Tết Đoan Ngọ

Synopsis

Tết Đoan Ngọ là một trong bốn ngày lễ truyền thống lớn của Trung Quốc, được tổ chức vào ngày 5 tháng 5 âm lịch hàng năm, còn được gọi là Tết Đoan Dương, Tết Thuyền Rồng, Tết Trùng Ngọ, Tết Thiên Trung, v.v. Tết Đoan Ngọ bắt nguồn từ tục thờ cúng tô-tem rồng của người Bách Việt cổ đại, sau này được gắn thêm ý nghĩa văn hóa sâu sắc để tưởng nhớ nhà thơ yêu nước Khuất Nguyên. Vào ngày này, người dân có các phong tục truyền thống như đua thuyền rồng, ăn bánh chưng, treo ngải cứu, đeo túi thơm, v.v. Năm 2009, Tết Đoan Ngọ đã được UNESCO đưa vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể Đại diện của Nhân loại.

Nguồn gốc lịch sử của Tết Đoan Ngọ

Tết Đoan Ngọ, còn gọi là Tết Đoan Dương, Tết Thuyền Rồng, Tết Trùng Ngọ, Tết Thiên Trung, là một trong những ngày lễ truyền thống quan trọng của dân tộc Trung Hoa, được ấn định vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hàng năm. Về nguồn gốc của Tết Đoan Ngọ, giới học thuật có nhiều thuyết khác nhau, trong đó thuyết có ảnh hưởng nhất là để tưởng nhớ Khuất Nguyên, nhà thơ yêu nước nước Sở thời Chiến Quốc.

Khuất Nguyên (khoảng năm 340 TCN – 278 TCN), tên thật là Bình, tự là Nguyên, là nhà thơ, chính trị gia nổi tiếng của nước Sở. Ông chủ trương trọng dụng người hiền tài, tu sửa pháp luật, liên minh với Tề để chống Tần, vì vậy bị phe quý tộc bài xích và gièm pha hãm hại. Năm 278 TCN, tướng nước Tần là Bạch Khởi đánh chiếm kinh đô Dĩnh của nước Sở, Khuất Nguyên đau buồn phẫn uất, vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch đã gieo mình xuống sông Mịch La tuẫn tiết.

Theo ghi chép trong "Sử ký - Khuất Nguyên Giả Sinh liệt truyện", sau khi Khuất Nguyên trầm mình, người dân địa phương nghe tin liền chèo thuyền ra sông để vớt thi thể ông, đây là một trong những nguồn gốc của tục đua thuyền rồng. Để ngăn cá tôm ăn thân thể Khuất Nguyên, người dân đã bỏ gạo xuống sông, sau này dần dần phát triển thành bánh chưng gói bằng lá tre. Vì vậy, tục đua thuyền rồng và ăn bánh chưng trong Tết Đoan Ngọ đều là để tưởng nhớ vị nhà thơ yêu nước vĩ đại này.

Phong tục truyền thống Tết Đoan Ngọ

Đua thuyền rồng

Đua thuyền rồng là một trong những hoạt động dân gian mang tính đại diện nhất của Tết Đoan Ngọ. Thuyền rồng thường có thân bằng gỗ, đầu thuyền chạm khắc hình đầu rồng, đuôi thuyền trang trí hình đuôi rồng, thân thuyền vẽ hoa văn vảy rồng. Khi thi đấu, các tay chèo chèo đều tăm tắp, cùng với tiếng trống và tiếng hò reo, cố gắng vượt lên phía trước. Đua thuyền rồng không chỉ thử thách khả năng phối hợp nhóm, mà còn thể hiện tinh thần phấn đấu dũng cảm của dân tộc Trung Hoa.

Ăn bánh chưng

Bánh chưng là món ăn đặc trưng của Tết Đoan Ngọ, được làm từ gạo nếp bọc các loại nhân khác nhau, bên ngoài gói bằng lá dong hoặc lá sậy. Hình dáng bánh chưng thường là hình tam giác hoặc hình chóp tứ giác, nhân bánh khác nhau tùy theo vùng miền. Miền Bắc thường dùng nhân táo đỏ, đậu đỏ, gọi là bánh ngọt; miền Nam thì có nhân mặn như thịt tươi, lòng đỏ trứng, nấm hương, gọi là bánh mặn.

Treo ngải cứu và đeo túi thơm

Trong dịp Tết Đoan Ngọ, người ta thường treo ngải cứu và cây xương bồ trước cửa, cho rằng có thể trừ tà, tránh dịch bệnh. Ngải cứu tính ấm, có mùi thơm, được cho là có thể xua đuổi côn trùng và bệnh tật. Túi thơm bên trong thường chứa chu sa, hùng hoàng, các loại dược thảo thơm, bên ngoài thêu bằng chỉ màu, có thể đeo trên người hoặc treo lên, mang ý nghĩa tốt đẹp cầu phúc, đón lành.

Đặc điểm vùng miền của Tết Đoan Ngọ

Ý nghĩa hiện đại của Tết Đoan Ngọ

Tết Đoan Ngọ không chỉ là một ngày lễ truyền thống, mà còn là biểu tượng văn hóa tinh thần của dân tộc Trung Hoa. Trong xã hội đương đại, Tết Đoan Ngọ được trao cho nội hàm mới: vừa là phương tiện kế thừa văn hóa truyền thống ưu tú, vừa là mối liên kết quan trọng thúc đẩy hòa hợp xã hội, tăng cường sự đồng nhất dân tộc. Năm 2009, Tết Đoan Ngọ của Trung Quốc đã được đưa vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại của UNESCO, trở thành tài sản văn hóa chung của toàn nhân loại.

Cùng với sự phát triển của thời đại, cách thức tổ chức Tết Đoan Ngọ cũng không ngừng đổi mới. Ngoài các hoạt động truyền thống như đua thuyền rồng và gói bánh chưng, các địa phương còn tổ chức các hoạt động như lễ hội văn hóa Đoan Ngọ, hội thơ, biểu diễn văn nghệ, giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn và kế thừa truyền thống văn hóa này.

Tài liệu tham khảo

1. Văn Nhất Đa, "Khảo cứu về Đoan Ngọ", "Toàn tập Văn Nhất Đa" tập 1, Bắc Kinh: Nhà xuất bản Tam Liên, 1982.
2. Trần Kiến Công, "Chí lễ tiết Trung Quốc - Tết Đoan Ngọ", Bắc Kinh: Nhà xuất bản Quang Minh Nhật Báo, 2010.
3. Tiêu Phóng, "Tuế thời - Trí tuệ thời gian của người Trung Quốc", Bắc Kinh: Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Bắc Kinh, 2017.
4. Nhóm nghiên cứu đề tài văn hóa dân gian Tết Đoan Ngọ, "Tết Đoan Ngọ Trung Quốc", Tế Nam: Nhà xuất bản Hữu nghị Sơn Đông, 2009.