Zbrodnia katyńska – Wikipedia, wolna encyklopedia

Zbrodnia katyńska – Wikipedia, wolna encyklopedia
Przejdź do zawartości
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Zobacz też:
Las Katyński (film dokumentalny)
Zbrodnia katyńska
Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu
– zarys masowych mogił (2005)
Państwo
ZSRR
Miejsce
Katyń
Kalinin
Charków
Kijów
Mińsk
Data
1940
Liczba zabitych
21 768
Typ ataku
ludobójstwo
Sprawca
ZSRR
NKWD
Położenie na mapie Związku Radzieckiego
Katyń
Kalinin
Charków
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach
Pomnik i ołtarz w Katyniu
Zbrodnia katyńska
zbrodnia
popełniona przez
NKWD
poprzez
rozstrzelanie
wiosną 1940 roku prawie 22 tys. obywateli
Polski
(w tym prawie 15 tys.
oficerów
Wojska Polskiego
Policji Państwowej
).
Zbrodnia ma, zgodnie z uchwałą
Sejmu RP
, znamiona
ludobójstwa
i jest kwalifikowana jako
zbrodnia wojenna
zbrodnia przeciwko ludzkości
zbrodnia przeciwko pokojowi
zbrodnia komunistyczna
Dokonano jej na mocy decyzji najwyższych władz
ZSRR
zawartej w tajnej uchwale
Biura Politycznego
KC
WKP(b)
z 5 marca 1940 roku (tzw. „decyzja katyńska”). Przez 50 lat (1940–1990) władze ZSRR zaprzeczały swojej odpowiedzialności za zbrodnię katyńską. 13 kwietnia 1990 roku oficjalnie przyznały, że była to „jedna z ciężkich zbrodni
stalinizmu
”. Wiele kwestii związanych z tą zbrodnią nie zostało jak dotąd wyjaśnionych
Egzekucji ofiar, uznanych za „wrogów władzy sowieckiej”,
NKWD
dokonywało przez strzał w tył głowy z
broni krótkiej
. W zbrodni katyńskiej zginęło co najmniej 21 768 osób
14 463
jeńców wojennych
z obozów w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku (z ogólnej liczby 14 858
10
),
7305
więźniów politycznych
z innych obozów i więzień na terenach zajętych przez ZSRR (z ogólnej liczby 18 632, w tym według NKWD 10 685
Polaków
11
).
W języku mniej oficjalnym na określenie zbrodni katyńskiej używane są
metonimiczne
wyrażenia „Katyń” i „Las Katyński”. W polskim piśmiennictwie ofiary zbrodni katyńskiej są określane jako
katyniacy
12
katyńczycy
13
Charakter zbrodni – ofiary, miejsca pochówku, ocena prawna
edytuj
edytuj kod
Zobacz też kategorię:
Ofiary zbrodni katyńskiej
Ofiarami zbrodni byli oficerowie, podoficerowie oraz szeregowi
Wojska Polskiego
, częściowo pochodzący z rezerwy (naukowcy, lekarze, inżynierowie, prawnicy, nauczyciele, urzędnicy państwowi, przedsiębiorcy, przedstawiciele wolnych zawodów)
, którzy po
agresji ZSRR na Polskę
, uzgodnionej przez ZSRR z
III Rzeszą
na podstawie
paktu Ribbentrop-Mołotow
, zostali po 17 września 1939 roku w różnych okolicznościach rozbrojeni i zatrzymani przez
Armię Czerwoną
na terytorium
Rzeczypospolitej Polskiej
jako
jeńcy wojenni
. Zamordowano także kilkutysięczną grupę funkcjonariuszy
Policji Państwowej
Korpusu Ochrony Pogranicza
(KOP),
Straży Granicznej
Służby Więziennej
. Poza tym wśród ofiar było przeszło 7 tys. osób cywilnych, policjantów i oficerów bez statusu jeńca, osadzonych w więzieniach na terenie okupowanych przez ZSRR
Kresów Wschodnich
Rzeczypospolitej Polskiej. Rodziny ofiar zbrodni przebywające na tych terenach – ok. 22–25 tys. rodzin (ponad 60 tys. osób)
14
– wysiedlono w kwietniu 1940 roku do
Kazachstanu
na podstawie uchwały Biura Politycznego KC WKP(b) z 2 marca 1940 roku podjętej na wniosek
Ławrientija Berii
Nikity Chruszczowa
15
Ofiary zbrodni katyńskiej pogrzebano w masowych grobach w
Katyniu
pod
Smoleńskiem
Miednoje
koło
Kalinina
Piatichatkach
na przedmieściu
Charkowa
Bykowni
koło
Kijowa
i w przypadku ok. 6–7 tys. ofiar w innych nieznanych miejscach (prawdopodobnie m.in.
Kuropaty
na
Białorusi
16
).
Zbrodnia ta, ze względu na jej ideologiczne umotywowanie względami klasowymi, a faktycznie narodowymi, masowość i ówczesny sojusz ZSRR z III Rzeszą, jest według oceny prawnej
Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
– pionu śledczego
Instytutu Pamięci Narodowej
– uznawana za
ludobójstwo
zbrodnię przeciwko ludzkości
zbrodnię wojenną
, w sprawie której od 30 listopada 2004 roku prowadzone jest śledztwo o sygnaturze S 38/04/Zk
. Polska ocena prawna zbrodni jest odrzucana przez
Rosję
, następcę prawnego ZSRR
14
. 16 kwietnia 2012 roku
Europejski Trybunał Praw Człowieka
Strasburgu
w wydanym przez siebie wyroku nazwał zbrodnię katyńską „zbrodnią wojenną popełnioną przez władze ZSRR” (ang.
war crime committed by the USSR authorities
17
. W lipcu 2012 roku krewni ofiar zbrodni katyńskiej odwołali się od tego wyroku do Wielkiej Izby Trybunału, wnioskując, by zbadała ona, czy Rosja rzetelnie prowadziła śledztwo katyńskie
18
Wstęp do wydarzeń – polscy jeńcy w ZSRR
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku)
Polscy jeńcy wojenni wzięci do niewoli we wrześniu 1939 roku przez
Armię Czerwoną
zostali następnie wbrew konwencjom międzynarodowym przekazani
NKWD
, które skupiło ich w specjalnie utworzonym systemie
obozów NKWD dla jeńców polskich
, podlegającym
Zarządowi ds. Jeńców Wojennych NKWD
. Nastąpiło to po oddzieleniu oficerów od
szeregowych
podoficerów
, których przekazano stronie niemieckiej, skierowano do
pracy przymusowej
w obozach
Gułagu
lub zwolniono. NKWD aresztowało również funkcjonariuszy Policji Państwowej,
KOP
i innych formacji mundurowych (wraz z szeregowymi i podoficerami), a także
osadników wojskowych
ziemian
fabrykantów
urzędników
. Po różnych działaniach mających miejsce do marca 1940 roku, m.in. przemieszczeniach, wyselekcjonowaniu osób gotowych do współpracy po indywidualnych szczegółowych przesłuchaniach wszystkich jeńców
19
, aresztowaniach w obozach, większość oficerów Wojska Polskiego i policjantów więzionych w ZSRR – ok. 15 tys. – skoncentrowano w trzech obozach specjalnych:
obozie
Kozielsku
(urządzonym w dawnej prawosławnej
Pustelni Optyńskiej
20
, obozie w
Starobielsku
w żeńskim monasterze przy ul. Kirowa
21
i obozie w
Ostaszkowie
(gdzie przetrzymywani byli funkcjonariusze Policji, KOP, Straży Granicznej i Służby Więziennej), urządzonym w dawnej
Pustelni Niłowo-Stołobieńskiej
22
Decyzja Politbiura WKP(b) o wymordowaniu polskich jeńców
edytuj
edytuj kod
Zobacz w Wikiźródłach tekst
tłumaczenia radzieckich dokumentów dotyczących wymordowania polskich więźniów z kopiami oryginałów
Wniosek
Ławrentija Berii
z akceptacją członków
Politbiura WKP(b)
– podstawa decyzji katyńskiej z 5 marca 1940
Pierwsza strona dokumentu
Druga strona dokumentu
Trzecia strona dokumentu
Czwarta strona dokumentu
Decyzja
Politbiura WKP(b)
2 marca 1940 roku
15
Ławrientij Beria
– Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych ZSRR (szef
NKWD
) – skierował do
Józefa Stalina
tajną notatkę nr 794/B (794/Б), w której po zdefiniowaniu, że polscy jeńcy wojenni (14 736 osób – w tym 97 proc. Polaków
23
) oraz więźniowie w więzieniach
zachodniej Białorusi
zachodniej Ukrainy
(18 632 osoby, z tego 1207 oficerów i 5141 policjantów
15
– ogółem 57 proc. Polaków
23
) stanowią
zdeklarowanych i nie rokujących nadziei poprawy wrogów władzy sowieckiej
, stwierdził, że NKWD ZSRR uważa za uzasadnione:
rozstrzelanie 14,7 tys. jeńców i 11 tys. więźniów, bez wzywania skazanych, bez przedstawiania zarzutów, bez decyzji o zakończeniu śledztwa i aktu oskarżenia,
zlecenie rozpatrzenia spraw i podejmowania decyzji
trójce NKWD
w składzie:
Wsiewołod Mierkułow
Bogdan Kobułow
(wpisany odręcznie zamiast skreślonego nazwiska najprawdopodobniej Berii otwierającego wykaz),
Leonid Basztakow
Notatka posiada cztery zatwierdzające podpisy: Stalina,
Woroszyłowa
Mołotowa
Mikojana
oraz dopiski sekretarza:
Kalinin
– za
Kaganowicz
– za
. Zgodnie z notatką Biuro Polityczne KC WKP(b) w dniu 5 marca 1940 roku wydało tajną decyzję nr P13/144 z zaproponowaną przez Berię treścią
15
14 marca 1940 roku w gabinecie Bogdana Kobułowa, szefa Głównego Zarządu Gospodarczego NKWD, odbyła się narada. Oprócz Kobułowa uczestniczyło w niej kilkanaście osób, m.in.
Piotr Soprunienko
, szefowie zarządów NKWD obwodów smoleńskiego, kalinińskiego i charkowskiego, ich zastępcy oraz naczelnicy tzw. wydziałów komendanckich wymienionych zarządów obwodowych NKWD. To im wówczas zlecono wymordowanie jeńców. 22 marca 1940 roku Beria wydał tajny rozkaz nr 00350 „O rozładowaniu więzień NKWD
USRR
BSRR
” – w tych więzieniach przetrzymywano głównie obywateli polskich. 3 kwietnia 1940 roku z obozu w Kozielsku wyruszył pierwszy transport jeńców kierowanych na egzekucję do
Katynia
; wysyłkę skazanych prowadzono na podstawie list dyspozycyjnych przysyłanych z
Moskwy
24
Motywy decyzji władz ZSRR z 1940 roku
edytuj
edytuj kod
Motywy podjęcia takiej decyzji są przedmiotem różnych hipotez, gdyż nie są znane dokumenty wyjaśniające tę kwestię
. Wysuwane są przypuszczenia o osobistej zemście Stalina za porażkę w
wojnie 1920 roku
, co jest jednak kwestionowane
. Według części badaczy powodem była chęć pozbawienia narodu polskiego warstwy przywódczej,
elity
intelektualnej, której przedstawicielami byli zamordowani oficerowie, by uniemożliwić odrodzenie polskiej
państwowości
14
. Zwracano uwagę na podobieństwa zbrodni katyńskiej do prowadzonych przez III Rzeszę akcji eksterminacyjnych skierowanych przeciwko polskiej
inteligencji
(tzw.
Akcja AB
oraz
operacja Tannenberg
14
). Wskazywano również, że zbrodnia katyńska zbiegła się w czasie ze skargami Niemców na to, że Rosjanie zapewnili oficerom polskim schronienie, mając w tym ukryty cel
25
Istnieje też opinia, że dla Stalina i jego otoczenia zabójstwo polskich oficerów było kontynuacją
czerwonego terroru
czasów wojny domowej i
wielkiego terroru
, więc miało to charakter klasowy, a nie narodowy
26
27
28
29
Józef Mackiewicz
nalegał na to od samego początku:
«po zdjęciu z ofiar mundurów, pozostają one zaledwie cząstką w łańcuchu takich samych już uprzednio popełnionych zbrodni masowych, których początek sięga czasów, gdy Hitlerowi nawet się nie śniły jego Oświęcimy»
30
. Według rosyjskiego historyka I.I. Kaliganowa zbrodnia katyńska
«stanowiła prewencyjną „sanację klasową” dla nieskrępowanej budowy socjalizmu w Polsce Ludowej»,
której powstanie, z punktu widzenia kierownictwa bolszewickiego, było nieuniknione po zwycięstwie ZSRR nad Niemcami w nadchodzącej wojnie
31
. Na prewencyjny – odnoszący się do przyszłych raczej niż przeszłych działań jeńców i więźniów – charakter rozumowania Berii („Każdy z nich oczekuje oswobodzenia, by uzyskać możliwość aktywnego włączenia się w walkę przeciwko władzy radzieckiej”) wskazuje również uzasadnienie śledztwa wszczętego w 2004 przez Instytut Pamięci Narodowej
32
Rosyjski historyk
Aleksandr Gurjanow
zauważa, że motyw dość jasno i wyczerpująco podany jest we wniosku Berii do KC WKP(b): niezbędne jest wykonanie kary śmierci na polskich oficerach, policjantach etc., ponieważ
«…все они являются закоренелыми, неисправимыми врагами советской власти…»"
(„wszyscy oni są zatwardziałymi, niepoprawnymi wrogami władzy sowieckiej”)
33
Kwestia możliwej współpracy NKWD i Gestapo
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Konferencje Gestapo-NKWD
Ukrywanie zbrodni przez stronę radziecką, a potem utajnienie śledztwa przez stronę rosyjską sprawiły, iż niektórzy historycy wysuwają tezę, że zbrodnia katyńska była dokonana przy współpracy
NKWD
Gestapo
lub przynajmniej znana wcześniej stronie niemieckiej. Podstawą współpracy NKWD i Gestapo była tajna umowa z 28 września 1939 roku, zobowiązująca III Rzeszę i ZSRR do wspólnego zwalczania wszelkich form polskiego oporu wobec okupacji
34
. Zgodnie z tym porozumieniem Gestapo i NKWD przeprowadziły kilka konferencji w
Zakopanem
Krakowie
Lwowie
; mogły one dotyczyć metod zabijania, deportacji i skutecznego działania
. Prof. George Watson z
Uniwersytetu w Cambridge
uważa
35
, iż o losie polskich jeńców postanowiono na jednej z takich konferencji w Krakowie – opinię tę zacytował Louis R. Coatney
36
. Poglądy takie przedstawiają również inni autorzy badający okoliczności zbrodni, np.
Allen Paul
37
Zagłada polskich jeńców – Katyń, Charków, Kalinin, Kijów, Mińsk
edytuj
edytuj kod
Masowy grób – ekshumacja 1943
Masowy grób oficerów – ekshumacja 1943
Węzeł katyński – ręce związane na plecach ofiary
Rozkładające się zwłoki majora
Adama Solskiego
57 Pułku Piechoty
, zidentyfikowane w 1943 roku
38
Jeden ze świadków zbrodni katyńskiej
Parfien Kisielew
w rozmowie z dr.
Ferencem Orsósem
Wymienione wyżej listy dyspozycyjne były – poza kilkoma decydującymi o wywozie do obozu
Pawliszczew Bor
– wyrokami śmierci. Na ich podstawie tworzono konwoje, które w kombinowany sposób, pieszo, wagonami i samochodami więziennymi, docierały do miejsc egzekucji. Dokładna liczba tych miejsc nie jest znana; dwie ostatnie wymienione w tytule tego rozdziału lokalizacje są nadal sporne ze względu na brak danych – często podaje się wiele miejsc mordowania tej grupy ofiar
39
Osobny artykuł:
Ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Katyniu
Zobacz też kategorię:
Ofiary zbrodni katyńskiej zamordowane w Katyniu
Katyń
, miejscowość pod Smoleńskiem z ośrodkiem wypoczynkowym NKWD
Wymordowanie ok. 4400 jeńców z
obozu w Kozielsku
23
. Konwoje z obozu w grupach od 50 do 344 osób były organizowane od 3 kwietnia do 12 maja. 12 maja ostatni transport jeńców kierowanych na egzekucję do Katynia został z niewyjaśnionych powodów cofnięty na stację Babynino i jadący nim więźniowie ocaleli
. Zamordowani zostali pochowani w Katyniu w ośmiu masowych grobach. Wśród ofiar zbrodni znaleźli się m.in. kontradmirał
Xawery Czernicki
, generałowie
Bronisław Bohatyrewicz
Henryk Minkiewicz
Mieczysław Smorawiński
, naczelny kapelan wyznania
prawosławnego
WP ppłk
Szymon Fedorońko
, naczelny
rabin
WP mjr
Baruch Steinberg
, a także jedna kobieta – ppor. pilot
Janina Lewandowska
40
Więźniów w ciągu ok. doby dowożono koleją przez Smoleńsk do stacji
Gniezdowo
– naocznym świadkiem trasy konwoju z 29 na 30 kwietnia 1940 roku był prof.
Stanisław Swianiewicz
41
. Z Gniezdowa oficerów transportowano autobusem więziennym (tzw. „
czornyj woron
”) na miejsce zbrodni na tzw. uroczysku Kozie Góry, gdzie nad masowymi grobami młodszym i silniejszym zarzucano na głowę płaszcze wojskowe i wiązano z tyłu ręce sznurem konopnym produkcji radzieckiej, po czym wszystkich zabijano z małej odległości strzałem z pistoletu
Walther kal. 7,65 mm
, zwykle jednym w
potylicę
. W masowych grobach znaleziono łuski i pociski kal. 7,65 mm (rzadko kal. 7,62 mm)
42
. Poza tym niektóre ofiary przebijano czworokątnym
bagnetem
radzieckim. Przyjmuje się, że część ofiar wymordowano w piwnicach tzw. więzienia wewnętrznego
Obwodowego Zarządu NKWD w Smoleńsku
na ul. Dzierżyńskiego 13
(skazany miał być umieszczany we włazie kanalizacyjnym, jego głowę kładziono na brzegu, po czym strzelano w tył głowy
43
).
Ogólny nadzór nad egzekucjami sprawował naczelnik smoleńskiego NKWD
Jemielian Kuprijanow
. Według relacji strażnika więziennego Kiriłła Borodienkowa z 1989 roku rozstrzeliwań w Katyniu dokonywali m.in. naczelnik więzienia wewnętrznego NKWD w Smoleńsku lejtnant bezpieczeństwa państwowego Iwan Iwanowicz Stelmach, komendant Wydziału Administracyjno-Gospodarczego smoleńskiego NKWD starszy lejtnant bezpieczeństwa państwowego Josif Iwanowicz Gribow, jego zastępca Nikołaj Afanasjewicz Gwozdowski i pracownik smoleńskiego NKWD I.M. Silczenkow
43
Osobny artykuł:
Ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Charkowie
Zobacz też kategorię:
Ofiary zbrodni katyńskiej zamordowane w Charkowie
Charków
, pl. Dzierżyńskiego 3 – siedziba
Obwodowego Zarządu NKWD w Charkowie
Wymordowanie ok. 3800 jeńców z obozu w Starobielsku. Konwoje z obozu były organizowane od 5 kwietnia do 12 maja. Zamordowani, w tym generałowie
Leon Billewicz
Stanisław Haller
Aleksander Kowalewski
Kazimierz Łukoski
Konstanty Plisowski
Franciszek Sikorski
Leonard Skierski
Piotr Skuratowicz
, zostali pochowani w masowych grobach pod Charkowem, 1,5 km od wioski
Piatichatki
44
Konwoje docierały wagonami więziennymi na stację
Charków Pasażerski
, a stamtąd samochodami do wewnętrznego więzienia NKWD
45
. Jeńców rozstrzeliwano nocami, stosując rewolwery
Nagant kal. 7,62 mm
45
. Skazanym wiązano z tyłu ręce sznurkiem i wprowadzano do bezokiennego pomieszczenia w piwnicach więzienia NKWD, gdzie byli zabijani strzałem w kark
45
. Ciała zamordowanych z zawiązanymi na głowach płaszczami były w nocy wywożone ciężarówkami i grzebane
45
Egzekucjami, pod nadzorem grupy funkcjonariuszy przybyłych z Moskwy, kierowali naczelnik charkowskiego NKWD major bezpieczeństwa państwowego
Piotr Safonow
, jego zastępca kapitan bezpieczeństwa państwowego
Paweł Tichonow
i komendant Wydziału Administracyjno-Gospodarczego charkowskiego NKWD starszy lejtnant bezpieczeństwa państwowego Timofiej Fiodorowicz Kuprij
45
Osobny artykuł:
Ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Kalininie
Zobacz też kategorię:
Funkcjonariusze służb i żołnierze Wojska Polskiego zamordowani w Kalininie
Kalinin (obecnie i poprzednio
Twer
), ul. Sowiecka 2 – siedziba
Obwodowego Zarządu NKWD w Kalininie
Wymordowanie ok. 6300 jeńców z obozu w Ostaszkowie, głównie policjantów i funkcjonariuszy KOP (w tym ponad 5,5 tys. szeregowych i podoficerów). Konwoje z obozu były organizowane od 4 kwietnia do 16 maja. Zwłoki ofiar mordu zakopano pod Kalininem w miejscowości
Miednoje
w 23 masowych grobach
46
W Miednoje spoczywa 169 funkcjonariuszy, którzy służyli na terenie XII Okręgu Policji Państwowej (Pomorskiego) z siedzibą w Toruniu w okresie dwudziestolecia międzywojennego
47
Konwoje jeńców były transportowane koleją do Kalinina (Tweru), przewożone samochodami więziennymi do siedziby NKWD (obecnie Twerski Instytut Medyczny) i umieszczane w więzieniu wewnętrznym NKWD, znajdującym się w piwnicach budynku
48
. Egzekucje odbywały się w nocy
48
. Więźniów wprowadzano pojedynczo do obszernego pomieszczenia piwnicznego (tzw. pokój leninowski), gdzie każdy był pytany o nazwisko
48
. Stamtąd skazany ze skutymi rękami przechodził do następnego, mniejszego pomieszczenia z drzwiami obitymi
wojłokiem
, gdzie strzelano mu w tył głowy z pistoletu Walther
48
. Pierwszego dnia po nadejściu konwoju z ponad 300 jeńcami kaci musieli kończyć egzekucje za dnia i następne partie nie przekraczały 250 osób
48
. Zwłoki wynoszono z piwnic i wywożono ciężarówkami do odległej o ok. 20 km miejscowości Miednoje nad rzeką
Twercą
48
. Tam, na terenie letniskowym kalinińskiego NKWD, na skraju lasu znajdowały się doły o głębokości kilku metrów, przygotowane wcześniej przez
koparkę
48
. W jednym dole mieściło się przeciętnie 250 zwłok. Zrzucone do dołów ciała były zasypywane przez koparkę
48
. Terytorium to w czasie wojny ZSRR z III Rzeszą nie było pod okupacją niemiecką, toczyły się tam tylko walki
49
Według zeznań z 1991 roku byłego naczelnika kalinińskiego NKWD, gen.
Dmitrija Tokariewa
, egzekucje w Kalininie organizował jego zastępca
Wasilij Pawłow
, a do przeprowadzenia zbrodni została przysłana z Moskwy grupa, w której skład weszli m.in. starszy major bezpieczeństwa państwowego
Nikołaj Siniegubow
, kombryg
Michaił Kriwienko
i major bezpieczeństwa państwowego
Wasilij Błochin
48
. Błochin, członek ochrony osobistej Stalina, został nazwany przez polskiego historyka
Wojciecha Materskiego
jednym z najkrwawszych katów, jakich zna historia
Osobny artykuł:
Ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani z Ukraińskiej Listy Katyńskiej
Zobacz też kategorię:
Zamordowani z Ukraińskiej Listy Katyńskiej
Kijów
, ul. Korolenki 17;
Charków
, pl. Dzierżyńskiego 3; oraz
Chersoń
39
Wymordowanie 3435 więźniów z Zachodniej Ukrainy z tzw.
listy ukraińskiej
, w tym 900 więźniów ze
Lwowa
, 500 z
Łucka
, 500 z
Równego
, 500 z
Tarnopola
, 400 ze
Stanisławowa
i 200 z
Drohobycza
. Ciała ofiar ukryto w różnych miejscach, w tym w
Bykowni
. Na liście ukraińskiej znajdowało się przeszło 750 policjantów oraz 726 oficerów WP, w tym generałowie
Romuald Dąbrowski
Kazimierz Dzierżanowski
Władysław Jędrzejewski
Szymon Kurz
Mieczysław Linde
Franciszek Paulik
Rudolf Prich
, co stało się wiadome dopiero w 1995 roku, po przekazaniu przez Główną Prokuraturę Wojskową Federacji Rosyjskiej listy ukraińskiej
50
Mińsk
, ul. Lenina 17
Wymordowanie 3870 więźniów z Zachodniej Białorusi z tzw.
listy białoruskiej
, w tym z
Białegostoku
Brześcia
Pińska
Baranowicz
Wilejki
. Zwłoki ofiar ukryto prawdopodobnie w
Kuropatach
16
Z obozów jenieckich w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie ocalało łącznie 395 jeńców wywiezionych do obozu w
Juchnowie
, a potem do
obozu jenieckiego NKWD
Griazowcu
51
Osobny artykuł:
Jeńcy polscy obozu NKWD w Griazowcu (1940–1941)
Wykonawcy – funkcjonariusze NKWD
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Lista wykonawców zbrodni katyńskiej
26 października 1940 roku 125 funkcjonariuszy NKWD uczestniczących w przygotowaniu zbrodni i jej wykonaniu zostało nagrodzonych przez Ławrientija Berię tajnym rozkazem nr 001365 NKWD ZSRR
za pomyślne wykonanie zadań specjalnych
52
. Według
Witolda Kuleszy
liczbę sprawców współdziałających w różnych formach w dokonaniu zbrodni można prawdopodobnie określić jako zbliżoną do 2 tys. osób
53
Pierwszy okres ukrywania zbrodni przez Stalina
edytuj
edytuj kod
Po tajnych egzekucjach polskich jeńców ich rodziny straciły z nimi kontakt – przestała nadchodzić korespondencja, wysyłana poczta wracała, próby uzyskania informacji o losach jeńców i miejscu ich pobytu były pozostawiane bez odpowiedzi. Jednocześnie zaczęły krążyć pogłoski, częściowo oparte na faktach – m.in. o zesłaniu jeńców do obozów na północy Rosji, na
Ziemię Franciszka Józefa
Nową Ziemię
lub utopieniu części z nich w
Morzu Białym
bądź
Oceanie Arktycznym
54
W 1941 roku kilku przedstawicieli władz ZSRR (łącznie ze
Stalinem
) wypowiadało się o losach zatrzymanych polskich oficerów, lecz nigdy nie sugerowało udziału Niemców w śmierci zaginionych. Po zmianie stosunków polsko-radzieckich po
ataku Niemiec na ZSRR
, zawarciu
układu Sikorski-Majski
i podjęciu poszukiwań polskich oficerów przez
Rząd RP na uchodźstwie
(poszukiwaniami tymi kierował rtm.
Józef Czapski
, ocalały jeniec obozu w Starobielsku
55
) władze radzieckie nie udzieliły żadnych wyjaśnień
3 grudnia 1941 roku, podczas wizyty gen.
Sikorskiego
w Moskwie, odpowiadając na pytania gen. Sikorskiego i gen.
Andersa
o los polskich oficerów, Stalin kłamał i starał się unikać jednoznacznej odpowiedzi, podobnie podczas rozmowy z płk.
Okulickim
18 marca 1942 roku:
Gen. Władysław Sikorski: „Poleciłem sprawdzić, czy nie ma ich w kraju, z którym mam stałą łączność. Okazało się, że nie ma tam żadnego z nich, podobnie jak w obozach jeńców wojennych w Niemczech. Ci ludzie znajdują się tutaj. Nikt z nich nie wrócił”. Józef Stalin: „To niemożliwe! Oni uciekli”. Gen. Władysław Anders: „Dokądże mogli uciec?”. Stalin: „No, do
Mandżurii
na przykład”...
Stalin: „Ja już wydałem wszystkie rozkazy, by ich zwolnić. (...) Nie wiem, gdzie są. Na co nam ich trzymać? Może byli w obozach na terenach, które zajęli Niemcy, rozbiegli się”. Płk Leopold Okulicki: „To niemożliwe, o tym byśmy wiedzieli”. Stalin: „Myśmy zatrzymywali tych tylko Polaków, którzy są na niemieckiej służbie”
56
Od jesieni 1941 aż do czasu odkrycia masowych grobów polski rząd na uchodźstwie stale zwracał się do strony sowieckiej z monitami w sprawie wyjaśnienia losu zaginionych oficerów, łączna liczba not skierowanych w tej sprawie do władz Związku Sowieckiego przekroczyła 200
57
Ujawnienie masowych grobów w Katyniu
edytuj
edytuj kod
Zobacz też kategorie:
Członkowie Międzynarodowej Komisji Katyńskiej
Uczestnicy ekshumacji ofiar zbrodni katyńskiej (1943)
Groby katyńskie podczas ekshumacji – zdjęcie lotnicze
Katyń – niemiecki afisz propagandowy.
Niemiecki plakat antysowiecki, wywieszany na ulicach Krakowa prawdopodobnie około 1943, wykorzystujący zbrodnię propagandowo
4 strony z "Amtliches Material zum Massenmord in Katyn": 1. okładka, 2. pierwsza strona z listą zidentyfikowanych ciał, 3. fotografia zwłok w masowym grobie, 4. nieśmiertelniki podporuczników Markusa Ulrika (ur. 1895) i Zbigniewa Florkiewicza (ur. 1905)
Zobacz multimedia
związane z tematem:
Masowe groby w Katyniu
Nie jest możliwe wskazanie tylko jednej daty ujawnienia masowych grobów w Katyniu ze względu na różnice w źródłach.
Najwcześniejsze daty wskazują na październik 1941, gdy masowe groby w Katyniu mieli wtedy odkryć dwaj polscy przymusowi robotnicy kolejowi pracujący w
Organizacji Todt
, lub na marzec 1942 roku, gdy mieli je odnaleźć polscy robotnicy przymusowi z terenu woj. poznańskiego, skierowani przez Niemców do Organizacji Todt i pracujący w pociągu Bauzug nr 2005-M
58
. Wśród robotników był m.in.
Teofil Dolata
, któremu na początku 1942 zamieszkująca pod
Witebskiem
59
młoda Polka przekazała informację o pomordowanych polskich oficerach i wręczyła ukrywaną oficerską czapkę, którą jeden z przewożonych na egzekucję do lasu katyńskiego Polaków, miał wyrzucić z pociągu wołając
Jeszcze Polska nie zginęła
60
. Wkrótce, w marcu 1942 w pobliżu miejscowości Kozie Góry Teofil Dolata wraz z Janem Wachowiakiem i Zygfrydem Musielakiem odkrył na terenie przedwojennego niemiecko-radzieckiego ośrodka
NKWD
, znajdującego się w lesie, zwanym katyńskim, szczątki pomordowanych oficerów Wojska Polskiego (poszukując najpierw natrafili na zwłoki w błękitnych mundurach – według informacji od okolicznych mieszkańców byli tam także mordowani i chowani żołnierze łotewscy i rumuńscy)
61
. Na przełomie marca/kwietnia 1942 roku Polacy ustawili na tym miejscu dwa krzyże z drzewa
62
Dokładna data, gdy władze niemieckie dowiedziały się po raz pierwszy o istnieniu masowych grobów w Lesie Katyńskim, nie jest również znana. W dokumentach źródłowych i opracowaniach historycznych pojawiają się różne hipotetyczne daty, np. jesień 1942 roku (raport
sir Owena O’Malleya
z 24 maja 1943 roku) lub wyżej wskazana jesień 1941 roku,
ibid
., s. 126–130. Znane są także niepotwierdzone relacje o obecności oficerów niemieckich na miejscu egzekucji w Katyniu wiosną 1940 roku, pierwsza pochodząca od polskiego polityka
Leona Kozłowskiego
ibid
., s. 137–140, a druga od gen. NKWD
Leonida Rajchmana
63
Za najbardziej ze względu na liczbę źródeł udokumentowaną datę odkryć masowych mogił można uznać luty 1943 r. Stało to się na podstawie informacji miejscowej ludności rosyjskiej, gdy 17 lub 18 lutego 1943 roku Rosjanie mieszkający w pobliżu Katynia (szczególnie znani stali się dwaj chłopi:
Iwan Kriwoziercew
Parfien Kisielew
) wskazali władzom niemieckim dokładne miejsce pochówku
58
. Niemcy rozpoczęli prace
ekshumacyjne
i 11 kwietnia Agencja Transocean nadała komunikat o odnalezieniu w Lesie Katyńskim zwłok 10 tys. polskich oficerów. 13 kwietnia 1943 roku informacje te powtórzyło Radio Berlin. 17 kwietnia 1943 „
Ilustrowany Kurier Polski
” (jeden z dzienników
prasy gadzinowej
w okupowanej Polsce) ujawnił odkrycie masowych grobów w Katyniu w artykule pt.
Oficerowie polscy ofiarami okrucieństw bolszewickich
wraz z informacją o zidentyfikowanych osobach dwóch generałów –
Bohaterewicza
Smorawińskiego
oraz pułkownika
Andrzeja Hałacińskiego
64
65
66
Niemcy starali się wykorzystać ujawnione fakty propagandowo i 15 kwietnia zaprosili do badań
Międzynarodowy Czerwony Krzyż
(MCK). 17 kwietnia rząd gen. Sikorskiego niezależnie zwrócił się do MCK o zbadanie sprawy. MCK po sześciu dniach oświadczył, że gotowy jest uczestniczyć w ekshumacjach, jeśli poproszą o to wszystkie zainteresowane strony, a więc też ZSRR. Pozwoliło to Stalinowi zablokować działania MCK. Wobec tego władze niemieckie utworzyły
Międzynarodową Komisję Lekarską
(MKL) złożoną z 12 ekspertów z krajów zależnych od III Rzeszy i 1 eksperta ze
Szwajcarii
. Komisja przebywała w Katyniu od 28 do 30 kwietnia. W tym czasie Niemcy zapewnili członkom komisji niezbędne warunki pracy, przydzielili im ludzi do pomocy, dali swobodę działania i poruszania się na miejscu, w tym dokonywania wybranych ekshumacji oraz przesłuchiwania okolicznych mieszkańców
67
. Wyniki jej badań opublikowano we wrześniu 1943 roku w
Berlinie
w sprawozdaniu pt.
Amtliches Material zum Massenmord von Katyn
wraz z innymi materiałami dotyczącymi Katynia (m.in. spis 4143 zwłok zidentyfikowanych do 7 lipca 1943 roku na str. 167-273 oraz bogaty materiał fotodokumentacyjny we wstępie i ciągiem na str. 274-331)
68
69
Ponadto Niemcy zażądali od
Polskiego Czerwonego Krzyża
wysłania na miejsce zbrodni oficjalnej delegacji PCK. Decyzją Zarządu Głównego PCK, w porozumieniu z
Armią Krajową
, powołano Komisję Techniczną pod kierownictwem sekretarza generalnego PCK
Kazimierza Skarżyńskiego
z udziałem dr.
Mariana Wodzińskiego
z PCK i
Rady Głównej Opiekuńczej
. Zadania Komisji dotyczyły głównie ekshumacji i identyfikacji zwłok. Chodziło o uniemożliwienie okupantowi niemieckiemu wykorzystania orzeczeń PCK do celów propagandowych, a jednocześnie wypełnienie ważnej roli Biura Informacyjnego PCK polegającej na informowaniu bliskich poległych żołnierzy o zaginionych członkach rodzin
70
. Za wiedzą i zgodą Rządu RP na Uchodźstwie oraz
polskich władz podziemnych
na miejsce zbrodni udało się też kilkunastu Polaków, m.in. pisarze
Ferdynand Goetel
Józef Mackiewicz
oraz ks.
Stanisław Jasiński
jako wysłannik abp.
Adama Sapiehy
. Do Katynia przywiezieni zostali również
Leon Kozłowski
Jan Emil Skiwski
(bez zgody rządu), delegacje społeczeństwa polskiego z okupowanego
Generalnego Gubernatorstwa
, dziennikarze i jeńcy z niemieckich
oflagów
– oficerowie brytyjscy, amerykańscy i polscy
71
W trakcie ekshumacji ośmiu masowych grobów odnaleziono ciała dwóch generałów –
Bohaterewicza
Smorawińskiego
– pochowane następnie w oddzielnych mogiłach. Do 7 czerwca 1943 roku wydobyto 4243 ciała i zidentyfikowano 2730 z nich
72
; w identyfikacjach uczestniczył dr Wodziński z PCK. Prace dokumentowano, określając m.in. sposób dokonania zabójstw i rodzaj używanej broni. Stwierdzono stosowanie amunicji niemieckiej kal. 7,65 mm od Waltherów PP/PPK (nie Waltherów P38 na amunicję 9x19 mm) oraz w pewnych przypadkach także kal. 6,35 mm do pistoletu TK tzw. Korowin
73
firmy Geco, które to pociski były produkowane w fabryce należącej do Gustawa Genschow w
Durlach
, masowo eksportowane do ZSRR przed 1939
74
; przy zwłokach zamordowanych odnaleziono korespondencję z bliskimi kończącą się na przełomie kwietnia i maja 1940 roku
75
. Czas dokonania zbrodni ustalono również na podstawie wieku korzeni i słoi sosen rosnących na mogiłach, których czas zasadzenia w 1943 określono na trzy lata wstecz
76
. W celu zatarcia śladów masowe groby zostały obsadzone przez NKWD sosnami. Podczas ekshumacji z 1943 członkowie międzynarodowej komisji odkrywając ten sposób działania wykonawców zbrodni, ujawniali kolejne masowe groby na terenie lasu katyńskiego wypatrując zasadzone młode sosny o analogicznej wielkości. Podczas badań ekshumacyjnych odnaleziono także masowy grób z ciałami sowieckich kobiet i mężczyzn, zamordowanych ok. 5-10 lat wcześniej, przy czym na zwłokach stwierdzono skrępowanie sznurami w taki sam sposób jaki zastosowano wobec polskich oficerów mordowanych w 1940 i spoczywających obok
77
. Badania ekshumacyjne z 1943 ustaliły, że sznur był każdorazowo ucięty na podobną długość, był pochodzenia rosyjskiego
78
. Ponadto na ciałach ofiar ujawniono pchnięcia czterograniastymi bagnetami, których w 1940 używali jedynie Rosjanie
79
7 czerwca 1943 roku na polecenie Niemców Komisja Techniczna PCK przerwała prace przed zakończeniem ekshumacji ostatniego, ósmego grobu, z którego nie wydobyto ok. 200 zwłok. Niemcy zajęli się w tym czasie ekshumacjami ofiar
mordu w Winnicy
. W końcu września 1943 roku teren Katynia opanowała Armia Czerwona
80
Dokumentacja badań w czasie wojny znalazła się w Instytucie Medycyny Sądowej w
Krakowie
. Pod koniec wojny zaginęła (zachowały się jej kopie, tzw.
Archiwum Robla
, odnalezione wiosną 1991 roku w skrytce w
Instytucie Ekspertyz Sądowych
w Krakowie). Niemieckie protokoły badań podające liczbę 4143 ekshumowanych zwłok zostały podpisane przez członków Międzynarodowej Komisji Lekarskiej (MKL) złożonej z przedstawicieli medycyny sądowej i kryminologii uniwersytetów europejskich. Byli to: dr
Reimond Speleers
z Belgii, dr
Marko Markow
z Bułgarii, dr
Helge Tramsen
z Danii, dr
Arno Saxén
z Finlandii, dr
Vincenzo Mario Palmieri
z Włoch (po wojnie atakowany przez
Włoską Partię Komunistyczną
na polecenie ZSRR
81
), dr
Herman Maximilien de Burlet
z Holandii, dr
François Naville
ze Szwajcarii, dr
František Hájek
z Czech, dr
Alexandru Birkle
z Rumunii, dr
František Šubik
ze Słowacji, dr
Ferenc Orsós
z Węgier (wybrany przez członków zespołu na jego przewodniczącego
82
) i dr
Eduard Miloslavić
z Chorwacji. Dwóch z nich – prof. Hájek z Czech i prof. Markow z Bułgarii – po wojnie zostało zmuszonych do złożenia oświadczenia odwołującego swoje podpisy. Żaden inny członek komisji, jak np. prof. F. Naville ze Szwajcarii, znajdujący się poza radziecką sferą wpływu, nie złożył podobnego oświadczenia. Na podstawie prac komisji pod przewodnictwem dr. Mariana Wodzińskiego został przez Kazimierza Skarżyńskiego przygotowany poufny raport PCK (opublikowany w 1955 roku w
Paryżu
, a w 1989 roku w Polsce) podający liczbę 4243 ekshumowanych zwłok. PCK ustalił, że w grobach katyńskich znajdują się ciała ok. 4400 oficerów, a nie 10–12 tys., jak podawała propaganda niemiecka, lub 11 tys., jak podawała propaganda radziecka
83
84
Oficerowie brytyjscy i amerykańscy (jeńcy) przywiezieni do Katynia na oględziny ekshumacji
Polskie banknoty i naramienniki znalezione w badanych mogiłach
Odnalezione w Katyniu:
nieśmiertelnik
i pamiątkowy medalik
chrzcielny
Fałszowanie i zatajanie zbrodni – kłamstwo katyńskie
edytuj
edytuj kod
W 1943 roku rozpoczął się okres fałszowania i zatajania zbrodni katyńskiej, co jest określane przez historyków mianem „kłamstwa katyńskiego”
85
ZSRR
edytuj
edytuj kod
Zobacz też kategorię:
Członkowie komisji Nikołaja Burdenki
W odpowiedzi na komunikat Radia Berlin radio moskiewskie 15 kwietnia 1943 roku nadało komunikat
Sowinformbiura
(Sowieckiego Biura Informacyjnego), który 16 kwietnia 1943 roku opublikowano również w gazecie „
Prawda
”. Komunikat radziecki oskarżał o zbrodnię Niemców i stwierdzał, że polscy jeńcy wojenni pracowali w 1941 roku na robotach budowlanych na zachód od Smoleńska i latem 1941 roku wpadli w ręce wojsk niemieckich
23
. Po zwróceniu się rządu polskiego do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża „Prawda” opublikowała artykuł pt.
Polscy wspólnicy Hitlera
, a w nocy z 25 na 26 kwietnia polski ambasador
Tadeusz Romer
otrzymał notę o zerwaniu stosunków dyplomatycznych
86
We wrześniu 1943 roku, po wyparciu armii niemieckiej ze Smoleńszczyzny, w Katyniu natychmiast przystąpiła do pracy specjalna ekipa funkcjonariuszy NKWD i kontrwywiadu wojskowego
Smiersz
kierowana przez
Wsiewołoda Mierkułowa
Leonida Rajchmana
Siergieja Krugłowa
87
. Odgrodziła ona miejsce pochówku, otworzyła mogiły i utworzyła dwa nowe miejsca pochowania zwłok
87
. Funkcjonariusze NKWD umieszczali w grobach sfałszowane dokumenty, przygotowywali fałszywych świadków, a niewygodnych likwidowali lub skazywali na wieloletnie więzienie
87
. Działania te trwały trzy miesiące, do stycznia 1944 roku; w tym okresie dostęp do mogił mieli wyłącznie funkcjonariusze NKWD
87
Po zakończeniu tych przygotowań, uchwałą z dnia 13 stycznia 1944 roku
Biuro Polityczne
KC
WKP(b)
powołało tzw. „Specjalną komisję ds. ustalenia i przeprowadzenia śledztwa okoliczności rozstrzelania w lesie katyńskim polskich jeńców wojennych przez niemiecko-faszystowskich najeźdźców”, kierowaną przez akademika
Nikołaja Burdenkę
, znaną jako tzw.
Komisja Burdenki
87
. W jej skład weszli m.in. pisarz
Aleksiej Tołstoj
oraz dostojnik podporządkowanej NKWD
Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej
, egzarcha Ukrainy, metropolita kijowski i halicki
Mikołaj
, natomiast w jej składzie nie było nikogo z innych krajów niż ZSRR, a nawet z zależnych od Kremla
Związku Patriotów Polskich
czy
armii Berlinga
Komisja Burdenki pracowała w Katyniu w dniach 13–24 stycznia 1944 roku (wcześniej jej członkowie nie mieli dostępu do miejsca pochowania zwłok), przeprowadziła pewną liczbę ekshumacji i przesłuchań przygotowanych przez NKWD świadków, a także odnalazła sfałszowane przez NKWD dokumenty
87
. Na tej podstawie członkowie Komisji podpisali końcowy komunikat, również przygotowany przez służby specjalne, wskazujący na winę Niemców – polscy jeńcy wojenni mieli zostać wiosną 1940 roku umieszczeni bez prawa do korespondencji w trzech obozach nr 1-ON, 2-ON, 3-ON (specjalnego przeznaczenia) w rejonie Smoleńska, a następnie zamordowani przez Niemców jesienią 1941 roku. Komunikat ten, podający fałszywe dane na temat liczby ofiar pochowanych w Katyniu (według Komisji Burdenki w Katyniu pochowano ok. 11 tys. jeńców polskich, choć faktycznie pochowano ich tam ok. 4400), opublikowano 26 stycznia 1944 roku
87
. W latach 1990–1994, w trakcie śledztwa w sprawie zbrodni katyńskiej prowadzonego przez rosyjską
Główną Prokuraturę Wojskową
, grupa śledcza pod kierunkiem płk.
Aleksandra Trietieckiego
przestudiowała oryginalne dowody zebrane przez Komisję Burdenki i przesłuchała świadków, po czym ustaliła, że Komisja dopuszczała się fałszerstw, by wykazać winę Niemców
25
Tzw.
notatka Szelepina
– wniosek w sprawie zniszczenia teczek personalnych ofiar zbrodni
Notatka Szelepina – s. 1
Notatka Szelepina – s. 2
Projekt uchwały KC KPZR
Po przejściu
frontu wschodniego
i zajęciu Katynia przez Armię Czerwoną z września 1943, w Katyniu 30 stycznia 1944 odbyły się uroczystości żałobne upamiętniające ofiary zbrodni katyńskiej, w których uczestniczyli żołnierze
1 Korpusu
Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR
; w ich trakcie w wygłoszonych przemówieniach wersję sprawstwa Niemców pomordowania polskich oficerów potwierdzili gen.
Zygmunt Berling
, mjr
Aleksander Zawadzki
i podczas kazania ks. mjr
Wilhelm Kubsz
88
3 marca 1959 roku
Aleksandr Szelepin
, przewodniczący
KGB
, w tajnej notatce nr N-632-Sz (Н-632-Ш), zwanej przez historyków
notatką Szelepina
, zaproponował
Nikicie Chruszczowowi
zniszczenie 21 857 teczek personalnych ofiar zbrodni katyńskiej – jak się wyraził:
osób byłej burżuazyjnej Polski
jako nieprzydatnych zarówno operacyjnie, jak i historycznie, a zachowanie jedynie protokołów tzw. trójki NKWD mieszczących się w oddzielnej teczce. Prof.
Wojciech Materski
, członek
Polsko-Rosyjskiej Grupy do Spraw Trudnych
, stwierdził jednak w maju 2010 roku, że w archiwach pozostałych po ZSRR nie ma żadnych dowodów na zniszczenie teczek personalnych ofiar zbrodni katyńskiej i
można powiedzieć z dużą dozą prawdopodobieństwa, że nadal znajdują się w archiwach
. Analogiczne stanowisko zajęli prof.
Krzysztof Jasiewicz
i były
konsul generalny RP w Moskwie
dr Michał Żurawski
89
W 1969 roku, w epoce
Leonida Breżniewa
, główny pomnik wojenny na Białorusi upamiętniający ofiary
zbrodni nazistowskich
został zbudowany przez władze radzieckie w niewielkiej wiosce o nazwie
Chatyń
90
. Według brytyjskiego historyka
Normana Daviesa
wieś tę wybrano celowo, w celach
dezinformacyjnych
, ze względu na podobieństwo jej nazwy do Katynia
90
. Rosyjski historyk
Natalia Lebiediewa
uważa, że chodziło o to, by powiązać zbrodnię katyńską z Niemcami
87
. Później do Chatynia zapraszano wielu gości zagranicznych, w tym
Richarda Nixona
Urho Kekkonena
Fidela Castro
Rajiva Gandhiego
Jasera Arafata
Jiang Zemina
91
. W tym samym czasie działania na rzecz upamiętnienia ofiar zbrodni katyńskiej podejmowane w
Europie Zachodniej
wywoływały protesty dyplomatyczne ZSRR (jak w przypadku
Pomnika Katyńskiego w Londynie
w 1976 roku)
92
Informacje oskarżające Niemców zamieszczono m.in. w powojennym (drugim) wydaniu
Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej
, natomiast w wydaniu trzecim z lat 70. XX w. hasło o Katyniu nie pojawiło się (znalazło się tam jednak hasło o Chatyniu na Białorusi)
93
94
W 1978 roku w Katyniu utworzono zespół upamiętniający – wybudowano betonowe stele z
marmurowymi
zwieńczeniami, na których umieszczono po polsku i rosyjsku fałszywy napis:
Ofiarom
faszyzmu
– oficerom polskim rozstrzelanym przez hitlerowców w 1941 roku
. Przy wejściu do Lasu Katyńskiego postawiono także pomnik poświęcony 500 jeńcom radzieckim rzekomo rozstrzelanym przez Niemców w trakcie ekshumacji w 1943 roku (zdarzenie takie w rzeczywistości nie miało miejsca i pomnik usunięto w 1990 roku)
95
W latach 1989–1990 sprawę zbrodni katyńskiej badał na własną rękę mjr
Oleg Zakirow
, funkcjonariusz KGB, który dotarł do bezpośrednich świadków zbrodni, dawnych pracowników smoleńskiego NKWD. Trzech z nich opowiedziało dramatyczną historię więźnia, który zabił konwojenta, przedostał się do zbrojowni i otworzył ogień. Według relacji zebranych przez Zakirowa funkcjonariusze NKWD
przez trzy dni nie potrafili go zabić, zalewali piwnicę wodą z pompy strażackiej, a potem otruto go gazem
43
. Zakirow wystąpił z
KPZR
, a za samowolne śledztwo został zwolniony z KGB. W 1998 roku w obawie o swoje życie wyjechał z rodziną do Polski, gdzie w 2002 roku otrzymał polskie obywatelstwo
96
Proces norymberski
edytuj
edytuj kod
Zbrodnia katyńska została podniesiona w 1946 roku podczas
procesu norymberskiego
, gdy prokurator ZSRR
Roman Rudienko
wniósł
akt oskarżenia
ludobójstwo
ok. 11 tys. polskich oficerów w Katyniu przez
III Rzeszę
14
. Oskarżyciel sowiecki Pokrowski mówił o zamordowaniu 15.000 oficerów polskich, jeńców wojennych, w lesie katyńskim pod Smoleńskiem, przypisując tę zbrodnię Niemcom
97
. Do akt sądowych włączono sprawozdanie Komisji Burdenki i prokuratorzy radzieccy zażądali, by Trybunał przyjął je bez dowodów i przesłuchiwania świadków. Sędziowie nie wyrazili na to zgody i postanowili przesłuchać trzech świadków oskarżenia i trzech świadków obrony (prof. W. I. Prozorowski, prof. Bazylewski i Bułgar prof.
Marko Markow
98
. Prozorowski stwierdził, że
ponad wszelką wątpliwość oficerowie polscy byli pogrzebani jesienią 1941
, Bazylewski podał, że jeńcy polscy byli w Kozielsku w sierpniu 1940, gdy spędzał tam urlop (zatem według niego nie mogli zostać zabici wiosną 1940), natomiast Markow zmienił swoje wcześniejsze stanowisko z czasu uczestnictwa w Międzynarodowej Komisji i poinformował, że jej członkowie podpisali raport pod presją niemiecką i stwierdził, że
zrobili to Niemcy
. Później okazało się, że Markow zmienił swoje stanowisko po wytoczeniu mu procesu w Bułgarii po zajęciu tego kraju przez Sowietów
81
Przesłuchania ujawniły nieścisłości i błędy w komunikacie Komisji Burdenki: w szczególności ustalono, że w Katyniu stacjonowała niemiecka jednostka 537 – sztab 537 Pułku Łączności, a dowodził nim płk Ahrens (a nie, jak podano w komunikacie Komisji Burdenki, Arnes). Na żądanie obrony
Hermanna Göringa
, oskarżonego o zbrodnię katyńską, płk Ahrens został przesłuchany jako świadek. Przybył on do Katynia dopiero w listopadzie 1941 roku, wobec czego wezwany został jego poprzednik, płk. Bedenk, a także zwierzchnik obu oficerów gen. Oberhäuser
99
. Ich zeznania, mimo starań oskarżycieli sowieckich, oczyściły ich od stawianych im zarzutów
100
W akcie oskarżenia, na wniosek prokuratury ZSRR, widniał zapis o
zbrodni katyńskiej dokonanej przez faszystów jako zbrodni ludobójstwa
, co jest podnoszone jako dowód
prawa międzynarodowego
przez Polskę, ponieważ ZSRR na procesie norymberskim, poprzez akt oskarżenia prokuratora
Romana Rudienki
, sam nadał zbrodni katyńskiej taką
kwalifikację prawną
14
. Prawna ocena zbrodni katyńskiej jako ludobójstwa nie jest uznawana przez władze
Federacji Rosyjskiej
14
. W dalszym przebiegu procesu norymberskiego kwestia zbrodni katyńskiej nie była już podnoszona. W wyroku Trybunału kwestia odpowiedzialności za zbrodnię katyńską została pominięta z braku dowodów
72
Dopiero po 60 latach wyszło na jaw, dlaczego po przesłuchaniu świadków zbrodnia katyńska już nie została poruszona w procesie: Decydujący impuls do tych działań dał były niemiecki oficer
Fabian von Schlabrendorff
, który nieoficjalnie był jednym z doradców amerykańskiej delegacji: Schlabrendorff w czasie wojny stacjonował w Smoleńsku i odwiedzał groby w Lesie Katyńskim. Kiedy dowiedział się, że główny sowiecki oskarżyciel Roman Rudenko chciał przypisać zbrodnię katyńską Niemcom, przekonał byłego szefa amerykańskiego wywiadu
OSS
, generała
Williama Donovana
, który był doradcą
Roberta Jacksona
, głównego oskarżyciela USA w Norymberdze, że nie może być wątpliwości co do sowieckiego sprawstwa. Schlabrendorff był dla Amerykanów wiarygodny, ponieważ brał udział w dwóch zamachach na
Adolfa Hitlera
. Jackson po rozmowie z Schlabrendorffem blokował sowieckie kłamstwo katyńskie
101
102
Europa Zachodnia i USA
edytuj
edytuj kod
Zobacz też kategorię:
Świadkowie Komisji Maddena
Wielka Brytania, której zależało na sojuszu z ZSRR, doradzała rządowi polskiemu wstrzemięźliwość i umiar. 15 kwietnia 1943 roku premier Wielkiej Brytanii
Winston Churchill
stwierdził w rozmowie z gen. Sikorskim:
Są rzeczy, które, choć wiarygodne, nie nadają się do tego, by mówić o nich publicznie
15
. W rozmowie z ambasadorem radzieckim w Londynie Majskim Churchill oświadczył, że nawet jeśli wersja niemiecka jest prawdziwa, to i tak nie zmieni to stanowiska Londynu wobec Moskwy, ponieważ jest zainteresowany jak najszybszym pokonaniem wspólnego wroga. Dwukrotnie jeszcze napomknął Majskiemu o swoich wątpliwościach, łagodząc je stwierdzeniem, że „na wojnie wszystko się zdarza”
103
104
Nieliczni, jak brytyjski ambasador przy Rządzie RP na uchodźstwie
sir Owen O’Malley
, polityk
sir Douglas Lloyd Savory
czy pisarz
Louis FitzGibbon
, starali się dociec, kim byli sprawcy. Tajny raport O’Malleya z 24 maja 1943 roku potwierdzający winę Sowietów, wywołał irytację rządu brytyjskiego
15
Stany Zjednoczone również nie chciały dopuścić do rozpadu koalicji z udziałem ZSRR; przez kilka lat podtrzymywały tezy radzieckie i tuszowały przypadki prób ujawnienia prawdy. W 1945 roku amerykański podpułkownik
John H. Van Vliet
, przywieziony w maju 1943 roku przez Niemców wraz z innymi jeńcami wojennymi do Katynia, złożył pisemny raport na temat zbrodni katyńskiej gen. Claytonowi Bissellowi, zastępcy dowódcy amerykańskiego wywiadu wojskowego. Raport van Vlieta został utajniony, a następnie zniknął w niewyjaśnionych okolicznościach z archiwów
Pentagonu
. W 1950 roku ppłk van Vliet odtworzył swój raport, a później przekazał go
Komisji Katyńskiej Kongresu USA
36
Mimo to w USA podejmowano działania mające na celu ujawnienie prawdy. W 1949 roku amerykański dyplomata
Arthur Bliss Lane
i dziennikarz
Julius Epstein
założyli
Amerykański Komitet do Zbadania Zbrodni Katyńskiej
. Sytuacja zmieniła się po kilku latach, gdy po śmierci Stalina 5 marca 1953 roku Stany Zjednoczone, mając nadzieję na lepsze relacje z ZSRR, zaprzestały podejmowania kolejnych prób wyjaśnienia zbrodni. Strona amerykańska uważała, że szukanie odpowiedzialnych za zbrodnię katyńską przeszkadzałoby w relacjach z Sowietami
105
Polska
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Cenzura w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Mimo doniesień osób będących świadkami ekshumacji pomordowanych w Katyniu w kraju nie było pewności co do sprawców mordu. W swoich zeznaniach przed komisją Kongresu USA w sprawie katyńskiej Ferdynand Goetel zeznawał, że gdy wrócił z Katynia do Warszawy złożyć relację władzom Państwa Podziemnego spotkał się z powszechnym przekonaniem, że zbrodni dokonali Niemcy (opinię taką wyrażał również gen. Bór-Komorowski)
106
. Inaczej sprawę postrzegała osoba z przeciwstawnego obozu politycznego - Władysław Gomułka, który w swoich pamiętnikach pisanych w latach 70. twierdził, że większość ludności polskiej uważała kolportowane przez niemiecką propagandę informacje o Katyniu za prawdziwe
107
W dniu 29 września 1944r. w wyzwolonej części Warszawy (Praga) ukazuje się Biuletyn Informacyjny (Komendy m. st. Warszawy) Nr 5 wydawanym dla Warszawy-Pragi pojawia się w nim obszerny artykuł wyjaśniający Zbrodnie Katyńską "11 000 najlepszych synów narodu padło z rąk niemieckiego oprawcy - wykazano to w sposób niezbyty, nie ulegający wątpliwości"
108
Również zależne od ZSRR polskie instytucje miały wkład we wspieranie wersji o niemieckim sprawstwie mordu – dotyczy to m.in.
Wandy Wasilewskiej
, gen.
Zygmunta Berlinga
i gen.
Leona Bukojemskiego
. Wiosną 1945 roku z polecenia ministra sprawiedliwości
Henryka Świątkowskiego
podjęto śledztwo dotyczące zbrodni na polskich oficerach w Katyniu. Jego prowadzenie powierzono, pod nadzorem znanego później profesora prawa, a wtedy prokuratora
Jerzego Sawickiego
, doktorowi
Romanowi Martiniemu
, przedwojennemu podprokuratorowi Sądu Okręgowego w
Kielcach
. Śledztwo prowadził niespełna rok. Został zamordowany 30 marca 1946 roku przez 17-letnią dziewczynę i jej narzeczonego. Według różnych źródeł katyńskie śledztwo miało predefiniowany cel (wykazanie winy Niemców), ale za sprawą prokuratora Martiniego toczyło się w innym kierunku (winy ZSRR), co mogło być przyczyną inscenizacji jego śmierci. Podczas swojej pracy Roman Martini miał odnaleźć tajny raport z 10 czerwca 1940 autorstwa kierownika zarządu NKWD obwód Mińsk, potwierdzający likwidację trzech polskich obozów jenieckich,
Kozielsk
Ostaszków
Starobielsk
, na wiosnę 1940 (tzw. „
raport Tartakowa
”)
109
W specjalnym oświadczeniu z lutego 1952
rząd Józefa Cyrankiewicza
, odnosząc się do działań tzw. „specjalnej komisji Izby Reprezentantów dla sprawy Katynia”, oświadczył m.in., iż
wymordowanie w Katyniu tysięcy oficerów i żołnierzy polskich było dziełem zbrodniarzy hitlerowskich
110
Władysław Gomułka
, I sekretarz KC PZPR w latach 1956–1970, pisał odnośnie do sprawy katyńskiej w swoich pamiętnikach wspominając czas okupacji: „Osobiście nie miałem też najmniejszych wątpliwości, iż oficerów polskich osadzonych w obozach jenieckich w ZSRR wymordowali Niemcy. (…) w początkach maja 1943 r. zamieściłem w „Głosie Warszawy” własny obszerny artykuł oskarżający Niemców o dokonanie zbrodni w Katyniu. (…) Eliminowałem go z całą świadomością z wykazu moich publikacji okupacyjnych, miałem bowiem już przy ich wyborze do edycji zupełnie inny pogląd na zbrodnię katyńską. (…) Z całą pewnością nie napisałbym owego artykułu, gdybym znał wtedy podstawowe okoliczności wskazujące na winnych zgładzenia polskich oficerów w Katyniu. Ale też, gdybym już wówczas rozporządzał dowodami, że zbrodni tej dokonano w 1940 r. również z całą pewnością nie obwiniałbym o nią ZSRR, lecz popierał bez najmniejszych wahań (…) oświadczenie Radzieckiego Biura Informacyjnego (…). Bywają sytuacje, kiedy w imię najżywotniejszych interesów narodu nawet brudne kłamstwo należy przybierać w szaty prawdy. (…) Widzieliśmy, jak zareagował Stalin na ustosunkowanie się rządu Sikorskiego do rewelacji Niemców o odkryciu grobów oficerów polskich. (…) Nie ulega (…) wątpliwości, że gdyby Churchill solidaryzował się z postępowaniem rządu Sikorskiego w sprawie Katynia – co siłą rzeczy musiałby wpierw uzgodnić z prezydentem Stanów Zjednoczonych – reakcja Stalina nie mogłaby się sprowadzić jedynie do zerwania stosunków przez ZSRR z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi, jak to miało miejsce w stosunku do rządu polskiego, lecz zmusiłaby rząd radziecki do szukania porozumienia z Niemcami hitlerowskimi i zawarcia z nimi separatystycznego pokoju. Jasne jest (…), że rozbicie koalicji antyhitlerowskiej – o co zawsze zabiegali Niemcy (…) – zapobiegłoby klęsce wojennej Rzeszy hitlerowskiej, umożliwiłoby jej wyjście z wojny w charakterze zwycięzcy przy znacznym rozszerzeniu jej przedwojennego terytorium. (…) Ale nade wszystko rozbicie antyhitlerowskiej koalicji pociągnęłoby za sobą najgroźniejsze konsekwencje dla narodu polskiego. Zawarcie z Niemcami separatystycznego pokoju w II wojnie światowej (…) musiałoby nieuchronnie przekreślić nadzieje Polaków(…).”. Po objęciu władzy w 1956 roku Gomułka nakazał propagandzie partyjnej milczenie i nieangażowanie się w żadną wersję odpowiedzialności za mord katyński. Na spotkaniu z młodzieżą 29 października 1956 r. oświadczył, że rząd polski nie może zająć w tej sprawie stanowiska, gdyż komisje badające tę kwestię pracowały bez udziału strony polskiej. Nie pozostawił jednak wątpliwości, że odpowiedzialnością obarcza ZSRR stwierdzając, iż wchodzenie w konflikt z ZSRR byłoby sprzeczne z interesami Polski, oraz „byłoby czczą demonstracją”. Wydał polecenie aby
Encyklopedia PWN
w ogóle nie zamieszczała hasła
Katyń
, a na krzyżu katyńskim znajdującym się na
Cmentarzu Powązkowskim
kazał nie umieszczać żadnej daty wychodząc z założenia, że skoro nie można ze względów geopolitycznych mówić prawdy, należy wstrzymać się od głoszenia kłamstwa
111
Zalecenia dla cenzorów odnośnie do opisywania śmierci polskich oficerów w Katyniu wydał
Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk
(poł. lat 70). Notka informacyjna nr 2 opublikowana przez ten urząd 14 stycznia 1974 roku nakazywała aby w ocenie zbrodni katyńskiej kierować się opinią
„Bolszoj Sowietskoj Encyklopedii”
oraz przyjąć ocenę za
„Komunikatem Komisji Specjalnej”
powołanej przez władze radzieckie w 1943 roku
112
. Zalecenia wzbraniały prób
obarczenia Związku Radzieckiego odpowiedzialnością za śmierć polskich oficerów w lasach katyńskich
, w publikacjach dopuszczano sformułowania
zmarł
bądź
zginął w Katyniu
, zaś w drugim przypadku dopuszczalne było określenie zgonu po lipcu 1941, nie akceptowano określenia
jeńcy wojenni
, lecz wskazywano za właściwe
internowani
, a ponadto zastrzeżono dla GUKPPiW akceptację publikacji ogłoszeń o nabożeństwach, klepsydr i nekrologów dotyczących ofiar Katynia
113
. Za dopuszczalne sformułowanie o przyczynach śmierci polskich oficerów jakie mogło być zamieszczane w opracowaniach naukowych, pamiętnikarskich, biograficznych
peerelowska cenzura
uznawała formę „rozstrzelany przez hitlerowców w Katyniu”
114
Tomasz Strzyżewski
swojej książce o cenzurze PRL
zamieścił treść tajnego dokumentu datowanego na rok 1975 z zaleceniami na temat Katynia przeznaczonego dla cenzorów
114
21 marca 1980 roku na znak protestu przeciwko kłamstwu katyńskiemu na
Rynku Głównym w Krakowie
dokonał samospalenia
Walenty Badylak
, były żołnierz
AK
115
Informacje o zbrodni w Katyniu, bez określania sprawców tej zbrodni
116
, zaczęły pojawiać się w podręcznikach szkolnych w PRL w połowie lat 80.
Działania emigracji polskiej na rzecz ujawnienia prawdy
edytuj
edytuj kod
W 1948 roku w
Londynie
ukazał się raport
Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów
, przygotowany przez
polski rząd na uchodźstwie
, opracowany przez
Józefa Mackiewicza
Zdzisława Stahla
. W 1949 roku Józef Mackiewicz opublikował w
Szwajcarii
, w tłumaczeniu na niemiecki swoją książkę
Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary
niem.
Katyn – ungesühntes Verbrechen
), która później ukazywała się w przekładach na inne języki, po angielsku jako
The Katyn Wood Murders
(1951). W 1962 roku w USA ukazała się głośna książka prof.
Janusza Zawodnego
Śmierć w lesie. Historia mordu katyńskiego
(ang.
Death in the Forest. The Story of the Katyn Forest Massacre
).
Po wyborze
Karola Wojtyły
na papieża Józef Mackiewicz zaproponował w paryskiej „
Kulturze
”, by papież odprawił mszę za polskich oficerów i intelektualistów pomordowanych w 1940 roku.
Polacy w Ameryce
zebrali nawet na ten cel pieniądze, które zostały przesłane w ofierze do
Rzymu
. Jan Paweł II jednak odmówił, a władze kościelne zerwały dotychczasowe kontakty z Mackiewiczem
117
Komisja Śledcza Kongresu USA (1951–1952)
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Specjalna Komisja Śledcza Kongresu Stanów Zjednoczonych do Zbadania Zbrodni Katyńskiej
22 grudnia 1952 roku specjalna komisja
Kongresu Stanów Zjednoczonych
, która po staraniach
Kongresu Polonii Amerykańskiej
badała sprawę, ogłosiła raport końcowy ze swoich prac (tzw.
raport Maddena
), w którym za winnych zbrodni katyńskiej uznała Sowietów i wezwała społeczność międzynarodową do powołania międzynarodowego trybunału dla osądzenia tej zbrodni. Komisja uznała wymordowanie polskich oficerów za
jedną z najbardziej barbarzyńskich zbrodni międzynarodowych w historii świata
i zarekomendowała rządowi amerykańskiemu przedstawienie sprawy
Organizacji Narodów Zjednoczonych
118
Oficjalne ujawnienie odpowiedzialności władz ZSRR
edytuj
edytuj kod
Ujawnienie odpowiedzialności NKWD w 1990 roku
edytuj
edytuj kod
W związku z
pierestrojką
w 1987 roku utworzono w porozumieniu z ówczesnym przywódcą ZSRR
Michaiłem Gorbaczowem
mieszaną polsko-radziecką komisję historyków partyjnych (PZPR i KPZR) do wyjaśnienia
białych plam
w historii wzajemnych stosunków. Jej prace dotyczyły także zbrodni katyńskiej. Przewodniczącym delegacji polskiej został prof. Jarema Maciszewski; stronę radziecką reprezentował prof. Georgij Smirnow. Na pierwszym posiedzeniu komisji w maju 1987 r. polska delegacja zreferowała swoje stanowisko w sprawie Katynia podważając wiarygodność prac komisji Burdenki oraz wystąpiła o dopuszczenie jej do radzieckich materiałów archiwalnych dotyczących zaginionych polskich oficerów. Prof. Smirnow stanowisko polskie uznał za uleganie propagandzie antyradzieckiej, ale poprosił stronę polską o sporządzenie ekspertyzy w tej sprawie, która miała stać się podstawą dalszej dyskusji. Na następnym posiedzeniu komisji wspólnej w marcu 1988 r. w Warszawie strona radziecka okazała się być nieprzygotowana do dyskusji na temat Katynia. Odebrała jedynie ekspertyzę strony polskiej, w której stwierdzono, że „brak jakichkolwiek nowych dokumentów radzieckich w tej sprawie nie pozwala na osłabienie argumentacji przemawiającej za winą NKWD”. Ostatnie posiedzenie komisji wspólnej odbyło się w końcu listopada 1988 r. Strona polska zażądała ustosunkowania się strony radzieckiej do polskiej ekspertyzy w sprawie Katynia. Ponieważ jednak do tego nie doszło strona polska postanowiła jednostronnie opublikować ekspertyzę (ukazała się m.in. w piśmie „Odrodzenie” z 18 II 1989 i nr 11 z 18 III 1989)
119
13 kwietnia 1990 roku podczas wizyty prezydenta RP
Wojciecha Jaruzelskiego
w Moskwie, Michaił Gorbaczow przekazał pochodzące z radzieckich archiwów dokumenty dotyczące zbrodni katyńskiej, po raz pierwszy oficjalnie przyznając, że zbrodni dokonało NKWD. Tego samego dnia w oświadczeniu państwowej agencji
TASS
oznajmiono, że bezpośrednią odpowiedzialność za zbrodnię katyńską ponoszą
Beria
Mierkułow
i ich pomocnicy
120
. W komunikacie tym, zatwierdzonym tajną uchwałą
Biura Politycznego
KC
KPZR
z 7 kwietnia 1990 roku
121
, padło stwierdzenie:
Strona radziecka, wyrażając ubolewanie w związku z tragedią katyńską, oświadcza, że jest ona jedną z ciężkich zbrodni stalinizmu
120
Pod koniec istnienia ZSRR wielką rolę w ujawnieniu prawdy o zbrodni katyńskiej odegrali Rosjanie, przełamujący opory władz: historycy, dziennikarze i osoby, które – jak pisała w 1990 roku gazeta „
Moskowskije nowosti
” –
nie ugięły się pod naciskami lub restrykcjami i wykazały ludzką godność
122
. Publikację komunikatu agencji TASS w dniu 13 kwietnia 1990 roku należy jednak zestawić z tym, że Michaił Gorbaczow musiał od początku pełnienia funkcji przywódcy ZSRR znać treść teczki specjalnej nr 1 (dokumenty dotyczące zbrodni katyńskiej przechowywano w ZSRR m.in. w tzw. „teczce specjalnej nr 1”
, która jako jedna z najważniejszych tajemnic państwowych była przekazywana przywódcy KPZR przy objęciu władzy wraz z
kodami
do
broni jądrowej
123
), ponadto w listopadzie 1990 roku zainicjował skierowaną przeciwko Polsce akcję propagandową znaną jako tzw. „
anty-Katyń
” mającą relatywizować zbrodnię katyńską)
124
Po ujawnieniu oświadczenia w TASS w 1990 ostatni premier
Edward Szczepanik
, a następnie
rząd RP na uchodźstwie
domagali się wskazania wszystkich pozostałych miejsc kaźni i pochówków polskich żołnierzy, a także zażądał przeprosin, odszkodowań i zadośćuczynienia od Związku Sowieckiego
125
126
. Żądania odszkodowania i ujawnienia szczegółów zbrodni katyńskiej powtórzyła również
VIII Rada Narodowa Rzeczypospolitej Polskiej
w rezolucji z 28 lipca 1990
127
Ujawnienie teczki specjalnej nr 1 w 1992 roku
edytuj
edytuj kod
14 października 1992 roku na polecenie prezydenta
Borysa Jelcyna
naczelny archiwista państwowy Rosji
Rudolf Pichoja
przekazał prezydentowi
Lechowi Wałęsie
uwierzytelnione kopie dokumentów z teczki specjalnej nr 1, w tym kopie uchwały Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 roku i
notatki Szelepina
z 3 marca 1959 roku. Dokumenty opublikowano w 1992 roku w Polsce w zbiorze
Katyń. Dokumenty ludobójstwa
, a w Rosji w pierwszym numerze miesięcznika „Woprosy istorii” z 1993 roku. Wtedy też otwarto na pewien czas dla polskich historyków część archiwów postradzieckich. 25 sierpnia 1993 roku w czasie wizyty w Polsce prezydent Rosji Borys Jelcyn złożył kwiaty pod
Krzyżem Katyńskim
na
Cmentarzu Wojskowym na Powązkach
i wypowiedział słowo: „Wybaczcie” (ros. Простите)
128
Cmentarze wojenne: Katyń, Miednoje, Charków, Bykownia
edytuj
edytuj kod
Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie
– tabliczki z nazwiskami polskich oficerów z obozu w Starobielsku
W 1994 zostały zawarte dwie kluczowe umowy: - 22 lutego -
między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Federacji Rosyjskiej o grobach i miejscach pamięci ofiar wojen i represji
129
oraz -
21 marca -
między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Ukrainy o ochronie miejsc pamięci i spoczynku ofiar wojny i represji politycznych
130
, które umożliwiły m.in. dokonywanie
ekshumacji
szczątków ofiar totalitaryzmu, jak również godne ich upamiętnienie. Umowy te stanowiły główną podstawę wybudowania następujących cmentarzy wojennych:
Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie
, otwarty 17 czerwca 2000 (ok. 3800 jeńców obozu w
Starobielsku
i ok. 500 niezidentyfikowanych ofiar
131
Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu
, otwarty 28 lipca 2000 (ok. 4400 jeńców obozu w
Kozielsku
Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje
, otwarty 2 września 2000 (ok. 6300 jeńców obozu w
Ostaszkowie
Polski Cmentarz Wojenny w Bykowni
, otwarty 21 września 2012 (1992 obywateli polskich zamordowanych przez NKWD w 1940, w tym ofiary z
ukraińskiej listy katyńskiej
132
Domniemane nowe miejsca ukrycia zwłok ofiar
edytuj
edytuj kod
W 1998 roku pojawiły się informacje, że groby polskich jeńców wojennych zamordowanych w 1940 roku przez NKWD mogą się znajdować w miejscowości
Tawda
na
Uralu
133
. Według przypuszczeń historyków ofiary figurujące na tzw.
białoruskiej liście katyńskiej
mogły zostać pogrzebane w
Kuropatach
pod Mińskiem
16
(wymieniano również kilka innych miejsc w rejonie Mińska, m.in.
Mały Trościeniec
, a ponadto
Głębokie
obwodzie witebskim
134
). Wysunięto hipotezę, że masowe groby ofiar zbrodni katyńskiej mogą się znajdować w kilku miejscach w okolicach Charkowa (Aleksiejewka,
Bezludówka
, Sokolniki,
Dergacze
135
. Jako miejsce możliwego pochówku osób zamordowanych na podstawie rozkazu katyńskiego wskazywano również
Włodzimierz Wołyński
, gdzie w 2011 roku polscy badacze rozpoczęli prace
archeologiczne
136
. W 2014 zostało ujawnione zeznanie amerykańskiego oficera ppłk. Johna Van Vlieta jr. sporządzone w 1945, który był przy ekshumacjach katyńskich w 1943 – wspomniał w nim o obozach przetrzymywania polskich jeńców w Kozielsku, Starobielsku oraz w mieście
Putywl
na terenie obecnej Ukrainy
137
138
(podczas ekshumacji w 1943 została ujawniona lista 27 oficerów przetrzymywanych w Putywlu
139
).
Zbrodnia katyńska współcześnie
edytuj
edytuj kod
Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów, obchody uroczystości na
Placu Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie
10 listopada 2007 roku
Anty-Katyń
edytuj
edytuj kod
Osobny artykuł:
Anty-Katyń
Od 1990 roku w ZSRR i Rosji prowadzona jest akcja
propagandowa
, której celem jest relatywizacja zbrodni katyńskiej przez powiązanie jej z wysoką śmiertelnością wśród
jeńców sowieckich w niewoli polskiej (1919–1921)
, rzekomo spowodowaną przez zbrodnie popełnione na jeńcach
140
. Akcję tę, określaną przez historyków terminem „anty-Katyń”, zapoczątkował prezydent ZSRR
Michaił Gorbaczow
, który wydał tajne rozporządzenie nr RP-979 (РП-979) z 3 listopada 1990 roku zawierające (punkt 9) polecenie zebrania archiwaliów o tych wydarzeniach z historii stosunków dwustronnych, w których straty poniosła strona sowiecka
141
. W późniejszym okresie akcja ta była kontynuowana przez władze rosyjskie
142
We współczesnej polityce historycznej Rosji pamięć zbrodni katyńskiej funkcjonuje w kontekście pola walki ideologicznej
143
Negowanie odpowiedzialności władz stalinowskich
edytuj
edytuj kod
Pomimo oficjalnego uznania przez ZSRR, a następnie Federację Rosyjską, odpowiedzialności Stalina i NKWD za zbrodnię katyńską oraz ujawnienia wielu tajnych dokumentów, wina władz stalinowskich jest negowana przez rosyjskie ugrupowania
nacjonalistyczne
komunistyczne
, w tym
Komunistyczną Partię Federacji Rosyjskiej
(KPFR) i jej przywódcę
Giennadija Ziuganowa
144
. Ugrupowania te zrzucają winę na Niemców, powtarzając tezy radzieckiej propagandy z lat 1943–1989 i komunikatu
Komisji Burdenki
, w tym o obozach nr 1-ON, 2-ON i 3-ON. Znany z takich poglądów jest np. publicysta i inżynier metalurg z wykształcenia
Jurij Muchin
; prezentował je również
Wiktor Iluchin
, jeden z liderów Komunistycznej Partii Federacji Rosyjskiej. Według skarg rodzin ofiar zbrodni składanych od 2006 roku w
Europejskim Trybunale Praw Człowieka
Strasburgu
dochodzi również do negowania zbrodni katyńskiej jako historycznego faktu w wyrokach rosyjskich sądów
145
. Odpowiedzialność władz stalinowskich za zbrodnię katyńską była także negowana przez
Komunistyczną Partię Polski
146
, która została zdelegalizowana 3 grudnia 2025 roku, a zaprzestała działalności 15 grudnia tego samego roku
147
Nowe śledztwa, ekshumacje i procesy sądowe
edytuj
edytuj kod
Oficjalne ujawnienie winy ZSRR umożliwiło rozpoczęcie śledztwa przez
prokuraturę radziecką (potem rosyjską)
, współpracę z polskimi władzami, przesłuchanie żyjących świadków oraz podjęcie badań terenowych i ekshumacji w niektórych miejscach kaźni. Śledztwa w sprawie zbrodni katyńskiej planowano również w Polsce
148
Śledztwo prokuratur wojskowych ZSRR i Rosji
edytuj
edytuj kod
9 października 1989 roku prokurator generalny PRL
Józef Żyta
wystosował do prokuratora generalnego ZSRR Aleksandra Suchariewa wniosek o wszczęcie śledztwa w sprawie katyńskiej
149
. W uzasadnieniu wniosku strona polska powołała się na Konwencję
Organizacji Narodów Zjednoczonych
w sprawie zapobiegania i karania zbrodni
ludobójstwa
, uchwaloną przez ONZ 9 grudnia 1948 roku, oraz Konwencję ONZ o nieprzedawnianiu
zbrodni wojennych
zbrodni przeciwko ludzkości
, uchwaloną przez ONZ 26 listopada 1968 roku,
ratyfikowane
przez Polskę i ZSRR
149
. Odpowiedź strony radzieckiej była początkowo negatywna
149
, lecz później śledztwo zostało wszczęte i było prowadzone od 27 września 1990 roku do 21 września 2004 roku przez
Główną Prokuraturę Wojskową
początkowo ZSRR, a potem Federacji Rosyjskiej, jako tzw. „śledztwo w sprawie karnej nr 159”
72
Śledztwo rosyjskie w latach 1990–1994
edytuj
edytuj kod
W latach 1990–1992 rosyjskim śledztwem kierował płk (w późniejszym okresie generał)
Aleksandr Trietiecki
, a w latach 1992–1994 ppłk
Anatolij Jabłokow
150
. W ramach postępowania m.in. przeprowadzono badania terenowe i ekshumacje w Katyniu, Miednoje i w Piatichatkach (patrz dalej) oraz przebadano dowody zgromadzone przez tzw.
Komisję Burdenki
, stwierdzając, że zostały sfabrykowane
25
. Rosyjskiej grupie śledczej udało się zidentyfikować, odnaleźć i przesłuchać żyjących funkcjonariuszy NKWD, którzy mieli bezpośredni związek z rozstrzeliwaniami
150
(w tym kluczowego świadka
Dmitrija Tokariewa
, który złożył obszerne zeznania
48
). Przesłuchano m.in.
Aleksandra Szelepina
, który potwierdził autentyczność swojej notatki z 3 marca 1959 roku i podanych w niej faktów
151
. Rosyjscy prokuratorzy wojskowi przeprowadzili również ekspertyzę
kryminalistyczną
zachowanych dokumentów, w tym uchwały Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 roku, która jednoznacznie wykluczyła możliwość fałszerstwa i potwierdziła autentyczność samych dokumentów oraz złożonych na nich podpisów
Stalina
Mołotowa
Woroszyłowa
Mikojana
Berii
150
. W 1992 roku rosyjska prokuratura przekazała stronie polskiej nieuwierzytelnione kserokopie pierwszych 93 tomów akt śledztwa
152
17 marca 1992 roku ppłk Anatolij Jabłokow powołał Komisję Ekspertów w składzie: Boris Nikołajewicz Topornin – dyrektor Instytutu Państwa i Prawa
Rosyjskiej Akademii Nauk
; Aleksandr Maksimowicz Jakowlew – kierownik wydziału prawa karnego i kryminologii Instytutu Państwa i Prawa Rosyjskiej Akademii Nauk;
Inessa Siergiejewna Jażborowska
– kierownik naukowy Instytutu Politologii Porównawczej Rosyjskiej Akademii Nauk; Walentyna Siergiejewna Parsadanowa – starszy pracownik naukowy Instytutu Słowianoznawstwa i Bałkanistyki Rosyjskiej Akademii Nauk; Jurij Nikołajewicz Zoria – docent katedry dyscyplin specjalnych Wojskowej Akademii Armii Radzieckiej; Lew Waleriewicz Bielajew – starszy ekspert wydziału ekspertyz medycyny sądowej Centralnego Laboratorium Medycyny Sądowej Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej
150
. 2 sierpnia 1993 roku Komisja Ekspertów działająca przy rosyjskiej Głównej Prokuraturze Wojskowej opublikowała raport końcowy w sprawie kwalifikacji prawnej zbrodni katyńskiej, w którym stwierdziła, że była to
zbrodnia przeciwko pokojowi
zbrodnia wojenna
zbrodnia przeciwko ludzkości
ludobójstwo
13 lipca 1994 roku ppłk Anatolij Jabłokow zamknął rosyjskie śledztwo w sprawie zbrodni katyńskiej,
umarzając
sprawę z powodu śmierci winnych
153
. W decyzji o umorzeniu stwierdził, że
Józef Stalin
i jego bliscy współpracownicy, członkowie Biura Politycznego WKP(b) –
Mołotow
Woroszyłow
Kalinin
Kaganowicz
Mikojan
Beria
– także szefowie
NKWD
NKGB
MGB ZSRR
oraz wykonawcy egzekucji są winni zbrodni przeciwko pokojowi, zbrodni wojennej i zbrodni przeciwko ludzkości, czyli zbrodni z artykułu 6 § a,b określonych w Statucie
Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze
, oraz winni ludobójstwa obywateli polskich
150
154
. Za winnych uznał także dopuszczających się fałszerstw członków radzieckiej
Komisji Burdenki
, twórców fałszywego aktu oskarżenia w sprawie katyńskiej przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze oraz wszystkich ukrywających zbrodnię katyńską do upadku ZSRR
150
. Decyzja ppłk. Jabłokowa została zakwestionowana przez kierownictwo rosyjskiej Głównej Prokuratury Wojskowej i Prokuratury Generalnej Federacji Rosyjskiej; śledztwo powierzono innemu prokuratorowi, Siergiejowi Szałamajewowi
155
, któremu zlecono zmianę kwalifikacji prawnej czynu na „nadużycie władzy”
150
Śledztwo rosyjskie w latach 1994–2004
edytuj
edytuj kod
Jawne tomy rosyjskiego śledztwa w sprawie zbrodni katyńskiej (teczki w nowym układzie dokumentów)
152
W latach 1994–2004 śledztwo rosyjskie było prowadzone z art. 193–17 punkt b Kodeksu karnego
Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej
z 1926 roku (
nadużycie władzy mające bardzo poważne następstwa
150
. 21 września 2004 roku płk Siergiej Szałamajew zamknął postępowanie
25
, umarzając sprawę z powodu śmierci winnych; strona polska dowiedziała się o tym 29 września 2004 roku podczas wizyty
Aleksandra Kwaśniewskiego
w Moskwie
150
. Informacja o umorzeniu śledztwa została oficjalnie ogłoszona 11 marca 2005 roku na konferencji prasowej Głównej Prokuratury Wojskowej, podczas której wystąpił rosyjski główny prokurator wojskowy gen. Aleksandr Sawienkow
153
. W trakcie konferencji prasowej 11 marca 2005 roku gen. Sawienkow stwierdził, że
ludobójstwo na narodzie polskim nie miało miejsca ani na poziomie państwowym, ani w sensie prawnym
, i że
sprawa została zamknięta jako wojskowe przestępstwo służbowe, związane z przekroczeniem uprawnień służbowych
25
. Postanowienie o umorzeniu śledztwa wraz uzasadnieniem opatrzono klauzulą „ściśle tajne”
72
i do dziś nie jest ono znane stronie polskiej
150
. Decyzja rosyjskiej Głównej Prokuratury Wojskowej oznacza, że traktuje ona zbrodnię katyńską jako
przestępstwo pospolite
, a jej sprawcy są chronieni
przedawnieniem
156
. Deklaracja prezydenta Rosji
Władimira Putina
z 29 września 2004 roku o przekazaniu stronie polskiej całości materiałów śledztwa zgromadzonych w 183 tomach nie została zrealizowana, a 116 tomów utajniono
150
(80 tomom nadano klauzulę „do użytku służbowego”, a 36 tomom klauzule „tajne” i „ściśle tajne”
157
). Istotną rolę w utajnieniu akt śledztwa odegrała
Federalna Służba Bezpieczeństwa
(FSB), wskazując prokuratorom, które dokumenty zawierają tajemnice państwowe
158
Ponieważ oświadczenie Głównej Prokuratury Wojskowej podawało tylko, czym zbrodnia katyńska nie była, 15 marca 2005 roku rosyjskie
Stowarzyszenie „Memoriał”
skierowało do gen. Aleksandra Sawienkowa zapytanie domagające się podania kwalifikacji prawnej
153
. W odpowiedzi „Memoriał” otrzymał pismo gen. Walerija K. Kondratowa, naczelnika zarządu przestrzegania przepisów o bezpieczeństwie federalnym, który podał kwalifikację z art. 193 punkt 17 Kodeksu karnego
RFSRR
nadużycie władzy przez osoby należące do wyższego dowództwa Armii Czerwonej
153
. W swoim liście z 2005 roku gen. Kondratow stwierdził, że w toku śledztwa ustalono, iż w wyniku decyzji
trójki NKWD
zginęło 1803 obywateli polskich, z czego udało się zidentyfikować 22 osoby, i poinformował, że rozpatruje się kwestię możliwości zastosowania wobec rozstrzelanych obywateli polskich ustawy o
rehabilitacji
ofiar prześladowań politycznych
157
W dniach 9–21 października 2005 roku trzej polscy prokuratorzy zapoznali się w Moskwie z 67 jawnymi tomami akt rosyjskiego śledztwa bez prawa wykonywania kopii
72
. W trakcie oględzin ustalono, że są to materiały przekazane stronie polskiej w 1992 roku w 93 tomach akt śledztwa, w teczkach o innym układzie dokumentów
152
. 67 tomów akt w nowym układzie, okazanych stronie polskiej w 2005 roku, miało pierwotnie klauzulę „ściśle tajne” nadaną w nieznanym terminie i zdjętą w 2004 roku
152
Wnioski rosyjskich adwokatów kierowane w latach 2006–2008 w imieniu krewnych ofiar do Głównej Prokuratury Wojskowej o przyznanie tym krewnym statusu pokrzywdzonych w rosyjskim postępowaniu katyńskim (tzw. sprawie nr 159) oraz o dokonanie rehabilitacji zamordowanych zostały rozpatrzone negatywnie; decyzję tę podtrzymały rosyjskie sądy
159
Starania o rehabilitację ofiar zbrodni podejmowało Stowarzyszenie „Memoriał”, które próbowało również zaskarżyć decyzję o utajnieniu postanowienia o umorzeniu śledztwa katyńskiego przez Główną Prokuraturę Wojskową
153
. Działania te nie dały rezultatów; odbyło się kilkanaście rozpraw przed rosyjskimi sądami różnych instancji, które odrzucały wnioski Stowarzyszenia
159
. 26 stycznia 2011 roku Sąd Najwyższy Rosji oddalił skargę „Memoriału” na decyzję Moskiewskiego Sądu Miejskiego w sprawie utajnienia postanowienia Głównej Prokuratury Wojskowej o umorzeniu śledztwa katyńskiego
158
Badania terenowe w miejscach pochówku ofiar
edytuj
edytuj kod
Zobacz też kategorię:
Uczestnicy ekshumacji ofiar zbrodni katyńskiej 1991–2011
Pierwsze prace terenowe i wykopy sondażowe prowadzono w
Katyniu
w 1991 roku
160
. W czasie prac terenowych prowadzonych od 5 do 25 września 1994 roku ekipa polskich archeologów określiła lokalizację 5 pierwotnych masowych grobów polskich jeńców obozu w Kozielsku w rejonie dawnego cmentarza
PCK
z 1943 roku
42
. Odnaleziono fragmenty szkieletów, rzeczy osobiste i resztki umundurowania, lecz ani jednego pewnego identyfikatora PCK pozostawionego przy zwłokach przez Komisję Techniczną PCK w 1943 roku
42
. Mogiła nr 8, która w 1943 roku nie została ekshumowana, okazała się opróżniona w późniejszym okresie
42
. Prace ekshumacyjne w Katyniu kontynuowano w 1995 roku; odnaleziono wówczas i zidentyfikowano szczątki gen.
Bronisława Bohatyrewicza
i gen.
Mieczysława Smorawińskiego
, a także wytyczono plan polskiego cmentarza wojennego
161
Prace ekshumacyjne w
Miednoje
prowadzono w 1991 roku i w latach 1994–1995
128
. Zlokalizowano masowe groby polskich policjantów z obozu w Ostaszkowie, nie znajdując mogił rosyjskich ani innych niż polskie
162
. W 1994 roku na terenie dawnego poligonu wojskowego koło Tweru (w zupełnie innym miejscu, w dawnej zamkniętej strefie wojskowej) dzięki wskazówkom rosyjskiego zbieracza militariów ekipa polskich archeologów odnalazła dół, do którego kilkadziesiąt lat wcześniej zrzucono przedmioty osobistego użytku należące do jeńców z Ostaszkowa (policyjne znaki ewidencyjne, kubki, miski, manierki, menażki z polskimi oznaczeniami)
162
Badania w
Piatichatkach
prowadzono w latach 1991 i 1994–1996, odnajdując 15 grobów polskich i 60 grobów obywateli ZSRR
131
. Liczbę Polaków pochowanych w tym miejscu oszacowano na ok. 4300 osób (ok. 3800 jeńców obozu w Starobielsku i ok. 500 niezidentyfikowanych ofiar, być może z tzw.
ukraińskiej listy katyńskiej
131
. W trakcie badań stwierdzono, że na przełomie lat 70. i 80. prowadzono akcję niszczenia masowych mogił za pomocą wierceń świdrami o średnicy 60 i 80 cm; zarejestrowano ponad 130 takich odwiertów
131
Prace ekshumacyjne w
Bykowni
rozpoczęto w 1989 roku i kontynuowano w latach 2004–2011
163
. W 2006 roku strona polska otrzymała 22 tomów akt śledztwa ukraińskiej prokuratury wojskowej w sprawie pochówków w Bykowni (umorzonego w 2001 roku); podano tam liczbę 1745 Polaków zamordowanych w Kijowie i pogrzebanych w Bykowni
58
. Do czerwca 2011 roku w trakcie prowadzonych prac ekshumacyjnych zidentyfikowano szczątki 9 polskich ofiar znajdujących się na ukraińskiej liście katyńskiej; ogólna liczba polskich ofiar pochowanych w tym miejscu została oszacowana przez archeologów na ok. 1700
163
Polskie śledztwa w sprawie zbrodni katyńskiej
edytuj
edytuj kod
Tzw. pierwsze polskie śledztwo katyńskie
edytuj
edytuj kod
Tzw. pierwsze polskie śledztwo katyńskie, toczące się w latach 1993–1995, zostało zlecone prokuraturze warszawskiej przez prokuratora generalnego
Jana Piątkowskiego
, ministra sprawiedliwości w rządzie
Hanny Suchockiej
150
. Śledztwo to nie przyniosło żadnych efektów, a kolejny minister sprawiedliwości,
Włodzimierz Cimoszewicz
, rozwiązał zespół prokuratorski
150
. 16 lutego 1995 roku warszawska
prokuratura apelacyjna
uchyliła decyzję o prowadzeniu śledztwa, tym samym je zamykając
150
. Nieoficjalnym powodem takiej decyzji miały być ustalenia polsko-rosyjskie, aby pozostawić śledztwo stronie rosyjskiej, co prawdopodobnie miało zapobiec pogorszeniu stosunków między oboma krajami
150
Śledztwo IPN
edytuj
edytuj kod
30 listopada 2004 roku, po zakończeniu śledztwa rosyjskiego,
Instytut Pamięci Narodowej
wszczął nowe polskie śledztwo w sprawie zbrodni katyńskiej (sygn. S 38/04/Zk)
164
. W uzasadnieniu postanowienia o wszczęciu polskiego śledztwa katyńskiego przyjęto, że masowe
zabójstwa
przez rozstrzelanie, nie mniej niż 21 768 obywateli polskich, stanowiły nie tylko
zbrodnię wojenną w ścisłym tego słowa znaczeniu, w rozumieniu art. VIb Karty (Statutu)
Międzynarodowego Trybunału Wojskowego
, lecz także zbrodnię przeciwko ludzkości w jej najcięższej postaci – ludobójstwa, ponieważ motywem działania sprawców wydających polecenie z 5 marca 1940 roku była likwidacja obywateli polskich z powodu ich przynależności narodowościowej, co miało
zapobiec w przyszłości odrodzeniu, w oparciu o ich potencjał intelektualny, polskiej państwowości
14
W trakcie toczącego się śledztwa
IPN
gromadzi zeznania świadków, dokumenty z archiwów polskich i zagranicznych (
Rosja
Ukraina
Stany Zjednoczone
Wielka Brytania
Niemcy
), materiały audiowizualne oraz wyniki badań archeologicznych w miejscach pochówku ofiar, ustalając i dokumentując procesowo okoliczności zbrodni
165
. W ramach postępowania uzyskano od władz ukraińskich niektóre dokumenty, których przekazania odmówiła Polsce Federacja Rosyjska
58
Europejski Trybunał Praw Człowieka
edytuj
edytuj kod
Po wyczerpaniu możliwości sądowej rehabilitacji ofiar zbrodni katyńskiej krewni zamordowanych zwrócili się z tą sprawą do
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
Strasburgu
, który 24 listopada 2009 roku zażądał dostarczenia mu postanowienia rosyjskiej prokuratury wojskowej o umorzeniu postępowania
145
. 27 stycznia 2010 roku polski rząd przyłączył się do skarg rodzin ofiar jako tzw. strona trzecia, mogąca przekazywać dokumenty i odnosić się do stanowiska władz rosyjskich
145
. Strona rosyjska udzieliła odpowiedzi Europejskiemu Trybunałowi Praw Człowieka 19 marca 2010 roku, nie dostarczając postanowienia o umorzeniu postępowania
145
W Trybunale w Strasburgu rozpatrywane są skargi krewnych ofiar zbrodni katyńskiej składane od 2006 roku
156
. Krewni ofiar, zrzeszeni w
Rodzinach Katyńskich
, zarzucają Rosji brak skutecznego postępowania wyjaśniającego zbrodnię katyńską oraz poniżające traktowanie bliskich ofiar m.in. przez negowanie zbrodni jako historycznego faktu w wyrokach rosyjskich sądów
145
. Skargi są oparte na
Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności
, która zakazuje umyślnego i bezprawnego zadawania śmierci, jak również nakłada obowiązek przeprowadzenia efektywnego postępowania w każdym wypadku śmierci, zwłaszcza gdy w zbrodni uczestniczą funkcjonariusze państwowi
145
. 5 lipca 2011 roku Trybunał podjął decyzję w sprawie dopuszczalności tzw. skarg katyńskich (sprawa Janowiec i inni przeciwko Rosji, nr 55508/07, oraz sprawa Wołk-Jezierska i inni przeciwko Rosji, nr 29520/09)
72
6 października 2011 roku odbyła się rozprawa przed Trybunałem, podczas której przedstawiciele skarżących argumentowali, że zbrodnia katyńska jako
zbrodnia wojenna
nie podlega przedawnieniu
166
. Przedstawiciel strony rosyjskiej, wiceminister sprawiedliwości
Georgij Matiuszkin
, przekonywał, że Rosja nie ma obowiązku wyjaśniania śmierci polskich oficerów, bo chodzi o rok 1940, a wtedy nie było jeszcze Europejskiej Konwencji Praw Człowieka
166
16 kwietnia 2012 roku ogłoszono publicznie wyrok Trybunału, w którym potwierdził on fakty historyczne dotyczące odpowiedzialności władz stalinowskich i NKWD za zbrodnię katyńską
17
. Trybunał stwierdził, że Rosja dopuściła się poniżającego traktowania krewnych ofiar zbrodni w odniesieniu do 10 na 15 skarżących (naruszenie art. 3 Konwencji) i że nie wywiązała się z obowiązku współpracy z Trybunałem, gdyż nie dostarczyła mu postanowienia o umorzeniu postępowania (naruszenie art. 38 Konwencji)
17
. Trybunał uznał, że nie może ocenić rosyjskiego śledztwa w sprawie zbrodni katyńskiej, i orzekł, że masowy mord na polskich jeńcach wojennych dokonany przez radziecką tajną policję miał cechy zbrodni wojennej
17
. W lipcu 2012 roku krewni ofiar zbrodni, wspierani przez polski rząd, odwołali się od wyroku do Wielkiej Izby Trybunału, wnioskując, by zbadała ona, czy Rosja rzetelnie prowadziła śledztwo katyńskie
18
. We wrześniu 2012 roku odwołanie skarżących zostało uwzględnione i ostateczny wyrok w sprawie skargi przeciwko Rosji wyda 17-osobowa Wielka Izba Trybunału
167
. Wyrok został ogłoszony 21 października 2013 r.
168
Odznaczenia i awanse pośmiertne
edytuj
edytuj kod
Zarządzenie prezydenta RP z 11 listopada 1976
Uroczystość pośmiertnego awansowania żołnierzy polskich zamordowanych przez NKWD: plac Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie, listopad 2007
Prezydent RP na Uchodźstwie
Stanisław Ostrowski
„w hołdzie ofierze życia Żołnierzy Polskich, zamordowanych w 1940 roku w Związku Sowieckich Republik Radzieckich”, zarządzeniem z 11 listopada 1976 dekorował Srebrnym Krzyżem
Orderu Wojennego Virtuti Militari
Pomnik Katyń w Londynie
169
1 stycznia 1986 roku
minister spraw wojskowych
na uchodźstwie ppłk dypl. inż. Jerzy Morawicz nadał odznakę pamiątkową
Krzyż Kampanii Wrześniowej 1939 r.
wszystkim Polakom ofiarom zbrodni w Katyniu
170
9 i 10 listopada 2007 roku w Warszawie, w trakcie uroczystości „
Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów
”, ogłoszono awanse 14183 żołnierzy Wojska Polskiego oraz funkcjonariuszy Policji Państwowej, Straży Więziennej i Straży Granicznej – ofiar zbrodni katyńskiej.
Prezydent RP
Bronisław Komorowski
postanowieniem z dnia 29 czerwca 2012 roku mianował pośmiertnie na stopień generała brygady ks. płk.
Kazimierza Suchcickiego
171
Inne wydarzenia w Polsce i na świecie
edytuj
edytuj kod
W 1987 roku oficjalne warty wojskowe pojawiły się na Cmentarzu Powązkowskim przed pomnikiem pomordowanych w Katyniu
172
W połowie czerwca 1988 r. Prymas Polski Józef Glemp przebywając w ZSRR z okazji uroczystości 1000 lecia chrztu Rusi udzielił wywiadów pismom „Moskowskie Nowosti” i „
Litieraturnaja gazieta
” w których odnosił się do sprawy katyńskiej („ Najważniejszą sprawą jest Katyń. Nie należy przewlekać studiowania tej sprawy. Nikt dziś nie chce z Katynia robić argumentu przeciwko ZSRR”). Po raz pierwszy od 1940 r. w prasie radzieckiej zaprezentowano inne stanowisko niż oficjalne
173
W kwietniu i pod koniec czerwca 1988 r., na wniosek kilku wdów po zamordowanych oficerach zgłoszony pod adresem ówczesnego I sekretarza KC PZPR gen. Wojciecha Jaruzelskiego, zorganizowano ich przyjazd do Katynia. Relacja z tej podróży ukazała się w gazecie „Rzeczpospolita” z 1 lipca 1988 r. Była to pierwsza organizowana przez władze polskie wizyta rodzin pomordowanych na miejscu zbrodni w Katyniu
174
10 lipca 1988 r. do ZSRR, w związku z uroczystościami 45 lecia powstania Ludowego Wojska Polskiego, udała się grupa kapelanów WP pod przewodnictwem generalnego dziekana Wojska Polskiego księdza pułkownika Floriana Klewiadło
175
. 17 lipca 1988 r. przybyli oni do Katynia składając wieńce na mogiłach pomordowanych i odprawiając tam mszę
176
Uroczystość pobrania przez delegację rządową i rodzin ofiar zbrodni katyńskiej ziemi z mogił katyńskich, 5 kwietnia 1989, w środku przewodniczący
Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa
gen. dyw. pil.
Roman Paszkowski
W kwietniu 1989 delegacja Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa z jej przewodniczącym gen. dyw. pil.
Romanem Paszkowskim
wraz z grupą rodzin ofiar zbrodni pobrała w Katyniu urnę z ziemią, która w dniu 18 kwietnia 1989 została uroczyście złożona w
Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie
oraz
w Dolince Katyńskiej
Egzekwie
żałobne odprawił biskup
Zbigniew Kraszewski
, a przemówienia wygłosili gen. Roman Paszkowski oraz gen.
Franciszek Skibiński
177
1995 rok został ogłoszony przez prezydenta RP
Lecha Wałęsę
Międzynarodowym Rokiem Katyńskim
178
W 2002 roku
Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa
zakupiła od anonimowego Rosjanina kilkaset cennych przedmiotów należących do polskich oficerów zamordowanych w Katyniu (m.in.
ordery
medale
, odznaki pułkowe,
ryngrafy
, fragment sztandaru
8 Dywizjonu Artylerii Przeciwlotniczej
, przedmioty osobistego użytku)
179
. Przedmioty te zostały wykopane na terenie Rosji przez osoby prywatne; w Polsce poddano je
konserwacji
i są przechowywane przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa
179
W 2003 roku
Kongres Stanów Zjednoczonych
przekazał rządowi RP podczas specjalnej uroczystości na
Kapitolu
kopię pełnego zapisu (7 tys. stron) posiedzeń tzw.
Komisji Maddena
, która w latach 1951–1952 prowadziła śledztwo w sprawie zbrodni katyńskiej
180
; wcześniej dokumentacja ta nie była dostępna w Polsce
181
W grudniu 2007 roku reaktywowano
Polsko-Rosyjską Grupę do Spraw Trudnych
(wcześniej jej działalność była przez 5 lat zamrożona), zajmującą się m.in. kwestią zbrodni katyńskiej
157
20 lutego 2008 roku polski minister spraw zagranicznych
Radosław Sikorski
ujawnił, że w trakcie rozmowy w cztery oczy z premierem
Donaldem Tuskiem
premier Rosji
Władimir Putin
przyznał, że mord w Katyniu to zbrodnia stalinowska
182
W kwietniu 2008 roku polski wiceminister spraw zagranicznych
Ryszard Schnepf
zapowiedział wystąpienie do strony rosyjskiej o informacje w sprawie doniesień, że egzekucje polskich oficerów były filmowane przez NKWD jako „materiał instruktażowy”; według
Tadeusza Kisielewskiego
informacja o filmie miała się pojawiać w publikacjach amerykańskich za archiwami
CIA
183
W maju 2008 roku politolog rosyjski Siergiej Karaganow, jeden z doradców Władimira Putina, podczas wizyty w Polsce na pytanie dziennikarza odpowiedział, że rosyjskie władze publicznie nie przeproszą za zbrodnię katyńską, bo obawiają się pozwów o odszkodowania, a nieoficjalnie przepraszały wielokrotnie
184
. Karaganow stwierdził, że jeśli chodzi o zbrodnię katyńską, to
Polacy powinni wyleczyć się z tego kompleksu
184
Na początku kwietnia 2010 roku Andriej Artizow, szef rosyjskiej Federalnej Służby Archiwalnej, poinformował o odnalezieniu dokumentów dotyczących zbrodni katyńskiej, które, jak stwierdził, pomogą
doprecyzować liczby i listy zabitych
185
. Rosyjski urzędnik nie ujawnił, o jakie dokumenty chodzi; zdaniem polskich historyków mogła to być tzw.
białoruska lista katyńska
z nazwiskami 3870 osób zamordowanych na Zachodniej Białorusi
186
. 28 kwietnia 2010 roku na stronach
internetowych
Federalnej Służby Archiwalnej opublikowano dokumenty z teczki specjalnej nr 1 przekazane w 1992 roku Lechowi Wałęsie przez Borysa Jelcyna
72
10 września 2012 roku Archiwa Narodowe USA (National Archives and Records Administration, NARA) opublikowały kilka tysięcy stron dokumentów dotyczących zbrodni katyńskiej, z których część odtajniono i udostępniono po raz pierwszy
187
. Wynika z nich, że rząd Stanów Zjednoczonych wiedział już w lecie 1943, kto dokonał tej zbrodni, ale oficjalnie uznał radziecką odpowiedzialność za nią dopiero po rozpadzie ZSRR
188
27 czerwca 2019 Rada Miasta
Inowrocławia
odebrała F.D. Rooseveltowi sprawowany od 1945 patronat jednej z głównych ulic miasta, przemianowując ją na Ratuszową, motywując to m.in. współodpowiedzialnością za ukrywanie prawdy o zbrodni katyńskiej
189
190
Akty Parlamentu RP
edytuj
edytuj kod
Sejm PRL
X kadencji
podjął dwie uchwały w sprawie Katynia: 22 marca
191
i 28 kwietnia
192
, w których podkreślił, że do tego czasu znane było tylko jedno miejsce pochówku pomordowanych polskich oficerów w lesie katyńskim. Uchwałą z 14 listopada 2007
Sejm RP
ustanowił przez
aklamację
dzień 13 kwietnia
Dniem Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej
193
. Ponadto Sejm RP podejmował uchwały rocznicowe upamiętniające zbrodnię katyńską: 9 czerwca 1995 w 55. rocznicę
194
, 13 kwietnia 2000 w 60. rocznicę
195
, 22 marca 2005 w 65. rocznicę
196
, 9 kwietnia 2010 w 70. rocznicę
197
Senat RP
13 listopada 1992 uchwalił oświadczenie o zbrodni katyńskiej, składające hołd ofiarom i wyrażające nadzieję na ujawnienie pełnej prawdy
198
. Ponadto Senat RP podejmował uchwały rocznicowe upamiętniające zbrodnię katyńską: 12 kwietnia 2000 w 60. rocznicę
199
, 1 kwietnia 2005 w 65. rocznicę
200
, 26 kwietnia 2006 w 66. rocznicę
201
Obchody 50., 60., 65. i 70. rocznicy zbrodni
edytuj
edytuj kod
Prezydent RP Lech Kaczyński podczas uroczystości w Katyniu 17 września 2007. Po prawej duchowni
Roman Indrzejczyk
Miron (Chodakowski)
Tadeusz Płoski
(wszyscy czterej zginęli w drodze na obchody 70. rocznicy zbrodni katyńskiej 10 kwietnia 2010)
W 50. rocznicę zbrodni katyńskiej w kwietniu 1990 prezydent RP na uchodźstwie
Ryszard Kaczorowski
wydał orędzie zatytułowane „Męczennikom Katynia w hołdzie”
202
Obchody sześćdziesiątej rocznicy zbrodni odbyły się w 2000 roku pod honorowym patronatem premiera
Jerzego Buzka
203
Osobny artykuł:
Obchody 70. rocznicy zbrodni katyńskiej
Obchody 70. rocznicy zbrodni odbyły się w 2010 roku w wielu miastach i miejscowościach Polski oraz poza jej granicami, z centralnymi uroczystościami w Warszawie w dniu 13 kwietnia 2010 roku
204
. 7 kwietnia 2010 roku w Rosji zorganizowano obchody w Katyniu z udziałem premiera Rosji
Władimira Putina
i premiera Polski
Donalda Tuska
, którzy wygłosili przemówienia nawiązujące do upamiętnianych wydarzeń, uczcili na rosyjskiej części cmentarza katyńskiego pamięć radzieckich ofiar tzw.
wielkiego terroru
w ZSRR w latach 30. XX wieku i wzięli udział w uroczystości wmurowania
kamienia węgielnego
pod
cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego
na terenie rosyjskiej części kompleksu katyńskiego
205
10 kwietnia 2010 roku w Katyniu miała się odbyć druga część uroczystości, z udziałem prezydenta RP
Lecha Kaczyńskiego
i przedstawicieli wszystkich stanów (m.in. żołnierzy, polityków, adwokatów, księży, lekarzy) Polski, którzy zostali zamordowani w 1940 roku. Nie doszła ona do skutku z powodu
katastrofy polskiego samolotu Tu-154 w Smoleńsku
, w której zginął prezydent wraz z wszystkimi osobami obecnymi na pokładzie samolotu
206
Stanowisko Rosji w latach 2010–2012
edytuj
edytuj kod
Prezydent
edytuj
edytuj kod
14 kwietnia 2010 roku w wywiadzie dla anglojęzycznej telewizji
Russia Today
prezydent Rosji
Dmitrij Miedwiediew
oświadczył, że
jest oczywiste, że polscy oficerowie w 1940 roku zostali rozstrzelani z woli ówczesnych przywódców ZSRR, w tym Józefa Stalina
207
. 5 maja 2010 roku w obszernym wywiadzie dla dziennika
Izwiestija
stwierdził m.in., że dla zbrodni wojennych nie ma terminu przedawnienia, i określił mord w Katyniu mianem
bardzo mrocznej stronicy
208
Bronisław Komorowski i Dmitrij Miedwiediew w Katyniu 11 kwietnia 2011
8 maja 2010 roku prezydent Miedwiediew przekazał marszałkowi Sejmu
Bronisławowi Komorowskiemu
, tymczasowo wykonującemu obowiązki
prezydenta RP
, 67 tomów jawnych akt rosyjskiego śledztwa znanych stronie polskiej od 2005 roku
, zawierających materiały znane od 1992 roku
152
. Prezydent Rosji oświadczył, że na jego polecenie kontynuowane będą czynności mające na celu odtajnienie 116 utajnionych tomów
209
W latach 2010–2011 Rosja przekazała Polsce 148 tomów akt (ostatnią partię 7 kwietnia 2011 roku)
210
. Nie przekazano 35 tomów z klauzulą „tajne” i „ściśle tajne” oraz kopii ściśle tajnego postanowienia o umorzeniu śledztwa
210
Rząd
edytuj
edytuj kod
19 marca 2010 roku, w odpowiedzi na skargę katyńską złożoną przez krewnych ofiar w
Europejskim Trybunale Praw Człowieka
Strasburgu
(sprawa Wołk-Jezierska i inni przeciwko Rosji, nr 29520/09), rosyjski rząd stwierdził, że w trakcie prowadzonego w Rosji śledztwa nie udało się potwierdzić okoliczności schwytania polskich oficerów, charakteru postawionych im zarzutów i tego, czy je udowodniono
145
. Według rządu rosyjskiego nie ma pewności, czy Polaków w ogóle rozstrzelano
145
. Trybunałowi nie przesłano kopii postanowienia z 21 września 2004 roku o umorzeniu rosyjskiego postępowania katyńskiego, bo dokument ten, według strony rosyjskiej,
zawiera tajemnice, których ujawnienie mogłoby przynieść uszczerbek bezpieczeństwu kraju
145
6 października 2011 roku rosyjski wiceminister sprawiedliwości
Georgij Matiuszkin
oświadczył podczas rozprawy przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu (sprawa Janowiec i inni przeciwko Rosji, nr 55508/07 i 29520/09), że nie ma dowodów, iż polscy oficerowie zostali zamordowani, lecz należy ich traktować jak osoby „zaginione”
166
, a 19 października 2011 roku w piśmie do Trybunału stwierdził, że krewni ofiar zbrodni nie cierpieli, bo nie znali swych bliskich
211
Główna Prokuratura Wojskowa
edytuj
edytuj kod
9 kwietnia 2010 roku w piśmie do rosyjskiego
Stowarzyszenia „Memoriał”
Główna Prokuratura Wojskowa Federacji Rosyjskiej stwierdziła, że nie ma mowy o rehabilitacji ofiar i wznowieniu śledztwa w sprawie zbrodni katyńskiej
212
. Z pisma prokuratury wynika, że Stalin nie został uznany za odpowiedzialnego za zbrodnię katyńską, a obwiniono jedynie funkcjonariuszy NKWD, którzy przekroczyli swoje uprawnienia
212
. Według Głównej Prokuratury Wojskowej nie ma dowodów, że każdy z polskich oficerów został rozstrzelany
212
Na początku kwietnia 2012 roku Siergiej Fridinski, główny prokurator wojskowy Federacji Rosyjskiej, w wypowiedzi cytowanej przez media dał do zrozumienia, że Rosja może nie przekazać Polsce wszystkich akt rosyjskiego śledztwa katyńskiego
213
Parlament
edytuj
edytuj kod
26 listopada 2010 roku rosyjska
Duma Państwowa
podjęła uchwałę potępiającą zbrodnię katyńską
72
. Za przyjęciem uchwały, zatytułowanej „O tragedii katyńskiej i jej ofiarach” (ros. О Катынской трагедии и ее жертвах), głosowało 342 parlamentarzystów, przeciw było 57
214
. W uchwale stwierdzono m.in., że
opublikowane materiały, które przez wiele lat były przechowywane w tajnych archiwach, nie tylko ujawniają skalę tej strasznej tragedii, ale także dowodzą, iż zbrodnia katyńska została dokonana z bezpośredniego rozkazu
[Józefa]
Stalina i innych radzieckich przywódców
214
Rekonstrukcja losów jeńców
edytuj
edytuj kod
Rekonstrukcja losów jeńców w obozie Kozielskim oraz odtworzenie codzienności przetrzymywanych stały się w pewnej mierze możliwe na podstawie relacji uwięzionych żołnierzy i następnie ocalonych od eksterminacji, a także na podstawie zapisu dzienników, które zostały odnalezione przy zwłokach ofiar. Podczas ekshumacji z 1943 zostało odnalezionych 22 ręcznie sporządzonych dzienników, których zapis dzienny kończył się na przełomie kwietnia i maja 1940
215
(sporządzali je m.in.
Adam Solski
– jego pamiętnik został uznany za jeden z dokładniejszych i prowadzony do ostatnich chwil przed egzekucją
216
217
),
Stefan Pieńkowski
Zbigniew Przystasz
218
Dobiesław Jakubowicz
Tomasz Siwicki
Kazimierz Szczekowski
Jan Zienkiewicz
. Ponadto swoje relacje z pobytu w obozach przedstawili przetrzymywani w nich, a następnie nie skierowani przez NKWD do egzekucji, w tym zwolnieni i wysłani na ziemie wówczas okupowane przez Niemców: plut. Józef Zarytkiewicz (zwolniony z Kozielska)
219
; bądź wiosną 1940 przewiezieni do innych obozów (w tym przewiezieni do
obozu jenieckiego NKWD
Griazowcu
), a następnie zwolnieni; byli to m.in.:
Stanisław Swianiewicz
Zdzisław Peszkowski
220
Witold Ogniewicz
221
Stanisław Lubodziecki
222
Tadeusz Felsztyn
223
Henryk Gorzechowski
(syn
Henryka Gorzechowskiego
224
lub też skierowani w inne miejsce, jak późniejszy ksiądz
Leon Musielak
225
Na podstawie pamiętników ustalono, że na terenie obozu kozielskiego zdarzały się przypadki śmierci
226
, samobójstwo
227
. Jeńcy byli przesłuchiwani, fotografowani
228
, szczepieni przeciw tyfusowi
229
. Poszczególnym blokom, barakom i miejscom na terenie obozu kozielskiego osadzeni nadali nazwy własne, np. „Skit”, „Cyrk”, „Szanhaj”, „Małpi Gaj”, „Filharmonia”, „Dom starców” (mieszkanie majorów), „Bristol” (mieszkanie pułkowników), „Grób Agamemnona” i „Grobowiec Indyjski” (obszar byłej cerkwi
230
), „Hotel pod Wszą”
231
. Osadzeni żołnierze polscy mogli wysyłać i otrzymywać korespondencję, jednak była ona cenzurowana, a nawet cofana
232
. Osadzeni w Kozielsku mogli nadać jeden list w miesiącu, lecz nie mogli w jego treści określać siebie jeńcami. Listy te po nadaniu z obozu nosiły stempel „Dom Wypoczynkowy im. Gorkiego”, zaś adres zwrotny brzmiał „Kozielsk., obwód smoleński, skrytka pocztowa 12”
233
Na terenie obozu kozielskiego było pielęgnowane życie religijne, w tym tradycyjna dla Wojska Polskiego modlitwa wieczorna; wobec kar wymierzanych przez administrację obozu za prowadzenie modlitw, kontynuowano je nadal w formie kilkuminutowej ciszy; ponadto były odprawiane nabożeństwa
234
, msze święte oraz udzielana komunia św.
235
W noc wigilijną 24 grudnia 1939 zostało wywiezionych z Kozielska kilku duchownych, od tego czasu posługi kapłańskiej w Kozielsku udzielał ks. kap.
Jan Leon Ziółkowski
236
. Ponadto płk dr Tadeusz Felsztyn we wspomnieniach wskazywał na rozwijającą się działalność kulturalną, samokształceniową, odczytową, a nawet wydawniczą wśród osadzonych (w Kozielsku prowadzili ją głównie ppłk
Andrzej Hałaciński
i por. mar.
Julian Ginsbert
, który podjął się nawet wydawania obozowego pisma)
237
Jeden z przetrzymywanych polskich oficerów, kpt.
Stanisław Marszałek
, wykonał zdjęcie fotograficzne przedstawiające obóz w Kozielsku; fotografię wywiózł z obozu pchor. Władysław Furtek, który uniknął śmierci i został przewieziony do Griazowca (kpt. Marszałek został zamordowany w Katyniu)
238
W odniesieniu do obozu starobielskiego wspomnienia zawarł
Józef Czapski
w swojej publikacji pt.
Na nieludzkiej ziemi
w rozdziale
Wspomnienia starobielskie
239
Niewyjaśnione kwestie związane ze zbrodnią katyńską
edytuj
edytuj kod
Ogółem na ok. 22 tys. ofiar zbrodni znane są nazwiska ok. 18 tys. osób
240
. Nie są znane nazwiska 3870 ofiar figurujących na tzw.
białoruskiej liście katyńskiej
(jak dotąd nieodnalezionej); nie wiadomo, gdzie osoby te pochowano
. W przypadku 3435 ofiar z tzw.
ukraińskiej listy katyńskiej
ich tożsamość jest znana, lecz jak dotąd ustalono miejsce pogrzebania zaledwie 9 osób znanych z nazwiska
163
Niewyjaśnione pozostają kwestie motywu decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 roku, sprawa ewentualnej
współpracy NKWD i Gestapo
, a także możliwej koordynacji zbrodni katyńskiej z tzw.
akcją AB
prowadzoną w Polsce przez
III Rzeszę
. Niejasna pozostaje kwestia tzw. obsługi czekistowskiej obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie (w tym udziału w niej obywateli polskich – polskich komunistów), jej celów i zasad selekcji 395 polskich jeńców, których nie rozstrzelano
. Ze względu na brak dostępu do archiwów rosyjskich i białoruskich nie wiadomo, jakie dokumenty dotyczące zbrodni katyńskiej zniszczono, a jakie się zachowały
. Nie wiadomo, czy istnieją związki – a jeśli tak, to jakie – między zbrodnią katyńską a
katastrofą lotniczą w Gibraltarze
; na taką możliwość wskazują niektórzy autorzy
58
. Historycy nie wiedzą, jakie tajemnice państwowe są zawarte w utajnionych tomach akt rosyjskiego śledztwa z lat 1990–2004 i ściśle tajnym postanowieniu o umorzeniu postępowania z 2004 roku
150
. Nierozwiązane są także liczne problemy szczegółowe
Zbrodnia katyńska w kulturze, sztuce i muzyce
edytuj
edytuj kod
W 1995 roku w lubelskim wydawnictwie
Norbertinum
ukazała się międzynarodowa antologia poezji, dramatu i prozy pt.
Katyń w literaturze
(wyd. III poszerzone, Lublin 2010), opracowana przez prof. Jerzego R. Krzyżanowskiego, ze wstępem
Włodzimierza Odojewskiego
. Gromadzi polskie teksty literackie ponad 100 autorów zamieszkałych w różnych częściach świata. Wśród nich m.in.:
Władysław Broniewski
Jerzy Ficowski
Ferdynand Goetel
Marian Hemar
Zbigniew Herbert
Kazimiera Iłłakowiczówna
Józef Mackiewicz
Czesław Miłosz
Włodzimierz Odojewski
Kazimierz Wierzyński
Zbrodnia katyńska jest też tematem wiersza
Zbigniewa Herberta
Guziki
Zbrodni katyńskiej poświęcone są piosenki:
Katyń
Jacka Kaczmarskiego
(1986)
Katyń
zespołu Spółdzielnia Inwalidów (1990)
Katyń 1940 (Ostatni list)
Lecha Makowieckiego (2010)
Katyń 1940
zespołu Wilcze Stado (2011)
Katyn
amerykańskiego zespołu First Strike (2011)
Katyńskie Łzy
zespołu
Horytnica
(2011)
Sen o Katyniu
Dominiki Świątek
(rok ?)
W 1967 roku polski kompozytor
Andrzej Panufnik
napisał utwór orkiestrowy
Katyń Epitaph
(poprawiony w 1969 roku). Wątki odkrycia grobów oraz prac Międzynarodowej Komisji Lekarskiej wiosną 1943 są jedną z osi fabuły powieści kryminalnej
Philipa Kerra
Był pan w Smoleńsku, kapitanie?
z cyklu o komisarzu
Kripo
Bernardzie Güntherze
241
Filmy o zbrodni katyńskiej
edytuj
edytuj kod
W 1971 roku brytyjska telewizja
BBC2
wyemitowała film dokumentalny
Tej sprawy należy unikać
(ang.
The Issue Should be Avoided
242
W Polsce zbrodnia katyńska stała się m.in. tematem filmów dokumentalnych (w kolejności chronologicznej):
Las Katyński
Marcela Łozińskiego
(1990)
Nie zabijaj
243
, Studia Filmowego Kronika (1991)
Zbrodnia Katyńska
Macieja Sieńskiego
(1991)
244
Gdzie rosną poziomki
Anny Ferens
(2006)
Katyń. Ostatni świadek
Piotra Szkopiaka (2018)
245
oraz filmu fabularnego:
Katyń
Andrzeja Wajdy
(2007).
W Rosji na temat zbrodni katyńskiej powstały filmy dokumentalne:
Pamięć i ból Katynia
(ros. Память и боль Катыни) Aleksandra Marinczenki i Władimira Figanowa (1993)
246
Katyńska podłość
(ros. Катынская подлость)
Jurija Muchina
(2009)
247
Widziałem kata
(ros. Я увидел палача) Nataszy Lo (2009)
246
Na Białorusi nakręcono film dokumentalny
Katyń – 70. lat później
biał.
Катынь. Праз 70 гадоў) autorstwa Galiny i Uładzimira Samojłau (2010)
248
W USA powstał m.in. 60-sekundowy
spot
artystyczny
Silence of Falling Leaves
(2000) w reżyserii
Stephena Fischera
, nominowany w 2001 roku do
nagrody Emmy
Upamiętnienie
edytuj
edytuj kod
Zobacz multimedia
związane z tematem:
Pomniki katyńskie
W wielu miastach Polski i innych krajów powstały pomniki katyńskie i tablice pamięci poświęcone ofiarom. W Polsce i za granicą działają instytucje i organizacje społeczne zajmujące się upamiętnieniem zamordowanych oraz prowadzące prace badawcze nad zbrodnią katyńską, m.in.
Muzeum Katyńskie w Warszawie
Fundacja „Golgota Wschodu”
Polska Fundacja Katyńska
Komitet Katyński
(w latach 70., 80. i 90. XX wieku działał również
Instytut Katyński
). Działania na rzecz upamiętnienia ofiar prowadzą ich krewni, skupieni w
Rodzinach Katyńskich
Federacji Rodzin Katyńskich
. W Warszawie organizowany jest co roku
Katyński Marsz Cieni
249
W latach 1999–2000 i w 2012 roku na terenie Rosji i Ukrainy utworzono cmentarze wojenne części ofiar zbrodni katyńskiej (łącznie ok. 15 tys. osób):
Polski Cmentarz Wojenny w Katyniu
Polski Cmentarz Wojenny w Miednoje
Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie
Polski Cmentarz Wojenny w Kijowie-Bykowni
. 13 kwietnia corocznie obchodzony jest
Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej
; organizowane są również
Międzynarodowe Motocyklowe Rajdy Katyńskie
. W 2008 roku w ramach programu „Katyń… ocalić od zapomnienia” rozpoczęto sadzenie
Dębów Pamięci
upamiętniających 21 857 zamordowanych. Ofiary zbrodni katyńskiej upamiętniono także na monetach
250
i znaczkach pocztowych
251
. Biogramy ofiar zbrodni zamieszczono w książce
Zabici w Katyniu
z 2015 roku.
Poczta Polska
wyemitowała 4 kwietnia 2020 roku
znaczek pocztowy
o nominale 3,30 złotych upamiętniający osiemdziesiątą rocznicę zbrodni. Autorka projektu znaczka
Marzanna Dąbrowska
przedstawiła na znaczku
nieśmiertelnik
jednej z ofiar. Druk wykonano
techniką offsetową
na papierze fluorescencyjnym, w nakładzie 135 tys. sztuk
252
W związku z 85. rocznicą zbrodni katyńskiej
uchwałą
Sejmu RP
X kadencji
z 24 lipca 2024 zdecydowano o ustanowieniu roku 2025 „Rokiem Polskich Bohaterów z Katynia, Charkowa, Miednoje, Bykowni i innych miejsc”
253
Pomnik Katyński w Londynie
(1976)
Pomnik Katyński w Toronto
(1980)
Krzyż Katyński w Krakowie
(1990)
Pomnik Katyński w Łodzi
(1990)
Pomnik Katyński w Poznaniu
(1997)
Pomnik Katyński w Warszawie
(1998)
Pomnik Ofiar Zbrodni Katyńskiej we Wrocławiu
(2000)
Pomnik Ofiar Katynia w Katowicach
(2001)
Pomnik Katyński w Niles
(2009)
Krzyż Katyński w Wadowicach
(2010)
Pomnik Męczenników Katynia w Budapeszcie
(2011)
Trzy Krzyże u podnóża
Świętego Krzyża
Certyfikat upamiętniający śmierć polskiego oficera
Tabliczka do Dębu Pamięci zamordowanych oficerów
Zobacz też
edytuj
edytuj kod
Informacje w
projektach siostrzanych
Multimedia
Wikimedia Commons
Cytaty
Wikicytatach
Definicje słownikowe
Wikisłowniku
Operacja polska NKWD
represje ZSRR wobec Polaków i obywateli polskich 1939–1946
masakry więzienne NKWD w 1941 roku
obława augustowska
, nazywana „Małym Katyniem”
obóz NKWD w Trzebusce
, mord więźniów obozu w pobliskich lasach nazywany „Małym Katyniem”
Uroczysko Baran
koło
Radzynia Podlaskiego
, nazywane „Małym Katyniem”
rzeź polskich jeńców pod Batohem
, określana jako „Sarmacki Katyń”
Uwagi
edytuj
edytuj kod
W swoim raporcie końcowym z 2 sierpnia 1993 roku rosyjska Komisja Ekspertów stwierdziła m.in.:
Zamordowanie w kwietniu-maju 1940 r. 14 522 jeńców z kozielskiego, starobielskiego i ostaszkowskiego obozu Zarządów NKWD obłasti smoleńskiej, kalinińskiej i charkowskiej oraz w tym samym czasie 7305 więźniów z aresztów śledczych NKWD Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy, po którym nastąpiła masowa deportacja ich rodzin w głąb ZSRR – było najcięższą zbrodnią przeciwko pokojowi, przeciwko ludzkości. Była to zbrodnia wojenna, za którą powinni ponieść odpowiedzialność: Stalin i inni członkowie stalinowskiego kierownictwa – Mołotow, Beria oraz inni członkowie Biura Politycznego KC WKP(b), którzy podjęli uchwałę o masowym unicestwieniu niewinnych ludzi. Odpowiedzialność ponoszą również wykonawcy zbrodni z kierownictwa NKWD – Mierkułow, Kobułow, Basztakow, Soprunienko – jak i inni funkcjonariusze NKWD ZSRR, NKWD USRR i NKWD BSRR, którzy na różnym szczeblu brali udział w przygotowaniu i realizacji tej zbrodniczej decyzji: Błochin, Milsztejn, Siniegubow oraz kierownicy Zarządów NKWD obwodu smoleńskiego, charkowskiego i kalinińskiego, ich pierwsi zastępcy, komendanci i funkcjonariusze poszczególnych więzień, kierownicy i strażnicy, którzy wykonywali zbrodnicze zarządzenia oraz inne osoby, które brały udział w rozstrzeliwaniu polskich jeńców wojennych i Polaków z więzień i aresztów śledczych w Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainie. Zgodnie z Konwencją o Nieprzedawnieniu Zbrodni przeciwko Pokojowi, Zbrodni Wojennych i Zbrodni Ludobójstwa, wyżej wymienione osoby winne zamordowania 14 522 polskich jeńców wojennych z kozielskiego, starobielskiego i ostaszkowskiego obozu NKWD ZSRR i 7305 Polaków trzymanych w więzieniach i obozach Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy – powinny ponieść odpowiedzialność sądową zgodnie z wewnętrznym ustawodawstwem za bezprawne nadużycie władzy – art. 171 kk RFSRR z 1929 – które doprowadziło do umyślnego zabójstwa – art. 102 kk RFSRR – na szczególnie wielką skalę, co powinno być traktowane jako ludobójstwo.
Źródło:
Kwalifikacja prawna zbrodni katyńskiej. Orzeczenie Komisji Ekspertów (fragmenty)
„Zeszyty Katyńskie” (nr 20), Warszawa 2005, s. 178–179
ISBN
83-917780-2-9
Czesław Brzoza
Andrzej Leon Sowa
Historia Polski 1918–1945
, Kraków 2006, s. 575–576, powołując się na dane NKWD, podają liczbę co najmniej 21 857 ofiar, przyjmując 14 552 zamordowanych jeńców z Kozielska, Ostaszkowa i Starobielska. Liczba 21 857 rozstrzelanych występuje w
notatce szefa KGB Szelepina
dla Nikity Chruszczowa z 1959.
Jeszcze pod koniec grudnia 1939 w obozach przebywało 14 973 jeńców.
Postanowienie o wszczęciu śledztwa katyńskiego w Polsce
, [w:]
Zbrodnia katyńska. Polskie śledztwo
, red.
Marek Tarczyński
Niezależny Komitet Historyczny Badania Zbrodni Katyńskiej
, Warszawa 2005 (= „
Zeszyty Katyńskie
” 20, 2005), s. 20.
Według szacunków historyków stanowiło to połowę korpusu oficerów Wojska Polskiego w służbie czynnej, ponadto ze względu na istniejący w II Rzeczypospolitej cenzus wykształcenia wyższego dla oficerów, czyli kadry dowódczej, zamordowani rezerwiści stanowili istotną część niewielkiej liczebnie warstwy polskiej przedwojennej inteligencji. Wypowiedź dra A. Kunerta na konferencji prasowej A. Wajdy 6 września 2007 roku według komunikatu PAP:
...zbrodnia katyńska miała gigantyczne znaczenie dla historii Polski. W Katyniu zginęła elita narodu, połowa ówczesnego korpusu oficerskiego Wojska Polskiego i kwiat kultury polskiej
, por.
Rosjanie na polskiej premierze „Katynia” Wajdy.
film.wp.pl, 7 września 2007 [dostęp 2008-01-28]. Wyliczenia podające, ile osób spośród zamordowanych stanowili pracownicy nauki, podaje m.in.
Jerzy Łojek
w pracy
Dzieje sprawy Katynia
, Warszawa 1987.
Cytat z postanowienia o wszczęciu śledztwa katyńskiego w Polsce:
w sprawie dokonanych, w celu wyniszczenia części polskiej grupy narodowej, w okresie od 5 marca do bliżej nieustalonego dnia 1940 r. w Moskwie, Charkowie, Smoleńsku, Katyniu, Kalininie i innych miejscach na terytorium ZSRR, przez jego funkcjonariuszy państwowych idących na rękę władzy swego państwa, sprzymierzonego wówczas z III Rzeszą Niemiecką, masowych zabójstw przez rozstrzelanie, nie mniej niż 21 768 obywateli polskich – jeńców wojennych osadzonych w „specjalnych obozach” jenieckich NKWD w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie oraz osób cywilnych, aresztowanych i osadzonych w więzieniach na terenie okupowanych przez ZSRR Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, będących następstwem realizacji zbrodniczej uchwały Biura Politycznego Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) podjętej w Moskwie 5 marca 1940 roku i skutkiem pogwałcenia obowiązujących praw i zwyczajów wojennych, a w szczególności uregulowań IV Konwencji Haskiej z dnia 18 października 1907 roku dotyczącej praw i zwyczajów wojny lądowej oraz Konwencji Genewskiej z dnia 27 lipca 1929 r. dotyczącej traktowania jeńców wojennych, tj. o przest. z art. 118 § 1 k.k. z 1997 r. w zb. z art. 123 § 1 pkt 3 i 4 k.k. z 1997 r. w zb. z art. 1 pkt 1 Dekretu z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego w zw. z art. 11 § 2 k.k. z 1997 r. w zw. z art. 2 ust.1 i art. 3 Ustawy z dnia 18 grudnia 1998 roku o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.
Źródło:
Postanowienie o wszczęciu śledztwa katyńskiego w Polsce
„Zeszyty Katyńskie” (nr 20), Warszawa 2005, s. 9–47
ISBN
83-917780-2-9
Według przypuszczeń niektórych historyków i publicystów podczas tych poszukiwań Rząd RP na uchodźstwie i władze brytyjskie mogły dysponować informacjami o rozstrzelaniu polskich oficerów w 1940 roku, pochodzącymi np. z meldunku
Zbigniewa Koźlińskiego
, opartego na relacji jego ojca, rtm. Edwarda Koźlińskiego, nie zostało to jednak jak dotąd potwierdzone, por. Tadeusz A. Kisielewski:
Katyń. Zbrodnia i kłamstwo
, Poznań 2008, s. 168–186.
ISBN
978-83-7510-219-2
Ten rodzaj amunicji był eksportowany przed 1939 z Niemiec także do Polski i krajów bałtyckich.
Cytat z wypowiedzi prof. Wojciecha Materskiego:
A co się stało z teczkami osobowymi ofiar zbrodni katyńskiej?
Szef KGB Aleksandr Szelepin w marcu 1959 roku proponował w notatce dla szefa partii Nikity Chruszczowa, żeby je zniszczyć. Ale żadnych śladów świadczących o tym, że jego sugestię wykonano, nie ma. A to byłaby ogromna operacja (...) 22 tysiące teczek osobowych to kubatura sali konferencyjnej. Aby to zniszczyć, potrzeba byłoby paru ludzi oddelegowanych do tej pracy na dwa – trzy tygodnie. Do tego ktoś musiałby złożyć zapotrzebowanie na piece, na węgiel. W archiwach nie ma zaś żadnych kwitów, żadnych dokumentów na ten temat (...) Skoro nie ma żadnych papierów świadczących o tym, że teczki osobowe Polaków zniszczono, można powiedzieć z dużą dozą prawdopodobieństwa, że nadal znajdują się w archiwach.
Źródło:
Wojciech Materski
Gesty nie zastąpią prawdy
, wywiad Piotra Zychowicza, rp.pl, 9 maja 2010 [dostęp 2011-08-06]. Wywiad z prof. Materskim zawiera również informacje na temat 67 tomów akt przekazanych Polsce w 2010 roku.
„Często mówi się, że teczki polskich jeńców wojennych i więźniów, ofiar zbrodni katyńskiej, zostały zniszczone w latach 50. To nieporozumienie. Ze znanej od 1992 roku notatki szefa KGB Szelepina do Chruszczowa z 9 marca 1959 wynika, iż jedynie wnioskował on o zniszczenie teczek i przedstawił projekt decyzji Prezydium KC KPZR w tej sprawie. Nic nie wiadomo o tym, poza mętnymi informacjami z prasy rosyjskiej, by ten projekt zamienił się w czyn. Projekt przewidywał pozostawienie najważniejszej dokumentacji, czyli protokołów posiedzeń trójki NKWD ZSRR (Mierkułow, Kobułow, Basztakow), a tam niewątpliwie jest jeszcze wiele bardzo ważnych dla nas informacji. Jako osoba, która mnóstwo czasu spędziła w archiwach postsowieckich, nie wierzę, by dokumentację katyńską naprawdę zniszczono. Widziałem bowiem wielokrotnie teczki z okresu II wojny światowej z zupełnie bezwartościowymi materiałami, np. z zestawieniami zużytej paszy przez jednostki kawalerii, na których były adnotacje, żeby dokumentację przechowywać 10–15 lat, podczas gdy w momencie udostępniania mijało ponad pół wieku. Dokumenty katyńskie na pewno więc istnieją. Należy wspomnieć o rygorystycznie przestrzeganej zasadzie, iż niszczenie wszelkich dokumentów, szczególnie służb bezpieczeństwa, zawsze było w Związku Sowieckim opisywane. Gdyby katyńskie dokumenty rzeczywiście zostały zniszczone, powinien zachować się protokół komisyjnego zniszczenia, z którego dowiedzielibyśmy się, kiedy, jak, kto i na czyje polecenie je zniszczył. Obowiązkowo z wykazem i krótkim opisem dokumentów.”
Krzysztof Jasiewicz
Patologiczny dialog z Rosją
, „
Rzeczpospolita
” 14.11.2012,
wersja elektroniczna
Według
Jerzego Pomianowskiego
ujawniony później fakt skrupulatnego przechowywania najbardziej obciążających dokumentów dotyczących zbrodni katyńskiej może być tłumaczony jako świadoma polityka Stalina wzajemnego krycia się i zbiorowej odpowiedzialności, por. Jerzy Pomianowski:
Ostatnia zagadka Katynia
, [w:]
Na wschód od zachodu. Jak być z Rosją?
, Warszawa 2004, s. 262–265.
ISBN
83-89217-58-9
Przypisy
edytuj
edytuj kod
BP-CzP 2010 ↓
, s. 350.
Sejm RP
M.P. 2009 nr 63 poz. 831 Uchwała z dn. 23.09.2009
przyjęta
przez aklamację.
Europejski Trybunał Praw
E.T.P.
Człowieka
Europejski Trybunał Praw
E.T.P.
Wyrok z dn. 23.10.2013
Strasburg
, 23 października 2013
Katyń można traktować jako zbrodnię wojenną – Europejski Trybunał Praw Człowieka
TVN24
, 2012-04-16. [dostęp 2019-01-26]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2023-03-15)].
pol.
Katyń zbrodnią wojenną
TVP Info
, 2012-04-16. [dostęp 2019-01-26].
Dz. U. z 2023 r. poz. 102
– ustawa obejmuje funkcjonariuszy państwa komunistycznego od 17 września 1939.
Wojciech Materski
Katyń – motywy i przebieg zbrodni (pytania, wątpliwości)
„Zeszyty Katyńskie” (nr 12), Warszawa 2000, s. 26–40
ISBN
83-905877-6-9
Postanowienie 2005 ↓
, s. 27–28, 30.
Taka łączna liczba nazwisk znalazła się w wykazie opracowanym przez
Ośrodek „Karta”
w ramach „Indeksu Represjonowanych”:
Maria
M.
Skrzyńska-Pławińska
Maria
M.
(red.),
Rozstrzelani w Katyniu. Alfabetyczny spis 4410 jeńców polskich z Kozielska rozstrzelanych w kwietniu–maju 1940, według źródeł sowieckich, polskich i niemieckich
, Warszawa:
Karta
, 1995
Maria
M.
Skrzyńska-Pławińska
Maria
M.
(red.),
Rozstrzelani w Charkowie. Alfabetyczny spis 3739 jeńców polskich ze Starobielska rozstrzelanych w kwietniu–maju 1940, według źródeł sowieckich i polskich
, Warszawa:
Karta
, 1996
Maria
M.
Skrzyńska-Pławińska
Maria
M.
(red.),
Rozstrzelani w Twerze. Alfabetyczny spis 6314 jeńców polskich z Ostaszkowa rozstrzelanych w kwietniu–maju 1940 i pogrzebanych w Miednoje, według źródeł sowieckich i polskich
, Warszawa:
Karta
, 1997
Janczak 2016 ↓
, s. 31.
Postanowienie 2005 ↓
, s. 23, 26.
Listy katyniaków. Franciszek Orawiec
. katyn.ipn.gov.pl. [dostęp 2017-03-22]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2017-03-23)].
Tarnobrzescy katyńczycy
. odk.pl. [dostęp 2017-03-22].
Witold Kulesza
Zbrodnia Katyńska jako akt ludobójstwa (geneza pojęcia)
, [w:]
Zbrodnia Katyńska. W kręgu prawdy i kłamstwa
, Warszawa 2010, s. 52–67.
ISBN
978-83-7629-123-9
Natalia Lebiediewa
60 lat fałszowania i zatajania historii zbrodni katyńskiej
„Zeszyty Katyńskie” (nr 12), Warszawa 2000, s. 97, 104, 107–110
ISBN
83-905877-6-9
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 551.
Chamber Judgment, Fifth Section, Janowiec and Others v. Russia 16.04.12, 9–21, 108, 140
ang.
cmiskp.echr.coe.int [dostęp 2012-04-19].
Krewni ofiar Katynia odwołali się w Trybunale Praw Człowieka w Strasburgu
. fakty.interia.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2012-07-07)].
interia.pl, 3 lipca 2012 [dostęp 2012-07-03].
Natalia Lebiediewa
„Operacyjno-czekistowska obsługa” jeńców wojennych (wrzesień 1939 – maj 1940)
„Zeszyty Katyńskie” (nr 6), Warszawa 1996, s. 108–122
ISBN
83-905877-0-X
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 72.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 76.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 81.
Andrzej Kunert
Katyń – ocalona pamięć
, Warszawa 2010, s. 205.
ISBN
978-83-247-1892-4
. W różnych opracowaniach podawane są nieco inne liczby rozstrzelanych jeńców obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie,
ibid
., s. 136–137.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 127-128.
Władimir Abarinow:
Oprawcy z Katynia
, Kraków 2007, s. 272–276, 285, 288, 295.
ISBN
978-83-240-0792-9
Claudia Weber
The export of terror—on the impact of the Stalinist culture of terror on Soviet foreign policy during and after World War II
In fact, what happened in Katyn was a routine operation of class cleansing, that the Stalinist regime had practiced on a regular basis in the Soviet Union, where it was completed by the end in 1938. Since the eastern part of Poland was occupied by the Soviets in 1939, now it was the turn of the Polish "alien" classes to be cleansed and eradicated //Andrei A Znamenski
Socialism as a Secular Creed: A Modern Global History
Publisher: Lexington Books (January 29, 2021) 2001 p.123
Viktot Zaslavski. Class Cleansing: The Massacre at Katyn. Telos Press Publishing (December 1, 2008)
ISBN
0-914386-41-7
ISBN
978-0914386414
They were shot in the back of the head and buried in various locations in Russia and the Ukraine as part of his attempt to implement “class cleansing” in Poland.//Vanessa Fredericks
Remembering Katyn: Mourning, Memory, and National Identity
Józef Mackiewicz
Klucz do "Parku Kultury i Odpoczynku"
//"Wiadomości" 1951, nr 48 (296)
И.И.Калиганов
Мнимая загадка причин расстрела польских офицеров в Катыни в марте 1940 г.
//"Вестник славянских культур", 2012, nr 1 (XXIII), s. 44-52.
Postanowienie 2005 ↓
, s. 23–24.
Aleksandr Gurjanow
История катынской лжи
. Przytoczony cytat pochodzi z artykułu Gurjanowa, w którym z kolei nie był on wiernie podany tak jak było to sformułowane we wniosku, gdy w nim widnieje określenie "Все они являются заклятыми врагами советской власти ...".
Tekst tajnego dodatkowego protokołu z 28 września 1939 roku
ang.
avalon.law.yale.edu [dostęp 2011-08-06].
George Watson:
Rehearsal for the Holocaust?
, [w:] „Commentary”, 1981, s. 60.
Louis R. Coatney:
The Katyn Massacre
, Western Illinois University 1993, ibiblio.org [dostęp 2011-08-06].
Paul 2006 ↓
, s. 93.
Józef Mackiewicz
Sprawa mordu katyńskiego.
Londyn 2009, s. 125 oraz fotografia IX po s. 160.
ISBN
978-0-907652-65-6
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 151.
Instytut Pamięci Narodowej
Wyszukiwarka osób represjonowanych. Lewandowska Janina
. indeksrepresjonowanych.pl. [dostęp 2025-01-28]. Cytat: Mord 1940-04-0 (...) Katyń
pol.
Stanisław
S.
Swianiewicz
Stanisław
S.
W cieniu Katynia
, Warszawa: „Czytelnik”, 1990,
ISBN
83-07-02093-X
OCLC
834093949
Marian Głosek
Prace sondażowe i badania archeologiczne w Katyniu
„Zeszyty Katyńskie” (nr 5), Warszawa 1995, s. 115–123
Oleg
O.
Zakirow
Oleg
O.
Obcy element
Jerzy
J.
Redlich
(tłum.), Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2010, s. 217, 223, 226, 240–241,
ISBN
978-83-7301-992-8
OCLC
750751913
Jędrzej Tucholski, Wanda Krystyna Roman: Jerzy Ciesielski, Zuzanna Gajowniczek, Grażyna Przytulska, Zdzisław Sawicki, Robert Szczerkowski, Wanda Szumińska: Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 2003. ISBN 83-916663-5-2., s. 56
Bożena Łojek
Zeznania Syromiatnikowa w sprawie wymordowania jeńców polskich
„Zeszyty Katyńskie” (nr 5), Warszawa 1995, s. 63–73
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 498.
Krzysztof Halicki:
Policjanci z Okręgu XII PP Pomorskiego – ofiary Miednoje, [w:
Katyń. Ofiary z Kujaw i Pomorza w 73. rocznicę zbrodni katyńskiej, pod red. W. Kubiaka i Z. Karpusa, Włocławek 2013]. academia.edu. [dostęp 2014-10-30].
Zeznanie Tokariewa
, „Zeszyty Katyńskie” (nr 3), Warszawa 1994
Синяя земля
. Новая газета, 2019-04-24. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2019-05-03)].
ros.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 544,549,550.
Stanisław Jaczyński:
Ocaleni od zagłady
. Wyd. 2012. Warszawa: Bellona, s. 144.
ISBN
978-83-11-12478-3
Według artykułu
Nikity Pietrowa
Kto zabijał Polaków strzałem w tył głowy w Katyniu, Charkowie i Twerze
„Zeszyty Katyńskie” (nr 24), Warszawa 2009, s. 176–202
ISBN
83-917780-6-1
(z opublikowaną listą 125 funkcjonariuszy NKWD nagrodzonych przez Ławrientija Berię rozkazem nr 001365 NKWD ZSRR z dnia 26 października 1940 roku), oraz danych z opracowania Władimira Abarinowa
Oprawcy z Katynia
, Kraków 2007, s. 147–148, 279, 316.
ISBN
978-83-240-0792-9
Witold Kulesza
Możliwość opracowania aktu oskarżenia sprawców zbrodni katyńskiej. Przesłanki prawne a rzeczywistość
„Zeszyty Katyńskie” (nr 19), Warszawa 2004, s. 69
ISBN
83-917780-1-0
BP-CzP 2010 ↓
, s. 304.
Józef
J.
Czapski
Józef
J.
Na nieludzkiej ziemi
, Warszawa: „Czytelnik”, 1990,
ISBN
83-07-020-92-1
OCLC
69544641
Józef Mackiewicz
Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary
, Warszawa 1997
, s. 72, 74.
ISBN
83-86482-32-X
Zawodny 1989a ↓
, s. 40.
Tadeusz A
T.A.
Kisielewski
Tadeusz A
T.A.
Katyń. Zbrodnia i kłamstwo
, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2008, s. 98–100, 166–167, 192,
ISBN
978-83-7510-219-2
OCLC
233504359
Jankowski i Miszczak 1990 ↓
, Co z nami będzie. Relacja Teofila R., s. 36.
Jankowski i Miszczak 1990 ↓
, Co z nami będzie. Relacja Teofila R., s. 33–35.
Jankowski i Miszczak 1990 ↓
, Co z nami będzie. Relacja Teofila R., s. 35–37.
Jankowski i Miszczak 1990 ↓
, Co z nami będzie. Relacja Teofila R., s. 38.
Władimir Jakowlewicz
W.J.
Szwejcer
Władimir Jakowlewicz
W.J.
Он знал о Катыни почти все. (Из бесед с видным контрразведчиком)
, „Современная Европа”, 45 (1), 2011, s. 139–146 [zarchiwizowane z
adresu
2024-10-02]
Marek Białka:
My pierwsza Brygada...
. brzesko.ws. [dostęp 2014-04-14].
Ppłk w st. spocz. Andrzej Hałaciński. Komendant miasta Kowel
. archiwumcaw.wp.mil.pl. [dostęp 2014-04-14]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(9 marca 2014)].
Ilustrowany Kurjer Polski. Kraków 1943
. artinfo.pl. [dostęp 2014-04-14].
Zawodny 1989a ↓
, s. 26–27.
Skan w formatach .jpg i .pdf dostępny na:
Amtliches Material zum Massenmord von Katyn : im Auftrae des Auswärtigen Amtes auf Grund urkundlichen Beweismaterials / zsgest., bearb. und hrsg. von der Deutschen Informationsstelle
. crispa.uw.edu.pl. [dostęp 2024-05-19].
niem.
Daria Czarnecka:
„Niemiecki urzędowy materiał w sprawie masowego mordu w Katyniu” – recenzja i ocena
. histmag.org, 03 2020. [dostęp 2024-05-19].
pol.
Kazimierz Skarżyński
Katyń
, Paryż 1988.
ISBN
2-87665-007-X
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 259-260.
Admissibility Decision. Applications nos. 55508/07 and 29520/09 by Jerzy-Roman Janowiec and Others against Russia
, 14, 16, 18, 33, 39, 41, 62
ang.
strasbourgconsortium.org [dostęp 2011-12-02].
Z jakiej broni strzelano do oficerów w Katyniu?
[online], Forum Odkrywcy
[dostęp 2020-10-05]
pol.
Zawodny 1989a ↓
, s. 22, 31.
Zawodny 1989a ↓
, s. 78.
Zawodny 1989a ↓
, s. 80.
Zawodny 1989a ↓
, s. 29.
Zawodny 1989a ↓
, s. 81.
Zawodny 1989a ↓
, s. 82.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 283.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 377.
Zawodny 1989a ↓
, s. 26.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 296-297.
Paul 2006 ↓
, s. 278.
Por. np. Piotr Łysakowski:
Kłamstwo katyńskie
, „Biuletyn IPN”, nr 5–6/2005, s. 85–94.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 232.
Natalia Lebiediewa
Komisja specjalna i jej przewodniczący Burdenko
„Zeszyty Katyńskie” (nr 23)
, Warszawa 2008, s. 60–90, 95.
ISBN
978-83-917780-5-0
Gustaw Butlow: W lesie katyńskim. Nad mogiłą ofiar zbrodni niemieckiej. W:
Andrzej Leszek Szcześniak
Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka
. Warszawa: Alfa, 1989, s. 223–228.
ISBN
83-7001-296-5
Żurawski 2005 ↓
, s. 162.
Norman Davies
Europe: A History
, Oxford 1996, s. 1005.
ISBN
0-19-513442-7
Хатынь – интернациональный символ антивоенных акций
. khatyn.by. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2005-04-29)].
ros.
khatyn.by [dostęp 2011-08-15].
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 411-415.
Сергей Романов, "Катынское преступление и закон (разрозненные заметки)."
[online], katynfiles.com
[dostęp 2025-03-17]
ros.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 385.
Henri de
H.
Montfort
Henri de
H.
Masakra w Katyniu
Hanna
H.
Sikorska
(tłum.),
Jacek
J.
Trznadel
(oprac.), Warszawa: Niezależny Komitet Historyczny Badania ZbrodniKatyńskiej, 1999, s. 112–113,
ISBN
83-905877-5-0
OCLC
803888976
Krystyna Kurczab-Redlich:
Prywatne śledztwo katyńskie
. „Wprost” nr 15/2006 (1218) (wprost.pl). [dostęp 2025-03-12].
Dziennik Bałtycki, nr 47, R.II, 17 lutego 1946 – Katyń – największa zbrodnia wojenna Niemiec przed trybunałem w Norymberdze
[online], bibliotekacyfrowa.eu
[dostęp 2020-01-22]
Zawodny 1989a ↓
, s. 62–.
Zawodny 1989a ↓
, s. 64.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 384.
Katyń w Norymberdze
wyborcza.pl
, 4 kwietnia 2015.
Thomas Urban
Katyń. Zbrodnia i walka propagandowa wielkich mocarstw
. Warszawa 2019, s. 480-482.
Iwan
I.
Majski
Iwan
I.
The Complete Maisky Diaries
Gabriel
G.
Gorodetsky
(red.), t. 3, New Haven, CT: Yale University Press, 2017, s. 1428–1429,
ISBN
978-0-300-11782-0
Andrzej Leon Sowa „Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji.“ Wydawnictwo Literackie 2016,
ISBN
978-83-08-06095-7
, s. 160
Neils Heintze,
Reakcja amerykańska na masakrę w Katyniu
, „Dzieje Najnowsze”, 1999, nr 1, s. 83.
Jerzy Malewski "Wyrok na Józefa Mackiewicza" Wydawnictwo Puls,
ISBN 0 90758757 7
, s. 273
Władysław Gomułka "Pamiętniki. Tom II" BGW 1994,
ISBN 83-7066-553-5
, s. 287
Fałszerstwo Katyńskie – czyli jak PKWN kłamał – Warszawa po Wojnie
[online], 13 czerwca 2024
[dostęp 2024-06-13]
pol.
Jankowski i Miszczak 1990 ↓
, Nie dajcie pogrzebać prawdy. Relacja Stanisławy Martini, s. 113, 118.
Oświadczenie rządu RP
. „
Nowiny Rzeszowskie
”, s. 4, Nr 53 z 1-2 marca 1952.
Władysław Gomułka:
Pamiętniki
. Andrzeja Werblana (red.). Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, 1994, s. 289–293.
ISBN
83-7066-553-5
Strzyżewski 2015 ↓
, s. 172-173.
Od autorów. W:
Stanisław Maria Jankowski
Edward Miszczak
Powrót do Katynia
. Rzeszów:
Krajowa Agencja Wydawnicza
, 1990, s. 6.
ISBN
83-03-03194-5
za:
Książki zapisów i zleceń Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Warszawie. W:
Tomasz Strzyżewski
Czarna księga cenzury PRL
. Londyn: Wydawnictwo Aneks, 1977.
Strzyżewski 2015 ↓
, s. 92-93.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 420.
Andrzej Leszek Szcześniak „Historia. Polska i świat naszego wieku od roku 1939”. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Warszawa 1986.
ISBN
978-83-02-03464-0
, s. 60
Franz Kadell, Kłamstwo katyńskie. Historia pewnej manipulacji. Fakty, dokumenty, świadkowie, Wrocław 2008,s. 209.
Report No. 2505 82nd Congress Concerning the Katyn Forest Massacre
. electronicmuseum.ca. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2012-01-12)].
, US Government Printing Office, Washington 1952.
Ryszard Nazarewicz:
Armii Ludowej dylematy i dramaty
. Warszawa: 1988, s. 130–131.
ISBN
83-909166-0-6
Oświadczenie agencji TASS nadane w piątek 13 kwietnia 1990 o godz. 14.30
„Zeszyty Katyńskie” (nr 1), Warszawa 1990, s. 196
Katyń. Dokumenty zbrodni
, t. 4,
Echa Katynia
, oprac. zbior., Warszawa 2006, s. 504–505.
ISBN
83-89115-57-3
Jerzy Jackl
„Tak jakby przez zęby”. Rosjanie o oświadczeniu TASS-a
„Zeszyty Katyńskie” (nr 1), Warszawa 1990, s. 198–200
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 478.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 453.
Oświadczenie Prezesa Rady Ministrów w sprawie przyznania się ZSRR do mordu w Katyniu z dnia 13 kwietnia 1990 roku
. „
Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej
”, s. 34-35, Nr 2 z 1 listopada 1990.
Oświadczenie rządu RP na uchodźstwie z dnia 23 kwietnia 1990 roku
. „
Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej
”, s. 35-36, Nr 2 z 1 listopada 1990.
Rezolucja Rady Narodowej z 28 lipca 1990 r.
. „
Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej
”, s. 43-44, Nr 2 z 1 listopada 1990.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 480.
Dz.U. 1994 nr 112 poz. 543
[online], isap.sejm.gov.pl
[dostęp 2024-06-25]
Dz.U. 1994 nr 112 poz. 545
[online], isap.sejm.gov.pl
[dostęp 2024-06-25]
Andrzej Kola
Badania archeologiczne i prace ekshumacyjne przeprowadzone w 1996 r. w Charkowie w VI strefie leśno-parkowej
„Zeszyty Katyńskie” (nr 8), Warszawa 1997, s. 33–46
ISBN
83-905877-2-6
Komorowski i Janukowycz otworzyli cmentarz katyński w Bykowni
dziennik.pl, 21 września 2012 [dostęp 2012-09-22].
Czwarty Katyń
wprost.pl, nr 34/1998 (821) [dostęp 2011-08-08].
Gdzie są polskie ofiary
rp.pl, 30 grudnia 2011 [dostęp 2012-01-05].
Frank Fox:
God’s Eye: Aerial Photography and the Katyń Massacre
, West Chester 1999.
ISBN
1-887732-13-6
Policjant z Włodzimierza zginął w Ostaszkowie
naszdziennik.pl, 19 października 2011 [dostęp 2011-10-23].
Katyń – niewygodna prawda
. rp.pl, 9 stycznia 2014. [dostęp 2014-07-12]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2014-01-22)].
Putywl, nowy Katyń
. naszdziennik.pl, 9 stycznia 2014. [dostęp 2014-07-12].
Katyń według źródeł niemieckich – 1943 r.
. stankiewicze.com. [dostęp 2014-07-12].
Инесса Сергеевна Яжборовская.
Катынское дело: на пути к правде
. „Вопросы истории”. № 5, s. 22–35, Май 2011.
Rozporządzenie Prezydenta ZSRR z 3 XI 1990
, [w:]
Katyń. Dokumenty ludobójstwa. Dokumenty i materiały przekazane Polsce 14 października 1992 roku
, oprac. W. Materski, Warszawa 1992, dok. 36, pkt 9, s. 130–131.
ISBN
83-85479-19-8
Waldemar Rezmer
Anty-Katyń
. „Polska Zbrojna”, s. 64, 27 marca 2011.
ISSN
0867-4523
Informacja z Dziennika Polonijnego -
Wykład dr Barbary Jundo-Kaliszewskiej na Greenpoincie
[online], poland.us, 28 lipca 2025
[dostęp 2025-10-07]
Tadeusz A
T.A.
Kisielewski
Tadeusz A
T.A.
Zatajony Katyń 1941
, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2011, s. 35–74,
ISBN
978-83-7510-699-2
OCLC
802017524
Ireneusz C. Kamiński:
Skargi katyńskie przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu
ipn.gov.pl [dostęp 2011-08-07].
Komunistyczna Partia Polski: Polaków w Katyniu zamordowali Niemcy
rmf24.pl, 20 kwietnia 2010 [dostęp 2012-08-03].
Komunistyczna Partia Polski zdelegalizowana po 23 latach. Sąd wykonał wyrok TK
[online], www.bankier.pl, 13 stycznia 2026
pol.
BP-CzP 2010 ↓
, s. 306.
Stefan Śnieżko
Zabiegi w sprawie wszczęcia śledztwa w sprawie katyńskiej oraz prac ekshumacyjnych w Charkowie i Miednoje
„Zeszyty Katyńskie” (nr 2), Warszawa 1992, s. 164–165
Daniel Boćkowski
, Anna Dzienkiewicz:
Katyń – zbrodnia (nadal) chroniona tajemnicą państwową
, [w:] Władimir Abarinow:
Oprawcy z Katynia
, Kraków 2007, s. 311–327.
ISBN
978-83-240-0792-9
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 406.
Sławomir Kalbarczyk:
Przyczynki prawnicze do dziejów sprawy katyńskiej
„Zeszyty Katyńskie” (nr 21), Warszawa 2006, s. 28–39
Aleksander Gurjanow
Działania Stowarzyszenia „Memoriał” w związku ze sprawą katyńską
„Zeszyty Katyńskie” (nr 22), Warszawa 2007, s. 20–31
ISBN
978-83-917780-4-5
Anatolij Jabłokow
Jak utajniono „sprawę katyńską”, którą się zajmowałem
, „
Palestra
”, nr 3/2010, s. 161 (przedruk za: „Nowaja gazieta” z 5 marca 2010 roku,
[1]
).
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 462.
Ireneusz C. Kamiński:
Skargi katyńskie przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka
„Zeszyty Katyńskie” (nr 21), Warszawa 2006, s. 15–27
Tadeusz A
T.A.
Kisielewski
Tadeusz A
T.A.
Katyń. Zbrodnia i kłamstwo
, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2008, s. 249–256, 260,
ISBN
978-83-7510-219-2
OCLC
233504359
Sąd Najwyższy Rosji oddalił skargę ws. Katynia. Memoriał: „Pójdziemy do Strasburga”
. wyborcza.pl, 26 stycznia 2011. [dostęp 2011-08-11].
Aleksander Gurjanow:
Sprawa katyńska w sądach rosyjskich 2007–2009
„Zeszyty Katyńskie” (nr 24), Warszawa 2009, s. 100–128
ISBN
83-917780-6-1
Piotr Łojek
Wykopy sondażowe i badania terenowe w Lesie Katyńskim listopad 1991 – kwiecień 1992
„Zeszyty Katyńskie” (nr 2), Warszawa 1992, s. 151–163
Marian Głosek:
Wstępne wyniki badań archeologicznych przeprowadzonych w Lesie Katyńskim w 1995 roku
„Zeszyty Katyńskie” (nr 6), Warszawa 1996, s. 20–36
ISBN
83-905877-0-X
Bronisław Młodziejowski
Prace sondażowo-topograficzne w Miednoje, wrzesień 1994
„Zeszyty Katyńskie” (nr 5), Warszawa 1995, s. 105–114
Odczytaliśmy dziewięć nazwisk
naszdziennik.pl, 4–5 czerwca 2011 [dostęp 2011-06-27].
Informacja o czynnościach przeprowadzonych w toku śledztwa S 38/04/Zk oraz o stanie realizacji skierowanego do Federacji Rosyjskiej wniosku o udzielenie pomocy prawnej
ipn.gov.pl [dostęp 2011-08-07].
Małgorzata Kuźniar-Plota:
Informacja o przeprowadzonych w śledztwie 38/04/Zk w sprawie zbrodni katyńskiej w okresie od kwietnia 2008 r. do kwietnia 2009 r. czynnościach procesowych
„Zeszyty Katyńskie” (nr 24), Warszawa 2009, s. 93–99
Europejski trybunał wyda wyrok w sprawie zbrodni katyńskiej
rp.pl, 6 października 2011 [dostęp 2011-10-07].
Rosja za Katyń przed Wielką Izbą w Strasburgu
rp.pl, 27 września 2012 [dostęp 2012-09-28].
Wyrok trybunału w Strasburgu ogłoszony 21 października 2013 r.
ang.
Zarządzenie prezydenta RP z 11 listopada 1976.
Zarządzenie Ministra Spraw Wojskowych Nr 1/86
. „
Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej
”, s. 30, Nr 2 z 10 kwietnia 1986.
M.P. z 2012 r. poz. 513
Piotr Osęka
Historia PZPR, czyli polityka historyczna Jaruzelskiego
, „aleHistoria"44/2016
„Życie Warszawy” z 13 VI 1988 r.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 432-433.
„Życie Warszawy” 160/1988.
„Życie Warszawy” 166/1988.
Rzeczpospolita
, 19 kwietnia 1989.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 508.
Agnieszka Rybak:
Walka o katyńskie relikwie
Plus Minus
, nr 34(965), s. 17–18, dodatek do dziennika „
Rzeczpospolita
” z dn. 27–28 sierpnia 2011
[2]
Dokumenty katyńskie
dziennikpolski24.pl, 5 kwietnia 2003 [dostęp 2011-10-04].
Congressional Record, 108th Congress (2003–2004)
, 3 April 2003
, Washington 2003, s. E660–661.
Minister Radosław Sikorski ujawnia: Putin uznał Katyń za zbrodnię stalinowską
. dziennik.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2009-07-20)].
dziennik.pl, 20 lutego 2008 [dostęp 2011-08-06].
MSZ zapyta Rosjan o film z Katynia
. interia.pl, 5 kwietnia 2008. [dostęp 2011-11-15].
Por. Benjamin B. Fischer:
The Katyn Controversy: Stalin’s Killing Field
, „Studies in Intelligence”, vol. 43, no. 3, Winter 1999–2000, s. 69 (przypis 9).
Katyń? Polacy powinni wyleczyć się z tego kompleksu
. gazeta.pl, 13 maja 2008. [dostęp 2011-08-06].
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 555.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 550.
Archiwa Narodowe USA opublikowały w internecie dokumenty katyńskie
. PAP, 2012-09-10. [dostęp 2012-09-11]. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2014-03-04)].
Amerykańskie akta ws. Katynia. „Sensacji nie ma”
. polskieradio.pl, 2012-09-11. [dostęp 2012-09-11].
Radni pozbawili patronatu prezydenta Roosevelta oraz ustanowili skwer prezydenta Adamowicza
. 2019-06-27. [dostęp 2019-07-06].
Uchwała nr XII/119/2019 Rady Miejskiej Inowrocławia z dnia 27 czerwca 2019
. [dostęp 2019-07-06].
M.P. z 1990 r. Nr 11, poz. 80
M.P. z 1990 r. Nr 18, poz. 136
M.P. z 2007 r. Nr 87, poz. 944
M.P. z 1995 r. Nr 30, poz. 346
M.P. z 2000 r. Nr 11, poz. 198
M.P. z 2005 r. Nr 18, poz. 293
M.P. z 2010 r. Nr 21, poz. 198
M.P. z 1992 r. Nr 36, poz. 261
M.P. z 2000 r. Nr 12, poz. 241
M.P. z 2005 r. Nr 22, poz. 333
M.P. z 2006 r. Nr 32, poz. 349
Orędzie Prezydenta Rzeczypospolitej „Męczennikom Katynia w hołdzie”
. „
Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej
”, s. 23-24, Nr 2 z 1 listopada 1990.
Program obchodów 60 rocznicy Zbrodni Katyńskiej pod honorowym patronatem Prezesa Rady Ministrów Pana Jerzego Buzka
„Zeszyty Katyńskie” (nr 12), Warszawa 2001, s. 207–208
ISBN
83-905877-7-7
Harmonogram obchodów 70. rocznicy Zbrodni Katyńskiej
rp.pl [dostęp 2011-09-10].
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 581.
10 kwietnia minęła trzynasta rocznica katastrofy smoleńskiej
. polskieradio.pl, 2023-04-11. [dostęp 2024-01-10].
pol.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 599.
Дмитрий Медведев: „Нам не надо стесняться рассказывать правду о войне – ту правду, которую мы выстрадали”
ros.
izvestia.ru, 5 maja 2010 [dostęp 2011-08-06].
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 557.
Rosja przekazała Polsce 11 kolejnych tomów akt ws. Katynia
gazetaprawna.pl, 7 kwietnia 2011 [dostęp 2011-10-26].
Rosja: za Katyń nie zapłacimy
rp.pl, 5 listopada 2011 [dostęp 2011-11-05].
Rosyjska Prokuratura Wojskowa: Ofiary Katynia nie zostaną zrehabilitowane
rmf24.pl, 26 maja 2010 [dostęp 2011-08-09].
Rosja nie przekaże Polsce wszystkich akt katyńskich
wprost.pl, 5 kwietnia 2012 [dostęp 2012-04-17].
Rosyjska Duma potępiła Katyń. 342 razy
tvn24.pl, 26 listopada 2010 [dostęp 2011-08-06] oraz
"О Катынской трагедии и ее жертвах"
ros.
pravo.gov.ru, 26 listopada 2010 [dostęp 2019-03-23].
Zawodny 1989a ↓
, s. 57, 78.
Zawodny 1989a ↓
, s. 92–93.
Zawodny 1989b ↓
, s. 105.
Zbigniew Przystasz
Spuścizna z Katynia. Odpis notatek
. „
Rocznik Sanocki
”. VIII, s. 13–40, 2001. Towarzystwo Przyjaciół Sanoka i Ziemi Sanockiej.
ISSN
0557-2096
Jankowski i Miszczak 1990 ↓
, Co z nami będzie. Relacja Józefa Zarytkiewicza, s. 10–15.
Jankowski i Miszczak 1990 ↓
, Co z nami będzie. Relacja Zdzisława Peszkowskiego, s. 16–22.
Witold Ogniewicz: Kozielsk. W:
Andrzej Leszek Szcześniak
Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka
. Warszawa: Alfa, 1989, s. 16–22.
ISBN
83-7001-296-5
Stanisław Lubodziecki
: W Kozielsku. W:
Andrzej Leszek Szcześniak
Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka
. Warszawa: Alfa, 1989, s. 23–27.
ISBN
83-7001-296-5
Tadeusz Felsztyn
: Druga strona Kozielska. W:
Andrzej Leszek Szcześniak
Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka
. Warszawa: Alfa, 1989, s. 28–33.
ISBN
83-7001-296-5
Na katyńskiej drodze. Z Henrykiem Gorzechowskim, ocalałym więźniem Kozielska rozmawia Marek Hołubicki. W:
Andrzej Leszek Szcześniak
Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka
. Warszawa: Alfa, 1989, s. 28–33.
ISBN
83-7001-296-5
Jankowski i Miszczak 1990 ↓
, Co z nami będzie. Relacja Leona Musielaka, s. 23–30.
Zawodny 1989b ↓
, s. 17, 112, 148–149, 167, 175.
Zawodny 1989b ↓
, s. 114, 152, 178, 194.
Zawodny 1989b ↓
, s. 42, 91, 114, 195.
Zawodny 1989b ↓
, s. 19.
Na katyńskiej drodze. Z Henrykiem Gorzechowskim, ocalałym więźniem Kozielska rozmawia Marek Hołubicki. W:
Andrzej Leszek Szcześniak
Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka
. Warszawa: Alfa, 1989, s. 41.
ISBN
83-7001-296-5
Zawodny 1989b ↓
, s. 93, 118.
Zawodny 1989a ↓
, s. 113.
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 73.
Zdzisław Peszkowski:
Wspomnienia jeńca z Kozielska
. Warszawa: Wydawnictwo Archidiecezji Warszawskiej, 1989, s. 20.
ISBN
83-85015-66-3
Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów
. Londyn: Gryf, 1982, s. 24–25.
Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów
. Londyn: Gryf, 1982, s. 25–26.
Tadeusz Felsztyn
: Druga strona Kozielska. W:
Andrzej Leszek Szcześniak
Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka
. Warszawa: Alfa, 1989, s. 31.
ISBN
83-7001-296-5
Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów
. Londyn: Gryf, 1982, s. Fotografia przed s. 17.
Wspomnienia starobielskie. W:
Józef Czapski
Na nieludzkiej ziemi
. Kraków:
Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”
, 2011, s. 9–45.
ISBN
978-83-240-1498-9
Bożena Łojek
Pośmiertne awansowanie żołnierzy i funkcjonariuszy Rzeczypospolitej Polskiej zamordowanych w 1940 r. w ZSRR w wyniku zbrodni katyńskiej
„Zeszyty Katyńskie” (nr 23), Warszawa 2008, s. 204–230
ISBN
978-83-917780-5-0
Philip
P.
Kerr
Philip
P.
Był pan w Smoleńsku, kapitanie?
Jolanta
J.
Kiełbas
(tłum.), Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. – Grupa Wydawnicza Foksal, 2015,
ISBN
978-83-280-2008-5
Katyn in the Cold War
ang.
fco.gov.uk [dostęp 2011-08-08].
Relacj z ekshumacyj w Katyniu, Miednoje i Charkowie.
Link na YT.
The Last Witness
w bazie
filmpolski.pl
Показ фильмов: „Память и боль Катыни” и „Я увидел палача”
. rus.ngo.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2012-11-18)].
ros.
rus.ngo.pl, 26 maja 2010 [dostęp 2011-09-10].
Przewoźnik i Adamska 2010 ↓
, s. 576.
Film TV Biełsat o białoruskiej liście katyńskiej. „Po 75 latach zamilczanie tego faktu to obraza, dla tych którzy zginęli”
wpolityce.pl, 6 lutego 2012 [dostęp 2012-09-17].
XV Katyński Marsz Cieni – 3 kwietnia 2022
. ipn.gov.pl. [dostęp 2022-04-05].
M.P. z 2010 r. Nr 12, poz. 123
Poczta Polska
, numer katalogowy 3384, data wydania: 13.04.95
[3]
; numer katalogowy Bla 157, data wydania: 7.04.2010
[4]
80. rocznica zbrodni katyńskiej. W: Urszula Skwarkowska-Żak, Michał Kazimierczuk, Seweryn Leszczyński:
Księga znaczków pocztowych 2020
. Warszawa: PWPW • Poczta Polska, 2021, s. 32-33.
M.P. z 2024 r. poz. 747
Bibliografia
edytuj
edytuj kod
W. Abarinow:
Oprawcy z Katynia
, Kraków 2007.
ISBN
978-83-240-0792-9
Adam D.
A.D.
Rotfeld
Adam D.
A.D.
Anatolij W.
A.W.
Torkunow
Anatolij W.
A.W.
(red.),
Białe plamy – czarne plamy. Sprawy trudne w polsko-rosyjskich stosunkach 1918–2008
, Warszawa: PISM, 2010,
ISBN
978-83-62453-00-9
Czesław
C.
Brzoza
Czesław
C.
Andrzej Leon
A.L.
Sowa
Andrzej Leon
A.L.
Historia Polski 1918–1945
, Kraków:
Wydawnictwo Literackie
, 2006,
ISBN
83-08-03844-1
OCLC
69290415
L.R. Coatney:
The Katyn Massacre: An Assessment of its Significance as a Public and Historical Issue in the United States and Great Britain, 1940–1993
, Western Illinois University 1993
Tekst
Bartosz
B.
Janczak
Bartosz
B.
Obozy jenieckie w Griazowcu w latach 1939–1948
, „
Łambinowicki Rocznik Muzealny
”, 39, 2016, s. 27–43
ISSN
0137-5199
Stanisław Maria Jankowski
Edward Miszczak
Powrót do Katynia
. Rzeszów:
Krajowa Agencja Wydawnicza
, 1990.
ISBN
83-03-03194-5
F. Kadell:
Kłamstwo katyńskie. Historia pewnej manipulacji. Fakty, dokumenty, świadkowie
, Wrocław 2008.
ISBN
978-83-245-8645-5
Katyń. Dokumenty ludobójstwa: dokumenty i materiały archiwalne przekazane Polsce 14 października 1992 r.
Wojciech
W.
Materski
(tłum.), Warszawa: ISP. PAN, 1992,
ISBN
83-85479-19-8
OCLC
830059510
Katyń. Dokumenty zbrodni
, t. 1,
Jeńcy niewypowiedzianej wojny VIII 1939 – III 1940
, red. A. Gieysztor, R.G. Pichoja, Warszawa 1995.
ISBN
83-85660-24-0
Katyń. Dokumenty zbrodni
, t. 2,
Zagłada
, red. A. Gieysztor, W. Kozłow, Warszawa 1998.
ISBN
83-85660-62-3
Katyń. Dokumenty zbrodni
, t. 3,
Losy ocalałych. Lipiec 1940 – marzec 1943
, oprac. zbior., Warszawa 2001.
ISBN
83-88542-24-9
Katyń. Dokumenty zbrodni
, t. 4,
Echa Katynia
, oprac. zbior., Warszawa 2006.
ISBN
83-89115-57-3
Tadeusz A.
T.A.
Kisielewski
Tadeusz A.
T.A.
Katyń. Zbrodnia i kłamstwo
, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2008,
ISBN
978-83-7510-219-2
OCLC
233504359
A. Kunert
Katyń – ocalona pamięć
, Warszawa 2010.
ISBN
978-83-247-1892-4
N. Lebiediewa
Katyń. Zbrodnia przeciwko ludzkości
, Warszawa 1998.
ISBN
83-11-08741-5
J. Łojek
Dzieje sprawy Katynia
, Warszawa 1988; Białystok 1989.
ISBN
83-7045-001-6
Józef
J.
Mackiewicz
Józef
J.
Katyń. Zbrodnia bez sądu i kary
Jacek
J.
Trznadel
(oprac.), Warszawa: „Antyk”, 1997,
ISBN
83-905877-1-8
ISBN
83-86482-32-X
OCLC
750902308
Czesław
C.
Madajczyk
Czesław
C.
Dramat katyński
, Warszawa:
Książka i Wiedza
, 1989,
ISBN
83-05-12376-6
H. de Montfort:
Masakra w Katyniu
, Warszawa 1999.
ISBN
83-905877-5-0
. Wydanie francuskie: Paryż 1966.
Pamiętniki znalezione w Katyniu
, Paryż – Warszawa 1990.
ISBN
2-86914-050-9
Allen
A.
Paul
Allen
A.
Katyń: stalinowska masakra i tryumf prawdy
Zofia
Z.
Kunert
(red.), Warszawa: Świat Książki - Bertelsmann Media : Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 2006,
ISBN
978-83-247-0240-4
OCLC
69290278
Postanowienie o wszczęciu śledztwa katyńskiego w Polsce
, [w:]
Marek
M.
Tarczyński
Marek
M.
(red.),
Zbrodnia katyńska. Polskie śledztwo
, „
Zeszyty Katyńskie
”, 20, Warszawa:
Niezależny Komitet Historyczny Badania Zbrodni Katyńskiej
, 2005, s. 9–47,
ISBN
83-917780-2-9
ISSN
1426-4064
[zarchiwizowane z
adresu
2013-10-05]
typ?
Andrzej Przewoźnik
, Jolanta Adamska:
Katyń. Zbrodnia, prawda, pamięć
. Warszawa: Świat Książki, 2010.
ISBN
978-83-247-2036-1
OCLC
750956033
A. Siomkajło:
Katyń w pomnikach świata
, Warszawa 2002.
ISBN
83-7399-009-7
Tomasz Strzyżewski:
Wielka księga cenzury PRL w dokumentach
. Warszawa: Prohibita, 2015.
ISBN
978-83-61344-70-4
Katyń: relacje, wspomnienia, publicystyka
Andrzej Leszek
A.L.
Szcześniak
, Warszawa: „Alfa”, 1989,
ISBN
83-7001-296-5
OCLC
834089941
T. Urban
Katyń Zbrodnia i walka propagandowa wielkich mocarstw
; Bellona, Warszawa 2019;
ISBN
978-83-111-5361-5
J. Zawodny
Katyń
Paryż
Editions Spotkania
, 1989.
ISBN
2-86914-043-6
J. Zawodny
Pamiętniki znalezione w Katyniu
Paryż
Editions Spotkania
, 1989.
ISBN
2-86914-044-4
Michał
M.
Żurawski
Michał
M.
Odsłanianie prawdy katyńskiej
, [w:]
Marek
M.
Tarczyński
(red.),
Zbrodnia katyńska. Polskie śledztwo
, „
Zeszyty Katyńskie
”, 20, Warszawa:
Niezależny Komitet Historyczny Badania Zbrodni Katyńskiej
, 2005, s. 150–164,
ISBN
83-917780-2-9
ISSN
1426-4064
[zarchiwizowane z
adresu
2013-10-05]
typ?
„Zeszyty Katyńskie”, nr 1 (1990), 2 (1992), 3 (1994), 5 (1995), 6 (1996), 8 (1997), 12 (2000), 19 (2004), 20 (2005), 21 (2006), 22 (2007), 23 (2008), 24 (2009)
Tekst
Linki zewnętrzne
edytuj
edytuj kod
Wirtualne księgi cmentarne ofiar zbrodni – bogate w zdjęcia Ofiar
„Zeszyty Katyńskie”, komplet tekstów na stronie IPN
Kalendarium zbrodni katyńskiej 1939–2005
Zbrodnia katyńska w oficjalnym portalu informacyjnym Rzeczypospolitej Polskiej
. poland.gov.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2013-12-24)].
Lista polskich oficerów i policjantów zamordowanych w Katyniu, Miednoje i w Charkowie oraz obywateli RP z tzw. Ukraińskiej Listy Katyńskiej
. katedrapolowa.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2015-12-22)].
Indeks represjonowanych Ośrodka KARTA
. indeks.karta.org.pl. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2013-11-12)].
Filmy o Katyniu na stronach Muzeum Katyńskiego (na 3.06.2024 link niekatywny)
Książka i audiobook o zbrodni katyńskiej
(na 3.06.2024 link niekatywny)]
Materiały o zbrodni katyńskiej na stronach Polskiego Radia
(na 3.06.2024 link niekatywny)]
Polska witryna o zbrodni katyńskiej – Stowarzyszenie „Rawelin”
(na 3.06.2024 link niekatywny)]
Program „Katyń... ocalić od zapomnienia”
(na 3.06.2024 link niekatywny)]
Kampania społeczno-edukacyjna „Pamiętam. Katyń 1940”
Nowozelandzko-australijska strona o Katyniu
pol.
ang.
Portal wspomnień o zamordowanych, przy niektórych profilach także zdjęcia i drzewa genealogiczne
Zdjęcia oprawców z Katynia. „Zeszyty Katyńskie” (nr 24), s. 196–202
Dokumenty z teczki specjalnej nr 1 na stronie rosyjskiej Federalnej Służby Archiwalnej
. rusarchives.ru. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2015-11-04)].
ros.
Witryna z publikacjami i dokumentami o zbrodni katyńskiej
ros.
Witryna o zbrodni potwierdzająca odpowiedzialność ZSRR
. katyn.codis.ru. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2001-09-26)].
ros.
Witryna o Katyniu negująca zbrodnie stalinowskie
ros.
(na (na 3.06.2024 blokuje dostęp)
Kompleks cmentarny w Katyniu
. katyn-memorial.ru. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2014-05-17)].
ros.
Witryna filii Miednoje Państwowego Muzeum Politycznej Historii Rosji
. polithistory.ru. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2016-03-04)].
ros.
Krytyka Muchina
. katyn.codis.ru. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2013-08-11)].
ros.
Strona Narodowego Archiwum USA (NARA) poświęcona zbrodni katyńskiej i dokumentom dotyczącym tej zbrodni
ang.
Ściana pamięci ofiar Katynia
. electronicmuseum.ca. [zarchiwizowane z
tego adresu
(2016-01-13)].
ang.
(na 3.06.2024 link niekatywny)]
Rozprawa przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu w sprawie skarg katyńskich, 6 X 2011
ang.
(na 3.06.2024 link niekatywny)]
Ogłoszenie wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, 16 IV 2012
ang.
Katyń 1940 – portal Instytutu Pamięci Narodowej poświęcony Zbrodni Katyńskiej
Lista osób zamordowanych w Charkowie, Katyniu i Kalininie (obecnie Twer) na podstawie archiwów IPN
Komunizm
Nurty
Marksistowskie
Antyrewizjonizm
Bolszewizm
Dżucze
Eurokomunizm
Fidelizm
Kadaryzm
Hodżyzm
Komunizm rad
Leninizm
Lewicowy komunizm
Luksemburgizm
Maoizm
Marksizm-leninizm
Narodowy komunizm
Neokomunizm
Stalinizm
Titoizm
Trockizm
Inne
Anarchizm komunistyczny
Komunizm chrześcijański
Komunizm utopijny
Narodowy bolszewizm
Babuwizm
Państwa rządzone
przez
partie komunistyczne
obecnie
Chiny
KRLD
Kuba
Wietnam
Laos
Nepal
Mozambik
dawniej
ZSRR
Mongolia
NRD
Węgry
Czechosłowacja
Jugosławia
Albania
Polska
Rumunia
Bułgaria
Afganistan
Jemen Południowy
Ludowa Republika Kampuczy
Etiopia
Benin
Angola
San Marino
Teoretycy i działacze
Karl Marx
Friedrich Engels
Włodzimierz Lenin
Antonio Gramsci
Róża Luksemburg
Karl Liebknecht
Lew Trocki
Feliks Dzierżyński
Julian Marchlewski
Józef Stalin
Mao Zedong
Enver Hodża
Kim Ir Sen
Josip Broz Tito
Nikita Chruszczow
Hồ Chí Minh
Leonid Breżniew
Walter Ulbricht
Che Guevara
Fidel Castro
Peng Dehuai
Nicolae Ceaușescu
Lin Biao
Zhou Enlai
Prachanda
Symbole
Sierp i młot
Czerwona gwiazda
Czerwony sztandar
Międzynarodówka
Tematy powiązane
Anarchizm
Antyrewizjonizm
Kapitalizm
Imperializm
Socjalizm naukowy
Socjalizm realny
Dyktatura proletariatu
Zdeformowane państwo robotnicze
Zdegenerowane państwo robotnicze
Reformizm
Rewizjonizm
Rewolucja
Socjalizm
Socjaldemokracja
Socjalliberalizm
Naukowy komunizm
Stalinizm
Socjalistyczny patriotyzm
Antykomunizm
Kontrola autorytatywna
masakra
):
LCCN
sh85071755
GND
4163485-8
BnF
12004473q
SUDOC
028153553
BNCF
23235
NKC
ph121545
BNE
XX4583638
PLWABN
9810579706505606
J9U
987007541182505171
Encyklopedie internetowe
Britannica
event/Katyn-Massacre
Universalis
katyn
stara БРЭ
3985991
DSDE
Katynmassakren
Źródło: „
Kategorie
1940 w ZSRR
Czystki etniczne
Masakry w ZSRR
Radziecka okupacja Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej 1939–1941
Stosunki polsko-radzieckie (II wojna światowa)
Stosunki polsko-rosyjskie
Zbrodnia katyńska
Zbrodnie przeciwko Narodowi Polskiemu
Zbrodnie komunistyczne
Ukryte kategorie:
Artykuły z błędnymi numerami ISBN
Strony używające magicznych linków ISBN
Szablon cytowania bez określonego trybu
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Zbrodnia katyńska
Dodaj temat