Życie – Wikipedia

Życie – Wikipedia
Pōdź kaj inhalt
Ze Wikipedia
Tyn artikel je narychtowany we
ślabikŏrzowym zŏpisie
ślōnskij gŏdki.
Życie (Biota/Vitae/Eobionti)
Rośliny w gōrach
Ruwenzori
Uganda
Systymatyka
Dōmyny
krōlestwa
Życie na Ziymi:
Życie bezkōmōrkowe
Wirusy
Wirojidy
Życie kōmōrkowe
Prokariōnty
Dōmyna:
Bakteryje
Krōlestwo:
Eubakteryje
Dōmyna:
Archeōny
Dōmyna:
Eukariōnty
Krōlestwo:
Rośliny
Krōlestwo:
Hacrobia
Krōlestwo:
Stramenopile
Krōlestwo:
Alweolaty
Krōlestwo:
Rhizaria
Krōlestwo:
Excavata
Krōlestwo:
Apusozoa
Krōlestwo:
Amoebozoa
Krōlestwo:
Holomycota
Krōlestwo:
Holozoa
Multimydia na Commons
Życie roślinne (Waitakere Ranges)
Podwodny świat
Morza Czerwōnego
Życie cechuje
symetryjŏ
Artystycznŏ wizyjŏ życiŏ na Ziymi (
Gaja
Życie
gr.
βίος, bios
) we
biologiji
mŏ dwie, zwiōnzane ze sobōm definicyje:
zbiōr
procesōw żywobyciowych
– swojistych, wysoko zôrganizowanych
funkcjōnalnie
(w raje i nece),
zmian fizycznych
reakcyji chymicznych
, co zachodzōm w
ôtwartych termodynamicznie
, wyôdrymbniōnych z
ôbtoczyniŏ
układach fizycznych
(co dycki zawiyrajōm
kwasy nuklejinowe
biołka
, podle sztandu terŏźnyj
wiedze
), zbudowanych
morfologicznie
(ô
hierarchicznyj
strukturze
), co skłŏdajōm sie z jednyj abo wielu
kōmōrek
ôrganizmach
stworzyniach
) jak tyż swojistych zjawisk biologicznych, co zachodzōm z udziałym tych ôrganizmōw – co istniyjōm na
Ziymi
, a możno tyż na inkszych
planetach
włŏsność ôkryślōnych
układōw fizycznych
(→
ôrganizm
ōw), co w nich zachodzōm
procesy żywobyciowe
W czasie cołkij historyje powstała moc teoryji, co ôdwołujōm sie do życiŏ, m.in.
materializm
hilymorfizm
witalizm
. Mimo to, zdefiniowanie życiŏ tyż terŏźnie je problymym dlŏ uczōnych i filozofōw
10
Nojmyńszŏ jednostka życiŏ to je
ôrganizm
. Ôrganizmy mogōm skłŏdać sie z jednyj abo wiyncyj
kōmōrek
, przechodzōm
metabolizm
, utrzimujōm
homeostazã
, mogōm
rōść
, ryagujōm na
zachynty
rozmnŏżajōm sie
płciowo
abo
bezpłciowo
), jak tyż, drōgōm
ewolucyje
, dopasowujōm sie do strzodowiska, co je ôbtŏczŏ w czasie dalszych
gyneracyji
11
. We
biosferze
Ziymie
idzie znojś moc roztōmajtych ôrganizmōw, co jejich życie ôpiyrŏ sie na
wōnglu
jak tyż
wodzie
. Ôrganizmy dzielōm sie m.in. na
rośliny
zwiyrzynta
grziby
protisty
archeōny
bakteryje
. Kryteria życiŏ w niykerych przipadkach bywajōm niyjednoznaczne, beztōż, w zależnie ôd zdrzōdła, stworzynia take jak
wirusy
wirojidy
abo
sztuczne życie
sōm niezaliczane do ôrganizmōw żywych.
Abiogyneza
to naturalny proces żywobyciowy, co zachodzi we materyji, co niy żyje, bp. we
zwiōnzkach ôrganicznych
. Wiek Ziymie wynosi kol. 4,54 mld lŏt
12
13
, jednak nojstarsze formy życiŏ ziymskigo powstały aby 3,5 mld lŏt tymu
14
15
16
eoarchajiku
, jak twardniała
szkorupa ziymskŏ
. Nojstarszym fizycznym świŏdectwym istniyniŏ życiŏ na Ziymi je
biogynny
grafit
pobrany ze
skoł metaôsadowych
, co powstały 3,7 mld lŏt tymu w
zachodnij Grynlandyji
17
jak tyż skamiyniałości
maty drobnoustrojowyj
(ang.
microbial mat
) znojdziōnyj we
piŏskowcu
w zachodnij
Australiji
18
19
. Moc teoryji, takich jak bp.
Wielke Bōmbardyrowanie
, sugeruje, iże życie na Ziymi mogło być jeszcze wcześnij
20
. Jak ôdwołować sie do podszukowań z 2015 roku, życie na Ziymi mogło być 4,1 mld lŏt tymu
21
; przi ôdwołowaniu sie jednak do inkszych podszukowań, mogło być już 4,25 mld lŏt tymu
22
, abo nawet 4,4 mld lŏt tymu
23
. Podle jednego z badŏczy, „jeźli życie na Ziymi powstało za doś wartko, to może ôno być powszechne we
wszechświecie
21
Mechanizm, co dziynki niymu powstało życie na Ziymi, ôstŏwŏ niyznōmy, chociŏż powstała moc hipotez, co go tykajōm. Życie, ôd czasu jego postaniŏ, rozwinyło sie w wielu formach, co ôstały
sklasyfikowane
i podzielōne na jednoski zwane
taksōnami
. Ôrganizmy żywe mogōm żyć i prosperować w wielu warōnkach. Mimo to, rachuje sie, iże spostrzōd 5 mld zortōw, co zamiyszkowały Ziymiã w czasie cołkij jeji historyje, wymarło kol. 99%
zortōw
24
25
26
. Rachuje sie, iże liczba zortōw, co terŏźnie żyjōm na Ziymi to 10–14 mln
27
, z czego do tyj pory ôstało udokumyntowanych 1,9 mln
28
Jak ôdwołać sie do hipotezy
panspermije
, życie mikroskopijne – rozkludzane ôd
meteoryt
ōw,
planetojidōw
i inkszych
małych ciał Układu Słōnecznego
– może być tyż w inkszych miyjscach we Wszechświecie
29
. Chociŏż znōme je nōm jyno życie, co istniyje na Ziymi, je możliwe, iże je tyż
życie pozaziymske
. Projekty naukowe, take jak
SETI
, poszukujōm
sygnałōw radyjowych
w przestrzyni kosmicznyj, co mogły ôstać wysłane ôd pozaziymskich cywilizacyji.
Definicyjŏ
edytuj
edytuj zdrzōdło
Prōby ôkryślyniŏ, czym je życie, bōły podjynte, bo definicyjŏ życiŏ je przidajnŏ w podszukowaniach nad
powstaniym życiŏ
i w rozwŏżaniach nad ewyntualnym
życiym pozaziymskim
(w
egzobiologiji
).
Klarowne zdefiniowanie życiŏ to je wyzwanie dlŏ uczōnych i filozofōw
30
31
32
33
. Je to ciynżke, bo po czyńści życie je proces, a niy czystŏ substancyjŏ
34
. Definicyjŏ życiŏ musi być tak ôgōlnŏ, coby ôbyjmować tak wszyjske znane nōm formy życiŏ, jak i pozaziymske formy życiŏ, inksze ôd tych, co zamiyszkujōm Ziymiã
35
36
37
Cechy życiŏ
edytuj
edytuj zdrzōdło
Terŏźne rozumiynie życiŏ je blank ôpisowe, bo niy je klarownŏ definicyjŏ życiŏ. Życie je uwŏżane za znak czegoś, co wykazuje wszyjske abo czyńść takich znakōw:
38
Homeostaza
− zdolność regulacyje strzodowiska wnyntrznego w taki spusōb, coby utrzimować jego parametry przi stałych wertach; dlŏ przikładu tymperatura naszego ciała je zmyńszanŏ bez pocynie jak tyż stynżynie elektrolitōw.
Hierarchijŏ
− skłŏdanie sie z jednyj abo wiyncyj
kōmōrek
− bazowych jednostek życiŏ.
Metabolizm
− umiana ynergije bez przerobiynie substancyji chymicznych i ynergije na skłŏdniki kōmōrkowe (
anabolizm
) jak tyż rozpŏd materyje ôrganicznyj (
katabolizm
). Istoty żywe potrzebujōm
ynergije
do utrzimowaniŏ stałych wertōw strzodowiska wnyntrznego (homeostaza) jak tyż tworzyniŏ inkszych zjawisk zwiōnzanych z życiym
36
Wzrōst
− utrzimowanie werty anabolizmu na wyższym poziōmie aniżeli werta katabolizmu. U ôrganizmu, co sie rozwijŏ, powiynkszŏ sie kożdŏ jego tajla.
Adaptacyjŏ
– kōnszt przistosowowaniŏ sie ôrganizmu do nowych warōnkōw z upływym czasu. Je podstawōm procesu
ewolucyje
; je sztalowany bez
erbowanie
i dietã ôrganizmu, a tyż faktory zewnyntrzne.
Reakcyjŏ na
zachynty
– może przibierać mocka form, ôd kōntrakcyje
ôrganizmu jednokōmōrkowego
po kōntakcie z zewnyntrznōm substancyjōm chymicznōm do raje reakcyji, co ôbyjmujōm wszyjske zmysły
ôrganizmu wielokōmōrkowego
. Ta ôdpowiydź je wyrażanŏ we formie ruchu; bp. liście roślin, co rosnōm ku światłu (
fototropizm
) jak tyż
chymotaksyjŏ
Rozmnŏżanie
– kōnszt wytwŏrzaniŏ nowych jednostek żywobyciowych:
bezpłciowo
, bez jedyn ôrganizm ôjcowski, abo
płciowo
bez dwa ôrganizmy ôjcowske
39
40
Składowanie
informacyje
- posiadanie informacyji ô ôrganiźmie, kerŏ keruje jego funkcyjami żywobyciowymi
41
Te słożōne procesy zwane sōm
funkcyjami fizjologicznymi
Ôziym znakōw życiŏ Tibora Gánti
edytuj
edytuj zdrzōdło
Tibor Gánti
zapropōnowoł taki zbiōr warōnkōw, kere winiyn społniać systym, by uznać go za ôrganizm żywy:
Cechy kōnieczne
edytuj
edytuj zdrzōdło
Cechy kōnieczne, by dany ôbiekt uznać za żywy:
je wyôdrymbniōny ze świata zewnyntrznego
posiadŏ
metabolizm
je wewnyntrznie sztabilny, zo znaczy cechuje go
homeostaza
posiadŏ podsystym przechowowaniŏ i przetwŏrzaniŏ informacyji, przidajny dlŏ reszty systymu
procesy we postrzodku systymu żywego sōm regulowane
Znaki potyncjalne
edytuj
edytuj zdrzōdło
Cechy, co niy sōm kōnieczne, by systym uznać za żywy, ale kōnieczne, by zachodziōł proces życiŏ na srogszõ skalã:
ôbiekt żywy musi mieć zdolność do wzrōstu i rozmnŏżaniŏ
we
replikacyji
musi zachodzić zmiynność (warōnek ewolucyje)
ôbiekt musi być
śmiertelny
Cechy kōnieczne definiujōm ôrganizm żywy za autōnōmicznõ strukturã, cechy potyncjalne za to ôdpadajōm redukcjonistycznyj definicyji życiŏ, tykajōm tōż procesu życiŏ.
Alternatywy
edytuj
edytuj zdrzōdło
Coby ôddać minimalnõ liczbã przidajnych zjawisk, zapropōnowanych bōło moc inkszych biologicznych definicyji życiŏ
42
, z kerych mocka ôpiyrŏ sie na układach chymicznych.
Biofizycy
spozorowali, iże istoty żywe polygajōm na
negyntropiji
(negatywnyj yntropiji)
43
44
. To znaczy procesy żywobyciowe mogōm być widziane za „ôpōźniynie” spōntanicznyj
dyfuzyje
abo
dyspersyje
wnyntrznyj ynergije
tajleczek
biologicznych
45
. Barzij szczegōłowo, jak ôdwołać sie fizykōw takich jak
John Desmond Bernal
Erwin Schrödinger
Eugene Wigner
abo
John Scales Avery
, życie nŏleży do grupy zjawisk, co sōm układami ôtwartymi abo ciōngłymi, co poradzōm zmyńszać swojã wnyntrznõ
yntropijõ
bez stratã substancyji abo
ynergije swobodnyj
pobiyranyj ze strzodowiska, co ôna na kōńcu ôstŏwŏ ôdciepniyntŏ we rozłożōnyj formie
46
47
48
. Na wyższym szteblu, istoty żywe sōm
układami termodynamicznymi
co posiadajōm zôrganizowanõ strukturã molekularnõ
45
. To ôznaczŏ, iże życie je materyjōm, kerŏ może sie rozmnŏżać i ewoluować ku cylu przetrwaniŏ
49
50
. Stōnd życie to je samostykajōncy ukłŏd chymiczny, co funkcjōnuje tak, jak ôpisuje to
teoryjŏ Darwina
51
52
Inksi przijmujōm pōnkt widzyniŏ, co niy do kōńca je zależny ôd chymije molekularnyj. Jedna z definicyji życiŏ prawi, iże istoty żywe sōm
samozôrganizowane
autopojetyczne
(take, co sie same wytwŏrzajōm). Jednã z wersyji tyj definicyji je wersyjŏ ôd
Stuarta Kaffmana
, co gŏdŏ ô
autōnōmicznym agyńcie
abo
systymie wieloagyntowym
co poradzi kopiować siebie abo inkszych i wykōnać aby jedyn
ôbiyg termodynamiczny
53
Definicyje życiŏ jako zjawiska
edytuj
edytuj zdrzōdło
Nojważniyjszym znakym życiŏ je ciōngłŏ przemiana
materyje
ynergije
miyndzy żywym ôrganizmym a jego ôbtoczyniym, ze utrzimowaniym
homeostazy
, jak tyż talynt do
replikacyje
, powielaniŏ sie, abo tyż
rozmnŏżaniŏ
erbowaniŏ
cech. Do podtrzimowaniŏ przemiany ynergije z ôbtoczyniym potrzebny je stały wkłŏd roboty ze strōny ôrganizmu. Tōż życie to: zespōł procesōw
metabolicznych
, co sie wzajymnie podtrzimujōm, i co zachodzōm we ôrganiźmie żywym abo jego ôsobnych tajlach. Ważnōm cechōm życiŏ, co ôna wywodzi sie z natury procesōw metabolicznych, je zdolność ôrganizmōw żywych do utrzimaniŏ wyższego poziōmu uporzōndkowaniŏ, tōż niższyj
yntropije
aniżeli ôbtoczynie, kosztym spotrzebowaniŏ ynergije.
Podzioł definicyji w zależności ôd poziōmu: nojwyższy (definiowanie życiŏ za globalny fynōmyn), niższy (definiowanie jednostki żywyj); jak tyż nojniższy (rozrōżniynie miyndzy jednostkōm żywōm a umartōm) ôstoł tyż zapropōnowany i ôdpednio sformułowany za
kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie
informacyje
dlŏ życiŏ jako zjawiska,
ôsobny elymynt kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje
dlŏ ôrganizmu żywego, jak tyż
funkcjōnalny, ôsobny elymynt kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje
dlŏ rozrōżniynia miyndzy życiym i śmierciōm
41
Redukcjōnistycznŏ
edytuj
edytuj zdrzōdło
Życie
to systym abo zbiōr elymyntōw zdolnych do
ewolucyje
w synsie biologicznym.
Ta definicyjŏ je faworyzowana ôd niykerych badŏczōw
sztucznego życiŏ
i niykerych
redukcjōnistōw
(bp.
Richard Dawkins
). Krytykuje sie ja ale, iże je za szyrokŏ. Ôbyjmuje bp.
Program kōmputrowy programy kōmputrowe
, co sie same replikujōm (patrz systym
Tierra
).
Prōbōm zawynżyniŏ je definicyjŏ we formie:
życie to zbiōr
autōnōmicznych
replikatorōw zdolnych do ewolucyje
W przipadku życiŏ na Ziymi rolã autōnōmicznych replikatorōw społniajōm
ôrganizmy
żywe, a podlygajōm
ewolucyji
dziynki niydoskōnałyj
replikacyji
Ta definicyjŏ jednak w realnie niy rozwiōnzuje problymōw ôrtodoksyjnych biologōw, bo programy z systymu Tierra sōm autōnōmicznymi replikatorami (co zasiedlajōm systym Tierra, tak jak ôrganizmy żywe synsu stricto zasiedlajōm naszã planetã). Coby ich usatysfakcjōnować, nŏleżałoby wkludzić do definicyje warōnek materialności replikatorōw. Durch ale problymym ôstanie wtynczŏs uznanie za żywõ masziny zdolnyj do wykōnaniŏ swojij zglyndnie akuratnyj kopije.
Za to niykerzi badŏcze sztucznego życiŏ używajōm kapkã akuratniyjszyj definicyje:
Życie to dynamiczne, samoôrganizujōnce sie struktury, zdolne do samopowielaniŏ sie i ewolucyje
. Rōżnica polygŏ na wkludzyniu musu dynamicznego samopowielaniŏ sie struktury. Ôdbiyrŏ to wiynkszości z ôbiektōw baczyń badŏczy sztucznego życiŏ (jak
algorytmy ewolucyjne
abo roztōmajte ôdmiany
Game of Life
) status
żywych
Cybernetycznŏ
edytuj
edytuj zdrzōdło
Życie
to
systym
sprzynżyń zwrotnych ujymnych
podporzōndkowanych nadrzyndnymu sprzynżyniu zwrotnymu dodatniymu. Takŏ
cybernetycznŏ
definicyjŏ życiŏ ôstała zapropōnowanŏ ôd
Bernarda Korzeniewskigo
Termodynamicznŏ
edytuj
edytuj zdrzōdło
Życie
to słożōnŏ
struktura dyssypatywnŏ
, co mŏ zdolność miyjscowego ôdwrŏcaniŏ wzrōstu
yntropije
Amerykōński
fizyk teoretyczny
Lee Smolin
, zdefiniowoł w kategoryjach
termodynamicznych
życie za
samoôrganizujōncy
systym
niyrōwnowŏgowy
, co jego procesami reskyruje program, przechowowany we formie symbolicznyj (
informacyjŏ gynetycznŏ
), zdolny do reprodukcyje, społym z tym programym
54
Z pōnktu widzyniŏ teoryje informacyje
edytuj
edytuj zdrzōdło
Życie
to kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie
informacyje
41
. Podle tyj definicyje jednostki (
ôrganizmy
) żywe majōm cechy swojistego systymu, kerowanego ôd informacyje, i co przetwŏrzŏ informacyjõ, spotrzebowowaniŏ i przekazowaniŏ zawartyj w nim informacyje symantycznyj.
Historyjŏ życiŏ ziymskigo
edytuj
edytuj zdrzōdło
Fanerozoik
edytuj
edytuj zdrzōdło
Fanerozoik
to
eōn
, co trwŏ ôd 541 ±1,0 milijōnōw lŏt do dzisiej
55
. Na fanerozoik skłŏdajōm sie trzi ery:
paleozoik
mezozoik
kynozoik
. Tyn eōn cechuje sie srogim wzrōstym rozmajtości biologicznyj, co zaczōn sie ôd
eksplozyje kambryjskij
Era paleozoicznŏ
edytuj
edytuj zdrzōdło
We erze paleozoicznyj doszło do pŏru ważnych zdarzyń zwiōnzanych ze życiym – idzie do nich zaliczyć m.in. ewolucyjõ słożōnych formōw życiowych, bez kerõ ôrganizmy, co zamiyszkowały suchy lōnd wziōnły używać tlyn za musowy produkt wymŏgany do dychaniŏ. Paleozoik dzieli sie na sześ ôkresōw:
kambr
ôrdowik
sylur
dewōn
karbōn
perm
56
W paleozoiku miały miyjsce sroge zmiany geologiczne, klimatyczne i ewolucyjne. W ôkresie
kambru
zdarziła sie nojwartszŏ i nojszyrszŏ dywersyfikacyjŏ życiŏ we historyji Ziymie, znanŏ za
eksplozyjõ kambryjskõ
. W tym czasie rozwinyła sie srogŏ tajla
zortōw
, co terŏźnie żyjōm, m.in.
ryby
stawonogi
płazy
gady
synapsydy
. Przōdzij te stworzynia zamiyszkowały ôceany, ale w kōńcu tajla z nich przeniosła sie na stały lōnd. W niyskorniyjszyj fazie paleozoiku lōnd ôstoł zdominowany ôd roztōmajtyj zorty formōw życiowych. Kōntynynta ôstały pokryte ôgrōmnymi lasami prymitywnych roślin, co jejich srogŏ tajla przekształciyła sie w pokłady
wōnglŏ kamiynnego
, co terŏźnie je w Europie i wschodnij czyńści Ameryki Pōłnocnyj. We kōńcowyj fazie epoki ôrganizmami, co zdōminowały życie, stały sie sroge i wysoko rozrośniynte zorty gadōw, rozwinyły sie tyż piyrsze rośliny, co żyjōm do dzisiej –
jegliczne
Era paleozoicznŏ skōńczyła sie nojsrogszym masowym wymiyraniym we historyji Ziymie, znōmym za
wymiyranie permske
. Zjawisko bōło na tela dotkliwe, iże życie na lōńdzie ôżywiało sie bez dalsze 30 milijōnōw lŏt; tyn ôkres mōg być ale krōtszy w przipadku życiŏ we morzach.
Kambr
edytuj
edytuj zdrzōdło
Trylobity
Ôkres
kambru
trwoł ôd 541 ±1,0 do 485,4 ±1,9 milijōnōw lŏt tymu
55
. Je piyrszym z sześciu ôkresōw ery paleozoicznyj. W ôkresie kambru zapoczła sie
eksplozyjŏ kambryjskŏ
, co cechuje sie pokŏzaniym sie nojsrogszyj liczby nowych ôrganizmōw w czasie jednego ôkresu. W tym czasie wykształciyła sie srogŏ liczba
glōnōw
, chociŏż
stawonogi
stanowiyły w wodzie srogszõ tajla populacyje. Doszło tyż do wykształcyniŏ hned wszyjskich wodnych
zortōw
, co żyjōm. W kambrze napoczōn sie rozpad superkōntynyntu
Rodinia
, co z niego srogszy part stoł sie tajlōm superkōntynyntu
Gōndwana
57
Ôrdowik
edytuj
edytuj zdrzōdło
Cephalaspis
Ôrdowik
trwoł ôd kol. 485,4 ±1,9 do 443,8 ±1,5 milijōnōw lŏt tymu
55
. W tym ôkresie we srogij liczbie wykształcały sie do dzisioj powszechne zorty ôrganizmōw, m.in. prymitywne ryby,
gowonogi
korale
. Powszechnymi formami życiŏ bōły ale trylobity, ślimŏki i szkorupiŏki. Co ważniyjsze, w ôkresie ôrdowiku doszło do zakolōnizowaniŏ Gōndwany ôd piyrszych stawonogōw. W kōńcowyj fazie ôrdowiku Gōndwana bōła na przestrzyni koła podbiegunowego, a Ameryka Pōłnocnŏ połōnczyła sie z Europōm, czym zawarły Ôcean Atlantycki. Zlodowacynie Afryki dokludziyło do srogigo ôbniżyniŏ poziōmu morza. W wyniku zlodowacyniŏ
Ziymia doimyntnie (abo bezma doimyntnie) ôstała pokrytŏ lōndolodym
, a to dokludziyło do
wymiyraniŏ ôrdowickigo
, co w czasie niego pōmarło kol. 60% wodnych bezkryngowcōw i 25%
familiji
; to wymiyranie je uwŏżane za nojwcześniyjsze masowe wymiyranie i druge nojsrogsze we historyji Ziymie
58
Sylur
edytuj
edytuj zdrzōdło
Sylur
trwoł ôd kol. 443,8 ±1,5 do 419,2 ±3,2 milijōnōw lŏt tymu
55
. W tym czasie skōńczyło sie zlodowacynie, co trwało ôd ordowiku, dziynki czymu powstały lepsze warōnki dlŏ życiŏ na Ziymi. Rozwinyła sie wielkŏ liczba ryb, m.in.
żuchwowcōw
bezżuchwowcōw
jak tyż piyrszych ryb słodkowodnych. Nojrozliczniyjszōm grupōm drŏpieżnikōw ôstŏwały
stawonogi
, m.in.
wielkoraki
. Rozwinyły sie tyż stworzynia,co żyły jyny na lōndzie, take jak
grziby
pajynczŏki
pareczniki
. Rozrost
roślin nŏczyniowych
przizwolōł roztopiyrzić sie na stałym lōndzie inkszym zortōm roślin, co stały sie prekursorami roślinnego życiŏ, co zamiyszkuje powiyrchniã kuli ziymskij. W ôkresie syluru Ziymia dzielyła sie na sztyry kōntynynta:
Gondwanã
(Afryka, Ameryka Połedniowŏ, Australijŏ, Antarktyda, Syberyjŏ),
Lauryncyjõ
(Ameryka Pōłnocnŏ),
Bałtykã
(Pōłnocnŏ Europa) i
Awalōnijõ
(Zachodniŏ Europa). Dźwigniyńcie poziōmu morza dokludziyło do roztopiyrzyniŏ sie mocy nowych zort ôrganizmōw wodnych
59
Dewōn
edytuj
edytuj zdrzōdło
Eogyrinus
Dewōn
trwoł ôd kol. 419,2 ±3,2 do 358,9 ±0,4 milijōnōw lŏt tymu
55
. Tyn ôkres cechuje sie srogōm roztōmajtościōm ryb, co ôbyjmuje ôpancerzōne
Dunkleosteus
jak tyż ryby, co z nich ewoluowały piyrsze
sztworonogi
. Na lōńdzie, w wyniku
eksplozyje dewōńskij
, doszło do srogigo urozmajcyniŏ zortōw roślin – rozwinyły sie piyrsze strōmy i nasiōna. W wyniku tego zdarzyniŏ doszło tyż do urozmajcyniŏ stawonogōw. Dewōn cechuje sie tyż ukŏzaniym sie piyrszych
płazōw
jak tyż wchodym ryb na wiyrch raje pokormowyj. W kōńcowyj fazie dewōnu, w wyniku
wymiyraniŏ dewōńskigo
, pōmarło 70% zortōw, co ôznaczŏ, iże to zdarzynie bōło drugim nojsrogszym wymiyraniym we historyji Ziymie
59
Karbōn
edytuj
edytuj zdrzōdło
Dimetrodōn
Karbōn
trwoł ôd kol. 358,9 ±0,4 do 298,9 ±0,15 milijōnōw lŏt tymu
55
. We wczesnyj fazie karbōnu postrzedniŏ tymperatura na Ziymi wynosiyła 20
°C, ale w jego postrzodkowyj fazie postrzedniŏ tymperatura spadła do kol. 10
°C.
60
Srogŏ tajla powiyrchnie Ziymie bōła pokrytŏ tropikalnymi barzołami, a ze strōmōw, co żyły w tym czasie, powstoł używany terŏźnie wōngel kamiynny. Nojpewnij nojsrogszōm ewolucyjōm w tym czasie bōł rozrost jajec ôwodniowych, co przizwolyło płazōm przeniyś sie w głōmb lōndu i stać sie dōminujōncōm
grōmadōm
podtypu
kryngowcōw
. Ôkrōm tego, na barzołach karbōnu rozwinyły sie piyrsze
gady
synapsydy
. W ôkresie karbōnu utramyntnie ôchłōdzoł sie klimat, co na przełōmie permu i karbōnu dokludziyło do zlodowacyniŏ Gōndwany, co jeji niymałŏ tajla w tym czasie bōła na kole podbiegunowym
61
Perm
edytuj
edytuj zdrzōdło
Perm
trwoł ôd kol. 298,9 ±0,15 do 252,17 ±0,06 milijōnōw lŏt tymu i bōł ôstatnim ôkresym paleozojiku
55
. We poczōntkowyj fazie permu doszło do połōnczyniŏ sie wszyjskich kōntynyntōw, co stworziło superkōntynynt
Pangea
jak tyż jedyny wtynczŏs ôcean
Panthalassa
. Ziymia w tym czasie bōła barzo suchŏ. Klimat postrzodkowyj Pangei cechowoł sie surowymi burlami roku, co bōło sprawiōne chybōm wpływu ôceanu na tã tajla kōntynyntu. Suchy klimat bōł dogodny dlŏ żyjōncych na Ziymi drŏpieżnikōw i synapsydōw. Dōminujōncymi stworzyniami zamiyszkujōncymi Pangeã bōły
dimetrodony
edafozaury
Edaphosaurus
). W ôkresie permu ukŏzały sie piyrsze
rośliny jegliczne
, co zdōminowały landszaft lōndowy Ziymie. W kōńcowyj fazie permu Pangea stŏwała sie corŏz barzij suchŏ. Jeji wnyntrznŏ tajla skłŏdała sie jyny z suchych prōznot zamiyszkanych ôd
skutozaur
ōw i
gorgōnopsōw
(Gorgonopsia). Te stworzyniŏ w kōńcu wyginyły społym ze 95% dalszych ôrganizmōw, co wtynczŏs zamiyszkowały Ziymiã w wyniku
wymiyraniŏ permskigo
, co bōło trzecim nojsrogszym tyj zorty zdarzyniym w historyji Ziymie
62
Era mezozojicznŏ
edytuj
edytuj zdrzōdło
Znany tyż pod mianym „era dinozaurōw”, mezozojik cechuje sie wzrōstym liczby gadōw, bez co zdominowały ône tak morza, jak i lōnd i luft.
Termin „mezozojik” („życie postrzodkowe”) je z greckigo jynzyka – skłŏdŏ sie z prefiksu
meso-
μεσο
(„miyndzy”), jak tyż
zoon
ζῷον
(„zwiyrz”, „istota żywŏ”). Je jednōm z trzech er geologicznych eōnu fanerozoicznego, co nastōmpiyła po
erze paleozojicznyj
(„życie pradawne”) jak tyż przed
erōm kynozojicznōm
(„nowe życie”).
Era poczynŏ sie w zaczōntkowyj fazie
wymiyraniŏ permskigo
, nojsrogszego dobrze udokumyntowanego tyj zorty zdarzyniŏ na Ziymi. Era mezozojicznŏ skōńczyła sie w czasie
wymiyraniŏ kryjdowego
, co wyrōżniało sie wymarciym niyptŏsich
dinozaurōw
jak tyż czyńści zortōw zwiyrzōnt i roślin. W erze mezozoiku trefiyła sie srogŏ aktywność tektōnicznŏ, klimatycznŏ i ewolucyjnŏ. Jednym z ważniyjszych zdarzyń ery bōł stopniowy rozpŏd superkōntynyntu
Pangea
na myńsze kōntynynta, co stopniowo przemiyszczały sie w rychtōnku jejich terŏźnych miyjsc położyniŏ. Klimat w mezozojiku bōł rozmajty – nastympowały naprzemiynnie ôkresy ciepła i zimna. Jednak tymperatura na Ziymi w tamtym czasie bōła wyższŏ aniżeli terŏz. W
triasie
niyskorym
ukŏzały sie niyptŏsie dinozaury, co we ôkresie
jury
zdōminowały lōndy i zajmowały tã pozycyjõ bez kole 135 milijōnōw lŏt, po czym w kōńcowyj fazie
kryjdy
doszło do jejich wymarciŏ. Piyrsze ptŏki ukŏzały sie we jurze; ewoluowały z
teropodōw
. W mezozojiku rozwinyły sie tyż piyrsze
cycacze
, jednak bōły doś małe – przed zaczyńciym sie ôkresu kryjdy jejich wŏga wynosiyła mynij jak 15
kg.
Trias
edytuj
edytuj zdrzōdło
Trias
trwoł ôd kol. 252,17 ±0,06 do 201,3 ±0,2 milijōnōw lŏt tymu
55
. Tyn ôkres cechuje sie prōznotōm, co pokŏzała sie skuli
wymiyraniŏ permskigo
. Dzieli sie na trzi głōwne epoki: trias wczesny, trias postrzodkowy i trias niyskory
63
Trias wczesny
trwoł ôd 252,17 ±0,06 do 247,2 milijōnōw lŏt tymu
55
. Landszaft ze tamtego czasu na Ziymi bōł zdōminowany ôd prōznot Pangei. Nojroztoliczniyjsze stworzynia to bōły
lystrozaury
labiryntodōnty
euparkerie
i inksze ôrganizmy, co poradziyły przeżyć wymiyranie. W tym czasie rozwinyły sie
temnospondyle
, co dōminowały we srogij czyńści triasu
64
Plateozaur
Trias postrzodkowy
trwoł ôd 247,2 do kol. 237 milijōnōw lŏt tymu
55
. W tym czasie zaczōn sie rozpŏd Pangei i powstoł ôcean
Tetyda
. Ekosystym ôżywiōł sie po ôprōzniyniu, co dokōnało sie po „wielkim wymiyraniu”. Do życiŏ wrōciyły m.in.
fitoplanktōny
korale
szkorupiŏki
, a stworzynia, co nŏleżōm do gadōw, zaczły być corŏz srogsze. Rozwinyły sie nowe zorty wodnych gadōw, m.in.
notozaury
ichtiozaury
. Za to na lōńdzie zakwitły
lasy sosnowe
, co przizwŏlyło na rozrostu
kopruchōw
muszek ôwocowych
. Pokŏzały sie tyż piyrsze
krokodyle
, co stały sie kōnkuryncyjōm dlŏ srogich płazōw, stworzyń słodkowodnych, co dotynczŏs dōminowały
65
Trias niyskory
trwoł ôd kol. 237 do 201,3 ±0,2 milijōnōw lŏt tymu
55
. Ôkres tyn cechuje sie czynstymi welami wŏrōw jak tyż umiarkowanymi ôpadami. Ocieplenie klimatu dokludziyło do godnego rozrostu gadōw lōndowych, w tym piyrszych prawych dinozaurōw, m.in.
pterozaurōw
. Skutkym pōmiany klimatu bōło
wymieranie triasowe
, w wyniku kerego wygineły
archozaury
(z wyjōntkym krokodyli),
synapsydy
, 34% stworzyń wodnych jak tyż bezma wszyjske zorty srogich płŏzōw. Wymieranie triasowe bōło sztwŏrtym pod wzglyndym skale tyj zorty trefiyniym w historyji Ziymie - jego prziczyna ôstŏwŏ spōrnŏ
66
67
Jura
edytuj
edytuj zdrzōdło
Ramforynch
Jura
trwała ôd 201,3 ±0,2 do kol. 145 milijōnōw lŏt tymu
55
. Dzieli sie na trzi głōwne epoki: jurã wczesnõ, jurã postrzodkowõ i jurã niyskorõ
68
Jura wczesnŏ
trwała ôd 201,3 ±0,2 do 174,1 ±1,0 milijōnōw lŏt tymu
55
. Klimat, co wtynczŏs panowoł, bōł moc barzij wilgły aniżeli w ôkresie triasu i bez to bōł ôn zaôbycz tropikalny. Stworzynia, co dōminowały we ôceanach, bōły
plezjozaury
ichtiozaury
amōnity
, za to na lōńdzie dōminowały dinozaury i inksze gady – jednymi z nojliczniyjszych zortōw bōły
dilofozaury
. Rozwinyły sie piyrsze prŏwdziwe krokodyle, co bezma dokludziyło do wyginiyńciŏ srogich płazōw; dalszy rozrost gadōw dokludziōł do jejich zapanowaniŏ na Ziymi. W tym samym czasie rozwinyły sie piyrsze cycacze
69
Jura postrzodkowŏ
trwała ôd 174,1 ±1,0 do 163,5 ±1,0 milijōnōw lŏt tymu
55
. W czasie tyj epoki zaczły powstŏwać sroge stada
zauropodōw
, m.in.
brachiozaur
ōw i
diplodok
ōw, co zamiyszkowały tamtyjsze preryje pokryte paprociami. Rozwinyły sie tyż roztōmajte zorty drŏpieżnikōw, m.in.
allozaury
. Postrzodkowojurajske lasy z wiynksza skłŏdały sie ze strōmōw jeglicznych. Jednymi z liczniyjszych stworzyń ôceanicznych bōły
plezjozaury
ichtiozaury
. Cechōm charakterystycznōm epoki je szczytowa forma, w jakij bōły gady
70
Stegosaurus stenops
Jura niyskorŏ
trwała ôd 163,5 ±1,0 do kol. 145 milijōnōw lŏt tymu
55
. W tym czasie miało miyjsce wymiyranie jurajsko-kredowe, co w jego wyniku wymarły
zauropody
ichtiozaury
. Wymiyranie prziniōs podzioł superkōntynyntu
Pangea
na dwa myńsze –
Laurazyjõ
Gōndwanã
. Dźwignōł sie poziōm mōrz, co zniszczyło paprociowe stepy i stworziło we jejich plac płytke połacie wodne. W czasie epoki doszło do wymarciŏ ichtiozaurōw; przeżōł za to part zauropodōw – niykere , m.in.
tytanozaury
, wymarły dopiyro w czasie
wymiyraniŏ kryjdowego
71
. Dalszy wzrōst poziōmu mōrz powodowoł stałe powiynkszanie sie Ôceanu Atlantyckigo, co dzielōł kōntynynta – dziynki tymu powstała możliwość rōżnicowaniŏ sie dinozaurōw.
Kryjda
edytuj
edytuj zdrzōdło
Kryjda (znōmŏ tyż za „erã
dinozaurōw
”) je nojdugszym ôkresym, ze wszyjskich, co skłŏdajōm sie na erã mezozoicznõ. Dzieli sie na dwie epoki: kryjdã wczesnõ i kryjdã niyskorõ
55
Tylozaur
Kryjda wczesnŏ
trwała ôd kol. 145 do 100,5 milijōnōw lŏt tymu
55
. W tym czasie dochodziyło do powiynkszaniŏ sie cieśnin morskich, co dokludziyło do czyńściowego wymarciŏ zauropodōw – przeżyli ino jejich przedstawiciele w Ameryce Połedniowyj. Powstała siyła płytkich połaci wodnych, co bōło powodym wymarciŏ ichtiozaurōw. Na jejich miyjscu ukŏzały sie
mozazaury
i zastōmpiyły je za głōwne stworzynia morske. Rozwinyły sie tyż
eustreptospōndyle
, co zamiyszkowały wybrzeża jak tyż małe wyspy Europy. Dalsze stworzynia, m.in.
karcharodōntozaury
spinozaury
, zamiyszkały prōzne przestrzynie, jake ôstały po wymiyraniu jurajsko-kryjdowym. Jednymi z nojpowszechniyjszych zortōw, jake rozwinyły sie w tym czasie, bōły
iguanodōny
, co roztopiyrziły sie na wszyjskich kōntynyntach. Zaś doł sie dojzdrzeć podzioł na pory roku – tymperatura luftu na kołach podbiegunowych spadała we ôkresie zimowym. Niy bōło to ale problymym dlŏ
lielynazaurōw
, co zamiyszkowały tamtejsze lasy. Inksze zorty dinozaurōw, m.in.
mutaburazaury
, migrowały w te rejōny w ôkresie latowym. Klimat, co panowoł na kołach podbiegunowych, niy sprzijoł krokodylōm, dziynki czymu mogły miyszkać sam płazy, m.in.
kulazuchy
, co zamiyszkujōm dzisiyjszõ połedniowõ Australijõ, co bōła wtynczŏs na połedniowym kole podbiegunowym
72
. W niyskorniyjszyj fazie epoki wykształciyły sie nowe zorty
pterozaurōw
, co cechowały sie srogościōm, m.in.
ôrnitocheiry
, co jejich rozpiyntość krzideł dochodziyła do 12 metrōw. Do ważniyjszych cech epoki idzie zaliczyć rozrost piyrszych prŏwdziwych ptŏkōw. Jejich ewolucyjŏ dokludziyła do poczōntku rywalizacyje z pterozaurami.
Kryjda niyskorŏ
trwała ôd 100,5 do 66 milijōnōw lŏt tymu
55
. Cechowała sie stałōm zniżkōm tymperatury luftu, co dzioła sie tyż we
erze kynozojicznyj
, bez co przestrzyń tropikōw, co leżała podle rōwnika, zwynżyła sie. Inksze przestrzynie na Ziymi cechowały sie srogimi zmianami klimatu miyndzy porami roku. Rozwinyły sie nowe zorty dinozaurōw, co zdōminowały
nec kustowõ
, m.in.
tyranozaury
ankylozaury
triceratopsy
hadrozaury
. Epoka cechuje sie tyż stałym zmyńszaniym sie populacyje pterozaurōw skuli kōnkuryncyje ptŏkōw; ôstatniōm wymartōm zortōm pterozaurōw bōł
kecalkoatl
. Ukŏzały sie tyż piyrsze
taszowce
, co były padlinożercami, co miyszkały we lasach jeglicznych. Nojliczniyjszymi stworzyniami wodnymi stały sie
mozazaury
– wcześnij były niymi
ichtiozaury
. Rozwinyły sie tyż sroge zorty
plezjozaurōw
, m.in.
elasmozaury
. Rozwinyły sie tyż piyrsze rośliny
ôkrytonasiynne
. W kōńcowyj fazie kryjdy ziymskŏ atmosfera była zaniyczyszczanŏ ôd erupcyji wulkanicznych, co dzioły sie m.in. w
Trapach Dekanu
. Uwŏżŏ sie, iże w tym samym czasie doszło do upadku meteoru na Ziymiã, co stworziło
krater Chicxulub
i dokludziyło do masowego wymiyraniŏ znōmego za
wymiyranie kryjdowe
. To było piōnte i ôstatnie tyj zorty zdarzynie – w jego wyniku wymarło kole 75% stworzyń, m.in. niyptŏsie dinozaury. Ôkrōm nich wymarły tyż wszyjske inksze ôrganizmy, co jejich wŏga przekrŏczała 10 kilogramōw. Tym samym skōńczyła sie era dinozaurōw
73
74
Era kynozojicznŏ
edytuj
edytuj zdrzōdło
Jednōm z cech kynozojiku je rozrōst
cycaczy
, co dokludziōł do jejich dōminacyje na lōńdzie. Era dzieli sie na trzi epoki:
paleogyn
neogyn
sztwŏrtorzynd
Kynozojik je znōmy tyż za „erã cycaczy”, co wymarcie wielu zortōw ôrganizmōw przizwolyło im na srogi rozrōst.
We wczesnyj fazie kynozojiku, po kōńcu wymiyraniŏ kryjdowego, planeta była zdōminowanŏ ôd doś niywielkich przedstawicieli fauny, m.in. niywielke cycacze, ptŏki, gady jak tyż płazy. Z geologicznego pōnktu widzyniŏ, ptŏki i cycacze urozmajciyły sie we krōtkim czasie, przede wszyjskim skuli niyôbecności gadōw, co zdōminowały planetã w
mezozojiku
. Niykerzi przedstawiciele ptŏkōw
niylot
ōw ôsiōngali srogsze miary aniżeli postrzednij srogości czowiek. Cycacze zdōminowały bezma kożdõ
niszã ekologicznõ
(tak morskõ, jak i lōndowõ) i niykej ôsiōngały miary srogsze aniżeli te, co żyjōm terŏz
75
Paleogyn
edytuj
edytuj zdrzōdło
Bazylozaur
Paleogyn
trwoł ôd 66 do 23,03 milijōnōw lŏt tymu
55
. Dzieli sie na trzi epoki:
paleocyn
eocyn
oligocyn
Paleocyn
trwoł ôd 66 do 56 milijōnōw lŏt tymu
55
. Bōł to ôkres przechodni miyndzy
wymiyraniym kryjdowym
, a rozwiniyńciym sie bogatego strzodowiska tropikalnego, co powstało we wczesnym eocynie. Wczesny paleocyn cechuje sie ôżywiyniym ekosystymu po tym wymiyraniu. Zaczła formować sie terŏźnŏ forma kōntynyntōw; prziszoł tyż jejich pōnowny podzioł –
Afroeurazyjŏ
ôstała podzielōnŏ
Ôceanym Tetydy
na
Afrykã
Eurazyjõ
, a Ameryka ôstała podzielōnŏ Cieśninōm Panamskōm na dwie czyńści. Ta epoka cechuje sie tyż stałym ôcieplaniym sie klimatu, bez co lasy tropikalne rozciōngały sie nawet do przestrzyni polarnych. We morzach dōminowały
żralŏki
, a nalōndach archajiczne cycacze, m.in.
kreodōnty
jak tyż
prymaty
, co rozwinyły sie w
erze mezozojicznyj
. Cycacze durch były niywielkimi stworzyniami. Nojsrogsze wtynczŏ stworzynia wŏżyły mynij jak 10 kilogramōw
76
Eocyn
trwoł ôd 56 do 33,9 milijōnōw lŏt tymu
55
. Masa stworzyń, co żyły we wczesnym eocynie, ôstŏwała takŏ sama. Do tych stworzyń nŏleżały m.in. prymaty,
wieloryby
kōnie
i inksze cycacze. Na wiyrchu raje kustowyj były ptŏki ô srogich miarach, take jak
Gastornis
. Eocyn to jedynŏ epoka, co w nij ptŏki dōminowały (z pōminiyńciym jejich praôjcōw, to znaczy dinozaurōw). Tymperatura w tym czasie wynosiyła kole 30
°C (we rejōnach kolebiegunowych wystympowały niywielke jeji chwiania). W eocynie postrzodkowym, miyndzy Australijōm i Antarktydōm, uformowoł sie
Sztrōm Wiatrōw Zachodnich
– jego powstanie zdezorganizowało ukłŏd sztrōmōw morskich, co prziniosło ôchłōdzynie klimatu. Dokludziyło to do zmyńszyniŏ sie przestrzyni porośniyntych lasami tropikalnymi. Zmiana klimatu przizwolyła cycaczōm ôsiōngnōńć moc srogsze miary, m.in.
wieloryb
ōm. W tym czasie na wiyrchu raje kustowyj były stworzynia take jak
Andrewsarchus
, a we wodach dōminowały wieloryby, m.in.
bazylozaury
. W niyskorym eocynie zaś ukŏzoł sie podzioł na pory roku, co prziniosło rozszyrzynie sie przestrzyni pokrytych
sawannami
i ewolucyjõ
trŏw
77
78
Ôligocyn
trwoł 33,9 do 23,03 milijōnōw lŏt tymu
55
. Jednōm z cech epoki było roztopiyrzanie sie trŏwy, co dokludziyło do rozwiniyńciŏ sie dalszych zortōw zwiyrzōnt, co z nich srogi part żyje do dzisiej – sōm to m.in.
elefanty
koty
psy
taszowce
. Pokŏzało sie tyż dużo nowych zortōw roślin, m.in.
rośliny wiecznie zielōne
. Durch trwoł
efekt chłōdzyniŏ
i podzioł na
pory deszczowe
jak tyż
suche
. Porzōnd powiynkszały sie cycacze. We zdarzyniu znōmym za
Grande Coupure
rozwinōł sie tyż
Paraceratherium
, nojsrogszy cycacz lōndowy w historyji Ziymie, jak tyż
niypŏrzistokopytne
79
Neogyn
edytuj
edytuj zdrzōdło
Neogyn
trwoł ôd 23,03 do 2,58 milijōnōw lŏt tymu, i je to tyż nojkrōtszy ôkres
fanerozojiku
. Dzieli sie na dwie epoki:
miocyn
pliocyn
55
Miocyn
trwoł ôd 23,03 do 5,333 milijōnōw lŏt tymu
55
. W tym czasie dochodziyło do dalszego roztopiyrzniŏ sie przestrzyni porośniyntych trŏwōm. W efekcie te przestrynie ôbjōnły srogõ tajla planety, co tym samym zmyńszyło jeji zalesiynie. Powstały
lasy wodorostōw
, co dokludziyło do rozwiniyńciŏ sie nowych zortōw, m.in.
kałanōw morskich
, znōmych tyż za fiszotry morske. W tym czasie dobrze prosperowały niypŏrzistokopytne i
małpice człekokształtne
. Srogŏ tajla lōndu była wtynczŏs jałowŏ i gōrzistŏ, bez co bazowōm formōm żywiyniŏ postrzōd zwiyrzōnt bōł
wypas
. Uformowanie sie
Pōłwyspu Arabskigo
dokludziyło do ôstatecznego zawarciŏ sie
Morza Tetydy
, co ôstawiyło po sobie resztki we formie
Morza Czŏrnego
Czerwōnego
Strzōdziymnego
Kaspijskigo
. Ewoluowała tyż siyła nowych roślin – w miocynie postrzodkowym rozwinyło sie 95% terŏźnych
roślin nasiynnych
80
Pliocyn
trwoł ôd 5,333 do 2,58 milijōnōw lŏt tymu
55
. Tyn ôkres cechuje sie dramatycznymi zmianami klimatycznymi, co w kōńcu dokludziyły do wyewoluowaniŏ terŏźnych roślin i zwiyrzōnt. Do nojważniyjszych zdarzyń epoki zaliczajōm sie: ukształtowanie Panamy, akumulacyjŏ lodu naôbkoło biegunōw (co było powodym prziszłego masowego wymiyraniŏ), kolizyjŏ dzisiejszego Pōłwyspu Indyjskigo z kōntynyntym azjatyckim (skirz keryj powstały
Himalaje
), uformowanie sie
Appalachōw
Gōr Skŏlitych
jak tyż wyschniyńcie Morza Strzōdziymnego na pŏrã milijōnōw lŏt. Rozwinyły sie tyż
australopiteki
, nojstarsi praôjcowie
czowieka
. Ze pōmocōm
Przesmyku Panamskigo
zwiyrzynta poradziyły ymigrować miyndzy Amerykōm Pōłnocnōm, a Amerykōm Połedniowōm, co dokludziyło do spustoszyniŏ w lokalnym strzodowisku ekologicznym. Zmiany klimatu dokludziyły do roztopiyrzyniŏ sie sawann, co dzieje sie tyż terŏz. Kōntynynta i morza w kōńcu przibrały terŏźnõ formã, dokōnały sie przi tym niywielke zmiany pod zglyndym jejich położyniŏ
81
82
Szwŏrtorzynd
edytuj
edytuj zdrzōdło
Szwŏrtorzynd
trwŏ ôd 2,58 milijōnōw lŏt i je nojmodszym ôkresym ery kynozojicznyj. Jego nojważniyjszymi cechami je ôbecność terŏźnych zwiyrzōnt i sroge zmiany klimatyczne. Dzieli sie na dwie epoki:
plejstocyn
holocyn
55
Fauna plejstocynu (m.in.
mamuty
nosorożec wochaty
Plejstocyn
trwoł ôd 2,58 milijōnōw do 11 700 lŏt tymu
55
. W tym czasie dziejōm sie epoki lodowe, co sōm skutkym globalnego ôchłōdzyniŏ, co zaczło sie w postrzodkowym eocynie. W czasie jak lōd stopniowo rozrŏstoł sie w strōnã rōwnika, na przestrzyniach na pōłnoc i na połednie ôd stref tropikalnych trefiały sie intynsywne zimy, co pojawiały sie na zmianã z lekimi latami. W tym samym czasie Afryka zmŏgała sie z suchotami, co dokludziyły do powstaniŏ pustyń
Sahara
Namib
Kalahari
. W czasie epoki rozwinyły sie ale nowe zorty cycaczy, m.in.
mamuty
megaterium
Canis dirus
jak tyż
czowiek rozumny
. Kole 100 000 lŏt tymu skōńczyły sie nojsrogsze suchoty we historyji Afryki; prziszła tyż ekspansyjŏ prymitywnych ludzi na nowe przestrzynie. W kōńcowyj fazie plejstocynu wydarziło sie jedno z nojsrogszych masowych wymiyrań w historyji Ziymie, co w nim wymarła moc przedstawicieli ziymskij
megafauny
jak tyż wszyjske zorty z familije
czowiekowatych
(ôkrōm
czowieka rozumnego
). Miało to srogi wpływ na wszyjske kōntynynta, myńszy w przipadku Afryki
83
Holocyn
trwŏ ôd 11 700 lŏt
55
. Znōmy je tyż za „erã czowieka”. Cechuje sie tyż rozrostym czowieka, co dokludziōł do dostaniŏ ôd niego talyntu ôdczuwaniŏ zmysłami. Cołkŏ zapisanŏ historyjŏ (w tym
historyjŏ świata
) mŏ swojã granicã w epoce holocynu
84
. Aktywność czowieka je powodym, co skuli niego dochodzi do stałego wymiyraniŏ zortōw, co trwŏ ôd 10 000 lŏt p.n.e. Tyn proces czynsto je nazywany
szōstōm katastrofōm
85
Teoryje systymōw żywych
edytuj
edytuj zdrzōdło
Idyjõ, co gŏdŏ, iże Ziymia je żywŏ, idzie znojś we wielu dziełach filozoficznych i religijnych, jednak do piyrszyj naukowyj dyskusyje na tyn tymat doszło społym ze szkockim uczōnym
Jamesym Huttonym
. W 1786 roku stwiyrdziōł, iże Ziymia to superôrganizm, i że jeji richtich naukōm winna być
fizjologijŏ
. Hutton je uwŏżany za ôjca
geologije
, atoli jego idyjŏ żywyj Ziymie ôstała zapōmnianŏ w XIX s., kej panowały poglōndy
redukcjōnizmu
86
Hipoteza Gaje
, zapropōnowanŏ w latach 60. XX s. ôd uczōnego
Jamesa Lovelocka
87
88
, sugeruje, iże życie na Ziymi funkcjōnuje jak jedyn ôrganizm, co ôkryślŏ i utrzimuje warōnki strzodowiskowe przidajne do przetrwaniŏ na nij
89
Do piyrszyj prōby wytuplikowaniŏ natury życiŏ bez ôgōlnõ teoryjõ
systymōw żywych
(ang.
general living systems theory
) doszło w 1978 roku za sprawōm amerykōńskigo biologa
Jamesa Griera Millera
90
. Ta teoryjŏ, przi wychodzyniu z nauk
ekologicznych
biologicznych
, może prōbować ôpisać ôgōlne prawidła, co tykajōm sie tego, jak fungujōm wszyjske systymy żywobyciowe. Zamiast podszukować zjawiska, co zachodzōm, bez dzielynie ôbiektōw na czyńści składowe, ôgōlnŏ teoryjŏ systymōw żywych ôbserwuje zjawiska pod wzglyndym dynamicznych szymlōw na relacyjŏ ôrganizmōw z jejich strzodowiskym
91
. W 1991 roku amerykōński biolog
Robert Rosen
rozwinōł jã swojim zdefiniowaniym systymu kōmpōnyntowego za „jednostkã ôrganizacyje; tajla, co posiadŏ funkcyjõ (tzn. ôkryślōne powiōnzanie miyndzy tajlōm a cołkościōm)”. Ze pōmocōm tyj i inkszych definicyji Rosen ukształtowoł „relacyjnõ teoryjõ systymōw”, co jeji cylym je wyklarowanie ôsobliwych włŏsności życiŏ. Ôkryślōł „niepodzielność składowych ôrganizmu” za głōwnõ rōżnicã miyndzy systymami żywymi a „maszinami biologicznymi”
92
Systymowy poglōnd życiŏ (ang.
systems view of life
) ôdnosi sie do strzodowiskowych i biologicznych strumiyni pola jako do „wzajymności wpływań”
93
. Wzajymne relacyje ze strzodowiskym sōm snŏdź tak ważne do zrozumiyniŏ życiŏ, jak w przipadku zrozumiyniŏ ekosystymōw. W 1992 roku amerykōński biofizyk
Harold Morowitz
wytuplikowoł, iże życie je cechōm
ekosystymu
, a niy pojedynczym ôrganizmym abo zortōm
94
. Ekleruje, iże ekosystymowŏ definicyjŏ życiŏ je lepszŏ aniżeli jeji biochymicznŏ, jak tyż fizycznŏ wersyjŏ.
Robert Ulanowicz
w 2009 roku nazwoł mutualizm kluczym do zrozumiyniŏ zachowaniŏ życiŏ i ekosystymōw
95
Biologijŏ systymōw słożōnych
(ang.
complex systems biology, CSB
) to dōmyna nauki, co podszukuje słożōność ôrganizmōw z pōnktu widzyniŏ teoryje
układōw dynamicznych
96
. Ta ôstatniŏ czynsto je nazywanŏ tyż
biologijōm systymowōm
, co jeji cylym je zrozumiynie nojbarzij podstawowych aspektōw życiŏ. Biologijŏ relacyjnŏ, blank zwiōnzanŏ z biologijōm systymōw słożōnych, jak tyż biologijōm systymowōm
97
98
, skupiŏ sie zaôbycz na zrozumiyniu procesōw żywobyciowych z pōnktu widzyniŏ nojważniyjszych relacyji i kategoryji takich relacyji, co zachodzōm postrzōd ważnych funkcjonalnych czyńści ôrganizmu.
Powstanie życiŏ na Ziymi
edytuj
edytuj zdrzōdło
Wiek Ziymie to kole 4,54 mld lŏt
99
100
101
. Podszukowania sugerujōm, iże życie na Ziymi istniyje ôd kole 3,5 mld lŏt
102
, przi czym rachowany wiek nojstarszych fizycznych śladōw życiŏ wynosi 3,7 mld lŏt. Wszyjske znōme formy życiŏ ukazujōm bazowe mechanizmy molekularne, czym pokazujōm swoje pochodzynie; hipotezy pochodzyniŏ życiŏ, co ôpiyrajōm sie na tych podszukowaniach, starajōm sie znojś mechanizm, co klaruje proces formacyje
ôstatnigo uniwersalnego spōlnego praôjca
ôd ajnfachowych
zwiōnzkōw ôrganicznych
, bez hipotetyczne życie przedkōmōrkowe, do
protokōmōrek
jak tyż metabolizmu.
Niy ma terŏźnie żŏdnego
kōnsynsusu naukowego
co do tego, jak powstało życie, chociŏż powstała moc zaakceptowanych modelōw naukowych, co ôpiyrajōm sie na takich podszukowaniach:
eksperymynt Stanleya Millera
i robota
Sidneya W. Foxa
, co udowŏdniajōm, iże warōnki, co panowały na prymitywnyj Ziymi sprzijały reakcyjōm chymicznym, co syntezowały
aminokwasy
i inksze zwiōnzki ôrganiczne, co pochodziyły z jejich niyôrganicznych prekursorōw
103
fosfolipidy
spōntanicznie produkujōm
dwuwarstwã lipidowõ
, bazowõ strukturã
błōny kōmōrkowyj
Ôrganizmy żywe syntezujōm
biołka
, co sōm
polimerami
aminokwasōw, przi używaniu instrukcyji zakodowanych bez
kwas deoksyrybonuklejinowy
(DNA).
Synteza biołka
wiōnże postrzednie polimery
kwasōw rybonuklejinowych
(RNA). Jednōm z możliwości tego, jak powstało życie, je to, iże za piyrsze uformowały sie gyny, a pō nich powstały biołka
104
; alternatywnŏ wersyjŏ jego powstaniŏ gŏdŏ, iże piyrsze powstały biołka, a pō nich uformowały sie gyny
105
Kedy bōło ôdkryto, iże tak gyny, jak i biołka, potrzebujōm siebie wzajym do wyprodukowaniŏ inkszych gynōw i biōłtek, uczyni zaczli zastanŏwiać sie, kere z nich powstało piyrsze. Skirz tego uczyni przijōnli hipotezã, iże z tego powodu je mało prŏwdopodobne, coby gyny i biōłtka powstŏwały niyzależnie.
Francis Crick
, angelski biolog molekularny i noblista
106
, zasugerowoł, iże nojprzōd życie ôpiyrało sie na
RNA
, co posiadało podobie jak w przipadku DNA cechy take jak przechowowanie informacyji i katalityczne włŏsności niykerych biołek. Te hipoteza je znanŏ za „
świat RNA
” i spiyrŏ jã ôbserwacyjõ, co padŏ, iże dużo spostrzōd nojbarzij krytycznych elymyntōw składowych kōmōrek (tych, co
ewoluowały
pōmału) skłŏdŏ sie z wiynksza abo cołke z RNA. Srogŏ tajla krytycznych kofaktorōw (
Adenozyno-5′-trifosforan
acetyl-CoA
dinukleotyd nikotynoamidoadyninowy
itp.) je abo nukleotydym, abo substancyjōm z nim zwiōnzanōm. Katalityczne włŏsności RNA niy ôstały zademōnstrowane w tym samym czasie jak zapropōnowanŏ hipoteza
107
, jednak ôstały potwiyrdzōne ôd
Thomasa Cecha
w 1986 roku
108
Z hipotezōm świata RNA wiōnże sie problym, co polygŏ na tym, iże synteza RNA ajnfachowych niyorganicznych protoplastōw je ciynżyjszŏ aniżeli w przipadku ôrganicznych tajleczek. Jednym z tego powodōw je to, iże prekursory DNA sōm barzo sztabilne i reagujōm z kożdym inkszym barzo pōmału we warōnkach, co panujōm; zapropōnowano bōła hipoteza, iże przed RNA ôrganizmy żywe skłŏdały sie z inkszych tajleczek
109
. Mimo to podarziło sie wykōnać syntezã ôbsztalowanych tajleczek RNA w warōnkach, co wystympowały na Ziymi przed nastōniym życiŏ, przi przidŏwaniu w ôkryślōnym porzōndku alternatywne prekursory, a w tym samym czasie przi przidŏwaniu w czasie tyj reakcyje prekursōr
fosforanu
110
. Dziynki tymu podszukowaniu hipoteza świata RNA stŏwŏ sie barzij wiarygodnŏ
111
Znaleziska geologiczne ôdnojdziōne w 2013 roku pokazujōm, iże reaktywne zwiōnzki
fosforowe
(bp.
fosforany
) wystympowały roztolicznie w ôceanach kol. 3,5 mld lŏt tymu, jak tyż iże
schreibersyty
snadnie reagowały z wodnym
glicerolym
, coby wygynerować fosforany jak tyż
glicerolo-3-fosforany
112
. Przijyntŏ bōła hipoteza, iże
meteoryty
, co posiadały
schreibersyt
, stworzōne we
Wielkim Bōmbardyrowaniu
, mogły lifrować zredukowany fosfōr, co mōg reagować z prebiotycznymi tajleczkami i tworzić
fosforylowane
biotajleczki, jak
RNA
W 2009 roku miały miyjsce eksperymynta, co dymōnstrowały
ewolucyjõ Darwina
, co zachodziyła w dwukōmpōnyntowym systymie ynzymōw RNA (
rybozymōw
in vitro
113
. Podszukowania bōły przekludzōne w laboratorium
Geralda Joyce'a
, co stwiyrdziōł, iże „je to piyrszy przikłŏd (poza przestrzyniōm nauk biologicznych) ewolucyjnyj adaptacyje układu gynetycznego tajleczek”
114
Zwiōnzki prebiotyczne mogły mieć pozaziymski zaczōntek. Wnioski
NASA
z 2011 roku, co ôpiyrajōm sie na podszukowaniach zwiōnzanych z meteorytami znojdziōnymi na
Ziymi
, sugerujōm iże składowe
DNA
i RNA (
adynina
guanina
jak tyż zwiōnzane z niymi tajleczki ôrganiczne) mogły powstać w
przestrzyni kosmicznyj
115
116
117
118
W marcu 2015 roku uczyni NASA podali informacyjõ, iże po piyrszy rŏz ôstały uformowane słożōne
zwiōnzki ôrganiczne
DNA i RNA, m.in.
uracyl
cytozyna
tymina
. bōło to dokōnano we laboratorium we warōnkach, co sōm we przestrzyni kosmicznyj, jak tyż użyto bōła m.in.
pirymidyna
znojdziōnŏ w meteorytach. Pirymidyna, tak jak
wielopiestrzyniowe wōnglowodory arōmatyczne
, zebrane w wōngel zwiōnzki chymiczne znojdziōne we
Wszechświecie
, podle uczōnych może powstŏwać we wybuchach
czerwōnych gigantōw
jak tyż we
sztaubach kosmicznych
i chmurach gazowych
119
Warōnki strzodowiska
edytuj
edytuj zdrzōdło
Sinice
drastycznie zmiyniyły
kōmpozycyjõ form żywobyciowych na Ziymi i bezma dokludiyły do wymarciŏ
anaerob
ōw
Roztōmajtość życiŏ na Ziymi to je rezultat wzajymnyj zależności miyndzy
gynetykōm
, talyntami metabolicznymi, wyzwaniami
strzodowiskowymi
120
symbiozōm
121
122
. Strzodowisko miyszkalne Ziymie bez wiynkszość swojigo istniyniŏ bōło zdōminowane ôd
mikroôrganizm
ōw i poddane jejich metabolizmowi i ewolucyji. We kōnsekwyncyji tych czynności mikrobowych, fizyczno-chymiczne strzodowisko Ziymie zmiyniało sie w
geologicznyj skali czasu
, tym samym wyznaczyło drōgã ewolucyje dalszego życiŏ
120
. Dlŏ przikładu, uwolniynie
tlynu
tajleczkowego bez
sinice
jako produkt uboczny
fotosyntezy
dokludziyło do globalnych zmian we strzodowisku Ziymie. Tlyn bōł toksyczny dlŏ wiynkszości ôrganizmōw, co wtynczŏs żyły na Ziymi, beztōż pokŏzały sie nowe wyzwania ewolucyjne. W kōńcu dokludziyło to do powstaniŏ głōwnych zortōw zwiyrzōnt i roślin na Ziymi. Tyn zwiōnzek miyndzy ôrganizmami i strzodowiskym to permanyntnŏ cecha systymōw żywobyciowych
120
Wszyjske formy żywobyciowe wymŏgajōm ôkryślōnych drzynnych
elymyntōw chymicznych
przidajnych do funkcjōnowaniŏ
biochymicznego
. Zaliczajōm sie dō nich:
wōngel
wodōr
azot
, tlyn,
fosfōr
jak tyż
siarka
– pierwiastkowe
makroelemynte
, co sōm
składnikami ôdżywczymi
wszyjskich ôrganizmōw
123
– czynsto reprezyntowane pod akrōnimym CHNOPS. Społym tworzōm
kwasy nuklejinowe
, protejiny i
lipidy
, z kerych skłŏdŏ sie srogŏ tajla żywyj materyje. Spostrzōd szejściu wymianowanych elymyntōw, piyńć zawiyrŏ chymiczne składniki DNA – niy zawiyrŏ ich jyno siarka, kerŏ je składnikym
cystejiny
metioniny
. Nojbogatszy biologicznie elymynt to wōngel, co posiadŏ talynt wielokrotnego tworzyniŏ
wiōnzań kowalyncyjnych
. Przizwŏlŏ to tajleczkōm, co ôpiyrajōm sie na wōnglu (ôrganicznym) tworzić ôgrōmnõ roztōmajtość zwiōnzkōw chymicznych (ang.
chemical arrangements
124
Zakres tolerancyje
edytuj
edytuj zdrzōdło
Zdatnymi dlŏ życiŏ skłŏdnikami ekosystymu sōm: ynergijŏ (światło słōneczne jak tyż ynergijŏ chymicznŏ),
woda
tymperatura
atmosfera
grawitacyjŏ
skłŏdniki ôdżywcze
jak tyż
ôchrōna przed prōmiyniowaniym
ultrafioletowym
125
. W wielu ekosystymach warōnki zmiyniajōm sie w czasie dnia, a tyż w czasie zmiany pory roku. Coby żyć w tych ekosystymach, ôrganizmy muszōm poradzić przetrwać moc warōnkōw, co panujōm w danym ekosystymie, zwanym „zakresym tolerancyje”
126
. Poza tymi ekosystymami, kaj sōm „strefy fizjologicznego stresu”, warōnki do przeżyciŏ i rozmnŏżaniŏ sōm możliwe, atoli niy sōm optymalne. Poza tymi strefami sōm „strefy niytolerancyje”, kaj przeżycie i rozmnŏżanie ôrganizmōw je niymożliwe abo mało prŏwdopodobne. Ôrganizmy, co posiadajōm srogi zakres tolerancyje, sōm szyrzyj rozkludzōne aniżeli ôrganizmy z ciasnym zakresym tolerancyje
126
Deinococcus radiodurans
to
ekstrymofil
, co może stawiać ôpōr ekstrymalnyj tymperaturze, ôdwodniyniu, jadowi jak tyż prōmiyniowaniu jōnizujōncymu
Coby przeżyć, ôbrane mikroôrganizmy mogōm przijmować formy, co dozwolōm im poradzić sie ze
przemrożyniym
imyntnymu ôdwodniyniu
, wysokimu
ryzyku radiacyjnymu
jak tyż inkszym wyzwaniōm chymicznym i fizycznym. Te ôrganizmy mogōm przeżyć w tych warōnkach tydnie, miesiōnce, lata, a nawet cołke stolecia
120
Ekstrymofile
to mikrobiologiczne formy życiŏ, co prosperujōm poza zakresami warōnkōw, w kerych formy życiŏ sōm powszechne. W czasie jak wszyjske ôrganizmy skłŏdajōm sie z hned idyntycznych tajleczek, ewolucyjŏ dozwolyła tym mikrobōm przipasować sie do ciynżkich warōnkōw. Permamynt trwŏ proces tworzyniŏ ôpisu
struktury
i roztōmajtości metabolicznyj społeczności mikrobiologicznych, co żyjōm w tych
ekstrymalnych strzodowiskach
127
Mikrobowe formy żywobyciowe
żyjōm tyż w
Przikopie Mariańskim
, nojgłymbszym przikopie ôceanicznym na Ziymi
128
129
, jak tyż we postrzodku skoł, co sōm nawet do 580 m pod grōntym morza, na głymbokości 2600 m pod poziōmym morza
128
130
Podszukowania niyustympliwości i wielofunkcyjności życiŏ na Ziymi jak tyż zrozumiynie układōw tajleczkowych spotrzebowowanych ôd niykerych ôrganizmōw ku cylu przeżyciŏ to jedne z ważniyjszych faktorōw, co wpływajōm na szukanie
życiŏ pozaziymskigo
120
. Bez przikłŏd
porosty
mogōm przeżyć miesiōnc w imitowanym
marsjańskim strzodowisku
131
132
Forma i funkcyjŏ
edytuj
edytuj zdrzōdło
Kōmōrka
to bazowŏ jednotka struktury kożdego żywego ôrganizmu. Kożdŏ kōmōrka powstŏwŏ w wyniku podziału wcześniyjszyj kōmōrki.
Teoryjŏ kōmōrkowŏ
ôstała sformułowanŏ we wczesnym XIX stoleciu ôd
Henriego Dutrocheta
Theodora Schwanna
Rudolfa Virchowa
i inkszych uczōnych. Hned po jeji utworzyniu teoryjŏ bōła szyroko zaakceptowanŏ
133
. Aktywność ôrganizmu je zależnŏ ôd cołkij aktywności jego kōmōrek, społym ze
przepływym ynergije
, co sie dzieje we postrzodku i miyndzy niymi. Kōmōrki zawiyrajōm erbowe informacyje przenoszōne we formie kodu
gynetycznego
w czasie jejich podziału
134
Sōm dwie bazowe zorty kōmōrek.
Prokariōnty
niy posiadajōm
jōnder kōmōrkowych
jak tyż
ôrganelli
kōmōrkowych, atoli posiadajōm koliste DNA i
rybosōmy
. Na prokarionty skłŏdajōm sie dwie
dōmyny
bakteryje
archeōny
. Inkszōm bazowōm zortōm kōmōrek sōm
eukariōnty
, co posiadajōm ôsobne jōndra kōmōrkowe ôbtoczōne
błōnōm kōmōrkowōm
jak tyż ôrganelle (m.in.
mitochōndria
chloroplasty
lizosomy
retikulum yndoplazmatyczne
jak tyż
wakuole
). Ôkrōm tego, posiadajōm zôrganizowane chrōmosōmy, co przechowujōm materyjõ gynetycznõ. Wszyjske zorty, co na nie skłŏdajōm sie sroge, słożōne ôrganizmy, to eukarionty – to sōm zwiyrzynta, rośliny i grziby, chociŏż moc zortōw eukariotōw to
protisty
, co sōm
mikroôrganizmami
135
. Formalny model tuplikuje, iże eukariōnty ewoluowały z prokariōntōw, społym z bazowymi ôrganellami eukariotōw stworzōnych w czasie
yndosymbiozy
miyndzy bakteryjami, a prekursorowymi kōmōrkami eukariotycznymi
136
Mechanizmy molekularne
biologije kōmōrkowyj
ôpiyrajōm sie na biołkach. Z wiynksza sōm syntezowane ôd rybosōmōw w procesie
biosyntezy biołka
137
. W kōmōrkach eukariotycznych biołka mogōm być transportowane i przetwŏrzane w
aparacie Golgiego
, co w tyn spusōb rychtuje je do wysłaniŏ ich do placu przeznaczyniŏ
138
Kōmōrki rozmnŏżajōm sie w procesie podziału kōmōrek, co w nim kōmōrka ôjcowskŏ dzieli sie na dwie abo wiyncyj kōmōrek potōmnych. U prokariōntōw podzioł kōmōrek zachodzi w procesie
schizogōnije
, w kerym DNA je replikowane. Potym dwie kopije DNA sōm dołōnczane do fragmyntōw błōny kōmōrkowyj. W przipadku eukariōntōw zachodzi barzij słożōny proces
mitozy
. Jego kōńcowy rezultat je jednak taki sōm; nowo stworzōne kopije kōmōrek sōm idyntyczne tak z kōmōrkōm ôjcowskōm, jak i z kożdōm inkszōm kōmōrkōm (z wyjōntkym
mutacyje
). W przipadku kożdyj z nich dochodzi do dalszego podziału
139
Je możliwość, iże
ôrganizmy wielokōmōrkowe
ewoluowały z
kolōnije
, co skłŏdały sie z takich kōmōrek. Kōmōrki te w wyniku adhezyje mogōm tworzić grupy ôrganizmōw. Czōnkowie kolōnije mogōm przeżyć przed siebie, a stworzynia, co nŏleżōm do prŏwdziwego wielokōmōrkowego ôrganizmu posiadajōm specjalizacyje, co powodujōm, iże te stworzynia sōm zależne ôd inszych kōmōrek, co wchodzōm w skłŏd tego ôrganizmu, bez kerych niy mogłyby przeżyć
140
. W styczniu 2016 roku uczyni podali informacyjõ, iże kole 800 mln lŏt tymu w pojedynczyj tajleczce doszło do niywielkich
pōmian gynetycznych
, co im bōło nadano miano GK-PID. Mogły ône przizwolić ôrganizmōm przejś z
ôrganizmu jednokōmōrkowego
do
ôrganizmu wielokōmōrkowego
141
Kōmōrki posiadajōm wyewoluowane metody, co ze jejich pōmocōm doziyrajōm i reagujōm na swoje mikrostrzodowisko i tak polepszajōm talynt przistosowaniŏ sie.
Sygnalizacyjŏ kōmōrkowŏ
koordynuje aktywności kōmōrkowe, tym samym sztaluje bazowe funkcyje ôrganizmōw wielokōmōrkowych. Sygnalizacyjŏ miyndzykōmōrkowŏ nastympuje w czasie bezpostrzednigo kōntaktu kōmōrkowego, przi używaniu
sygnalizacyjõ jukstakrynowõ
(ang.
juxtacrine signalling
), abo postrzednio, w czasie umiany
agyntōw
, tak jak we
układzie hormōnalnym
. W barzij słożōnych ôrganizmach koordynacyjŏ aktywności może zachodzić dziynki
układowi nerwowymu
142
Klasyfikacyjŏ ôrganizmōw
edytuj
edytuj zdrzōdło
Piyrszõ znōmõ prōbã klasyfikacyje ôrganizmōw przekludziōł grecki filozof
Arystoteles
, co podzielōł wszyjske ôrganizmy, co wtynczŏs żyły, na
zwiyrzynta
rośliny
, przi ôparciu sie z rubsza na jejich talyńcie poruszaniŏ sie. Podzielōł tyż zwiyrzynta na take, co posiadajōm krew i co jij niy posiadajōm (abo co niy posiadajōm czerwōnyj krwie). Tyn podzioł idzie dopasować do podziału na
kryngowce
bezkryngowce
. Arystoteles podzielōł zwiyrzynta, co posiadajōm krew, na piyńć grup: żyworodne sztworonogi (
cycacze
), jajorodne sztworonogi (
gady
płazy
),
ptŏki
ryby
jak tyż
walynie
. Zwiyrzynta, co niy posiadały krwie, tyż ôstały podzielōne na piyńć grup:
gowonogi
szkorupiŏki
ôwady
(zaliczały sie do nich tyż
pajōnki
skorpiōny
pareczniki
), take, co posiadały szkorupã (zaliczała sie do nich wiynkszość
miynczŏkōw
szkarłupni
) jak tyż
zwiyrzokrze
. Choć robota Arystotelesa posiadała felery, to bōła to nojsrogszŏ biologicznŏ synteza, jakŏ do tego czasu powstała – bōła używanŏ w czasie dalszych stoleci po jego śmierci
143
Eksploracyjŏ
Ameryki
prziczyniyła sie do ôdkryciŏ ôgrōmnyj wielości nowych zortōw roślin i zwiyrzōnt, co wymŏgały ôpisu i sklasyfikowaniŏ. Pod kōniec XVI i na poczōntku XVII stoleciŏ dzioły sie szczegōłowe podszukowania nad zwiyrzyntami, co miały posużyć za baza dlŏ systymu klasyfikacyjnego ôrganizmōw. Pod kōniec lŏt 40. XVIII stoleciŏ
Karol Linneusz
wkludziōł swōj systym
binominalnego nazewnictwa zortōw
, co je tajlōm systymu klasyfikacyjnego ôrganizmōw
144
. Linneusz prōbowoł udoskonalić to dzieło i zmyńszyć dugość wcześnij używanych wielowyrazowych mian bez sniesiynie niyprzidajnyj retoryki, wkludzynie nowych ôpisowych terminōw jak tyż akuratne zdefiniowanie jejich znaczyń. Kōnsekwyntnie bez użycie tego systymu, Linneusz ôddzielōł
nazewnictwo
ôd
taksōnōmije
Przōdzij
grziby
bōły zaliczane do roślin. Bez krōtki czas Linneusz zaliczoł je do zwiyrzyncego taksōnu
Vermes
, niyskorzij ale zaś zaliczōł je do roślin.
Herbert Faulkner Copeland
zaliczōł grziby do stworzōnego ôd siebie krōlestwa Protoctista, tym spusobym po czyńści uniknōł problymu, jednak mimo to nadoł im ekstra status
145
. Problym bōł w kōńcu rozwiōnzany ôd
Roberta Whittakera
, co we swojim systymie sklasyfikowoł grziby za ôsobne krōlestwo.
Historyjŏ życiŏ na Ziymi
pokazuje, iże grziby sōm barzij zbliżōne do zwiyrzōnt aniżeli do roślin
146
Nowe ôdkrycia, co pozwolyły barzij detajlowe podszukowania nad
kōmōrkami
i mikroôrganizmami, prziczyniyły sie ôdkryciŏ nowych formōw życiŏ i powstaniŏ nowych dōmyn biologije –
Biologijŏ kōmōrkowŏ biologije kōmōrkowyj
jak tyż
mikrobiologije
. Nowo ôdkryte ôrganizmy przōdzij bōły zaliczane do
pierwotniŏkōw
za zwiyrzynta, jak tyż do
plechowcōw
za rośliny, ale niyskorzij ôstały połōnczōne w krōlestwo
protistōw
ôd
Ernsta Haeckela
; w dalszym ôkresie
Prokariōnty
bōły przeklasyfikowane na krōlestwo
Monera
, co niyskorzij bōło podzielōne na dwie ôsobne grupy –
bakteryje
archeōny
. Dokludziyło to do nastōniŏ nowego systymu, co skłŏdoł sie z sześciu krōlestw, jak tyż w kōńcu do nastōniŏ
trzidōmynowego systymu
ôpartego ô relacyje ewolucyjne
147
. Klasyfikacyjŏ eukariotōw, a nojbarzij protistōw, ôstŏwŏ ale spōrnŏ,
148
W czasie rozrostu mikrobiologije,
biologije molekularnyj
jak tyż
wirusologije
ôdkryte bōły niykōmōrkowe agynty, co niymi sōm m.in.
wirusy
wirojidy
. Chociŏż sōm uwŏżane za żywe, w przeszłości trwała dyskusyjŏ nad tym, eli te ôrganizmy sōm richtich ôrganizmami żywymi; wirusy niy posiadajōm czyńści cech żywobyciowych, m.in. posiadaniŏ błōny kōmōrkowyj, przechodzyniŏ procesu metabolizmu, talyntu rozrostu i reagowaniŏ na strzodowisko naôbkoło. Jak ôprzić sie na gynetyce i biologiji, wirusy mogōm być klasyfikowane za zorty, jednak moc aspektōw jejich klasyfikacyje je spōrnŏ,
149
W latach 60. XX s. powstała metoda klasyfikacyje zwanŏ
kladystykōm
, co polygŏ na przedstawianiu
klad
ōw we
strōmie filogynetycznym
150
Życie pozaziemskie
edytuj
edytuj zdrzōdło
Panspermia
Ziymia to je jedynŏ znōmŏ planeta, co je siedliskym życiŏ. Inkszymi placami we Wszechświecie, co mogōm być zamiyszkane ôd mikroôrganizmōw, je postrzodek
Marsa
, atmosfera
Wynus
151
jak tyż ôceany we postrzodku niykerych
naturalnych satelitōw
gazowych ôlbrzimōw
152
. Żeby ôkryślić, w jakich warōnkach w systymach słōnecznych może być cywilizacyjŏ, używŏ sie
rōwnaniŏ Drake’a
153
Przestrzyń podle
cugu bazowego
gwiŏzdy, co może być użyteczny dlŏ życiŏ, co zamiyszkuje planety, co posiadajōm warōnki podobne do Ziymie, je zwany
ekosferōm
. Wnyntrzne i zewnyntrzne prōmiynie ekosfery rōżniōm sie miyndzy sobōm
jasnościōm
ymitowanōm ôd gwiŏzdy. Gwiŏzdy masywniyjsze aniżeli Słōńce posiadajōm srogszŏ ekosferã, jednak ôstŏwajōm w głōwnym cugu we krōtszym ôdstympie czasowym. W przipadku
czyrwōnych karłōw
dochodzi do inkszego problymu – jejich ekosfera je myńszŏ, bez co je przedmiotym srogszyj aktywności słōnecznyj i efektōw
ôbrotu synchrōnicznego
pobliskich ôrbit. Bez to postrzōd gwiŏzd ô postrzednij masie (bp. Słōńce) je srogsze prŏwdopodobiyństwo rozrostu form żywobyciowych podobnych do tych, co zamiyszkujōm Ziymiã
154
. Położynie gwiŏzdy w galaktyce tyż może mieć wpływ na srogość prŏwdopodobiyństwa wystympowaniŏ formōw żywobyciowych. Gwiŏzdy w regiōnach ôbfitych w elymynta ciynżke, z kerych mogōm powstŏwać planety, w zestawiyniu z niskim spōłczynnikym wystympowaniŏ
supernowych
, co mogōm niszczyć siedliska życiŏ, sōm uwŏżane za take, co posiadajōm srogsze prŏwdopodobiyństwo wystympowaniŏ naôbkoło nich planet zamiyszkanych ôd słożōnych formōw żywobyciowych
155
Śmierć
edytuj
edytuj zdrzōdło
Ciała zwiyrzōnt (m.in. przedstawiōnego na fotografiji
bawoła afrykańskigo
) sōm przetwŏrzane ôd
ekosystymu
, co dŏwŏ ynergijõ i substancyje ôdżywcze żywym stworzyniōm żywobyciowym
Śmierć to permanyntne wygaśniyńcie wszyjskich czynności żywobyciowych i procesōw żywobyciowych w ôrganiźmie abo kōmōrce
156
157
. Może ôna wystōmpić w wyniku wypadku, katastrofy,
niymocy
zależności miyndzygatōnkowych
niydożywiyniŏ
zatruciŏ
starzyniŏ sie
abo
samobōjstwa
. Po śmierci ôrganizmu, jego kōnski wchodzōm w skłŏd
raje biogeochymicznyj
. Ôrganizm może być zjedzōny ôd
drŏpieżnika
abo
padlinożercy
materyjŏ ôrganicznŏ
, co ôstŏwŏ, może potym ôstać szyrzyj rozłożōnŏ ôd
detrytusożercōw
(ôrganizmy, co przetwŏżajōm
detrytus
), co swrŏcajōm go strzodowisku na pōnowny użytek w
Raji kustowyj
Jednym z problymōw we zdefiniowaniu śmierci je rozdzioł miyndzy śmierciōm a życiym. Śmierć wydŏwŏ sie ôdwołować tak do mōmyntu, w kerym kōńczy sie życie, jak i do mōmyntu, w kerym poczynŏ sie sztand, co nastympuje po kōńcu życiŏ
157
. Ôbsztalowanie, kedy nastympuje śmierć, wymŏgŏ ôkryślyniŏ kōnceptualnyj granice miyndzy życiym a śmierciōm. Je to problymatyczne, bo niy ma zgody w przedmiocie tego, jak zdefiniować życie. Natura śmierci bez tysiōnclecia bōła zdrzōdłym niypokoju tradycyji religijnych jak tyż dochodzyń filozoficznych. Postrzōd wielu religiji je wiara w
życie pozagrobowe
reinkarnacyjõ
dusze
abo
zmartwychstōnie
ciała.
Wymiyranie
to proces, w kerym umiyrŏ grupa
taksōn
ōw abo
zortōw
, co zmyńszŏ biorozmajtość
158
. Mōmynt wymarciŏ zorty porzōnd je uznŏwany za mōmynt, w kerym umiyrŏ ôstatni jego przedstawiciel. Ôbsztalowanie tego mōmyntu je ciynżke, co
zasiyng
wystympowaniŏ danyj zorty może być moc srogi, bez co wykōnuje sie je po ôkryślōnym czasie jego niyôbecności. Zorty mogōm wymiyrać w wyniku braku talyntu do przeżyciŏ
siedlisku
, co sie zmiyniŏ abo zmiyniyło, abo skuli przegraniŏ z kōnkuryncyjōm. We cołkij
historyji Ziymie
wymarło kole 99% zortōw, co jã zamiyszkowały
159
. Możliwe ale, iże
masowe wymiyrania
mogōm wpływać na wartkość, z jakōm dochodzi do ewolucyje życiŏ, a to tworzi szanse dlŏ nowych grup ôrganizmōw do rozrostu i ewoluowaniŏ
160
Skamiyniałości
to zachowane kōnski abo
ślady
zwiyrzōnt, roślin i inkszych ôrganizmōw, co sōm z dalekij przeszłości. Cołkość skamieniałości, tak ôdnojdziōnych jak i niyôdnojdziōnych, jak tyż jejich rozłożynie we formacyjach skalnych i pokładach
ôsadowych
warstwach
), je nazywany
zŏpisym kopalnym
. Zachowane prōbki sōm ôkryślane skamiyniałościami, jeźli wiyncyj jak 10 tysiyncy lŏt stare
161
. Beztōż nojmodsze skamiyniałości sōm z poczōntku epoki
holocynu
, za to nojstarsze z
eōnu
archajiku
, do 3,4 milijarda lŏt
162
163
Sztuczne życie
edytuj
edytuj zdrzōdło
Sztuczne życie
to dōmyna nauki, co pŏrŏ sie podszukowaniym
systym
ōw, co ôdnoszōm sie do życiŏ, jego procesōw, jak tyż jego ewolucyje ze pōmocōm
symulacyji
wykōnowanych przi użyciu
symulacyji kōmputrowych
robotyki
biochymije
164
. Podszukowania sztucznego życiŏ imitujōm tradycyjnõ biologijõ przi ôdtwŏrzaniu niykerych aspektōw zjawisk biologicznych. Uczyni podszukujōm logikã systymōw żywobyciowych bez tworzynie sztucznych strzodowisk – tym spusobym starajōm sie zrozumieć słożōne
przetwŏrzanie informacyji
, co ôkryślajōm te systymy.
Biologijŏ syntytycznŏ
to dzioł
biotechnologije
, kery stanowi połōnczynie
nauki
bioinżynieryje
. Jeji cyl to projektowanie i tworzynie nowych funkcyji biologicznych i systymōw, co ich niy ma w przirodzie. Biologijŏ syntytycznŏ ôbyjmuje redefinicyjõ jak tyż rozrost biotechnologije, społym z cylami takimi jak bycie talyntnym do projektowaniŏ i tworzyniŏ biologicznych systymōw inżynieryjnych, co przetwŏrzajōm informacyje, wytwŏrzajōm materyje i struktury, produkujōm ynergijõ, lifrujōm pożywioł jak tyż utrzimujōm i zmŏcniajōm ludzke zdrowie i strzodowisko
165
Poglōndy na istotã życiŏ
edytuj
edytuj zdrzōdło
Roślinność
lasa dyszczowego Hoh
Grand Prismatic Spring
Parku Nŏrodowym Yellowstone
Postrzōd poglōndōw na istotã życiŏ idzie wyrōżnić take teoryje
166
167
168
Materializm
edytuj
edytuj zdrzōdło
Jednym z nojstarszych poglōndōw je materializm, podle kerego wszyjsko skłŏdŏ sie z
materyje
, a życie je jyno jeji słożōnōm formōm.
Empedokles
argumyntowoł, iże kożdy ôbiekt we Wszechświecie skłŏdŏ sie z kōmbinacyje sztyrech
żywiołōw
abo
korzyni
ziymie
wody
luftu
ôgnia
– ône klarujōm wszyjske zmiany, co sie dziejōm. Wszyjske formy życiŏ, jak tyż jejich roztōmajtość, powstały bez miszōng tych żywiołōw
169
Demokryt
uwŏżoł, iże bazowōm cechōm życiŏ je posiadanie dusze (
psyche
). Tak jak w przipadku inkszych antycznych pisŏrzi, Demokryt prōbowoł wyklarować, co sprawiŏ, iże danŏ istota je żywŏ. Eklerowoł, iże ôgniste atōmy społym tworzōm duszã, gynau tym samym spusobym, jakim atōmy i prōznota tworzōm kożdy inkszy ôbiekt. Demokryt padoł ô ôgniu skuli widzialnego zwiōnzku miyndzy życiym a ciepłym, jak tyż skuli ruchu ôgnia
170
Materializm mechanistyczny, co powstoł w antycznyj Grecyji, ôstoł ôdrodzōny jak tyż skorygowany ôd francuskigo filozofa
Kartezjusza
, co prawiōł, iże zwiyrzynta i ludzie byli grupōm czyńści, kere razym funkcjōnowały jak maszina. Teoryjŏ
ewolucyje
, stworzōnŏ w 1859 roku ôd
Charlesa Darwina
, je mechanistycznym wyklarowaniym powstŏwaniŏ zortōw ze pōmocōm
doboru naturalnego
171
Hilymorfizm
edytuj
edytuj zdrzōdło
Hilymorfizm
to teoryjŏ stworzōnŏ ôd
Arystotelesa
, podle keryj kożdy byt je kōmbinacyjōm formy i materyje. Jednym z bazowych zainteresowań Arystotelesa bōła biologijŏ – kole 1/4 jego
Corpus Aristotelicum
to dzieła biologiczne. Jedno z nich tuplikuje, iże kożdy byt we materyjnym Wszechświecie skłŏdŏ sie z materyje i formy, a formōm bytu, co żyje, je
dusza
. Sōm trzi zorty dusz:
dusza wegetatywnŏ
(u roślin; dziynki nij rosnōm, przekwitajōm i ôdżywiajōm sie, jednak niy powodujōm u nij ruchu jak tyż uczuć),
dusza zwiyrzyncŏ
(dziynki nij zwiyrzynta poruszajōm sie i posiadajōm uczucia) jak tyż
dusza rozumnŏ
(zdrzōdło świadōmości i rozumowaniŏ, kere (podle Arystotelesa) posiadŏ ino czowiek)
172
. Kożdŏ wyższŏ dusza posiadŏ cechy niższyj dusze. Arystoteles uwŏżoł, iże jeźli materyjŏ niy może istnieć bez formy, tak forma niy może istnieć bez materyje, bez to dusza niy może istnieć bez ciała
173
Arystotelesowa teoryjŏ je spōjnŏ z
teleologicznymi
wyklarowaniami życiŏ, co tuplikujōm zjawiska w kategoryjach cylu i ukerunkowaniŏ na cyl - bez to bp. biyl, co pokrywŏ pelc biołego niedźwiedzia, je tuplikowanŏ pod wzglyndym cylowości jego kamuflażu. Rychtōnek prziczynowości (ôd przeszłości do prziszłości) zaprzeczŏ naukowymu dowodowi naturalnyj selekcyje, co klaruje kōnsekwyncyjõ z pōnktu widzyniŏ poprzednij prziczyny. Cechy biologiczne niy sōm ôpisowane bez ôpisanie jeji ôptymalnego rezultatu, atoli bez ôpisanie historyje ewolucyje zorcie, co dokludziyło do naturalnyj selekcyje znakōw, ô kerych mŏwa
174
Witalizm
edytuj
edytuj zdrzōdło
Witalizm
to hipoteza stworzōnŏ ôd
Georga Ernsta Stahla
, co podle nij prawidło żywobyciowe je niymaterialne. Witalizm bōł uznŏwany do połowy XX s. ôd m.in. filozofōw
Henriego Bergsona
Friedricha Nietzsche
Wilhelma Diltheya
175
, anatōma
Marie François Xaviera Bichata
jak tyż chymika
Justusa von Liebiga
176
. Do witalizmu zaliczajōm sie tyż myśl, iże istniyje srogi rozdzioł miyndzy materyjōm ôrganicznōm a niyorganicznōm, jak tyż przekōnanie, iże materyjŏ ôrganicznŏ może być jyny ôd istot żywych. To przekōnanie ôstało ôbalōne w 1826 roku, kedy
Friedrich Wöhler
stworzōł
mocznik
z materyje niyôrganicznyj
177
. Ta
synteza Wöhlera
je uwŏżanŏ za poczōntek modernyj
chymije ôrganicznyj
. Te synteza mŏ historyczne znaczynie, bo po piyrszy rŏz zwiōnzek ôrganiczny ôstoł stworzōny w reakcyjach niyôrganicznych
178
W latach 50. XIX s.
Hermann von Helmholtz
zadymōnstrowoł, iże w czasie ruchu miynśni niy traci sie ynergijŏ, i zasugerowoł, iże do poruszaniŏ miynśniami niy sōm przidajne żŏdne siyły witalne
179
. Te wyniki dokludziyły do pociepniyńciŏ naukowych zainteresowań teoryjami witalistycznymi, chociŏż durch sōm uznŏwane teoryje
pseudonaukowe
take jak
hōmeopatyjŏ
, co interpretuje niymoce za sprawiōne zaburzyniami siył witalnych i żywobyciowych
180
Istoty żywe blank rōżniōm sie ôd ciał niyôżywiōnych i podlygajōm fungowaniu swojistych praw, niyzależnych ôd praw fizyki i chymije; procesy żywobyciowe zależōm ôd swojistyj
siyły żywobyciowyj
vis vitalis
181
, rozumianyj przirodniczo abo pozaprzyrodniczo (
yntelechijŏ
Arystotelesa
élan vital
Bergsona
) - tyn poglōnd terŏźnie niyma ofyn prezyntowany w nauce.
Mechanicyzm (redukcjōnizm)
edytuj
edytuj zdrzōdło
Wszyjske zjawiska zwiōnzane z życiym idzie skludzić (zredukować) do tych samych praw fizyki i chymije, co reskyrujōm materyjōm niyôżywiōnōm
182
(zob.
chemoton
).
Z redukcjōnizmym je zwiōnzane tm. podejście substratowe, co wiōnże zjawisko życiŏ ze swojistymi zortami
zwiōnzkōw chymicznych
, co stanowiōm podstawã (substrat) procesōw żywobyciowych
183
Życie to spusōb istyniyniŏ cioł biołkowych
184
Wszyjske włŏsności istot żywych idzie bezpostrzednio wiōnzać ze strukturōm makrotajleczek dwōch klas - biołek globularnych i kwasōw nuklejinowych
185
Życie na nojniższym poziōmie je niyzależne ôd wszelich charakterystycznych formōw. Jego siydzibōm je
protoplazma
- substancyjŏ ôkryślōnŏ bez swōj skłŏd chymiczny, a niy bez formã
186
Życie je zwiōnzane ze substancyjō, ôkryślōnōm bez swojã naturã chymicznõ – je niōm protoplazma
187
Kōmplymytaryzm (ymergyntyzm)
edytuj
edytuj zdrzōdło
Układy fizyczne mogōm wystympować na roztōmajtych poziōmach ôrganizacyje; na wyższych poziōmach reskyrujōm niymi, ôkrōm praw włŏściwych dlŏ poziōmōw niższych, prawa, co je dopołniajōm, swojiste dlŏ danego poziōmu (kōmplymyntarne); w ôdniesiyniu do układōw żywych, na wyższych poziōmach ôrganizacyje życiŏ, ôbowiōnzujōm, ôkrōm praw fizycznych i chymicznych, swojiste prawa biologiczne, a ôkrōm zmian fizycznych i reakcyji chymicznych, zachodzōm swojiste procesy (zjawiska) biologiczne
188
Z ymergyntyzmym je zwiōnzane
podejście systymowe
, ôparte na założyniu, iże włŏsności układu jako cołkości sōm wynikym niy ino włŏsności jego elymyntōw, ale
struktury
układu
189
(bp. chemoton):
Problym życiŏ je problymym ôrganizacyje, niy istniyje żŏdnŏ żywŏ substancyjŏ, ino żywe ôrganizmy
190
Wyrażynie "żywŏ materyjŏ" winno ôznaczać niy ekstra zortã materyje ani nawet materyjõ ekstra uporzōndkowanõ, ale materyjõ, co utrzimuje sie w ôkryślōnyj relacyji do żywych ôrganizmōw. W tym syńsie idzie nawet pedzieć, iże to ôrganizm nadŏwŏ życie materyji, a niy ôpacznie, iże materyjŏ żywŏ nadŏwŏ życie ôrganizmowi
191
Życie (...) niyma (...) włŏsnościōm jakigoś ekstra zwiōnzku chymicznego - bp. biołka abo kwasu nuklejinowego - ale znakym specyficznyj ôrganizacyje systymōw żywych. Bez to zwrot "materyjŏ ôżywiōnŏ" je niynŏleżny - winno sie gŏdać: żywy systym materyjowy
192
We kōmōrce niy ma nic żywego ôkrōm cołkij kōmōrki
193
Poziōmy ôrganizacyje układōw zwiōnzanych z życiym
edytuj
edytuj zdrzōdło
Biologijŏ tradycyjnie wyrōżniŏ pŏrã poziōmōw ôrganizacyje układōw zwiōnzanych ze zjawiskym życiŏ. Wiōnżōm sie z niymi rozmajte nauki biologiczne, co sie rōżniōm przedmiotym podszukowań i metodologijōm. Porzōnd wyrōżniŏ sie take poziōmy ôrganizacyje i nauki biologiczne, co im ôdpadajōm:
Subkōmōrkowy
("czyńści skłŏdowych kōmōrki"
194
, "zôrganizowanyj materyje ôrganicznyj"
195
), przedmiot podszukowań
biologije molekularnyj
; ôbyjmuje poziōm molekularny (zwiōnzkōw chymicznych, w tym ôsobliwie biołek i kwasōw nuklejinowych, podszukowany tyż bez
biofizykã
biochymijõ
) i poziōm struktur subkōmōrkowych i
wirusōw
. Chociŏż na poziōmie molekularnym ôpis zjawisk idzie skludzić do praw fizyki i chymije (tak podszukuje tyn poziōm biofizyka i biochymijŏ), to molekuły biołek i kwasōw nuklejinowych majōm ôsobliwie sroge miary i roztōmajtość. Wchodzōm ône w skłŏd struktur wyższego rzyndu, co sōm elymyntami struktur barzij słożōnych. Istniyje hierarchijŏ struktur ô corŏz srogszyj ôrganizacyji (bp. tajleczka
DNA
chrōmosōm
jōndro kōmōrkowe
). Hierarchiji struktur ôdpadŏ hierarchijŏ funkcyje - wzajymnŏ kōntrola i zależność procesōw fizycznych i chymicznych. Integracyjŏ funkcyji niyma ale imyntnŏ i niy mogymy nazwać struktur (układōw) tego poziōmu żywymi
196
. Struktury subkōmōrkowe niy funkcjōnujōm poza strukturōm kōmōrki. Wyjōntkym sōm sam
mitochōndria
, co fungujōm po wyizolowaniu z kōmōrki i wrażyniu w ôdpednie warōnki i
chloroplasty
, co niy ino funkcjōnujōm w takich warōnkach, ale nawet podarziło sie przekludzić jejich jednorazowy podzioł
194
Kōmōrkowy
194
ôrganizmu jednokōmōrkowego
196
), przedmiot podszukowań biologije kōmōrki -
cytologije
. Na tym poziōmie zachodzi połnŏ integracyjŏ funkcyji i ukazujōm sie typowe włŏsności ôrganizmu żywego (kryteria życiŏ)
196
. Kōmōrka je tōż nojbarzij ajnfachowŏ jednostka życiŏ, nojbarzij ajnfachowy żywy
integrōn
197
. Mogōm tōż istnieć i istniyjōm ôrganizmy jednokōmōrkowe.
Ôrganizmu wielokōmōrkowego
194
- układu słożōnego z siyły (niyrŏz milijardōw) kōmōrek, co tworzōm morfologicznõ i funkcjōnalnõ cołkość
196
(integrōn), poskludzanych w take podukłady jak
tkanki
(podpoziōm tkankowy, przedmiot podszukowań
histologije
),
ôrgany
układy ôrganōw
(przedmiot podszukowań
anatōmije
fizjologije
).
Nadôrganizmalny
(nadôsobniczy
196
) - co ôbjymuje take układy (integrōny), jak
stado
populacyjŏ
biocynoza
i planetarny systym żywy, to znaczy
biosfera
(geobiocynoza)
196
, przedmiot podszukowań
ekologije
gynetyki populacyje
socjobiologije
ewolucjōnizmu
Termin „życie” może ôdnosić sie do zespołu procesōw abo włŏsności na poziōmie kōmōrki, ôrganizmu (stworzyniŏ) - „życie zwiyrzyńcia, rośliny”, jak i na poziōmie nadôsobniczym, aż do biosfery społyn z niōm - „życie na Ziymi”.
Przerwanie procesōw żywobyciowych jednostek morfologiczno-funkcjonalnyj (integrōnu) danego poziōmu, niy przerywŏ bezpostrzednio procesōw żywobyciowych na inkszych poziōmach
194
. Bp. śmierć ôrganizmu wielokōmōrkowego (rozpŏd integrōnu) niy ôznaczŏ wartkij śmierci ôrganōw (je możliwe
przeszczep
), a rozpad funkcjonalny (śmierć) ôrganu, co dō niego dochodzi po czasie, niy ôznaczŏ śmierci kōmōrek, co wchodzōm w jego skłŏd (możliwŏ je
chowanie tkanek
198
199
. Śmierć istych kōmōrek, co wchodzōm w skłŏd ôrganizmu wielokōmōrkowego niy musi ôznaczać jego śmierci, śmierć istych ôrganizmōw niy musi ôznaczać śmierci populacyje.
Trzi systymy
edytuj
edytuj zdrzōdło
Ôrganizmy żywe sōm bez wyjōntku słożōne z trzech wzajymnie powiōnzanych podsystymōw:
systymu metabolicznego – zapewniŏ autōnōmijõ ynergetycznõ
systymu informacyjnego – zapewniŏ regulacyjõ i sterowanie
systymu kōmpartmyntalizacyjnego – zapewniŏ wyôdrymbniynie ze świata zewnyntrznego.
Trzi poziōmy ôrganizacyje
edytuj
edytuj zdrzōdło
Te podsystymy mogymy wyrōżnić na trzech poziōmach ôrganizacyjnych zwiōnzanych z życiym:
kōmōrkowym
systym metaboliczny: autokatalityczne procesy biochymiczne kōmōrki
systym informacyjny: DNA i mechanizm ekspresyje gynōw
systym kōmpartmyntalizacyjny:
błōna kōmōrkowŏ
ściana kōmōrkowŏ
cytoszkelet
ôrganizmalnym
systym metaboliczny: ukłŏd kustowy, ukłŏd dychowy, ukłŏd krōnżyniŏ
systym informacyjny: ukłŏd nerwowy i ukłŏd hormōnalny
systym kōmpartmyntalizacyjny: skōra, ukłŏd ôdpornościowy, ukłŏd miyńśniowo-kostny
nadôrganizmalnym
systym metaboliczny: systymy wymiany pożywiołu, gōn grupwy
systym informacyjny: systymy sygnałōw miyndzyôsobniczych, hierarchijŏ ôbywatelskŏ, systymy ferōmōnalne
systym kōmpartmyntalizacyjny: terytoria i granice.
Niykere formy życiŏ wystympujōm ino na piyrszym poziōmie (ôrganizmy jednokōmōrkowe), niykere na piyrszym i drugim poziōmie (ôrganizmy wielokōmōrkowe), a niykere na wszyjskich trzech poziōmach (wielokōmōrkowe ôrganizmy ôbywatelske).
Bazowym poziōmym ôrganizacyje życiŏ je poziōm kōmōrkowy.
Wirusy
edytuj
edytuj zdrzōdło
Ikosaedralnŏ struktura
adynowirusa
Ôdpowiydź na pytanie
sōm wirusy żywe?
zależy ôd przijyntyj definicyje życiŏ. Podle powyższych definicyji wirusy, jak je rozumieć za indywidualne stworzynia, niy sōm ôżywiōne. Wirusy podlygajōm ale procesowi
ewolucyje
, majōm talynt do
namnŏżania sie
i zmiynności, bez to stanowiōm tajla procesu życiŏ na Ziymi.
Wirusy
czyńścij sōm widziane za replikatory aniżeli za formy życiŏ. Sōm czynsto ôpisowane za „ôrganizmy na rańcie życiŏ”
200
, bo posiadajōm
gyny
, ewoluujōm bez selekcyjõ naturalnõ
201
202
jak tyż replikujōm sie bez wielokrotne kopiyrowanie samych siebie dziynki samoôrganizacyji. A dyć wirusy niy metabolizujōm i potrzebujōm kōmōrkã gospodŏrza do tworzyniŏ nowych produktōw. Samowystarczalny wirus w kōmōrce gospodŏrza posiadŏ implikacyje w podszukowaniach nad
pochodzyniym życiŏ
, beztōż je hipoteza, iże życie powstało jako samozôrganizowanŏ
tajleczka ôrganicznŏ
203
204
205
Przipisy
edytuj zdrzōdło
Proces
ewolucji
wirusów i innych podobnych form wciąż pozostaje nie w pełni wyjaśniony. Dlatego też klasyfikacja ta może być
parafiletyczna
, przy założeniu, że życie komórkowe wyewoluowało z bezkomórkowego, albo
polifiletyczna
, gdyż ostatni wspólny przodek mógł zostać w niej nieuwzględniony.
Za rodzaj specyficznych struktur organicznych zależnych od wirusów można uznać
satelity
oraz tzw.
defektywne cząsteczki interferujące
; replikacja obu tych porównywalnych z organizmami struktur wymaga obecności innego wirusa (tzw. wirusa pomocniczego).
Taksonomia archeonów podlega obecnie przebudowie.
Niewielka
grupa
organizmów eukariotycznych nie została dotąd sklasyfikowana w żadnym z królestw.
Czesław Jura,
Halina Krzanowska:
Encyklopedia Biologiczna
T.
12.
Kraków
OPres,
2000,
s.
244.
ISBN
83-85909-62-1
Tibor Gánti
tłum. Tomasz Kulisiewicz:
Podstawy życia
Warszawa
Wiedza Powszechna,
1986,
s.
76, 80-81.
ISBN
83-214-0487-1
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm - jednostka biologiczna
, 1977, s. 65
życie
Encyklopedia PWN.
życie
Aneksy PWN: Słownik terminów biologicznych.
What is Life?
, www2.bc.edu
[dostymp 2016-03-06]
[zarchiwizowane z
adresy
2016-12-20]
Koshland, Jr., Daniel E. (22 March 2002).
"The Seven Pillars of Life"
Science
295
(5563): s. 2215–2216.
"Age of the Earth"
ang.
U.S. Geological Survey.
G. Brent Dalrymple, (2001). "The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved".
Special Publications, Geological Society of London
190
(1): s. 205–221.
J.W. Schopf, A. B. Kudryavtsev, A. D. Czaja, A. B. Tripathi, (2007).
Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils.
Precambrian Research 158: s. 141–155.
J. W. Schopf (2006).
Fossil evidence of Archaean life.
Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci 29; 361 (1470) s. 869-885.
Peter Hamilton Raven, George Brooks Johnson:
Biology
McGraw-Hill Education,
s.
68.
ISBN
978-0-07-112261-0
Yoko Ohtomo, Takeshi Kakegawa, Akizumi Ishida, Toshiro Nagase, Minik T. Rosing
"Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks"
ang.
Nature Geoscience
[dostymp 2015-06-29].
Seth Borenstein
"Oldest fossil found: Meet your microbial mom"
ang.
Associated Press.
[dostymp 2015-06-29].
Nora Noffke, Daniel Christian, David Wacey, Robert M. Hazen,.
"Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia
ang.
Astrobiology
13 (12): s. 1103–1124..
[dostymp 2015-06-29].
David Tenenbaum, (14 October 2002). . .
"When Did Life on Earth Begin? Ask a Rock"
ang.
Astrobiology Magazine.
[dostymp 2015-07-01].
Seth Borenstein
Hints of life on what was thought to be desolate early Earth
ang.
Excite.
[dostymp 2015-11-13].
Rachel Courtland
"Did newborn Earth harbour life?"
ang.
New Scientist.
[dostymp 2015-07-01].
Julie Steenhuysen
"Study turns back clock on origins of life on Earth"
ang.
Reuters
[dostymp 2015-07-01].
W.E. Kunin, Kevin Gaston:
The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences.
1996.
ISBN
978-0412633805
Beverly Peterson Stearns, S. C. Stearns:
Watching, from the Edge of Extinction
Yale University Press
2000,
s.
1921.
ISBN
978-0-300-08469-6
Michael J. Novacek
"Prehistory’s Brilliant Future"
ang.
New York Times
[dostymp 2015-07-01].
G. Miller; Scott Spoolman:
Environmental Science - Biodiversity Is a Crucial Part of the Earth's Natural Capital.
Cengage Learning,
2012,
s.
62.
ISBN
1-133-70787-4
Wikidata Query Service
P.H. Rampelotto
"Panspermia: A Promising Field Of Research"
ang.
Astrobiology Science Conference
[dostymp 2015-07-02].
A. Tsokolov, Serhiy A. (mŏj 2009).
"Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations"
(PDF).
Astrobiology Journal
(4).
Leslie Mullen (19 czyrwca 2002).
"Defining Life"
Origin & Evolution of Life
. Astrobiology.
Claus Emmeche
Defining Life, Explaining Emergence.
Niels Bohr Institute.
[dostymp 2015-07-18].
Can W Define Life.
ang.
Colorado Arts & Sciences.
[dostymp 2015-07-18].
Michael N.
Mautner.
Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds
„Journal of the British Interplanetary Society”.
50.
s.
93-102.
K. H. Nealson; P. G. Conrad.
Life: past, present and future.
Philosophical Transactions of the Royal Society B
”.
354
(1392).
s.
1923-1929.
Chris P. McKay (14 września 2004).
"What Is Life—and How Do W Search for It in Other Worlds?"
. Public Library of Science – Biology 2 (9): s. 302.
Michael N. Mautner (2009).
"Life-centered ethics, and the human future in space"
(PDF).
Bioethics
23
(8): s. 433–440.
Habitability and Biology: What are the Properties of Life?
ang.
The University of Arizona.
[dostymp 2015-07-18].
Edward N.
Trifonov.
Definition of Life: Navigation through Uncertainties.
„Journal of Biomolecular Structure & Dynamics”.
29
(4),
s.
647–650.
Adenine Press.
Carl Zimmer
Can scientists define 'life' ... using just three words?
ang.
NBC News
[dostymp 2015-07-19].
Radosław W.
R.W.
Piast
Radosław W.
R.W.
Shannon
s information, Bernal
s biopoiesis and Bernoulli distribution as pillars for building a definition of life
, „Journal of Theoretical Biology”, 470,
2019
, s. 101–107,
DOI
10.1016/j.jtbi.2019.03.009
[dostymp 2019-04-02]
angelski
Radu
Popa:
Between Necessity and Probability: Searching for the Definition and Origin of Life (Advances in Astrobiology and Biogeophysics).
Springer Science+Business Media
2004.
ISBN
3-540-20490-3
Erwin
Schrödinger:
What is Life?
Cambridge University Press,
1944.
ISBN
0-521-42708-8
Lynn Margulis, Dorion Sagan:
What is Life?
University of California Press,
1995.
ISBN
0-520-22021-8
Nasif Sabag Nahle
Astrobiology
ang.
Biology Cabinet Organization.
[dostymp 2015-07-21].
James
Lovelock:
Gaia – a New Look at Life on Earth.
Oxford University Press,
2000.
ISBN
0-19-286218-9
John
Avery:
Information Theory and Evolution
World Scientific,
2003.
ISBN
981-238-399-9
Nasif Sabag Nahle
Exobiology.
ang.
Biology Cabinet Organization.
[dostymp 2015-07-21].
Donald G. Luttermoser, "" (PDF). .
Astronomy II Course Lecture Notes Section XII.
ang.
East Tennessee State University
[dostymp 2015-07-21].
Donald G. Luttermoser
Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module.
ang.
East Tennessee State University
[dostymp 2015-07-21].
Gerald Joyce
The RNA world: life before DNA and protein
Cambridge University Press,
1995,
s.
139-151.
Dennis Overbye
Cassini Seeks Insights to Life in Plumes of Enceladus, Saturn’s Icy Moon
ang.
The New York Times
[dostymp 2015-10-28].
Stuart Kaufmann, John D. Barrow, P. C. W. Davies:
Science and Ultimate Reality: Quantum Theory, Cosmology, and Complexity
Cambridge University Press,
2004,
s.
654-666.
ISBN
0-521-83113-X
Lee Smolin,
Życie wszechświata
, 1997, s. 183
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
International Chronostratigraphic Chart v 2015/01
, 2015
[dostymp 2015-12-30]
angelski
The Paleozoic Era
University of California.
[dostymp 2015-11-15].
The Cambrian Period
www.ucmp.berkeley.edu.
[dostymp 2015-11-16].
The Ordovician Period
www.ucmp.berkeley.edu.
[dostymp 2015-11-16].
The Devonian Period
www.ucmp.berkeley.edu.
[dostymp 2015-11-18].
Climate during the Carboniferous Period
www.geocraft.com.
[dostymp 2015-11-18].
The Carboniferous Period
www.ucmp.berkeley.edu.
[dostymp 2015-11-18].
The Permian Period
www.ucmp.berkeley.edu.
[dostymp 2015-11-19].
Triassic Period
geochronology
, Encyclopedia Britannica
[dostymp 2015-11-22]
Palaeos Mesozoic
: Triassic
: The Triassic Period
, palaeos.com
[dostymp 2015-11-22]
Palaeos Mesozoic: Triassic: Middle Triassic
, palaeos.com
[dostymp 2015-11-23]
Graham
G.
Ryder
Graham
G.
David E.
D.E.
Fastovsky
David E.
D.E.
Stefan
S.
Gartner
Stefan
S.
The Cretaceous-Tertiary Event and Other Catastrophes in Earth History
, Geological Society of America, 1996,
ISBN
978-0-8137-2307-5
[dostymp 2015-11-23]
angelski
1 stycznia
Late Triassic Dinosaurs - ZoomDinosaurs.com
, www.enchantedlearning.com
[dostymp 2015-11-23]
Jurassic Period
geochronology
, Encyclopedia Britannica
[dostymp 2015-11-23]
Early Jurassic Period - The Lias epoch
, palaeos.com
[dostymp 2015-12-12]
Mid-Jurassic Dinosaurs - ZoomDinosaurs.com
, www.enchantedlearning.com
[dostymp 2015-12-12]
Titanosaurs - The Last of the Sauropods
, About.com Education
[dostymp 2015-12-13]
Walking with Dinosaurs - Fact File: Koolasuchus
, www.abc.net.au
[dostymp 2015-12-13]
The Cretaceous Period
, www.ucmp.berkeley.edu
[dostymp 2016-01-01]
What Was The Impact That Killed The Dinosaurs? - Universe Today
, Universe Today
[dostymp 2016-01-01]
angelski
The Cenozoic Era
, www.ucmp.berkeley.edu
[dostymp 2016-01-01]
Paleocene Epoch
geochronology
, Encyclopedia Britannica
[dostymp 2016-01-04]
The Eocene Epoch
, www.ucmp.berkeley.edu
[dostymp 2016-01-04]
Paleogene Period, Cenozoic Era Information, Prehistoric Facts -- National Geographic
, National Geographic
[dostymp 2016-01-05]
The Oligocene Epoch
, www.ucmp.berkeley.edu
[dostymp 2016-01-05]
The Miocene Epoch
, www.ucmp.berkeley.edu
[dostymp 2016-01-05]
The Pliocene Epoch
, www.ucmp.berkeley.edu
[dostymp 2016-01-05]
Pliocene quick guide
, www.esd.ornl.gov
[dostymp 2016-01-05]
The Pleistocene Epoch
, www.ucmp.berkeley.edu
[dostymp 2016-01-05]
The Holocene Epoch
, www.ucmp.berkeley.edu
[dostymp 2016-01-05]
Gerardo
Ceballos,
Paul R.
Ehrlich.
The misunderstood sixth mass extinction
Science
”.
360
(6393),
s.
1080–1081,
2018-06-08.
DOI
10.1126/science.aau0191
PMID
29880679
OCLC
7673137938
James Lovelock
GAIA – A new look at life on Earth.
Oxford University Press,
1979,
s.
10.
ISBN
0-19-286030-5
James Lovelock
A physical basis for life detection experiments.
Nature
”.
207
(7),
s.
568–570,
1965.
James Lovelock
Geophysiology
ang.
James Lovelock
GAIA – A new look at life on Earth.
Oxford University Press,
1979.
ISBN
0-19-286030-5
T. Sullivan Woodruff, John Baross (8 paździyrnika 2007).
Planets and Life: The Emerging Science of Astrobiology
. Cambridge University Press.
ISBN
0521824214
"In the absence of such a theory, w are in a position analogous to that of a 16th-century investigator trying to define 'water' in the absence of molecular theory." [...] "Without access to living things having a different historical origin, it is difficult and perhaps ultimately impossible to formulate an adequately general theory of the nature of living systems".
Patterns, Flows, and Interrelationship – Molly Young Brown
, mollyyoungbrown.com
[dostymp 2015-12-29]
Robert
Rosen:
Life Itself: A Comprehensive Inquiry into the Nature, Origin, and Fabrication of Life.
1991.
ISBN
978-0-231-07565-7
Daniel A. Fiscus
The Ecosystemic Life Hypothesis.
ang.
Bulletin of the Ecological Society of America.
[dostymp 2015-07-22].
Harold J.
Morowitz:
Beginnings of cellular life: metabolism recapitulates biogenesis.
Yale University Press,
1992.
ISBN
0-300-05483-1
Robert W. Ulanowicz, Robert E. Ulanowicz:
A third window: natural life beyond Newton and Darwin.
Templeton Foundation Press,
2009.
ISBN
1-59947-154-X
I. C.
Baianu.
Robert Rosen's Work and Complex Systems Biology.
„Axiomathes”.
16
(1-2).
s.
25-34.
R.
Rosen.
A Relational Theory of Biological Systems.
„Bulletin of Mathematical Biophysics”.
20
(3).
s.
245–260.
R.
Rosen.
The Representation of Biological Systems from the Standpoint of the Theory of Categories.
„Bulletin of Mathematical Biophysics”.
20
(4).
s.
317–341.
Geologic Time: Age of the Earth
, pubs.usgs.gov
[dostymp 2016-03-06]
G. Brent
G.B.
Dalrymple
G. Brent
G.B.
The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved
, „Special Publications, Geological Society of London”, 190 (1), 2001, s. 205–221
[dostymp 2016-03-06]
angelski
Gérard
G.
Manhesa
Gérard
G.
Claude J.
C.J.
Allègre
Claude J.
C.J.
Bernard & Hamelin, Bruno
B.& H., B.
Dupréa
Bernard & Hamelin, Bruno
B.& H., B.
Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics
, „
Earth and Planetary Science Letters
”, 47 (3), 1980, s. 370–382
angelski
Clare Milsom, Sue Rigby:
Fossils at a Glance (2nd ed.)
John Wiley & Sons,
2009,
s.
134.
ISBN
1-4051-9336-0
Habitability and Biology: What are the Properties of Life?
ang.
The University of Arizona.
[dostymp 201-07-24].
Periannan Senapathy
Independent birth of organisms.
Madison
Genome Press,
1994.
ISBN
0-9641304-0-8
Manfred Eigen, Ruthild Winkler:
Steps towards life: a perspective on evolution.
Oxford University Press,
1992,
s.
31.
ISBN
0-19-854751-X
Watson, James D. (1993). Gesteland, R. F.; Atkins, J. F., eds.
Prologue: early speculations and facts about RNA templates
The RNA World
(Cold Spring Harbor, New York: Cold Spring Harbor Laboratory Press). s. 15-23.
Walter
Gilbert.
Origin of life: The RNA world.
Nature
”.
319
(618).
s.
618.
Cech
Thomas R..
A model for the RNA-catalyzed replication of RNA
„Proceedings of the National Academy of Science USA”.
83
(12).
s.
4360–4363.
T.R.
Cech.
The RNA Worlds in Context.
„Cold Spring Harb Perspect Biol.”.
(7).
Matthew W. Powner, Béatrice Gerland, John D. Sutherland.
Synthesis of activated pyrimidine ribonucleotides in prebiotically plausible conditions.
„Nature”.
459
(7244).
s.
239–242.
Jack W.
Szostak.
Origins of life: Systems chemistry on early Earth.
„Nature”.
459
(7244).
s.
171–172.
Matthew A. Pasek, R. Buick, M. Gull, Z. Atlas.
Evidence for reactive reduced phosphorus species in the early Archean ocean
„PNAS”.
110
(25),
s.
10089–10094,
2013-06-18.
Tracey A. Lincoln, Gerald F. Joyce.
Self-Sustained Replication of an RNA Enzyme
„Science”.
323
(5918),
s.
1229-1332,
2015-08-01.
Gerald F.
Joyce.
Evolution in an RNA world
„Cold Spring Harbor Symposium on Quantitative Biology”.
74,
s.
17-23,
2009-08-10.
Callahan; Smith, K.E.; Cleaves, H.J.; Ruzica, J.; Stern, J.C.; Glavin, D.P.; House, C.H.; Dworkin, J.P.
Carbonaceous meteorites contain a wide range of extraterrestrial nucleobases
ang.
PNAS
[dostymp 2015-08-01].
John Steigerwald
NASA Researchers: DNA Building Blocks Can Be Made in Space
NASA
[dostymp 2015-08-01].
DNA Building Blocks Can Be Made in Space, NASA Evidence Suggests
ang.
Science Daily
[dostymp 2015-08-01].
Enzo
Gallori.
Astrochemistry and the origin of genetic material
„Rendiconti Lincei”.
22
(2),
s.
113–118,
2010-11.
Ruth Marlaire
NASA Ames Reproduces the Building Blocks of Life in Laboratory
ang.
NASA
[dostymp 2015-08-01].
Lynn Rothschild
"Understand the evolutionary mechanisms and environmental limits of life"
ang.
NASA.
[dostymp 2003-09].
G.A.M. King.
Symbiosis and the origin of life
„Origins of Life and Evolution of Biospheres”.
(1),
s.
39–53,
1977-04.
Lynn
Margulis:
The Symbiotic Planet: A New Look at Evolution
Londyn
Orion Books Ltd,
2001.
ISBN
0-7538-0785-8
Robert Lee Hotz, (3 grudnia 2010).
"New link in chain of life"
Wall Street Journal
(Dow Jones & Company, Inc).
Until now, however, they were all thought to share the same biochemistry, based ôn the Big Six, to build proteins, fats and DNA.
Scott
Neuhaus:
Handbook for the Deep Ecologist: What Everyone Should Know About Self, the Environment, And the Planet
2005,
s.
23-50.
ISBN
0-595-35789-X
"Essential requirements for life". .
ang.
CMEX-NASA.
[dostymp 2015-08-01].
Daniel C.
Chiras:
Environmental Science – Creating a Sustainable Future (6th ed.)
2001.
ISBN
0-7637-1316-3
Pabulo Henrique
Rampelotto.
Resistance of microorganisms to extreme environmental conditions and its contribution to astrobiology.
„Sustainability”.
(6).
s.
1602–1623.
Charles Q. Choi
Microbes Thrive in Deepest Spot on Earth
ang.
LiveScience
[dostymp 2015-08-02].
Glud, Ronnie; Wenzhöfer, Frank; Middleboe, Mathias; Oguri, Kazumasa; Turnewitsch, Robert; Canfield, Donald E.; Kitazato, Hiroshi.
High rates of microbial carbon turnover in sediments in the deepest oceanic trench on Earth.
Nature Geoscience
”.
(4),
s.
284,
2013-03-17.
Becky Oskin
Life Thrives in Ocean Floor
ang.
LiveScience
[dostymp 2015-08-02].
Emily Baldwin
Lichen survives harsh Mars environment.
ang.
Skymania News.
[dostymp 2015-08-02].
J.-P. de Vera, Ulrich Kohler
The adaptation potential of extremophiles to Martian surface conditions and its implication for the habitability of Mars.
ang.
Europejska Unia Nauk o Ziemi
[dostymp 2015-08-02].
Jan
Sapp:
Genesis: The Evolution of Biology.
Oxford University Press,
2003,
s.
75-78.
ISBN
0-19-515619-6
P. M.
Lintilhac.
Thinking of biology: toward a theory of cellularity—speculations on the nature of the living cell
„BioScience”.
49
(1),
s.
59–68,
1999-01.
[zarchiwizowane z
adresy
].
W. Whitman, D. Coleman, W. Wiebe.
Prokaryotes: The unseen majority
„Proceedings of the National Academy of Science of the United States of America”.
95
(12),
s.
6578–6583,
1998.
Norman R. Pace.
Concept Time for a change
„Nature”.
441
(7091),
s.
289,
2006-05-18.
"Scientific background". The Nobel Prize in Chemistry 2009.
Royal Swedish Academy of Sciences.
[dostymp 2015-08-02].
Nakano
N.
A.
Nakano
N.
Luini
L.
A.
Luini
L.
Passage through the Golgi.
, „Current Opinion in Cell Biology”, 22 (4), 2010, s. 471–8,
PMID
20605430
Joseph
Panno:
The Cell. Facts on File science library.
Infobase Publishing,
2004,
s.
60–70.
ISBN
0-8160-6736-8
Bruce
Alberts:
From Single Cells to Multicellular Organisms. Molecular Biology of the Cell (3rd ed.).
Nowy Jork
Garland Science,
1994.
ISBN
0-8153-1620-8
Carl
C.
Zimmer
Carl
C.
Genetic Flip Helped Organisms Go From One Cell to Many
, „The New York Times”, 7 stycznia 2016
ISSN
0362-4331
[dostymp 2016-01-09]
Bruce
Alberts:
"General Principles of Cell Communication". Molecular Biology of the Cell.
Nowy Jork
Garland Science,
2002.
ISBN
0-8153-3218-1
Aristotle - biography.
ang.
University of California Museum of Paleontology.
[dostymp 2015-08-05].
S. Knapp, G. Lamas, E.N. Lughadha, G. Novarino.
Stability or stasis in the names of organisms: the evolving codes of nomenclature.
Philosophical Transactions of the Royal Society B
”.
359
(1444),
s.
611–622,
2004-04.
H.F.
Copeland.
The Kingdoms of Organisms.
„Quarterly Review of Biology”.
13
(4),
s.
383,
1938.
R. H.
Whittaker.
New concepts of kingdoms or organisms. Evolutionary relations are better represented by new classifications than by the traditional two kingdoms.
„Science”.
163
(3863),
s.
150-160,
1969-01.
C. Woese, O. Kandler, M. Wheelis, (1990). ".". 87 (12): ..
Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya.
„Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”.
87
(12),
s.
4576–4579,
1990.
S.M. Adl, A.G. Simpson, M.A. Farmer.
"The new higher level classification of eukaryotes with emphasis on the taxonomy of protists.
„J. Eukaryot. Microbiol.”.
52
(5).
s.
399–451.
M.H.
Van Regenmortel (January 2007). "". 7 (1): ..
Virus species and virus identification: past and current controversies
„Infection, Genetics and Evolution”.
(1),
s.
133–144,
2007-01.
E.
Pennisi (March 2001). "". (New York, N.Y.) 291 (5512):.
Taxonomy. Linnaeus's last stand?
„Science”.
291
(5512),
s.
2304–2307,
2001-03.
Nowy Jork.
Alberto G.; Baker, Victor R.; Fink, Wolfgang; Strom, Robert G..
Venus, Mars, and the Ices on Mercury and the Moon: Astrobiological Implications and Proposed Mission Designs.
„Astrobiology”.
(6),
s.
778–795,
2005-12.
Daniel Strain
Icy moons of Saturn and Jupiter may have conditions needed for life.
ang.
The University of Santa Cruz.
[dostymp 2015-08-11].
Douglas A. Vakoch, Albert A. Harrison:
Civilizations beyond Earth: extraterrestrial life and society.
Berghahn Books,
2011,
s.
37-41.
Frank
Selis:
Lectures in Astrobiology 2
Springer,
s.
210–214.
ISBN
3-540-33692-3
Charles H. Lineweaver, Yeshe Fenner, Brad K. Gibson.
The Galactic Habitable Zone and the age distribution of complex life in the Milky Way
„Science”.
303
(5654),
s.
59–62,
2004-01.
Definition of death
[dostymp 2015-09-27].
Definitions of Death - rituals, world, burial, body, funeral, life, history, beliefs, cause, time
www.deathreference.com.
[dostymp 2015-09-27].
Extinction - definition
ang.
webcitation.com.
[dostymp 2015-10-13].
What is an extinction?
ang.
Bristol University.
[dostymp 2015-10-13].
Van Valkenburgh
B..
Major patterns in the history of carnivorous mammals
„Annual Review of Earth and Planetary Sciences”,
s.
463–493,
1999.
Frequently asked questions
ang.
San Diego Natural History Museum.
[dostymp 2015-11-14].
Brian Vastag
Oldest 'microfossils' raise hopes for life on Mars
ang.
The Washington Post
[dostymp 2015-11-14].
Nicholas Wade
Geological Team Lays Claim to Oldest Known Fossils
ang.
The New York Times
2011-08-21.
[dostymp 2015-11-14].
the definition of artificial-life
Dictionary.com.
[dostymp 2015-11-14].
Paras
Chopra,
Akhil Kamma.
Engineering life through Synthetic Biology
„In Silico Biology”.
6.
Władysław J. H. Kunicki-Goldfinger
Podstawy biologii
, 1978, s. 29-30
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm - jednostka biologiczna
, 1977, s. 8-10, 44
Leszek Kuźnicki
Czy i jak definiować "życie"
, w: Problemy, 6 (339), czyrwiec 1974, s. 11-12
Parry 2012 ↓
Berryman 2016 ↓
Thagard
Paul:
The Cognitive Science of Science: Explanation, Discovery, and Conceptual Change.
MIT Press,
2012,
s.
204-205.
ISBN
0-262-01728-8
Arystoteles
Ô duszy
Don
Marietta:
Introduction to ancient philosophy. M. E. Sharpe
1998,
s.
104.
ISBN
0-7656-0216-4
Steve
Stewart-Williams:
Darwin, God and the meaning of life: how evolutionary theory undermines everything you thought you knew of life.
Cambridge University Press,
2010,
s.
193-194.
ISBN
0-521-76278-2
Sanford
Schwartz:
C. S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy.
Oxford University Press,
2009,
s.
56.
ISBN
0-19-988839-6
Ian Wilkinson (1998). "History of Clinical Chemistry – Wöhler & the Birth of Clinical Chemistry".
The Journal of the International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine
13
(4).
Friedrich Wöhler
(1828).
"Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs"
Annalen der Physik und Chymije
88
(2): 253–256.
Ian Wilkinson (1998). "History of Clinical Chemistry – Wöhler & the Birth of Clinical Chemistry".
The Journal of the International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine
13
(4)
Anson
Rabinbach:
The Human Motor: Energy, Fatigue, and the Origins of Modernity.
University of California Press,
1992,
s.
124-125.
ISBN
0-520-07827-6
"NCAHF position paper ôn Homeopathy"
. National Council Against Health Fraud; luty 1994.
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm - jednostka biologiczna
, 1977, s. 8
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukowaniu istoty życiŏ
, w:
Ôrganizm - jednotka biologicznŏ
, 1977, s. 9-10
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukowaniu istoty życiŏ
, w:
Ôrganizm - jednotka biologicznŏ
, 1977, s. 45
Fryderyk Engels
, za: Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm - jednostka biologiczna
, 1977, s. 45
Jacques Monod
François Jacob
, za: Leszek Kuźnicki,
Czy i jak definiować "życie"
, w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 12
Claude Bernard
, za: Tibor Gánti,
Podstawy życia
, 1986, s. 26
Rudolf Hoeber, za: Tibor Gánti,
Podstawy życia
, 1986, s. 26
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm - jednostka biologiczna
, 1977, s. 10, 44
Jerzy A. Chmurzyński,
W poszukiwaniu istoty życia
, w:
Organizm - jednostka biologiczna
, 1977, s. 44-45
Ludwig von Bertalanffy
, za: Leszek Kuźnicki,
Czy i jak definiować "życie"
, w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 12
Michael Simon, za: Leszek Kuźnicki,
Czy i jak definiować "życie"
, w: Problemy, 6 (339), czerwiec 1974, s. 12
Tibor Gánti,
Podstawy życia
, 1986, s. 80
Lucien Cuénot
, za: Tibor Gánti,
Podstawy życia
, 1986, s. 29
Tibor Gánti,
Podstawy życia
, 1986, s. 60
Leszek Kuźnicki,
Czy i jak definiować "życie"
, w: Problemy, 6 (339), czyrwiec 1974, s. 11
Leszek Kuźnicki,
Czy i jak definiować "życie"
, w: Problemy, 6 (339), czyrwiec 1974, s. 12
Władysław J. H. Kunicki-Goldfinger,
Podstawy biologii
, 1978, s. 33
Władysław J. H. Kunicki-Goldfinger,
Podstawy biologii
, 1978, s. 31-32
Tibor Gánti,
Podstawy życia
, 1986, s. 58-60
E.P. Rybicki, (1990). "The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics".
S Aft J Sci
86
: s. 182–186.
E. C. Holmes, (paździyrnik 2007).
"Viral evolution in the genomic age"
PLoS Biol.
(10): s. 278.
Patrick Forterre, (3 marca 2010).
"Defining Life: The Virus Viewpoint"
. Orig Life Evol Biosph. 40 (2): 151–160.
E. V. Koonin, T. G. Senkevich, V. V. Dolja.
The ancient Virus World and evolution of cells.
„Biology Direct”.
(1).
s.
29.
Ed Rybicki
Origins of Viruses.
ang.
[dostymp 2015-07-21].
[zarchiwizowane z
tyj adresy
].
Gustavo Caetano-Anollés
Giant Viruses Shake Up Tree of LIfe.
ang.
Astrobiology Magazine.
[dostymp 2015-07-21].
Bibliografijŏ
edytuj
edytuj zdrzōdło
Sylvia Berryman.
Democritus
Stanford Encyclopedia of Philosophy
”,
2016-12-02.
Metaphysics Research Lab,
Stanford University
ISSN
095-5054
ang.
[dostymp 2015-07-04].
[zarchiwizowane z
adresy
2017-12-21].
Richard Parry.
Empedocles
Stanford Encyclopedia of Philosophy
”,
2012-09-11.
Metaphysics Research Lab,
Stanford University
ISSN
095-5054
ang.
[dostymp 2018-02-01].
[zarchiwizowane z
adresy
2017-12-21].
Kōntrola autorytatywnŏ
LCCN
sh85076810
sh85076807
GND
4034831-3
NDL
00570344
BnF
11933780m
119337829
BNCF
12970
NKC
ph128022
BNE
XX530995
NLI
000707709
WorldCat
Zdrzōdło "
Kategoryje
Artikle we ślabikŏrzowym szrajbōnku
Bjologijo
Życie
Przidej tymat