Làm đèn lồng

Synopsis

Tổng quan

Đèn lồng, một loại hình thủ công mỹ nghệ độc đáo trong văn hóa truyền thống Trung Quốc, kết hợp giữa tính thực dụng, nghệ thuật và ý nghĩa tượng trưng, không chỉ là công cụ chiếu sáng mà còn là biểu tượng văn hóa không thể thiếu trong lễ hội, nghi thức và đời sống thường nhật. Nó kết hợp nhiều loại vật liệu như tre gỗ, giấy, lụa, kim loại..., đồng thời hòa quyện hội họa, cắt giấy...

Tổng quan

Đèn lồng, một loại hình thủ công mỹ nghệ độc đáo trong văn hóa truyền thống Trung Quốc, kết hợp giữa tính thực dụng, nghệ thuật và ý nghĩa biểu tượng, không chỉ là công cụ chiếu sáng mà còn là biểu tượng văn hóa không thể thiếu trong lễ hội, nghi thức và đời sống thường nhật. Nó kết hợp nhiều loại vật liệu như tre gỗ, giấy, lụa, kim loại, kết hợp các hình thức nghệ thuật như hội họa, cắt giấy, thư pháp, trải qua hàng nghìn năm biến đổi, đã hình thành nên những hình thái và trường phái phong phú đa dạng. Từ những chiếc đèn cung đình xa hoa đến những chiếc đèn giấy đơn giản dân gian, từ chợ đèn rực rỡ trong Tết Nguyên Tiêu đến điểm xuyết tao nhã trong sân vườn hàng ngày, kỹ thuật chế tác đèn lồng chứa đựng thẩm mỹ, trí tuệ thủ công và những ước nguyện tốt đẹp của người Trung Quốc.

Lịch sử

Nguồn gốc của đèn lồng có thể truy ngược về thời Tây Hán. Ban đầu được gọi là "đăng" hoặc "đặng", chủ yếu dùng để chiếu sáng. Theo ghi chép trong các cổ thư như "Sử Ký", vào thời Hán Vũ Đế, hoạt động tế thần "Thái Nhất" vào ngày rằm tháng Giêng âm lịch kéo dài thâu đêm, đèn lửa không tắt, điều này có thể coi là hình thái sơ khai của tục treo đèn trong Tết Nguyên Tiêu. Thời Đông Hán, Phật giáo truyền vào, Hán Minh Đế để hoằng dương Phật pháp, đã ra lệnh vào ngày rằm tháng Giêng phải "đốt đèn biểu Phật" tại cung đình và chùa chiền, thúc đẩy sự phổ biến của đèn lồng trong lễ hội dân gian.

Thời kỳ Tùy Đường, phong khí treo đèn trong Tết Nguyên Tiêu cực thịnh, kỹ thuật chế tác đèn lồng phát triển nhanh chóng, xuất hiện những chợ đèn quy mô hoành tráng. Thời Tống là thời kỳ hoàng kim của sự phát triển đèn lồng, không chỉ chất liệu đa dạng hơn (như la bạc, da dê, lưu ly), hình dáng cũng ngày càng tinh xảo, và xuất hiện các văn hiến chuyên ghi chép về các loại đèn và chợ đèn, như "Vô Cốt Đăng", "Du Đăng" được ghi trong "Võ Lâm Cựu Sự". Từ thời Minh Thanh trở đi, chủng loại và công nghệ đèn lồng dần ổn định và trưởng thành, kết hợp với văn hóa địa phương, hình thành nên các trường phái địa phương mang đặc sắc riêng, như Đèn Cung đình Bắc Kinh, Đèn Lụa Tô Châu, Đèn Màu Phật Sơn, v.v. Kỹ thuật chế tác cũng được truyền đời qua hình thức gia tộc hoặc thầy trò.

Đặc điểm chính

Đặc điểm chế tác đèn lồng Trung Quốc chủ yếu thể hiện ở sự đa dạng về kết cấu, chất liệu, trang trí và công nghệ.

Kết cấu: Đèn lồng truyền thống thường gồm ba phần: khung xương, thân đèn và nguồn sáng. Khung xương chủ yếu dùng nan tre, thanh gỗ hoặc dây kim loại buộc tạo hình, cấu thành hình dáng cơ bản của đèn lồng (như hình tròn, vuông, trụ tròn, đa giác hay thậm chí hình dáng mô phỏng sinh vật). Thân đèn là vật liệu phủ lên khung xương. Nguồn sáng truyền thống là nến hoặc đèn dầu, hiện đại thì thường dùng đèn LED hoặc các nguồn sáng điện khác để đảm bảo an toàn.

Chất liệu và Trang trí: Vật liệu phủ từ da thú, lụa thời kỳ đầu, đến giấy Tuyên, gấm vóc, thủy tinh được sử dụng phổ biến sau này. Thủ pháp trang trí vô cùng phong phú, bao gồm vẽ tay phong cảnh, hoa điểu, nhân vật, dán hoa văn cắt giấy, đề thư thơ từ câu chúc, cũng như khảm ngọc trai, tua rua, v.v.

Trường phái công nghệ: Kỹ thuật đèn lồng ở các vùng khác nhau mang đặc sắc riêng. Ví dụ, Đèn Cung đình Bắc Kinh nổi tiếng với khung xương gỗ đỏ chạm khắc tinh xảo và hội họa cung đình; Đèn Lụa Tô Châu thì dùng lụa làm mặt, vẽ hoa điểu theo lối công bút, phong cách thanh nhã; Đèn Màu Phật Sơn Quảng Đông màu sắc rực rỡ, tráng lệ xa hoa, giỏi chế tác các tổ hợp đèn màu lớn.

Ý nghĩa văn hóa

Đèn lồng mang ý nghĩa sâu xa trong văn hóa Trung Quốc. Thân đèn màu đỏ và ánh sáng ấm áp tượng trưng cho đoàn viên, vui vẻ, quang minh và hy vọng, là vật cát tường để xua đuổi tà khí, tránh điều xấu. Trong Tết Nguyên Tiêu - ngày lễ truyền thống quan trọng nhất, "thưởng hoa đăng" là phong tục cốt lõi, mang ý nghĩa cầu mong một năm mới sáng sủa thuận lợi. Treo đèn lồng trong Tết Trung Thu thì gửi gắm nguyện vọng tốt đẹp về gia đình đoàn tụ.

Đèn lồng cũng là một bức tranh thu nhỏ của đời sống xã hội dân gian Trung Quốc. Trước đây, những dịp và thân phận khác nhau sử dụng những loại đèn lồng khác nhau, như đèn cổng quan phủ, đèn biển hiệu cửa hàng, đèn trang nhã trong thư trai của văn nhân, v.v. Nó còn là một phương tiện giao lưu văn hóa quan trọng, theo bước di cư của người Hoa lan tỏa khắp thế giới, trở thành biểu tượng rõ nét của văn hóa Trung Hoa. Ngày nay, kỹ thuật chế tác đèn lồng truyền thống đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia Trung Quốc, như "Đèn Màu Bắc Kinh", "Đèn Màu Phật Sơn", "Đèn Màu Giáp Thạch", v.v. Công tác bảo vệ và truyền thừa đang được tiến hành liên tục, để môn nghệ thuật cổ xưa này tiếp tục tỏa sáng trong xã hội hiện đại.

Tài liệu tham khảo

1. Trang web Di sản văn hóa phi vật thể Trung Quốc · Bảo tàng số Di sản văn hóa phi vật thể Trung Quốc - Trang giới thiệu Đèn Màu Bắc Kinh
   http://www.ihchina.cn/project_details/14418
2. Trung tâm Bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể tỉnh Quảng Đông - Giới thiệu dự án Đèn Màu Phật Sơn
   https://www.gdsqyg.com/fy/fsdc/
3. Trang web Di sản văn hóa phi vật thể tỉnh Chiết Giang - Đặc điểm kỹ thuật và lịch sử của Đèn Màu Giáp Thạch
   http://www.zjfeiyi.cn/xiangmu/detail/1-295.html