекин
Халык саны
1 442 965 000 (халык санын бәяләү, 2021)
Нигезләнгән
1 октябрь 1949
Сәгать кушагы
UTC+08:00
Рәсми тел
стандарт кытай теле (путуңхуа),
кытай теле
География
Мәйдан
9,596,961
км²
Координатлар
35.8447°N 103.4519°E
Сәясәт
Дәүләт башлыгы исеме
Кытай Халык Җөмһүрияте рәисе
Дәүләт башлыгы
Си Җинпиң
Башлык исеме
КХҖ беренче министры
Хөкүмәт башлыгы
Ли Цян
0°0′0″N 0°0′0″E
Нигезләүче
Кытай коммунистлар фиркасе
Икътисад
ТЭП
$17 820 459 million (2021), $17 963 171 million (2022)
Акча берәмлеге
юән
Эшсезлек
дәрәҗәсе
5% (2014)
Туу күрсәткече
1.60 (2021)
КПҮИ
0.768 (2021)
Яшәү озынлыгы
79
ел
(2022)
Джини коэффициенты
38.2 (2019)
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
Автомобил хәрәкәте ягы
уң
Челтәр көчәнеше
220
вольт
Телефон коды
+86
ISO 3166-1
коды
CN
ХОК коды
CHN
Интернет домены
.cn
Кытай Халык Җөмһүрияте
яки
Чин Халык Җөмһүрияте
кыт.
中華人民共和國,
гади. кыт.
中华人民共和国,
пиньинь
Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), кыскача
КХҖ
яки
Кытай
халык саны
буенча
дөньяда
икенче
урында
торучы
Көнчыгыш Азиядә
урнашкан
дәүләт
Россия
һәм
Канададан
соң
территория
буенча өченче урында.
1949нчы
елда Чин Халык Җөмһүриятен
игълан
иткәннән соң дәүләт белән
Чин Коммунистик Фиркасе
идарә
итә.
Кытай 14
ил
белән чиктәш:
Әфганстан
Бутан
Мьянма (Бирма)
Һиндстан
Казакстан
Кыргызстан
Лаос
Монголия
Непал
Пакистан
бәхәсле
Кәшмир
регионында
),
КХДҖ
Россия
Таҗикстан
һәм
Вьетнам
Чин Конституциясе буенча
Тайвань
һәм аңа орынып торучы
утраулар
КХҖ составына керә.
Чынлыкта
бу территорияләр белән
өлешчә
танылган
Чин Җөмһүрияте
идарә итә.
Җәгърафи мәгълүмат
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Кытайның табигате гаҗәпләнерлек төрле. Аның төньяк-көнчыгышы — дала һәм калкулыклар, монда салкын кыш һәм корылыклы эссе җәй. Көнбатышка таба Бөек Кытай тигезлеге сузыла. Ул — халык иң күп яшәгән төбәк. Анда игенчелек нык үсешкән. Күп гасырлар элек булганча, иксез-чиксез далаларны иңләп көтү-көтү сарыклар, елкы өерләре, дөяләр йөри. Кытайның урта өлешендә бөек Янцзы елгасы хакимлек итә. Аннан көньякка табан йөзләрчә чакрым җирләрне дөге басулары били. Субтропик көньяк-көнчыгышта тау битләүләре ясалма сикәлтәләргә бүлгәләнгән һәм аларда
чәй
плантацияләре урнашкан. “Кытай камелиясе” дип аталган чәй хәзер бөтен дөньяда билгеле, ә илнең көньягында чәйне ике мең елдан күбрәк вакыт эчәләр. һәм, ниһаять, Кытайның көньяк-көнбатышы — ул мәһабәт Тибет таулары. Аларның биеклеге 5 мең метрга җитә. Борынгы заманнарда Такла-Макан чүле аша һәм Тарим елгасы буйлап
Бөек ефәк юлы
үткән.
Илнең 88 процент мәйданын таулар һәм калкулыклар били. Тибетны төньяктан Кунь-лунь, көнбатыштан — Каракорым, көньяктан —
Һималай
, көнчыгыштан Хэндуаньшань таулары каплап тора.
Һинд
Брахмапутра
һәм
Меконг
кебек бөек елгалар да башлангычын
Тибеттан
ала. Гомумән, илдә 1,6 мең елга бар. 370 күлнең, урта гасырларда ук үткәрелгән 1,8 мең чакрым озынлыктагы
Бөек Кытай каналының
хуҗалык өчен әһәмияте бик зур.
Тарих
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Борынгы тарих
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Чин тарихнасәсе буенча, якынча б.э.к. 2070 елда барлыкка килгән Ся династиясе булды, ләкин аның барлыгы күп кенә белгечләр тарафыннан шик астына куела.
Шаң династиясе — Чин территориясендә беренче барлыгы археологик, нарратив һәм эпиграфик чыганаклары белән дәлилләнгән дәүләт берәмлеге. Озак еллар дәвамында күрше кабиләләр белән сугыш алып барганлыгы сәбәпле
б.э.к. 11 гасырга
таба аның территориясе шактый киңәйгән. Шаң династиясе дәверендә
оракул сөяге язуы
— хәзерге чин язуының элгәре барлыкка килгән. Шаң династиясе б.э.к.1046 –
б.э.к. 256
елларда хакимлек иткән Дҗоу (Чжоу) династиясе тарафыннан басып алынган. Бу дәвердә колбиләүчелек янәдән үсеш алган. Дҗоу династиясе басып алган зур терртиориясе беренче Дҗоу
ван
нары тарафыннан үз туганнарына, якыннарына вә гаскәрбашларына бүлеп бирелгән булган. Шул сәбәпле соңрак бу җирләрдә бер-берсе белән көрәш алып барган берничә патшалык пәйда булган. Көрәш дәвамында аерым эре патшалыклар барлыкка килделәр. Бу патшалыклар Джоу ванннарының хакимиятен танымаганнар. Шуннан соң алар арасында ике ярым гасыр дәвамында сугышлар булганнар («Яз һәм Көз дәвере», б.э.к.
722
481
еллар). «Сугышкан патшалыклар» (
б.э.к. V гасыр
б.э.к. 223 ел
) дәверендә үз король, министрлыклар һәм гаскәре булган җиде куәтле патшалык оешып беткән. Шуларның иң көчлесе — Чин (Цин) дәүләте
б.э.к. 221 елда
башкаларны буйсындыра һәм бердәм кытай дәүләтен төзи.
Империяле Чин
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Чин императоры Чин Шихуаң (Цинь Шихуан) үзен
Кыйтайның беренче императоры
дип игълан иткән. Ул күп
ислахлар
үткәргән: бердәм юл челтәре, акча берәмлеге, үлчәү бермлекләре кертелгән, кытай язуының стандартлаштыру үткәрелгән,
һуннардан
саклану өчен төньяк чигендә
Бөек Кытай дивары
корылган. Шул ук вакытта Чин Шихуаңның үтә авторитар сәясәте төрле гыйсъяннарга китергән, һәм аның үлеменнән соң тиз арада Чин империясе юкка чыккан.
Урта түрәләр катлмыннан чыккан Лю Баң
б.э.к 206 елда
Һән (Хань) исемле династиясенә һәм Һән империясенә нигез сала. Һән империясе дәверендә эре сәүдә мәркәзләре (Лояң, Чеңду, Һәндән, Линҗи) пәйда була, товар-акча мөнәсәбәтләре, эчке вә тышкы сәүдә үсеш алды. Көнчыгыш Төркистан арыклы көнбатыш — Урта Азиягә һәм Якын Көнчыгыш мәмләкәтләренә барган сәүдә юлы —
Бөек ефәк юлы
салынды. Басып алу яулары нәтиҗәсендә империягә
Корея
Вьетнам
Монголия
һәм
Урта Азия
кушылганнар. Гомумән, Һән династиясе дәвере Кытайның алтын гасыры булып санала, бу хәтта кытай халкының үзаталышында (
кыт.
трад.
漢族
гад.
汉族
пиньинь
hànzú
палл.
һәнзу
) да чагылыш тапты.
Һән империясе таркалуыннан соң Өч патшалылык дәвере булды. Хәрби башлыклар арасында хакимият өчен көрәш нәтиҗәсендә
265 елда
яңа Җин (Цзинь) империясе барлыкка килә. Ләкин 316 елда күчмә халыклар
Җин империясен
тар-мар итеп бөтен Төньяк Кытайны басып алганнар. Нәтиҗәдә Төньяк Кытайда төрле дәверләрдә 16 кытай булмаган патшалык хөкем сөрде. Кытай аксөякләрнең күп өлеше көньякка качып китеп, Көнбатыш Җин династиясенә (
317
420
) нигез салдылар. Кытай булмаган патшалыклар арасында 100 елдан артык дәвам иткән үзара сугышлар нәтиҗәсендә Тоба Вей (Төньяк Вей) дәүләте (386—534) җиңүче булып чыгып, бөтен Төньяк Кытайны үз кулы астында берләштерде.
420
581
елларда Көньяк һәм Төньяк династияләр хакимлек иткәннәр. Бу дәвердә Чинның көньякта Сун (420—479), Чи (479-502), Ляң (502-557), Чен (557—589), төньякта Төньяк Вей (386-534), Көнчыгыш Вей (534-550). Төньяк Чи (550-577), Көнбатыш Вей (535-557), Төньяк Дҗоу (550-581) кебек дәүләтләр пәйда булганнар. 581 елд суй династиясе Кыйтаны яңадан берләштерә. 618 елда хакимияткә Таң династиясе килә. Соң (Сун) династиясе (
960
1279
) дөньяда иң беренче булып, кәгазь акчаларны чыгара башлый.
Төньяк һәм төньяк-көнбатышта Кытай территориясенең шактый өлешен
Ляо
киданьнар дәүләте,
Ся
тангытлар дәүләте басып алды. Соң империясе бу дәүләтләргә
көмеш
вә
ефәк
белән түләп торган.
13 гасырда Кытай әкренләп монголлар тарафыннан басып алынган.
1271 елда
монголларның җитәкчесе Хубилай Юань династиясенә нигез салган.
1386 елда
озак дәвам иткән көрәш нәтиҗәсендә Юань династиясе бәреп төшерелә һәм хакимияткә Миң династиясе килә.
16 гасырда Кытайда аурупалылар пәйда булганнар. 1557 елда
Португалия
Чинның Аомынь территориясен
иҗарәгә
алынган.
17 гасыр башында манҗур һөҗүмнәре нәтиҗәсендә Кытай кризиска юлыкты.
1628
1645
еллардагы крестьяннәр сугышы нәтиҗәсендә Миң династиясе урыныннан төшерелгән. Кытайны манҗур баскынчылары басып алдылар. Хакимият манҗурларның Чиң (Цин, 1644—1911) династиясе кулына үтте.
Яңа тарих
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
1937 елда
Япония Чинның күпчелек территорияләренә керә һәм
япон-чин сугышын
башлый.
1937 елның
8 августны
— Японнар Ханбалыкны басып ала.
Моннан соң
АКШ
Япониягә икътисадый
эмбаргоны
белдерә
1949 елның 1 октябрендә Кытай Халык Республикасы игълан ителә, Кытай тарихи үсешнең яңа стадиясенә аяк баса.
1982 елның 29 апрелендә Кытай халык саны бер миллиардны узды.
Сәясәт
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Административ бүленеш
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Кытай 22
провинциягә
бүленгән, Тайвань 23нче буларак санала. Шулай ук
милли азчылыклар
яшәүче
автоном район
үзәккә
буйсынучы
шәһәр
һәм 2 махсус административ район бар.
Провинцияләр (22/23)
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
яңарт
SPARQL
сурәтләр тап
Бу исемлек
Wikidata
мәгълүматларына нигезләнә һәм периодик рәвештә
робот
тарафыннан яңартылып тора. Исемлекне кулдан яңарту өчен уң яктагы
яңарт
ка басыгыз.
Исемлек өлкәсе эченә кертелгән барлык төзәтмәләр киләсе яңарту белән бетереләчәк!
харита сурәте
Исем
рәсми исем
башкала
мәйдан
кулланылган тел
Liaoning
zh-hans:辽宁省
ru:провинция Ляонин
Шеньяң
145900
көньяк маңгул теле
Маньчжур теле
Чиңхәй
zh-cn:青海省
Xining
696700
Вутун теле
Kangjia
Amdo Tibetan
кхам тибет теле
казакъ теле
Bonan
Көнчыгыш югур теле
Цат теле
Салар теле
Monguor
Гәнсу
zh-cn:甘肃省
ug:گەنسۇ ئۆلكىسى
ru:провинция Ганьсу
Lanzhou
454000
Baima
Choni
көньяк маңгул теле
Jin
Amdo Tibetan
казакъ теле
уйгыр теле
Dongxiang
Bonan
Көнчыгыш югур теле
Сары уйгыр теле
Салар теле
Monguor
Хенань
zh-cn:河南省
Zhengzhou
167000
Jin
Сычуань
zh:四川省
Чыңду
485000
Baima
Gyalrong
стандарт кытай теле (путуңхуа)
Choyo
A-Hmao
Muya
Naluo
Choni
Guiqiong
Lavrung
Aluo
Ersu
Хмонг теле
Bouyei
Lisu
Amdo Tibetan
Northern Qiang
Southern Qiang
кхам тибет теле
Horpa
Namuyi
Lipo
Мандарин кытай теле
Tai Nüa
Zhaba
Shixing
хакка теле
Nuosu
Northern Pumi
Hmong Njua
Narua
Stodse
Wuding-Luquan Yi
Хейлуңҗаң
zh-cn:黑龙江省
Харбин
454800
Oroqen
көньяк маңгул теле
Даур теле
Эвенк теле
Маньчжур теле
Guangdong
zh:广东省
Гуаңҗу
179800
кантон теле
Biao
Iu Mien
She
юе теле
Dzao Min
Eastern Hongshuihe Zhuang
көньяк мин теле
хакка теле
Jiangsu
zh-cn:江苏省
zh:江苏省
Нәнҗиң
98285
стандарт кытай теле (путуңхуа)
Мандарин кытай теле
ву теле
Чжэцзян провинциясе
zh-cn:浙江省
Хаңҗу
101800
Huizhou Chinese
көнчыгыш мин теле
Northern Min
көньяк мин теле
ву теле
Hebei
zh-cn:河北省
Shijiazhuang
187240
көньяк маңгул теле
Jin
Маньчжур теле
Anhui
zh-cn:安徽省
Hefei
139000
Huizhou Chinese
ган теле
ву теле
Фуҗиян
zh-cn:福建省
Fuzhou
121400
Min Zhong
Pu-Xian Min
көнчыгыш мин теле
Northern Min
көньяк мин теле
хакка теле
ган теле
ву теле
Хәйнән
zh-cn:海南省
Haikou
33920
кантон теле
Ли теле
Cun
юе теле
Бе теле
Jiamao
Amdo Tibetan
көньяк мин теле
хакка теле
Цат теле
Danzhou dialect
Junjiahua
Mienic
Yunnan
zh-cn:云南省
Kunming
394100
Buyuan Jinuo
Youle Jinuo
Southern Bai
Central Bai
Kaduo
Katso
стандарт кытай теле (путуңхуа)
Mang
Sani
Qabiao
A-Hmao
Wa
Iu Mien
Muda
Micha
Axi
Azha
Moji
Azhe
Tai Ya
Muzi
Pa-Hng
Blang
Bumang
Naluo
Zokhuo
Dai Zhuang
Paha
Bit
Sangkong
Phupha
Enu
Zauzou
Pholo
Phola
Ache Yi
Samatao
Samei
Gepo
Bugan
Awu Yi
Hlersu
Sui
Sanie
Hu
Tai Hongjin
Sonaga
Tai Dón
Man Met
Tholo
Thopho
Khlula
Aluo
Kathu
Akeu
Kon Keu
Kua-nsi
Kuan
Kuamasi
Хмонг теле
Bolyu
Lashi
Lang'e
Lawu
Lamu
Lama Bai
Bouyei
Pa Di
Lolopo
Nusu
Lisu
дулун теле
Limi
тай-дам теле
Lachi
Bu-Nao
Mili
Ачанг теле
Lavu
Akha
кхам тибет теле
Zaiwa
Laomian
Honi
Piyo
Pela
лаху теле
Lipo
Hani
Мандарин кытай теле
Tai Nüa
таи лү теле
кхму теле
Дзингхпо теле
Nuosu
Awa
Langnian Buyang
Northern Pumi
Hmong Njua
Hmong Daw
Southern Pumi
Parauk
Red Gelao
Yerong
White Gelao
Alugu
Panyi Bai
Southern Lolopo
Lopi
Wusa Nasu
Xishanba Lalo
Nisi
Dongshanba Lalo
Eastern Lalu
Western Lalu
Rumai Palaung
E'ma Buyang
Ayizi
Narua
Northern Nisu
Wumeng Nasu
Lahu Shi
Hmong Shua
Wuding-Luquan Yi
Eastern Nisu
Chesu
Kemiehua
Alo Phola
Phala
Ani Phowa
Northwestern Nisu
Phupa
Phuza
Qila Muji
Northern Muji
Southern Muji
Southern Nisu
Southwestern Nisu
Bokha
Labo Phowa
Horned Miao
Hlepho Phowa
Phuma
Shandong
zh-cn:山东省
Jinan
156700
Jilin
zh-cn:吉林省
zh:吉林省
Changchun
187400
көньяк маңгул теле
Маньчжур теле
Hunan
zh-cn:湖南省
Changsha
211836
кантон теле
Waxiang Chinese
стандарт кытай теле (путуңхуа)
Iu Mien
юе теле
Biao Min
Cao Miao
Dzao Min
Hm Nai
Bu-Nao
Kam
Мандарин кытай теле
Xiang Chinese
хакка теле
ган теле
Western Xiangxi Miao
Southern Tujia
Northern Tujia
Northern Dong
Guibei Zhuang
Eastern Xiangxi Miao
Eastern Qiandong Miao
Putonghua
Hubei
zh-cn:湖北省
zh:湖北省
Үһән
185900
стандарт кытай теле (путуңхуа)
Мандарин кытай теле
Xiang Chinese
ган теле
Western Xiangxi Miao
Northern Tujia
Eastern Xiangxi Miao
Shanxi
zh-cn:山西省
Taiyuan
156000
Jin
Guizhou
zh-cn:贵州省
zh:贵州省
Guiyang
176167
Southern Guiyang Hmong
Central Bai
Northern Qiandong Miao
Kim Mun
стандарт кытай теле (путуңхуа)
A-Hmao
Iu Mien
Then
Ai-Cham
Cao Miao
Gejia
Sui
Maonan
Small Flowery Miao
Mak
Хмонг теле
Bolyu
Bouyei
Luopohe Miao
Bu-Nao
Kam
Мандарин кытай теле
Xiang Chinese
Hmong Njua
Hmong Daw
Western Xiangxi Miao
White Gelao
Mulao
Wusa Nasu
Northern Tujia
Central Mashan Hmong
Southern Qiandong Miao
Northern Mashan Hmong
Southern Mashan Hmong
Central Huishui Hmong
Eastern Huishui Hmong
Southwestern Huishui Hmong
Western Mashan Hmong
Northern Guiyang Hmong
A'ou
Qau
Northern Dong
Guibei Zhuang
Wumeng Nasu
Hmong Shua
Southwestern Guiyang Hmong
Eastern Xiangxi Miao
Northern Huishui Hmong
Eastern Qiandong Miao
Horned Miao
Шэньси провинциясе
zh-cn:陕西省
Сиань
205800
Jin
Jiangxi
zh:江西省
Nanchang
166900
стандарт кытай теле (путуңхуа)
Iu Mien
Huizhou Chinese
Northern Min
Мандарин кытай теле
көньяк мин теле
хакка теле
ган теле
ву теле
Taiwan
zh-cn:台湾省
35581
Yi
Автоматик рәвештә яңартылучы исемлек азагы.
Автоном районнар (5)
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
яңарт
SPARQL
сурәтләр тап
Бу исемлек
Wikidata
мәгълүматларына нигезләнә һәм периодик рәвештә
робот
тарафыннан яңартылып тора. Исемлекне кулдан яңарту өчен уң яктагы
яңарт
ка басыгыз.
Исемлек өлкәсе эченә кертелгән барлык төзәтмәләр киләсе яңарту белән бетереләчәк!
харита сурәте
Исем
рәсми исем
башкала
мәйдан
кулланылган тел
Эчке Монголия
zh-cn:内蒙古自治区
mn-mong:ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠡᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠣᠷᠣᠨ
Hohhot
1181104
көньяк маңгул теле
Bargu-Shineken Buriyad
Шеңҗан-Уйгыр автономияле районы
zh-cn:新疆维吾尔自治区
ug-arab:شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونی
Өремче
1664897.17
үзәк тибет теле
көньяк маңгул теле
кыргыз теле
казакъ теле
уйгыр теле
Сибо теле
Әйну теле
Даур теле
Dongxiang
Эвенк теле
Или төркичәсе
Сарыкүл теле
Салар теле
тибет теле
Guangxi
zh-cn:广西壮族自治区
za:Gvangjsih Bouxcuengh Swcigih
Nanning
235001
кантон теле
Northern Qiandong Miao
стандарт кытай теле (путуңхуа)
Chadong
Iu Mien
Then
юе теле
Biao Min
Cao Miao
Sui
Mulam
Lakkja
Хмонг теле
Bolyu
Hm Nai
Bu-Nao
Kam
Мандарин кытай теле
вьет теле
Kiong Nai
Younuo
Xiang Chinese
хакка теле
Western Xiangxi Miao
Yerong
Biao Mon
Wusa Nasu
Northern Dong
Hmong Shua
Eastern Xiangxi Miao
Central Hongshuihe Zhuang
Ниңчә-Хуэй автономияле районы
zh-cn:宁夏回族自治区
Yinchuan
52188
көньяк маңгул теле
Тибет автоном төбәге
zh-cn:西藏自治区
bo:བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས།
en:Tibet Autonomous Region
sk:Tibetská autonómna oblasť
Lhasa
1228400
үзәк тибет теле
Amdo Tibetan
кхам тибет теле
тибет теле
Автоматик рәвештә яңартылучы исемлек азагы.
Үзәккә буйсынучы шәһәрләр (4)
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
яңарт
SPARQL
сурәтләр тап
Бу исемлек
Wikidata
мәгълүматларына нигезләнә һәм периодик рәвештә
робот
тарафыннан яңартылып тора. Исемлекне кулдан яңарту өчен уң яктагы
яңарт
ка басыгыз.
Исемлек өлкәсе эченә кертелгән барлык төзәтмәләр киләсе яңарту белән бетереләчәк!
харита сурәте
Исем
рәсми исем
башкала
мәйдан
кулланылган тел
Шаңхай
zh-cn:上海市
Huangpu District
6341
ву теле
Shanghainese
Чуңчиң
zh-cn:重庆市
Yuzhong District
82403
Western Xiangxi Miao
Northern Tujia
Eastern Xiangxi Miao
Nanjing
Guangzhou Direct-controlled Municipality
Үһән
Нәнҗиң
zh-cn:南京市
Xuanwu District
6587.02
Пекин
zh-cn:北京市
Tongzhou District
16410.54
Jin
Маньчжур теле
Тиәнҗин
zh-cn:天津市
Hexi District
11920
Shenyang
Автоматик рәвештә яңартылучы исемлек азагы.
Махсус административ район (2)
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
яңарт
SPARQL
сурәтләр тап
Бу исемлек
Wikidata
мәгълүматларына нигезләнә һәм периодик рәвештә
робот
тарафыннан яңартылып тора. Исемлекне кулдан яңарту өчен уң яктагы
яңарт
ка басыгыз.
Исемлек өлкәсе эченә кертелгән барлык төзәтмәләр киләсе яңарту белән бетереләчәк!
харита сурәте
Исем
рәсми исем
башкала
мәйдан
кулланылган тел
Һоң Коң
zh:中華人民共和國香港特別行政區
en:Hong Kong Special Administrative Region of the People's Republic of China
zh:香港
en:Hong Kong
Victoria
1105.69
1649.34
2755.03
инглиз теле
кантон теле
стандарт кытай теле (путуңхуа)
юе теле
Hong Kong Sign Language
Мандарин кытай теле
Macau
zh:中華人民共和國澳門特別行政區
pt:Região Administrativa Especial de Macau da República Popular da China
Municipality of Macau
115.3
стандарт кытай теле (путуңхуа)
Мандарин кытай теле
кантон теле
юе теле
Макан теле
португал теле
Автоматик рәвештә яңартылучы исемлек азагы.
Икътисад
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Кытай Халык Республикасының үзенчәлеге шунда: алар
сәнәгать
җитештерүе, фермер һәм шәхси хуҗалыкларны техник яктан тәэмин итүдә
авыл хуҗалыгы
техникасы һәм инвентарьларны поставкалауда алга киткән. Узган гасырның 70нче елларында Кытай, җиргә дәүләт хуҗа булган шартларда һәм хөкүмәт ярдәме күрсәтелгәндә, хуҗалык итүнең кече формаларын үстерү юнәлешендә зур казанышка иреште.
Янцзы
елгасыннан төньяктарак
бодай
игәләр. Төньяк-көнчыгышта —
кытай борчагы
, шулай ук
тарының
бер төре —
гаолян
үстерәләр. Аның орлыгын азык буларак кулланалар. Әлеге вакытта Кытайда 500 миллион тонна
ашлык
җитештерелә. Ашлык культураларының уңышын күтәрүдә яңа технологияләр яхшы нәтиҗә бирә. Дәүләт ярдәмен тоеп, җирдә хезмәт итүче Кытай крестьяннары илнең азык-төлек бәйсезлеген тәэмин итә алды.
Кытайның куәтле сәнәгать потенциалы товарларны күпләп чит илләргә сату мөмкинлеге бирә. Кытай товарларын
АКШка
экспортлау
күләме — 398 миллиард, ә
БРИКС
илләренә нибары 141 миллиард доллар тәшкил итә. Һәм, әлбәттә, БРИКСтагы илләрнең “Зур җиде”гә берләшкән илләргә экспорт күләме елдан-ел артуы да игътибарга лаек. Бу сумма 1,1 триллион доллар тәшкил итсә, эчке әйләнештәгесе 596 миллиард доллардан артмый.
Халык
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Иң зур шәһәрләре – Чунцин,
Шаңхай
, Чыңду,
Харбин
Тяньцзинь
, Шиндзяджуан,
Ухань
, Чиңдау,
Гуанджоу
Кытай – күпмилләтле ил. Анда 56 милләт яши:
хань
монгол
татар
, хуэй, тибет,
уйгыр
, мяо, ийц, джуан, буитя,
корея
, маньджур, дунц, яотян,
салар
һ.б. милләтләр. Хань (кытай) милләте – 92 процент. Барлык милләтләр дә, саннары күпме булуга карамастан, тигез хокуклы итеп санала.
Дин
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Кытай рәсми рәвештә атеистик дәүләт булып тора һәм үз халкының дине буенча мәгълүматлар бирми. Шул сәбәпле дини демография буенча төгәл мәгълүматлар юк. Кытай Конституциясе дин тоту иреген гарантияли. Рәсми теркәлмәгән теләсә нинди дини оешма дәүләт тарафыннан эзәрлекләүгә дучар була. Кытай халкының 85
% ы дингә ышана, 15
% ы үзләрен атеист дип саный.
Соңгы мең ел эчендә кытай мәдәнияте күп кенә дини агымнарның йогынтысына дучар була.
Даочылык
буддачылык
һәм
конфуцийчылык
илнең «өч тәгълиматы» булып санала. Әлеге өч дин халык дине формасында бөтен ил буенча таралган.
Диннәрнең иң таралганнары –
Даочылык
буддачылык
конфуцийчылык
ислам
католиклык
. Диннәр Конституция һәм закон ярдәмендә саклана.
Бәяләүләр буенча, халыкның 2-3
% ы —
мөселманнар
христианнар
% тәшкил итә.
Буддизмны
Кытай халкының 10-18
% ы якын итә. 30
% тан артык
кытайлы
җирле халык диннәрен куллана
10
11
Һинд дине
Кытайда азчылык тарафыннан тотыла. Әлеге дин хәзерге кыйтга Кытайда бик чикләнгән таралышлы, ләкин археологик дәлилләр Индуизмның
урта гасырлар
Кытаенда булганын раслый.
Кытайда ислам динендәге ун милләт халкының саны якынча 18 млн кеше тәшкил итә. Аларга
башкортлар
уйгырлар
казакълар
татарлар
кыргызлар
үзбәкләр
, дунсян,
таҗиклар
, хуэй мөселманнары керә. Кытай мөселманнары, нигездә,
хәнәфи мәзһәбендәге
сөнниләр
, таҗиклар —
шигый
-исмәгыйлиләр.
Кытай халык университетының
(ингл.)
татар.
социологик тикшеренү үзәге 2013 елдан 2015 елга кадәр үткәргән (31 төбәктән 4382 дин тотучыны) сораштыру нәтиҗәсендә, «ислам — Кытай яшьләре арасында иң киң таралган дин» дигән нәтиҗә чыгарылган. Тикшеренү мәгълүматлары буенча, 30 яшькә кадәрге
кытайларның
22,4
% ы үзен мөселман дип саный.
Вэй Дедун, Кытай халык университетының фәлсәфә мәктәбенең буддизм тикшеренүләре профессоры:
Кытайлылар арасында мөселман яшьләре саны буддистлар һәм католикларныкыннан югарырак булуның сәбәбе: ислам тарафдарларының күбесе этник азчылыкка карый, аларның хатын-кызлары еш кына берничәшәр бала таба, балалары да ислам динен кабул итә
12
Кытайда ислам
Кытайда индуизм
Дәүләт корылышы
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Чин — халык җөмһүрияте. Гамәлдәге конституциясе
1988 елның
4 декабрендә кабул ителгән; 1988, 1993, 1999 елларда аерым төзәтүләр кертелгән. Конституциягә күрә, Бөтенкытай халык вәкилләре мәҗлесе (БХВМ) — дәүләт хакимиятенең иң югары органы. БХВМ дәүләт башлыгын — КХҖ рәисен һәм аның урынбасарларны сайлый. Канун чыгаручы хакимиятне БХВМ гамәлгә ашыра. БХВМ провинция, автоном район, үзәккә буйсынучы шәһәрләр һәм кораллы көчләр тарафыннан сайланган депутатлардан гыйбарәт. БХВМның даими эшләүче органы — Даими кәмитит. БХВМ вәкаләт мөддәте 5 ел. Башкарма хакимиятне Дәүләт шурасы (хөкүмәт) гамәлгә ашыра. Ул БХВМ һәм аның даими комитеты алдында хисәп тота. Дәүләт шурасының вәкаләт мөддәте — 5 ел.
Кораллы көчләр
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Кытай солдаты. 2008 ел
Төп мәкалә
Кытайның халык-азатлык армиясе
Бу бүлектә мәгълүмат искергән.
Сез
проектны яңартып
, шуннан соң әлеге калыпны алып атып, аңа ярдәм итә аласыз.
Кытайның
кораллы көчләре
дөньяда сан ягыннан иң зурлардан дип санала. Ул
атом-төш
һәм ракета державасы булып тора.
Кытайның халык-азатлык армиясендә
(КХАА) 2,5 млн кеше исәпләнә.
Соңгы еллардагы көчле модернизация нәтиҗәсендә Кытайның кораллы көчләре якын киләчәктә иң заманча корал булдырачак
13
Искәрмәләр
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
; чыгару датасы: 2022.
"World Plugs"
; архивлау датасы: 6 февраль 2018; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе; архивка URL сылтама:
Бөек дәүләт, мәңгелек халык
No Choice But War: the United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific. — McFarland, 1995. —
ISBN 0-7864-0141-9
Башкортстан — инвестицияләр мәйданы
, archived from
the original
on 2016-03-05
, retrieved
2015-11-13
China Religion, Economy and Politics
(ингл.)
全球国家及城市可靠翔实的人口数据和信息 (China Population Information and Research Center)
2010 елның 15 март көнендә
архивланган
(кыт.)
(ингл.)
National Bureau of Statistics of China
(ингл.)
UN World Population Prospects (2019 Revision)
. United Nations population estimates and projections
(ингл.)
Yuen Yeuk-laam
Religious Chinese are younger: report.
Global Times, 8.07.2015
(ингл.)
АКШ күзләве: Кытай тиздән кораллануда иң алдынгы ил булачак
Чыганаклар
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Бөек белән гади янәшә (Беләсезме?) – № 22-23 (11736), 21 февраль, 2012
2014 елның 11 апрель көнендә
архивланган
Сылтамалар
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Тематик сайтлар
ORCID
Ачык Төргәк Проекты
Сүзлекләр һәм энциклопедияләр
Зур каталон
Зур Россия
Брокгаузның һәм Ефронның
Сытинның хәрби
Яһүди Брокгаузның һәм Ефронның
Кыска яһүди
Кечкенә Брокгаузның һәм Ефронның
Британника (11-th)
Британника (онлайн)
Catholic (1907—13)
Швейцария тарихи
Норматив контроль
BNE
XX4575410
BNF
11936107m
CiNii
DA03321838
GND
4009937-4
ICCU
RAVV058306
LCCN
n79091151
LNB
000040380
NDL
00573772
NKC
ge131732
NLA
35028009
PTBNP
402048
SUDOC
027633179
VIAF
132441531
Бу теманың Татнет ресурсларында яктыртылуы
Мәгълүмат агентлыклары
Tatar-inform.tatar
» сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
Татарстан ММЧлары
«Безнең гәҗит»
сайтындагы
мәкаләләр җыентыгы
«Ватаным Татарстан» газетасы
сайтындагы
мәкаләләр җыентыгы
Интертат
сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
«Мәдәни Җомга» газетасы
сайтындагы
мәкаләләр җыентыгы
Сөембикә
» журналы сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
Татарстан
» телерадиокампаниясе сайтында
татарча материаллар исемлеге
Татарстан — Яңа Гасыр
» телерадиокомпаниясе сайтындагы
татарча мәкаләләр исемлеге
Татар телле
Россия күләм ММЧлары
Федераль һәм халыкара дәрәҗә көн тәртибен яктыртып торучы ресурслар бар микән?
Татар телле
чит ил ММЧлары
Азатлык радиосы
сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
TRT-TATAR радиосы
сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
Татарстанның муниципаль
татар телле ММЧлары
Әлмәт таңнары
» газетасы сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
«Бөгелмә авазы»
газетасы сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
Заман сулышы
» газетасы сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
«Кайбыч таңнары» газетасы
сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
Минзәлә
» газетасы сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
Мөслим-информ
» сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
Саба таңнары
» газетасы сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
Түбән Каманың «
Туган як
» газетасы сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
«Шәһри Казан» газетасы
сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
«Шәһри Чаллы» газетасы
сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
Татар телле
Россия төбәк ММЧлары
Авыл таңнары
» газетасы сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
«Кызыл таң» газетасы
сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
Тәтешле хәбәрләре
» газетасы сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
Тематик ресурслар
Белем.РУ
» сайтындагы
мәкаләләр исемлеге
Бөтендөнья татар конгрессы
» сайтындагы
татарча мәкаләләр исемлеге
Гыйлем.tatar
» порталындагы
материалларда очравы
Матбугат.ру
» сайтындагы
материалларда очравы
Сәләт
» сайтындагы
язмаларда очравы
Tatarica энциклопедияcе
» сайтындагы
татарча мәкаләләр исемлеге
Татарстан китап нәшрияты
» сайтындагы
материалларда очравы
Шулай ук карагыз
үзгәртү
вики-текстны үзгәртү
Азия илләре
Азәрбайҗан
Әрмәнстан
Әфганстан
Бангладеш
Бәхрәйн
Берләшкән Гарәп Әмирлекләре
Бруней
Бутан
Вьетнам
Гөрҗистан
Гыйрак
Исраил
Индонезия
Иран
Йәмән
Казакъстан
Камбоҗа
Катар
Кипр
Көньяк Корея
Төньяк Корея
Көнчыгыш Тимор
Күвәйт
Кыргызстан
Кытай
Лаос
Лөбнан
Малайзия
Мальдивлар
Мисыр
Монголия
Мьянма
Непал
Оман
Пакьстан
Русия
Сингапур
Согуд Гарәбстаны
Сүрия
Таҗикстан
Таиланд
Төрекмәнстан
Төркия
Үзбәкстан
Үрдүн
Филипин
Һиндстан
Шри-Ланка
Япония
Танылмаган дәүләтләр
һәм башка территорияләр:
Абхазия
Вазиристан
Гыйрак Көрдстаны
Көньяк Осетия
Кытай Җөмһүрияте
Таулы Карабах
Төньяк Кипр
Фәлистыйн
Шан Дәүләте
Өлеше
Аурупада
Күбесенчә
Африкада
Чыганак —
Төркемнәр
Викимәгълүматка нигезләнгән исемлекләр
Википедия:Яңарту өчен мәкаләләр
Азия илләре
Кытай
Җөмһүриятләр
Яшерен төркемнәр:
Калыпны чакыруда кабатлана торган аргументлар кулланган битләр
Тылсымлы ISBN сылтамаларын кулланучы битләр
Хариталы битләр
Кытай
Яңа тема өстәү
US