Ziews - Wikipedia

Ziews - Wikipedia
Naar inhoud springen
Van Wikipedia
Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't
Mestreechs
. Laes
hie
wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.
't
Ziews
is 'ne cluster vaan
Nederfrankische
dialekte
die in 't zuidweste vaan
Nederland
, en wel in de provincie
Zieland
en op 't veurmaoleg eiland
Goeree-Overflakkee
(provincie
Zuid-Holland
) weure gesproke. De Ziewse dialekte vörme e
dialekcontinuüm
mèt 't
Hollands
nao 't noorde en mèt 't
Wes-Vlaoms
nao 't zuie. Mèt 't
Braobants
evels heet 't Ziews 'n sjerpe grens.
Naom en etymologie
bewirk
brón bewèrke
Ziews
, Nederlands
Zeeuws
, is 't gaankbaar
adjectief
bij
Zieland
/Zeeland
, allewel tot me in de volkstaol dèks wel 'Zielands' huurt zègke. In Zieland is 't gebrukelek es naom veur 't dialek, op Goeree-Overflakkee neet per se. De aonduiing
plat
, die veural in 't ooste weurt gebruuk, kump ouch in Zieland wel veur, zoe heet 't blaad
Noe
(zuug oonder) es oondertitel
glad in 't plat
. Ouch is meugelek te zègke:
(op z'n) boers
, boebij me daan speciaol de dialekte vaan 't platteland meint. 't Nederlands (en de vernederlandsde stadsdialekte) heite daan
(op z'n) burgers
Ziews
es 'taol vaan de ziestrieke' kump al in de
middeliewe
veur, en wel bij
Jacob van Maerlant
, dee sjrijf:
Men moet om de rime te souken
Misselike tonghe in bouken:
Duuts, Diets, Brabants, Vlaemsch, Zeeus;
Walsch, Latijn, Griex ende Hebreeus
Veur te rijme moot me in beuk
Nao versjèllende taole zeuke:
Hoegduits, Nederduits, Braobants, Vlaams, Ziews;
Frans, Latien, Grieks en Hebreeuws
Evenhuis zuut in
Zeeus
de naom veur de taol vaan de Vlaamse kös, dus neve 't eigelek Ziews ouch 't
Kös-Wes-Vlaams
Verspreiing en definitie
bewirk
brón bewèrke
't Ziews is neet beperk tot Zieland en weurt ouch neet in de ganse provincie gesproke.
In 't noorde geit 't
Hollands
euver in 't Ziews; dit gebäört op
Zuid-Hollands
gebeed. Soms weure de dialekte vaan de dörper
Rockanje
Oostvoorne
en
De Tinte
, gemeinte
Westvoorne
, al bij 't Ziews gerekend. Winkler (1874) späölt mèt dat idee
; Evenhuis neump 't expliciet.
Belaankriekste argumint veur insleting bij 't Ziews zien de vocaole vaan dees dialekte. De mieste indeilinge rekene ze evels nog bij 't Hollands.
Ouch in 't
Woordenboek der Zeeuwse Dialecten
weure ze neet behandeld.
De dialekte vaan
Goeree-Overflakkee
, die ouch nog in Zuid-Holland gesproke weure, valle evels in alle indeilinge in de Ziewse dialekgróp.
De zuidgrens is al zjus zoe umstreje. De dialekte oonder de
Westerschelde
, in
Ziews-Vlaandere
, numme 'n ambigu positie in. 't
Woordenboek
behandelt ze allemaol
, meh gief al aon tot 't Land vaan Hulst (wat zoeget samevèlt mèt de
gemeinte Hulst
) en de zuidoosteleke grensstreek neet bij 't Ziews taolgebeed hure.
Zuug veur 'n gedetailleerde besjrieving vaan dit gebeed 't artikel
Oos-Vlaams
. Ouch alle indeilinge vaan de 'Nederlandse' dialekte rekene dees dialekte tot 't Oos-Vlaams, of zelfs tot 't
Braobants
Blieve euver 't Land-vaan-Cadzands in 't weste en 't Land-vaan-Axels in 't midde. Boete 't Woordenboek zuut ouch Evenhuis dees dialekte es Ziews; heer merk daobij op tot (wat häöm betröf) de grens tösse 't Ziews en 't Wes-Vlaams dinkbeeldeg is.
Daan en Hoppenbrouwers goon dao neet in mèt en rekene bei dialekgrope tot 't (Wes-)Vlaams.
Dees indeiling berös op de klaankliere vaan de dialekte in kwestie, die nao Vlaondere wieze en minder nao de Ziewse eilen. Allein Van Ginneken maak versjèl tösse 't Land-vaan-Cadzands - wat heer al tot 't Wes-Vlaams rekent - en 't Land-vaan-Axels - wat heer es Ziews zuut.
Dees indeiling is te verdeidege op grammiticaol grun: 't Land-vaan-Axels is zwoer gevörmp door de taol vaan de eilen en deit daodoor in väöl opziechte neet mèt in typische
Wes-Vlaamse
dialekkinmerke. Dat geit me
hei-oonder
ouch leze.
Erkinning en plaots in de 'Nederlandse' dialekte
bewirk
brón bewèrke
In tegestèlling tot 't
Fries
en de oosteleke dialekgrope
Nedersaksisch
en
Limbörgs
weurt 't Ziews neet erkind oonder 't
Europees Haandves veur Striektaole en Taole vaan Minderhede
. 't Is roond 't jaor 2000 daoveur wel veurgedrage, meh woort, oonder aandere nao negatief advies vaan de
Taalunie
10
door minister
Johan Remkes
aofgeweze: de Ziewse dialekte weure geach oonder 't Nederlands te hure.
11
Op provinciaol niveau is 't Ziews wel e soort vaan erkind: de provincie heet 'ne
striektaolfunctionair
ingestèld. Anno 2010 is dit Veronique de Tier. Ouch bij
Ethnologue
gelt 't Ziews es 'n apaarte taol.
12
Aongezeen
ISO
de taolelies vaan Ethnologue heet euvergenome, heet 't Ziews ouch 'n code in
ISO 639
-3:
zea
13
De zeenswijs vaan 't Ziews es Nederlands dialek hèlt verband mèt zien taolkundege aofkóms: 't is e Wes-
Nederfrankisch
dialek en vèlt daomèt in de gróp die 't mieste materiaol heet gelieverd veur de
standaardtaol
. D'n invlood vaan 't Ziews zelf op die standaardtaol is evels klein. Neve 't Ziews hure nog 't
Hollands
, 't
Utrechs
, 't
Wes-
en
Oos-Vlaams
, 't
Braobants
, 't
Kleverlands
en 't
Stadsfries
bij de Wes-Nederfrankische dialekte (in de Nederlandse
dialectologie
ouch wel de
westeleke dialekte
geneump). Wie bove gezag heet 't Ziews direkte euvergeng mèt 't Hollands en 't Wes-Vlaams, dees drei grope weure (same mèt 't Stadsfries) wel Frisofrankisch geneump. De dialekte ligke op 'n
Aajdfries
substraot en höbbe daodoor mier
Ingweeonse
kinmerke es beveurbeeld 't
Braobants
. 't Ziews heet, aanders es 't Hollands en 't Oos-Vlaams, neet mètgedoon aon de
Braobantse expansie
in de late middeliewe (die veur de klaanke
ij
en
ui
zörgde); Ziews en Wes-Vlaams zien daodoor perifeer Nederlandse dialekte. 't Neet-deile vaan dees innovatie höbbe de twie gemein mèt o.m. 't Nedersaksisch, 't Kleverlands en de mieste Limbörgse dialekte.
Oonderverdeiling
bewirk
brón bewèrke
Ziewse dialekte, inclusief Oostvoorns.
't Ziews liet ziech wijer verdeile in 'n aontal striek-dialekte, die miestens samevalle mèt ei vreuger eiland. Binne groeter eilen (Overflakkee, Schouwen, Walcheren, Zuid-Beveland) kinne ouch belaankrieke versjèlle bestoon, die gemeinelek oos-wesgeoriënteerd zien.
Oostvoorns
(nómmer 1 op 't keertsje, dèkser tot 't
Zuid-Hollands
gerekend), in de gemeinte
Westvoorne
Goerees
(nómmer 2), op 't veurmaoleg eiland Goeree, in de veurmaolege gemeinte
Goedereede
Flakkees
(nómmer 3), op 't veurmaoleg eiland
Overflakkee
(in de aw gemeintes
Middelharnis
Dirksland
en
Oostflakkee
Schouwen-Duivelands
(nómmer 4), op 't eiland
Schouwen-Duiveland
Philipslands (nómmer 5), op 't dörp en 't eiland
Sint Philipsland
, gemeinte
Tholen
(dèks oondersjeie, meh neet wezelek versjèllend vaan de volgende)
Thools
(nómmer 6), op 't eiland en in de gemeinte Tholen (zuug direk bove)
Noord-Bevelands
(nómmer 7), op 't eiland en in de gemeinte
Noord-Beveland
Walchers
(nómmer 8), in de gemeintes
Veere
Middelburg
en
Vlissingen
(eiland
Walcheren
Börgerziews
(nómmer 9), de dialekte vaan de stei Middelburg en Vlissingen, atypisch veur 't Walchers en 't Ziews in 't algemein
Zuid-Bevelands
(nómmer 10), in de gemeintes
Goes
Borsele
Kapelle
en
Reimerswaal
(eiland
Zuid-Beveland
Land-vaan-Cadzands
(nómmer 12, miestal tot 't Wes-Vlaams gerekend), in de gemeinte
Sluis
en 't stedsje
Biervliet
(gemeinte
Terneuzen
Braziliaans Ziews
, e bekaans oetgestorve migrantedialek in de
Braziliaanse
staot
Espírito Santo
Land-vaan-Axels
(nómmer 11, dèks tot 't Wes-Vlaams gerekend), in de plaotse Terneuzen,
Othene
Hoek
Sluiskil
Axel
en
Zaamslag
(gemeinte Terneuzen)
Klaanklier
bewirk
brón bewèrke
Euver 't algemein deile de Ziewse dialekte, entans die vaan de eilen, oongeveer dezelfde klaanklier, die op subtiel details vaanein versjèlle. 'tzelfde foneem kin in versjèllende tóngvalle trökkoume es lange vocaol, korte vocaol of
diftong
14
Vocalisme
bewirk
brón bewèrke
Korte vocaole
bewirk
brón bewèrke
De korte
/ɑ/ steit gemeinelek op de plaotse boe ze in de standaardtaol ouch veurkump. Ze kin get mie nao veure koume. Zuug oonder veur de oersprunkeleke
veur 'n
De korte
is miestal haafope: /æ/. Zjus wie de Limbörgse
klink de Ziewse
dus a-echteger es de standaardnederlandse. In sommige dialekte, beveurbeeld, 't Walchers, is dat extreem 't geval: dao kin de
op (of minstes in de buurt vaan) 'n [a] of [ɐ] oetkoume.
'ne Variant vaan de korte
is geslotener, en weurt
gesjreve (zoewie in de Veldekespèlling).
15
De twie e's kinne ouch in 't Ziews
minimaolpare
vörme:
ende
'eend' -
ènde
'ind'.
16
Zuug
oonder
veur de oersprunkelek korte
veur 'n
De korte
/ɪ/ kump veur in de mieste posities boe ze in de standaardtaol ouch steit. Zuug de volgende klaank veur oetzunderinge. Ouch steit de korte i op plaotse boe de standaardtaol 'n
heet:
pit
'pöt',
ripse
'röps'. Dees
oontrunding
is oeraajd: ze heet
Ingewoonse
wortele en is nog trök te vinde in o.a. 't Fries en väöl Hollandse dialekte.
17
De korte
ie
/i/ correspondeert miestal mèt de lang
ij
oet de standaardtaol (
Oergermaans
en
Middelnederlands
):
kieke(n)
tied
. De standaardnederlandse
ie
is in 't Ziews in principe laank, entans in èrfwäörd (zuug ouch oonder). In (recinter) lienwäörd oet de standaardtaol is ouch de
ie
kort. Ouch de Nederlandse
ij
kin in 't Ziews laank versjijne. De /i/ kump ouch veur es correlaot vaan de Standaardnederlandse
, naomelek veur /ŋ/ (
-nk
-ng-
):
zienge(n)
rienk
De korte
/ɔ/ kump veur op mieste plaotse boe ze in 't Standaardnederlands ouch steit. Oetzunderinge zien wäörd mèt
palatalisatie
(oongeveer: umlaut; daan weurt de
'n
) en veur /ŋ/ (
-nk
-ng-
); zuug oonder. De [ɔ] kump op Zuid-Beveland veur es realisatie vaan de oersprunkeleke
veur 'n
olles
'alles'.
18
De korte
oe
/u/ kump in väöl - neet alle - dialekte veur es de velaire nasaol /ŋ/ volg:
joenk
doenker
. Op Walcheren en in 't Land vaan Cadzand gebäört dat consequint, op Tholen, Noord- en Zuid-Beveland en in 't Land vaan Axel bij sommege wäörd.
19
De
oe
oet de standaardtaol is in 't Ziews miestens laank; zuug oonder.
De korte
/ʏ/ kump veur op de mieste plaotse boe ze in 't Standaardnederlands ouch steit, plus 'n aontal gevalle boe-in de oersprunkeleke
palatalisatie
heet oondergaange:
vurm
wurm
durp
20
Zoeväöl wie in 't Wes-Vlaams kump 't evels neet veur. Zoewie de
kin verdwiene door oontrunding (zuug bove bij de
), kin ze ouch door
runding
versjiene:
murpel
'huif' (oet
mèrbel
).
21
22
De korte
uu
/y/ is miestal 't correlaot vaan de Standaardnederlandse
ui
. Wijer kump ze ouch veur in de mieste wäörd boe 't Nederlands 'n
uu
heet. Zuug oonder veur de
uu
die aon de
veuraofgeit. In vief wäörd correspondeert de Ziewse
uu
mèt de Standaardnederlandse
ij
bluve(n)
'blieve',
pupe
'piep',
twuvel
'twievel',
vuuf/vuve
'vief/vijf' en
wuuf
'wief'. In zwoer door 't Ziews gekleurd Nederlands kin dao 'n
ui
optrejje (
vuif
wuif
).
23
De
uu
op dees plaotse (e geval vaan runding) heet 't Ziews gemein mèt 't
Wes-Vlaams
(en oonder mier 't
Wes-Veluws
).
Lang vocaole
bewirk
brón bewèrke
In èrfwäörd kump de Nederlandse
aa
gemeinelek geslotener trök: /ɛ:/. Deze klaank weurt gesjreve es
ae
maeke(n)
'make'. Heer kump ouch veur es realisatie vaan de aw
veur 'n r, meh weurt daan es
gesjreve:
wèrke
['ʋɛ:r
kə]. In Ziews-Vlaandere kump dees bezunder realisatie vaan de
aa
neet veur (zuug direk oonder). Op gans Zuid-Beveland boete de stad Goes weurt de
ae
wijer geslote, tot [e:] of [ɪ:]:
mîke(n)
. In sommege dörper in de gemeinte Borsele weurt de klaank nog verkort:
mikke
. Veur 'n
sleet ziech de
aa
, neet; zuug oonder.
24
De
ao
is ofwel de gerunde ofwel de oongerunde langen achterklinker: [ɒ:] of [ɑ:]. De realisatie versjèlt per dialek en per fonetische umgeving. 't Is de standaardrealisatie vaan de Algemein Nederlandse
aa
in Ziews-Vlaandere en in de stei Middelburg en Vlissingen. Veur 'n oersprunkeleke
is de aw
ouch 'n
ao
geweure:
draoie(n)
'drejje',
kraoie
'krej'. Dit gelt evels neet veur de
die in plaots vaan 'n
is gekoume:
raeie
'raoje', oet Mnl.
raeden
. Vaandao:
maoie(n)
is 'mejje', meh
maeie
is 'maoj (larf)'. In inkel aander èrfwäörd kump ouch
ao
te stoon boe me
ae
zouw kinne verwachte:
aor
en
aors
'aander' resp. 'aanders' (trouwes neve
ander
, wat ouch good Ziews is).
Ae(r)s
(zuug
oonder
veur de r) besteit ouch, meh beteikent 'aars'. In lienwäörd trejt noets 'n
ae
veur meh altied 'n
ao
alteraosie
plakkaot
Arjaon
'Adriaan' ('ne väöl veurkoumende naom in Zieland). Ouch
vaoder
krijg gein
ae
; dit is e woord oet de standaardtaol (tegeneuver 't inheims
vaer
). Tot slot kriege de wèrkwäörd
gaon
staon
en
slaon
ouch de (sterk gerunde)
ao
-klaank op Goeree (
sjibbolet
Gao je weig of ik slao je weig
), wat evels nörges aanders op de eilen gebäört (dao gewoen
gae(n)
stae(n)
slae(n)
).
24
25
Dao zien twie soorte
ee
s: de sjerplang ee, gesjreve
eê
en de weiklang ee, gesjreve
ee
. De spelling mèt mer eine
circonflex
kump vaan 't blaad
Noe
26
; 'ne variant dee ouch väöl weurt gebruuk is
êê
, wat in 't
Woordenboek
de norm is. Euver 't algemein correspondeert de weiklang ee mèt de Limbörgse
ae
(of
ee
, in 't Mestreechs), en de sjerplang ee mèt de Limbörgse
ieë/ee/ie/iè/eë
of de
ei(ee)
. Veur oetzunderinge op de lèste regel zuug
oonder
. De zachlang
ee
klink oongeveer wie in de standaardtaol, es 'n
ee
mèt eventueel 'ne leechte i-echtege naoslaag [e
], zoetot 't strik gezeen 'nen diftong weurt. De sjerplang
ee
heet, zjus wie in 't Limbörgs, versjèllende realisaties, meh euver 't algemein is 't e haos geslote hoofdeil mèt 'ne relatief geëupende naoslaag, dèks 'ne sjwa (vallenden of centrerenden diftong): [ɪə], in extreem gevalle ouch [iɐ].
27
Soms steit de
eê
op plaotse boe de standaardtaol 'n
ei
heet:
teêle
'teil', 'ummer',
28
zeêke(n)
'pisse' (vgl.
zeiken
).
29
De lang
ie
- in 't
Woordenboek
ie:
gesjreve - nump de plaots vaan de Nederlandse
ie
, en wel in èrfwäörd en in aw lienwäörd. In moderner lienwäörd oet of via 't Standaardnederlands mèt 'n ie is deze klaank hei ouch kort. In de standaardtaol is de
ie
allein veur 'n
laank, in 't Ziews in principe neet. De lèste decennia raak dit versjèl evels in verval. In de
Noe
-spelling weurt 't versjèl neet weergegeve. De lang
ie
kin ouch mèt 'n Standaardnederlandse
ij
euvereinstumme, en wel veur 'ne sjwa:
blie:e
'blij' (bli(j)de
). De lang
ie
kin ouch mèt de Nederlandse
uu
correspondere, es gevolg vaan
oontrunding
. Dit is 't geval in de wäörd
vier
'vuur',
stiere(n)
'sjikke' (~Standaardtaol
sturen
) en
kieken
'kuke'.
30
Zoewie tot 't twie ee-klaanke gief, kint me ouch in beginsel twie oo's, meh heibij ligk de kwestie gecompliceerder, aongezeen neet allein de etymologie, meh ouch de positie vaan de klaank in e woord (conteks) mètspäölt. 't Versjil is basaol dat tösse de sjerplang
oô
en de weiklang
oo
. De ierste geit normaal gesproke op 'n historische twieklaank trök en kump soms euverein mèt de Limbörgse
ou
, daan weer mèt de
oeë
. De realisatie vaan de
oô
versjèlt nao gelaank ze veur 'nen
dentaol
of veur 'n aander lètter steit.
Veur 'nen dentaol is de
oô
bekans euveral 'nen haafope achtervocaol mèt naoslaag, dèks [oə], soms [uɐ] (
doead
). Soms is 't 'ne stijgende klaank,
wò
: dit kump veur in
Achthuizen
(gemeinte
Oostflakkee
),
Colijnsplaat
(gemeinte
Noord-Beveland
) en hei en dao in Ziews-Vlaandere.
Op aander plaotse, wie in
boôm
'boum', geit 't weer aanders. Hiel dèks is dit 'ne lange monoftong, die mier of minder ope kin zien ([ɒ:], [ɔ:]). Dit weurt soms gesjreve es
oa
. Dees realisatie vint me exclusief op Goeree-Overflakkee, Schouwen-Duiveland en Tholen en neve de variant mèt naoslaag (oô) op Noord- en Zuid-Beveland. In Ziews-Vlaandere huurt me allein
oô
. Walcheren is dao divers in. De
oa
kump veur in
Westkapelle
en
Koudekerke
(allebei gemeinte
Veere
). De res vaan 't eiland is verdeild: oostelek vaan de lijn Veere-Middelburg-Vlissingen (die plaotse inbegrepe) kint me allein de
oô
, westelek zeet me daoveur de
oo
, dus de klaank vaan de weiklang
oo
. Daodoor is 't contras tösse de twie oo's in westelek Walchere oondudelek. In
Domburg
Oostkapelle
en
Aagtekerke
(gemeinte Veere) is 't zelfs gans verdwene: umtot dao
alle
oo's veur dentaole in
oô
verandere, zien de twie klaanke allofone vaanein.
31
27
De Nederlandse
oe
, corresponderend mèt de Limbörgse
oo
, is in 't Ziews vaanaajds laank, oetgezunderd 't uterste ooste vaan Goeree-Overflakkee, Sint-Philipsland en oostelek Tholen. Dees verkorting sjrijf me aon Braobantsen invlood touw.
32
De
eu
is ummer laank, wie in 't Nederlands. Door
spontaan palatalisatie
kump ze dèks op plaotse boe de standaardtaol 'n
oo
heet:
beuter
meulen
peugen
. Dit kump in de standaardtaol ouch wel veur (
deugen
kreuken
), meh minder dèks.
20
De
uu
is laank veur 'n
muu:r
), ouch al wie in de standaardtaol. Väöl kump de lang
uu
, neet veur: ze weurt dèks oontrund tot
ie
(zuug bove).
30
Diftonge
bewirk
brón bewèrke
Boete de vallende diftonge
eê
en
oô
, die bove stoon besjreve, heet de Ziewse taol ouch nog e paar echte diftonge.
In 't Ziews is dèks nog versjèl te hure tösse de
au
en de
ou
, die in 't Nederlands 'tzelfde klinke. Beter gezag: e paar èrfwäörd mèt
au
weure gerealiseerd es
aeu
[ɛ:u]:
blaeuw
graeuw
. De
ou
weurt wie in 't Nederlands gerealiseerd ([ɑu]).
33
De
ei
weurt soms get
ai
-echteg oetgesproke (beveurbeeld [æi]). De exakte realisatie versjèlt per streek of plaots. De
ij
, die identiek klink mèt de
ei
, kump allein veur in lienwäörd oet de standaardtaol (in èrfwäörd correspondeert de Nederlandse
ij
mèt 'n Ziewse
ie
). In e paar wäörd steit nog 'n
ei
die trökgeit op de Aajdgermaanse
ai
, op plaotse boe me etymologisch gezeen 'n
eê
zou verwachte. Dit geit um
vleis
34
bleik
35
en, zjus wie in de standaardtaol,
klein
en
eik
. Dees wäörd huurt me ouch in sommege
Hollandse
dialekte.
De
ui
kump ouch wieneg veur: gemeinelek steit in 't Ziews 'n
uu
op de plaots boe in de standaardtaol 'n
ui
steit. Wäörd boe de
ui
wel veurkump zien
fluit
en
stuitje
'tiedsje'. (
Stuutje
besteit ouch; dit beteikent evels 'stutske'.)
36
Consonantisme
bewirk
brón bewèrke
De
besteit neet in 't Ziews; oetzundering zien de dialekte vaan Goeree-Overflakkee. Zelfs dao evels kinne de dialekte vaan de op Braobant geriechde dörper (Achthuizen, Ooltgensplaat en de katholieke gemeinsjap vaan Oude Tonge) de h neet. Zieland maak deil oet vaan e gans groet gebeed in 't zuidweste vaan 't Nederlands taolgebeed boe de h neet weurt gerealiseerd. De h kin wel weure gehuurd in lienwäörd. In 't Woordenboek en 't blaad Noe weurt op de plaots vaan de h 'nen
apostrof
gezat, veur de leesbaarheid (um beveurbeeld
ouwe
'awwe' en
'ouwe
'hawwe', die geliek klinke, oeterin te kinne).
37
De
weurt zwakker oetgesproke es in de standaardtaol. Toch is dit gein
weike g
wie in 't Braobants of Limbörgs; 't is ieder 'ne klaank dee in de riechting vaan de h geit. De perceis realisatie versjèlt per plaots of zelfs per spreker (
idiolek
): soms is 't nog 'n dudeleke g, soms 'n zuver h. Dit verhaol geit neet op veur Goeree-Overflakkee: 'n zwakke g zouw dao verwarring sjöppe mèt de 'echte' h (die dao gewoen besteit). In dialektekste weurt de
dèks es gespèld; zoewel 't Woordenboek es 't blaad Noe doen dat evels neet.
37
D'n oetgaank
en
weurt gans mèt
oetgesproke, meh neet euveral boe ze in de Nederlandse sjrieftaol steit. In 't groetste deil vaan 't taolgebeed is de situatie zoe: in 't miervoud vaan substantieve huurt me de
wel, in wèrkwäördsvörm neet, oetgezunderd de speciaolen infinitief (zuug oonder bij grammair). In 't ooste vaan Zuid-Beveland weurt de
in alle gevalle oetgesproke; bovedeen is de
dao, wie in 't Nedersaksisch, syllabedragend (
zittn
veur
zitte(n)
werkng
veur
werke(n)
). De
weurt gaaroet neet oetgesproke in 't ooste vaan Goeree-Overflakkee, sinds d'n twintegsten iew in 't ooste vaan Tholen (allebei oonder invlood vaan 't Braobants) en in de stei Middelburg en Vlissingen (oonder invlood vaan 't Hollands).
38
De
weurt euveral gerold, meh neet in Vlissingen. Dao heet me, wie in wel mier stadsdialekte, 'n Franse brouw-r. De r vèlt evels oet veur 'n s, entans in de mieste wäörd:
kaese
'boezjie',
kes
'keers',
gos
'graas' (oet
gors
). Dit is (weer) neet 't geval op Goeree-Overflakkee, boe die
euveral steit. In de stadsdialekte vaan Middelburg, Vlissingen,
Goes
en
Zierikzee
(gemeinte Schouwen-Duiveland) gebäört dit neet mie (of in eder geval neet altied mie), oonder invlood vaan de standaardtaol.
39
In 'n inkel geval blijf de r (ouch boete de besjreve plaotse) stoon veur 'n s: wienie de s miervoud- of genitiefoetgaank is en in 't woord
aors
'aanders'.
Grammair
bewirk
brón bewèrke
De Ziewse grammair vèlt op door 'n aontal typerende archaïsmes.
40
Substantieve
bewirk
brón bewèrke
Juun
- inkelvoud en miervoud - weurt dèks es e typisch Ziews woord gezeen.
In tegestèlling tot de (Noord-)Nederlandse spreektaol kint 't Ziews nog drei woordgeslachte, die grammaticaol gemarkeerd zien. 't Versjèl is evels vager es in 't Braobants of Limbörgs. De geslachte koume laank neet altied euverein mèt wat 't verzörg Algemein Nederlands veursjrijf.
Vrouweleke wäörd zien euver 't algemein te herkinne aon d'n oetgaank
-e
, die in de standaardtaol (boete archaïsche registers wie de
Staotebiebel
) is verdwene:
brugge
(of
'eule
) 'brögk',
egge
'eeg',
katte
'kat',
pupe
'piep',
vraeke
'vraak'. Dao zien oetzunderinge. Manneleke wäörd op
-e
wieze ummer manneleke wezes aon (
'aene
'haon'); 'n oonzijeg woord op
-e
is beveurbeeld
'arte
'hart'. D'n oetgaank
-in
veur vrouweleke persoene weurt
-inne
vriendinne
). Aander vrouweleke oetgeng zien
-ieng(e)/-ege
(= '-ing', wie in
verkerienge/verkerege
) en
-'eid
(e woord wie
schoôn'eid
weurt zoonder
-e
toch es vrouwelek aongeveuld). De
-e
is verdwene in de stadsdialekte en op oostelek Flakkee en Oostelek Tholen.
41
Es manneleke wäörd beginne mèt 'n
(op Goeree-Overflakkee),
of vocaal, daan weurt 't bepaold lidwoord
d'n
Noe
sjrijf
den
veur),
42
wie dat ouch in sommege Limbörgse dialekte gebäört (ouch Mestreechs, mèt 't versjèl tot 't dao neet veur de b gelt). Bij vrouweleke wäörd die mèt 'ne vocaol beginne weurt 't lidwoord
d'
elisie
). Zoe kint me
d'n boer
, meh
de boerinne
d'n diek
meh
de dulve
('de sloot'),
d'n trekker
meh
de touwe
d'n 'aene
meh
d' opoe
'de bomma'.
43
't Bepaold lidwoord veur oonzijeg is ummer
't
. Versjèl weurt bij 't oonbepaold lidwoord neet gemaak, dat is ummer
'n
. 't Blaad
Noe
sjrijf dit consequent es
een
42
Miervoude
weure miestal gevörmp op
-en
, bij de klas vaan wäörd op
-e
is d'n oetgaank
-n
katte - katten
). (In e paar plaotse sprik me de
-n
neet oet, zuug nog
bove
.) De mieste wäörd die in 't Standaardnederlands
-s
kriege, höbbe dat in 't Ziews ouch. Wäörd op
-el
-em
-en
en
-aer
kriege gemeinelek
-s
artikels
appels
leraers
), dewijl in 't Standaardnederlands dèks allebei meugelek is en soms dudelek de veurkäör veur
-en
besteit. Wäörd die in de standaardtaol
-eren
kriege, höbbe in 't Ziews
-ers
eiers
'oenders
'hinne, hoonder',
kinders
). Oonregelmaoteg zien oonder mie
paerd - paeren
('pee.rd - peerd'),
zeune - zeuns
('zoon - zäöns') en
juun
('un' en 'unne').
44
Kind
kin neve
kinders
ouch
guus
es miervoud kriege; dèks beteikent dat daan 'iemes zien kinder', 'de kinder oet ei gezin'.
45
Verkleinwäörd
weure praktisch gevörmp wie in de standaardtaol, dus op
-je
en
-tje
Adjectieve
bewirk
brón bewèrke
't Bove besproke versjijnsel bij manneleke wäörd strèk ziech oet tot bij de
adjectieve
, die d'n oetgaank
-en
kriege es 't woord wat volg mèt
, (
) of klinker begint. N.B. es veur 't adjectief nog e bepaold lidwoord steit, pas dit lèste ziech aon aon de ierste lètter vaan dat adjectief (de lètter boe 't substantief later mèt begint is daan neet mie belaankriek). Vaandao
d'n dikken boer
de rieken dominee
d'n ievalligen aevend
'de kawwen aovend'.
Veurnaomwäörd
bewirk
brón bewèrke
Ouch veurnaomwäörd
deze
en
die
weure soms
dezen
en
dien
veur manneleke wäörd, volges perceis dezelfde regele wie bove.
Betrèkkeleke veurnaomwäörd weure dèks oetgebreid tot
die(n)-a
dat-a
. Dat lèste elemint kin weure verweug wie e werkwoord; zuug
heioonder
Aonwiezende veurnaomwäörd die zelfstandeg weure gebruuk, breie ziech oet tot
d'n dezen, de deze, ditte
en
d'n dieën, de dieë, datte
, zjus wie in väöl Zuid-Nederlandse dialekte. De manneleke vörm mèt twie kier
-n
weure hei ummer gebruuk.
Persoeneleke veurnaomwäörd valle veural op in 't miervoud:
veer
is
ons
of
wulder
(Tholen, Ziews-Vlaandere),
geer
is
julder
zij
is
'ulder
Geer
of
besteit neet, in d'n twiede persoen inkelvoud is 't ummer
jie
en
joe
Reflexieve
weure gevörmp wie in väöl aander westeleke dialekte.
Zi(e)ch
besteit neet en de reflexieve indege op
eige
m'n eige
j'n eige
z'n eige
etc.
Werkwäörd
bewirk
brón bewèrke
De mieste Ziewse dialekte kinne twie
infinitieve
: eine op
-e
, eine op
-en
. Dit heet 't gemein mèt 't Fries, 't Stadsfries en 't Wesfries. D'n infinitief op
-en
weurt gebruuk nao
te
en bij zelfstendeg gebruuk (
Fietse
is gaef a je d'r zunne bie eit
). Dit gelt ouch veur korte werkwäörd:
gae(n)
stae(n)
zieë(n)
. Neet alle dialekte doen dao-in mèt. De börgerdialekte vaan Middelburg en Vlissingen, de dialekte vaan oostelek Tholen en die vaan oostelek Flakkee kinne de
-n
nao de sjwa neet; bijgevolg indeg dao d'n infinitief ummer op
-e
. Alle infinitieve op
-en
kump veur op oostelek Zuid-Beveland en wijer in Ziews-Vlaandere (in 't Wes-Vlaams is 't systeem mèt twie infinitieve jummers ouch oonbekind).
41
De ierste persoen inkelvoud krijg in d'n tegewoordegen tied dèks 'n
-e
Ik maeke wè da'k wegkomme, as d'n boer mien ziet
'Iech zörg wel tot iech eweg bin es de boer miech zuut'. Ouch de twiede persoen kin soms 'n
-e
, kriege;
-t
is evels frequinter. Die
-t
bij de twiede en derde persoen inkelvoud vèlt trouwes dèkser wel oet es neet: ze versjijnt allein veur 'n spreekpauze (beveurbeeld 't ind vaan 'ne zin) en es 't volgend woord mèt 'ne vocaal begint. Zoe is 't:
Je kom maer a-je d'r lust an eit
('De kums mer este zin drin höbs'),
M'n vaer ei nog nie van z'n eige 'ore laete
('M'ne pa heet nog neet vaan ziech laote hure'), meh
Die lampe bluuf
'ier in de kaemer zòlank a ze 't nog doet
('Die lamp blijf hei in de kamer zoelaank es ze nog wèrk). 't Ziews kint 'n einheidsmiervoud op
-e
, d.w.z. tot de ierste, twiede en derde persoen miervoud allemaol op
-e
indege. De gebeje boe d'n infinitief ummer op
-en
oetgeit (zuug bove) höbbe 'n einheidsmiervoud op
-en
Väöl werkwäörd zien in 't Ziews sterk dewijl ze dat in de standaardtaol neet zien:
jaege(n) - joeg - (g)ejoge(n)
vege(n) - voog - (g)evoge(n)
. 't Umgekierde kump ouch veur:
bidde(n) - bidde(de) - gebid
'beie - beide - gebeid' (standaardtaol
bad, gebeden
). De lange vörm mèt
-ede
bij stamme op
-d
kump bij awwer sprekers op Walcheren nog veur.
46
't
Voltoejd deilwoord
begint mèt
ge-
(Flakkee, Tholen en Sint-Philipsland, Walcheren, Ziews-Vlaandere) of
e-
(Goeree, Schouwen-Duiveland, Noord- en Zuid-Beveland en Westkapelle op Walcheren; Noord-Beveland kint ze allebei) en geit oet op
-e
, hei en dao
-en
(in de plaotse die ouch d'n infinitief en 't einheidsmiervoud op
-en
höbbe).
41
Morfosyntaxis
bewirk
brón bewèrke
't Ziews deit aon
veugwoordverveuging
, e wereldwied zeldzaam meh in Nederlandse dialekte algemein versjijnsel. In 't Ziews weure de veugwäörd verboge es 't woord wat volg in 't miervoud steit; ze indege daan op 'n
-n
't Kindje is gesturve, vòdat 't gedoopt is
, meh
't Kindje is gesturve, voda
ze 't dope konden
. Betrèkkeleke veurnaomwäörd weure ouch wel verveug, dan weure ze oetgebreid mèt 't partikel
De man, dien-a je gistere 'ier gezieën ei, è ze vandaeg doôd gevonde.
In 't miervoud:
De man, die-a
julder gistere gezieën è, ...
47
Syntaxis
bewirk
brón bewèrke
In 't Ziews euverweeg de greun volgorde; dat beteikent tot in bijzinne 't gezègke indeg mèt de persoensvörm. Zoe is 't gewoen veur te zègke:
Je weête toch dat 'n nie 'arder
loôpe kan
'De wèts toch tot heer neet helder kin loupe'.
De
dóbbel oontkinning
, allewijl veural nog in Oos- en Wes-Vlaandere bekind, kump in westelek Walchere nog veur bij awwere, in 't bezunder in 't spreekwoord
Wat niet-en weêt, dat niet-en deert
48
Vocabulair
bewirk
brón bewèrke
't Ziews heet 'n eige vocabulair, wat de lèste tientalle jaore wel vervlaak: wie dat miestal bij dialekte gebäört, raak de woordesjat es ierste beïnvlood door de standaardtaol, veur grammair en laank veur de oetspraok. In geïsoleerde plaotse wie Westkapelle, die altied al e dialek mèt 'n aofwiekend vocabulair hadde, weite ziech de karakteristieke wäörd en oetdrökkinge beter te hawwe es daoboete.
49
Typisch Ziewse wäörd
50
- me moot natuurlek demèt rekene tot die wäörd es regel ouch örges aanders veurkoume, dèks in Hollandse en/of Vlaamse dialekte - zien oonder mie
baemesse
'herfs',
binst
'binne', 'dewijl',
guus
'kinder' (zuug
bove
),
puut
'kwakker',
touter
'sjogkel' (awwewèts)
51
en
vuulte
'oonkroed'.
52
E paar jaor trök heel me 'n verkezing vaan 't sjoenste Ziews woord, winner woort
platte zeuge
'verkesbeurstel'; ouch
gosternokke
'nondezjouw' waor populair.
53
54
't Ziews kint ouch e relatief groet aontal lienwäörd oet 't
Frans
en/of
Picardisch
, al ligk dit aontal neet zoe hoeg wie in 't
Mestreechs
of
Wes-Vlaams
. Sommege wäörd, wie
aveseren
, koume eigelek door gans 't land veur, aander wäörd, wie
passeviet
'(reur)zei' (neve èrfwaord
zeêle
, wat in boerejargon neet 'tzelfde typ hoof te zien),
frinze
'erebeis' (veural op Walcheren) en
pimpampoentje
slivvenierebieske
' (oet
papillon
) zien mie typisch veur de regio ('t lèste woord is wel alum bekind in Vlaandere).
55
Dao zien ouch wäörd die zoewel in 't Standaardnederlands es in 't Ziews bestoon, meh in bei taolvariante 'n aander beteikenis of geveulsweerde höbbe.
Pisse(n)
is, wie in 't Mestreechs, in 't Ziews gei plat wäörd;
zeêke(n)
is dat allein es 't euver lui geit (bij bieste is 't normaal). 'n
Beêste
is zeker e 'bies (dier)' in 't algemein, meh in 't bezunder meint me dao keuj mèt (
koeie, koeë
veur 'kooj' evels e gewoen woord).
Angenaem
beleid
en
oprieze(n)
'opstoon', die in de standaardtaol formeel zien, weure in 't Ziews algemein gebruuk.
Bescheid
is neet 'amtelek stök', meh de kuns veur oondersjeid te zien:
'k Zieë 'ier gin bescheid vò oôgen eej!
Keutele(n)
is neet 'kakke' meh 'roondsaajele',
opzien
beteikent 'veuroetziech' en
ordinair
beteikent nog ummer 'gewoen'.
56
Sprekers en vitaliteit
bewirk
brón bewèrke
In de jaore negeteg is oonderzeuk gedoon nao 't aontal sprekers vaan 't Ziews. Op dat memint spraok zeker 60% vaan de bevolking nog Ziews; vaan de res had zeker de helf deil wel actief of passief kinnes. In de stei laog dat percentaasj väöl lieger, in geïsoleerde, dunbevolkde gebeje belaankriek hoeger. De bèste scores haolde
Bruinisse
(gemeinte
Schouwen-Duiveland
),
Arnemuiden
(gemeinte
Middelburg
) en plaotse in de gemeinte
Sluis
, in 't bezunder
Breskens
Hoofdplaat
en
Schoondijke
. Roond 1995 praotde dao zelfs mie es 90% vaan de joongere Ziews.
Dao zien evels teikene tot de kinnes vaan 't dialek oonder joongere sinds deen tied sterk is verminderd; awwers trèkke hun kinder väöl mier op in de standaardtaol.
57
Recinte ciefers zien dao neet vaan veurhan. 't Aontal sprekers vaan 't Ziews, dialekte in westelek Ziews-Vlaandere mètgerekend en rekening hawwend mèt emigrante die 't nog spreke, ligk daomèt tege of roond de 250.000.
Cultivatie
bewirk
brón bewèrke
Literatuur
bewirk
brón bewèrke
Al veur d'n oorlog woorte door eine Pier Boudens gediechter in 't Ziews gesjreve. Nao d'n oorlog is die traditie door sommege wijergezat, meh ech väöl literatuur is neet versjene. 't Blaad
Noe
beit evels e platform veur dialeksjrievers.
58
Jan Zwemer, ouch actief bij
Noe
, brach ins e beukske mèt spreukskes in 't Ziews.
59
Endrik (
pseudoniem
veur Henk Blom) sjreef colums veur 'n plaotseleke gezèt op Schouwen.
60
Versjèllende
biebelbeuk
zien ouch in 't Ziews vertaold, dao-oonder de
Psalme
61
Job
62
en 't
Hoegleed
63
Dit gebäörde door losse initiatieve, die oonaofhenkelek vaanein bij versjèllende oetgevers versjene.
Op 'ne
roman
in 't Ziews is 't nog wachte, meh de debuutroman
Dorsvloer vol confetti
vaan
Franca Treur
bevat hiel väöl Ziewse wäörd.
Muziek
bewirk
brón bewèrke
Dao is 'n aontal artiste wat in 't Ziews zingk. Oonder de bekindste zien de 'troubadours' Engel Reinhoud
64
en Peter Dieleman
65
en de rockband Surrender,
66
dee muziek maak nao 't veurbeeld vaan
Normaal
Film
bewirk
brón bewèrke
De film
Wilde Mossels
oet 2000 oonder regie vaan
Erik de Bruyn
späölt in Zieland en heet väöl Ziewse dialoog.
67
68
Literatuur euver 't Ziews
bewirk
brón bewèrke
'n Selectief lies vaan literatuur euver 't Ziews
E.J. Broecke-De Man,
Dialect in West-Zeeuwsch-Vlaanderen
. Groede, 1978
id. (mèt M. Dieleman),
Dialect in het Land van Axel
. Terneuzen, 1981
id. (mèt J.L. Eggermont),
Dialecten in Oost-Zeeuwsch-Vlaanderen
. Kloosterzande, 1982
id. (mèt L. Eikenhout),
Dialect op Noord-Beveland
. Kruiningen, 1984
id. (mèt J.A. van Gilst),
Dialect op Zuid-Beveland
. Kruiningen, 1985
id. (mèt A.A. Krijger-Goedegebuure),
Dialect op Tholen en St.-Philipsland
. Kruiningen, 1986
id. (mèt A. Franke),
Dialect op Walcheren
. Kruiningen, 1987.
id. (mèt D.K. Soldaat-Poortvliet en P. Heerschap),
Dialect op Goeree-Overflakkee
. Ouddorp, 1988
Dr. F. Debrabandere,
Zeeuws etymologisch woordenboek. De herkomst van de Zeeuwse woorden.
Amsterdam/Antwerpe, 2007
L. van Driel,
Taal in stad en land: Zeeuws
. Den Haag, 2004
Dr. Ha.C.M. Ghijsen (red.),
Woordenboek der Zeeuwse dialecten
. Krabbendijke, 1964,
10
1998
K. Fraanje e.a. (redd.),
Supplement Woordenboek der Zeeuwse dialecten
. Krabbendijke, 1993.
Vootnote
bewirk
brón bewèrke
Jacob van Maerlant,
Sinte Fransiscus Leven
: proloog.
De Zeêuwse taelsite - Over Zeeuws
Johan Winkler, Dialecticon: Tinte
Daan c.s., 1967
Van Ginneken:
. Allewel tot Van Ginneken 't Ziews tot 't Hollands rekent, oondersjeit heer wel 'n Ziewse dialekgróp; Oostvoorne e.u. huurt dao neet bij.
Hoppenbrouwers (2001):
Ha.C.M. Ghijsen (red.),
Woordenboek der Zeeuwse Dialecten
, Krabbendijke, 1964,
10
1998
Woordenboek der Zeeuwse dialecten
: veurwoord
. Opmerking: de lètters
zea
koume vaan de minder gebrukeleke spelling
ea
veur de vallenden diftong
eê
Zeaws
. Zuug ouch oonder
Klaanklier
Ganse paragraaf gebaseerd op Van Driel (2004): pp. 35-55 en Ghijsen (1964): pp. vii-x.
Ghijsen (1964): p. vii
Ghijsen (1964): p. 221
Van Driel (2004): p. 41
Ghijsen (1964): kaart V
Ghijsen (1964): kaart XI
Van Driel (2004): pp. 39-41
Ghijsen (1964): p. 583
Van Driel (2004): pp. 41-2
Gijsen (1964): kaart XIV
Ghijsen (1964): kaart I
Van Driel (2004): p. 33
Van Driel(2004): pp. 37-9
Ghijsen (1964): p. 969
Ghijsen (1964): p. 1170
Ghijsen (1964): kaart VIII
Van Ghijsen: kaarte IX en X
Van Ghijsen: kaart XII
Ghijsen (1964): kaart III
Ghijsen (1964): p. 1076
Ghijsen (1964): pp. 105-6
Van Driel (2004): p. 102
Ghijsen (1964): p. ix
Ghijsen (1964): pp. ix-x
Ghijsen (1964): kaart XV
Ganse paragraaf gebaseerd op Van Driel (2004): pp.56-83
Ghijsen (1964): p. x
De Zeêuwse taelsite - Schriefwieze
Ghijsen (1964): pp. 158-9
Ghijsen (1964): p. 389
Ghijsen (1964): p. 299
Van Driel (2004): pp. 70-1
Van Driel: pp. 80-3
Van Ghijsen (1964): p. 221
Van driel (2004): p. 20
Van Driel (2004): pp. 84-102
Ghijsen (1964): p. 990
Van Driel (2004): pp. 73-4
Vlissingen.nl - Platte zeuge mooiste Zeeuwse woord
Blog-bijdraog dao-euver op Druimentaere.nl
(in 't Limbörgs)
Van Driel (2004): pp. 103-6
Van Driel (2004): pp. 94-7
Zuug heiveur versjèllende bijdraoge vaan 't blaad
Nehalennia
't Blaad
Noe
Jan Zwemer,
De Sprookjes van Moedertje Jans en de Faobels van Jodocus.
Vlissingen, 1992
Endrik,
Schouwse stikjes. Korte verhalen geschreven in dialect.
Zierikzee, s.d.
Wim Joosse (conv.),
Psalmen in het Zeeuws.
Haarlem/Biervliet, 2000
Quidam (conv.),
Erme Job
. Heinkenszand, 2006
Stichting 't Kerkje van Ellesdiek (convv.),
Waèr a 't arte vol van is... Salomo z'n moôiste lied.
Goes, 2008
Streektaalzang.nl - Engel Reinhoudt
Streektaalzang.nl - Peter Dieleman
Streektaalzang.nl - Surrender
Wilde Mossels
op IMDb
YouTube - Trailer
Wilde Mossels
Extern links
bewirk
brón bewèrke
Commons
In de categorie
Zeelandic
van Wikimedia Commons zeen media gerelateerd aan dit óngerwerp te vènje
Wikipedia op 't Ziews
De Ziewse taolsite
Website vaan de Ziewse Dialekvereineging
Nederlands
Historie
Audnederfrankisch
Middelnederlands
Vreugnuujnederlands
Frankisering van de Noordziekös
Braobentse expansie
Hollese expansie
Afrikaans
Taalsjtried in 't Belsj
Kènmerke
Grammair
Klanklier
Vocabulair
Sjpelling
Dialekte
Holles
Zuud-Holles
Utrechs
Wesfries
Sjtadsfries
en verwante) ·
Ziews
Wes-Vlaoms
Oes-Vlaoms
Braobents
Kleverlands
dèks mitgeraekendj:
Limburgs
Nedersaksisch
Nationaal, regionaal en etnische variante
Nederlands in Nederlandj
Belsj-Nederlands
Surinaams-Nederlands
Antilliaans-Nederlands
Fries-Nederlands
Saksisch-Nederlands
Limburgs-Nederlands
Poldernederlands
Verkavelingsvlaoms
Indisch-Nederlands
Petjoh
Javindo
) ·
Juuds-Nederlands
Marokkaans-Nederlands
Sjtraottaal
Media en infrasjtructuur
Nederlandse literatuur
dichters
sjrievers
) ·
Taalunie
Woordenlijst Nederlandse Taal
('Greun beukske') ·
Woordenboek der Nederlandsche Taal
Algemene Nederlandse Spraakkunst
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "
Categorieë
Gesjreve in 't Mestreechs
Ziews
Nederlands
Tale in Nederlandj
Tale in Zielandj
Tale in Zuud-Hollandj
Ziews
Voog köpke toe